Моңғолстанның құрылуы

Кіріспе
2.Негізгі бөлім.
а)Моңғолстанның құрылуы.
ә) Шыңғыс ханның шығу.тегі.
б) Шыңғыс ханның жаулап алушылық соғыстары
Қорытынды бөлім.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
ШЫҢҒЫС ХАН (өз аты - Тэмуджин, Темучин) (1155 ж.ш., Онон өзен бойындағы Делиун-Болдак шатқалы, — 25.8.1227, Сися мемлекетінің жері) - Азияда тұңғыш біртұтас империя құрушы, өз заманының аса ірі әскери және мемлекет қайраткері. Ежелгі ру басшысы Есугей батырдың отбасында туған. Өзінің әскери таланты арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен бы- тыраңқылығын пайдаланып, 1183 - 1204 ж. өкімет билігі үшін күресте негізгі жауларын [Меркіт тайпасының көсемі Тохтадан бастап, Найман тайпасының басшысы Таян (Даян) ханға дейін] талқандады да, кең-байтақ территорияны басып алды, сөйтіп онда мекендейтін көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісі болды. Осы жеңістері және тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған бірсыпыра әлеум. шараларды жүзеге асыруы нәтижесінде Тэмуджин дала ақсүйектері қүрылтайының шешімімен 1206 ж. барлық тайпалардың ұлы ханы болып жарияланды да, "Шыңғыс хан" (түрікше "теңіз, мұхит" деген сөзден шыққан) лауазымын алды. Ішкі саясатта Шыңғыс хан мемлекетті басқару ісін бір орталыққа бағындыруға күш салды, түркі-моңғол тайпаларын "мыңдық" деп аталатын әскери-әкімш. бөліктерге бөлді (өйткені хан талабы бойынша, бұл бөліктердің әр-қайсысы 1000 атты әскер беруге тиісті болды). Ол бұларды жайылым жерлерімен қоса өз туыстары мен нояндарға еншіге бөліп берді. Ұлы хан жазбаша іс жүргізуді, үйымдастырды. 1206 ж. ол әдеттегі қүқық (яса) ережелерін бекітті. Мемлекет ішіндегі наразылықтарды басу үшін 10 мың адамдық жеке гвардия (кэшиг) құрды. Әскерде өте қатаң тәртіп орнатты: сәл кінәлі немесе қорқақтық көрсеткен әскери адамдар өлім жазасына кесілді. Ол әскери стратегия мен тактикада мұқият барлау, жауды жекелеп талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дүшпанды алдау үшін арнаулы отрядтардан тосқауыл қою, қыруар атты әскермен маневр жасау, т.б. әдістерді қолданды. 1207 - 1211 ж. Сібір мен Шығыс Түркістанды (буряттарды, якуттарды, ойраттарды, қырғыздарды, үйғырларды) бағындырды. 1211 ж. Цзинь мемлекетіне жорық жасады. 1215 ж. Пекинді алды. 1217 ж. Солт. Қытай түтел Шыңғыс ханның билігіне көшті. 1219 ж. Корея патшалығы Шыңғыс хан әскерлерінен тізе бүкті. Моңғол әскерлерінің Солт. Қытай мен Корея патшалығына жорықтарын ірі қолбасшы, әмір Мұқылы Гауин Жалаири басқарды. Қытайға қарсы шабуылдан кейін Ш. х. әскерлерінің бір тобы 1218 - 19 ж. Жетісуды, 1219 — 21 ж. Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алды. Басып алынған жерлерді Шыңғыс ұлыстарға бөлді де, ұлдарына үлестіріп берді. Жошыға Ертістен Орал тауына, одан оңт. қарай Каспий мен Арал теңізіне дейінгі жерлер, Орта Азиядағы иеліктерінен Солт. Хорезм мен Сырдария аймағы, Шағатайға Мауеранахр, Жетісу, Қашқария, Үгедейге Батыс Моңғолия мен Тарбағатай аймағы берілді. Төле әкесінің ұлысы Монғолияны мұраға алды. Шыңғыс Түнғүстарға кезекті шабуылы кезінде қаза тапты. Соғысты Шыңғыстың мирасқорлары, Шыңғыс әулетінің хандары азды-көпті үзілістермен үсті-үстіне жүргізе берді (Бату, Жошы, Шағатай, Үгедей, Хулагу, т.б.).
1 Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. – Алматы: Ғылым, 1998. – 216 б.
2 Қордабаев Т. Қазақтың тұңғыш лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі, 1988. – 30 декабрь.
3 Қордабаев Т. Бірі емес, өзі // Қазақстан мұғалімі, 1990. – 20 шілде.
4 Әбсадықов А. Ахмет Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003. – 144 б.
5 Виноградов В. В. Русский язык (Грамматическое учение о слове). – Москва: Высшая школа, 1986. – 639 с.
6 Виноградов В. В. Проблемы литературных языков и закономерности их образования и развития. – Москва: Наука, 1967. – 133 с.
        
        Жоспар
Кіріспе
2.Негізгі бөлім.
а)Моңғолстанның құрылуы.
ә) Шыңғыс ханның шығу-тегі.
б) Шыңғыс ханның жаулап алушылық соғыстары
Қорытынды бөлім.
Қолданылған ... ... ХАН (өз аты - ... Темучин) (1155 ж.ш., Онон өзен
бойындағы Делиун-Болдак ...... Сися ... ... ... ... ... империя құрушы, өз заманының аса ірі әскери және
мемлекет қайраткері. Ежелгі ру ... ... ... ... ... ... ... арқасында және дұшпандарының әлсіздігі мен ... ... 1183 - 1204 ж. ... ... үшін күресте негізгі
жауларын [Меркіт тайпасының ... ... ... ... тайпасының
басшысы Таян (Даян) ханға дейін] ... да, ... ... ... ... онда мекендейтін көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-
бір билеушісі болды. Осы ... және ... ... өз ... ... ... әлеум. шараларды жүзеге асыруы
нәтижесінде Тэмуджин дала ақсүйектері ... ... 1206 ж. ... ұлы ханы болып жарияланды да, "Шыңғыс хан" ... ... ... сөзден шыққан) лауазымын алды. Ішкі саясатта Шыңғыс ... ... ісін бір ... ... күш салды, түркі-моңғол
тайпаларын "мыңдық" деп ... ... ... ... (өйткені
хан талабы бойынша, бұл бөліктердің әр-қайсысы 1000 атты әскер ... ... Ол ... ... ... қоса өз туыстары мен нояндарға
еншіге бөліп берді. Ұлы хан жазбаша іс жүргізуді, үйымдастырды. 1206 ж. ... ... (яса) ... бекітті. Мемлекет ішіндегі наразылықтарды
басу үшін 10 мың ... жеке ... ... құрды. Әскерде өте қатаң
тәртіп орнатты: сәл кінәлі немесе қорқақтық көрсеткен әскери адамдар ... ... Ол ... ... мен ... ... ... жауды
жекелеп талқандау, тұтқиылдан шабуыл жасау, дүшпанды алдау үшін арнаулы
отрядтардан тосқауыл қою, қыруар атты ... ... ... т.б. ... 1207 - 1211 ж. ... мен ... ... (буряттарды,
якуттарды, ойраттарды, қырғыздарды, үйғырларды) бағындырды. 1211 ж. Цзинь
мемлекетіне жорық жасады. 1215 ж. ... ... 1217 ж. ... ... ... ... билігіне көшті. 1219 ж. ... ... ... ... тізе ... ... ... Солт. Қытай мен Корея
патшалығына жорықтарын ірі қолбасшы, әмір ... ... ... ... ... шабуылдан кейін Ш. х. әскерлерінің бір тобы 1218 - 19 ... 1219 — 21 ж. ... мен Орта ... ... ... ... алынған
жерлерді Шыңғыс ұлыстарға бөлді де, ұлдарына үлестіріп берді. ... Орал ... одан оңт. ... ... мен Арал ... ... Орта Азиядағы иеліктерінен Солт. ... мен ... ... ... ... ... ... Батыс Моңғолия мен
Тарбағатай аймағы берілді. Төле әкесінің ұлысы Монғолияны ... ... ... кезекті шабуылы кезінде қаза тапты. Соғысты Шыңғыстың
мирасқорлары, ... ... ... ... ... ... ... (Бату, Жошы, Шағатай, Үгедей, Хулагу, т.б.).
2.Негізгі бөлім.
а)Моңғолстанның құрылуы.
Халқымыздың ежелгі тарихын ... ... ... ... хан және ... кезіндегі түркі, монғол халықтарының тарихын аттап өте
алмаймыз. ... ... ... ежелгі заманнан бүгінге ... ... бір ... қилы ... бастарынан бірге кешірді.
VII-VIII ғасырларда Ұлы Қытай қорғанынан Байкалға дейінгі, монғол
жерінің, солт ... ... ... ... яғни Ұлы ... тірелетін кең алкапты мекен еткен халықты қытайлар «ақ татарлар» деп
атады. Бұл - оңтүстік монғолдарға ... ... өз ... ... ... ... ... мекендеген солтүстік монғолдарды қидандар
немесе «орман қара татарлары» деп ... ... ... және ... ... ... ... - халықтың аты,
әр кезеңде әр түрлі мәнде колданылған «Отыз-татар» және ... ... ... екі ... ... ... VIII ғасырында Орхон
жазбаларында кездеседі. Сол кезде жазба осы ... ... ... бір ... ... ... Байқал көлінің солтүстік
батысынан Қеруленге дейінгі аралықта өмір сүргеи. г ... ... ... жағындағы әңгімелерде (қытайда да, мұсылман әлемінде
де, русте де, батыс еуропада да) ... ... деп ... ... мен ... ... халықтарын «татарлар» деп атаған. Бір
ғажабы, моңгол тіліңде сөйлейтін, монғол тегінен шыққан халықтар да ... ... ... ханнан кейін бұл сөзді (татар) Монғолия мен Орта ... ... сөз ... ... (Мұсылман жазбаларында «монғол» не болмаса
«моңғул» сөздері бұрынғысынша әлі сақталып келе жатса,Ауғанстанда тұрып, ... ... ... ... ұрпақтары қазірге дейін өздерін моғол деп те
атап келеді.) Бірақ ... ... ... ... де ... ... қарағанда, бұл сөз ресми түрде ... ... ... ... сонымен қатар кейінгі осы аймақтағы шағын
мемлекеттердің халықтары әр заманда ... ... ... ... ... кітапханасында сақталған кептеген кітаптар ... ... ... ... ... ... Кіші Азияға
жіберілген, олардың ... ... ... ... яғни ... деп ... тайпалары XII ғасырда қазіргідей мал шаруашылығымен және
аң аулаумен айналысқан. Олар көшпелі тайпаларға тән ... ... ... ... ... деңгейінде болды. Олар руға, тайпаға және
ұлыстарға бөлінді. XII ... ... ... жікке бөлінді: 1) дала
ақсүйектері, 2) карапайым халық, 3) сатылмайтын құлдар. Ол кезде ... ... ал ... яғни ... ... XII ғасырдың екінші
жартысында - Алтын хан тұсында өтті. Бұл дінді ... XIII ... ... ... Құбылай ханның кезінен өріс алды.
XII ғасырдың екінші жартысында ... және ... ... маңында
монғол тайпаларының құрамына кіретін татарлар көшіп-қонып жүрді. Олардың
батысына қарай Теле өзенінің бойындағы ... ... деп ... ... батысындағы Алтай жоталарында найман тайпалары өмір ... ... ... Онон езенінің маңында өзіндік ... өмір ... ... ... ... ... тауларында және
Байқал көлі маңында меркіттер қоныстанды. Саян таулары мен Байқал көлінің
аралығын ойраттар деп ... ... ... ... ... ... тегі ... түркі халқының тармағынан тараған,мәдениет пен жазуды
қытайдан емес, батыстан алған ұйғырлар ... ... ... ... және ... ... үлкен бөлігін, сондай-ақ Байқал көлінің
маңайынан тұратын орасан кең аймақты Қарахан мемлекеті ұстап ... ... ... тайпалары мекендеді. Міне, осынау ұлы дала халықтарының
барлығы салт аттылар мен жауынгерлер болды. ... ... ... ... ... ... ... түркі-монғолдардың да салт атпен
жүрмеуі мүмкін емес, яғни жоқшылық пен дала ... зор ... ... мал ... ... жайылымға көшіп жүруге мәжбүр етті.
Егер жер шаруашылығы халықты бейбіт ... ... мал ... аң ... ... жаудан қорғану рухына тәрбиеледі. Түркі-монғол ... ... ... төзімділік, қайсарлық тәрізді қасиеттер
аңға шыққанда тіпті шыңдала түсті. ... ... және бір ... хат танитын адамдар соғыс игілігі үшін ғана өмір сүрді. ... ... ... ... ... ... жоқ, ... үнемі көшіп-қонатын жаугершілік
үйымдар құрды және осындай атағы шыққан тудың ... ... ... мемлекет ісіне өз үлестерін қосты. Мұндай адамдардың отбасы болмады
және бір орында ... ... ... ең ... - өз ... мен ... ... жауынгерлердің сенімді серігі жылқы жануарын қосуға болады.
Олар ... ... өмір ... ... ... бірге өлді. Бұл топ қатардағы
жауынгерлермен теңеспейтін, ешкімге бас имейтін нағыз ержүрек ... ... ... көп ... бұрын пайда болган Орталық Азияның дала
халқы кезінде қуатты Хун және Түркі мемлекеттерін ... ... ... ... ... ... кеқ аймақты алып жатқан. Шыңгыс ханға дейінгі
осындай ... бірі ... және ... ... ... еді. ... ... Манчжурия мен солтүстік Қытайдың жаулап алынған аумақтары
кірді. Оңтүстік шегі ... Көк ... ... ... ... ... .
Монғолдар туралы алғашқы мәліметтер бізге Цзинь мемлекеті тарихынан
белгілі. Бірақ Шыңғыс ханның ... ... ... бірге әлгі деректер
мазмұны жағынан ... ... ... қатар не парсы-түркі, не
қытай, не монғолдардың келесі дәуірлердегі нақты деректерімен сай ... ... бар ... ... жекелеген монғол және түркі тайпалары
арасындағы ... ... бір ... ... ... ... ... айту қиын. Алғашқы әр түрлі деректердегі Шыңғыс ... ... ... ... ... Оның ... тарихи көріністер, тек оның 1206 жылғы қүрылтайда ... ... ... ... Шыңғыс ханнан кейінгі дәуірдегі көптеген
оқиғалар жөнінде ... ... ... да, оның ... ... ... алуға болады. Мысалы, Цзинь мемлекетінің негізі қаланысымен ол
көшпелі тайпалардың жаугершілік ... ... ... Ал ... ... ... бойы жинақталған айлаларды колданып көшпелілердің
бір тайпасын екіншісіне айдап салу арқылы олардың күшін әлсіретіп отырды.
Мұндай жағдайда олардың ... де ... емес ... ... ... Ұлы ... қорғанынан да асып түсті. XII
ғасырда осы саясатты берік ұстанған цзиньдықтар ақ ... ... ... ... ... ... Кабул қаған тұсында өзінің гүлдену
дәрежесіне жеткен және бірталай ... ... ... өздерін «қара
татарлар» деп атаған мон-ғолдар күйреді. ... ... хан ел ... алдында татарлардың өзі цзиньдыктардың қауіпті жауына айналған
болатын. Осыдан соң цзиньдықтардың қарсы позицияға өтіп, монғолдарға ... де ... ... ... арқылы бәсеңдету еді.
Осындай саяси жағдайда тарих арнасына ... істі ... ... ... ... ... бұл халықтың билігін шалғай
жерлерге таратуға ... ... ... ұлы ... ... тегін,
кездейсоқ емес еді. Шыңғыс хан кезіндегі татар-монғол-дар, керей, найман,
меркіттер туралы біз 1240 жылы ... ... ... ғана оқитын «Құпия
шежіреден» білеміз.
«Құпия шежіренің» қытай әрпімен жазылған нұсқасы Еуропада мәлім
болғанына да 150 ... ... ... Орыс ... ... ... Пекинде
түрғанда қытайдың көптегең тарихи шежірелерін зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... ұшыратып,
ешкімге білдірмей алады да, оны орыс тіліне аударып, 1866 жылы ... Бұл ... ... ... ... С. А. ... 15 жыл
зерттегеннен кейін,1941 жылы«Құпия шежірені» орыс тіліне қайта ... ... ... жеке ... етіп ... Және бұл ... ... қытай тарихын зерттеуші француз Пеллио 1913 жылы ... ... Хени ... ... ... бірнеше тармағын, ал қытай
ғалымы Ей-Дә-Хүй 1908 жылы латын әрпіне түсіргені де ... ... ... өсіп ... ... (қоңырат, меркіт,
керей, най-ман, жалайыр тайпалары) қалай шайқасатыны туралы, ... ... ... ұлы ... әулетінің қара шаңырағын көтеріп, күллі
көшпелілердің тұңғыш мемлекетін қалай орнатқаны туралы тарихи көркем ... ... ... ... ... хан ... ... ескерте кететін бір жайт бар: Қытай
тарихында Шыңғыс хан дәуірін Юань ... ... ... ... осы дәуірдің
16 томдық тарихы бар. Соның 11-13 томдары Шыңғыс ... ... ... бағындыру тарихын баян етеді.Түркі қалаларын қалай бағындырғаны
туралы айтылады. ... ... ... ... ... ... ерекше.
Олар Найман ханы Инанш (Диан хан) Білге Бүқа ханды ... ... ... мемлекет жазуы стіп қолданады. Найман ханының хатшысы Тәте Түнганы
тірідей қолға түсіріп, содан найман жазуын ... Бұл ғана ... ... ... ... ... ... жүйелерін де қабылдайды. Тіпті өзінің
әскер басыларына Бұқа деген атақ ... ... ... ... ... ... «Чыңду Бұқа» деп атайды.
Егер ескі дүниенің картасына көз ... онда ... ... ... мен Индияның және Батыстағы грек-роман әлемі
арасында байланыстырушы болып ұзын лента ... ... ... ... ... Осы ... ... біртұтас мемлекет құрса,
ол Шығыс пен Батыс арасындағы өркениет көпіріне айналар еді.
Монғол-түркіні біріктірмек болғандар екі мақсатты кездсйді. Біріншісі-
Ляо өзенінің бассейініндегі ... ... ... Дунай жазығындағы
мадьярларға дейінгі қапдас ... бір ... ... ... және ... еркениетін езара байланыстыру, айырбастау ... және ... Осы ... ... ... ... және ... оттың» көмегімен аяғына дейін жеткізу XIII ғасырда Шыңғыс ханның
үлесіне тиді.
ә) Шыңғыс ... ... яғни ... ... хан 1155 жылы ... Онона өзенінің
жағасында, Деличюн-Болдок шатқалында дүниеге ... Оның ... ... ... ... ... ... арасында белгілі кісі болған.Рашид әд-
Диннің айтуы бойынша Есукей батырды достары мен ... ... және ... ... ... етіп ... Оның тағы үш бауыры бар
еді. Әкелері-Бартон баһадур, ал оның ... ... ... хан ... ... он ... ... - Бөрте-чопо (көк қасқыр), оның ... - ... ... Өз ... ... одан да көп ... дейін тарату -түркі мен
монғолдардың дәстүрі, жас балалар ата-аналарының ... өз ... ... ... ... ... Есугей батыр ер-жүрек болған. Ол цзин
және монғол тайпаларымен, татарлармен соғыстар жүргізіп отырған. Оның ... ... оның ... ... Монғолия құрметпен атайды. ... ... ... ... ... монғол-қытай жазбасы («Юань-ши»)
былай дейді: Есугей батыр татар тайпаларына қарсы жорықта жеңіске жетіп,
олардың ... ... ... ... Осы кезде батырдың әйелі
императорды (Шыңғысты) босанады. Оның қолында ұйып ... қан ... ... оған ... ... ... ... - Темучиннің атын қояды.
Темучин 9 жасқа келгенде, Есугей баласын ... алыс ... ... ... ... ол өзге тайпаның көсемі Дай-шешенге кездеседі. Ол
бұлардың мақсатын білген соң өзіне ... ... ... кызы ... шақырады. Есугей батыр Дай-шешеннің қызына құда түсіп кайтады. ... ... ... ... күтеді.
Қайтар жолда Есугей батыр татарлардың қолынан уланып, үйіне келген соң
қайтыс болады. Темучин осылайша 9 ... ... 2 ... ... ... жастығын пайдаланған қол астындағылар
оларды тастап көшіп кетеді. Темучиннің шешесі күйеуінің туын ... ... қуып ... ... жұртты қайтарады, бірақ олар көп
үзамай бұларды бәрібір тастап кетеді.
Жұртта қалған отбасының ... ауыр ... ... ... ... ... Темучин інілерімен бірге суыр, борсықтарды аулап күн көреді.
Кейде жеуге ет таппай, өсімдіктермен ... ... ұлы ... ... ер ... - ... ... серігі болатын. Оның мойынында
кептеген міндеттер тұрды. Өзеннен балық аулап, табынды бағу, оны ... ... ... ... өткізу, керек болған жағдайда бірнеше тәулікті ер
үстінде тамақсыз өткізетін».
«Монғолдың құпия шежіресінде» ... ... ... ескі сөздерді білетін. Күйеуі қайтыс болғаннан кейінгі қиын жағдай
оны мойыта алмады. Ол балаларын шыққан ... ... ... ... жайлы көп-көп әңгімелер айтып беріп жүрді. Ол өзінің ... ... ... ... ... бұл ер ... соң бәрі ... және оғіың бұларды тастап кеткен тойшыт руы екендігін, әкесін
өлтірген татарлардан кек алу ... ... ... отыратын.
Мұның бәрі жас Темучиннің жүрегіне мықтап орнығады. Оның ер жетуінен
жаулары сескене бастайды, ... ... ... ... бала ... көрген
жәбірлері үшін кек ала ма деп қорқады.
Тсмучин шынында да қайратты болып өсті. Ол ... 40 000 ... ... ... хан қытай императорының сақалынан тартқанын,
сондай-ақ Есугей батыр керейттердің көсемі ... ... ... ... ... ... кайсар Темучинді ертерек құртуды ойлады. Олардың көсемі
Торғалтай жас ... ... ... Олар ... шабуыл жасап,
Темучинді тұтқындайды. Оның қол-аяғын кісендеп, қасына күзетші қалдырып
айдалаға домалатып ... ... Түн ... ... ... ... қашып қүтылады. Тек қуғыншылардың бірі Сорғын-Шнра оны
қамыстың ішінен көріп қалып, бірақ ешкімге ... ... ... ... ... ... ... сенің жүзіңде, көзіңде от бар»
- дейді.
Бірде ұрылар Темучиннің сегіз жылқысын тұтас ұрлап ... де, ... ... ... жас ... ... ілестіріп алады. Екеуі бірігіп,
жылқыларды ұрылардан қайтарып алады. ... ... ... жас ... Ногу байға келіп, оған баласының көмегі үшін рақмет айтады. Ногу бай
оларға: «Сендер жассың-дар, мәңгі дос болындар, ... ... - ... ... ... ... өсиетін ұмытпайды. Бочурчи кейіннен ... ... бірІ және ... ... болады. Жалпы Темучин
адамдармен тез тіл табысқыш болған.
Осы оқиғадан кейін ол өзін ... ... ... ... қарсы
тұра алатындықтан, билікті шешесінен өз қолына алады. Оны інілері - мерген
Қосар мен ... ... және жаңа досы ... ... биік ... ширак денелі, отты көзді болып өсті. ... ... ... ... ... қалыптасты. Әміршілдігі де бар еді.
Көп сөйлемейтін. Ол туралы Харольд Лем былай суреттейді: «Темучин де, ... ... да таяз ... емес еді. ... ... берілген адамға
аянбайтын. Ол өз адамдарына берген сөзін бұзбайтын».
Темучин аң аулаудан баскамен ... ... ... де ол ... ... өзгелерден де соны талап ететін.
ХП ғасырда орта азиялық көшпелі тайпалардың күшеюі ... ... - ... ... ... ... ерте ... мемлекеттік
құрылыс - ұлыстарға бірігуге алып келді. «Ұлыс» ел, халық билігі ... ... ... оның ... ... ... жоқ адамдар
тобы кірді, кейбір жағдайларда ұлыс құрамында ең бастысы ... ... ... және өзінің адамдары болды. Ұлыс тұрақты жер ... ... ірі ... және ... ... өз ... болды, мұндай
шекаралар кей-кейде күзетілетін.
Армян авторы Степанос ... ... ... ... орындағы бір
қызметкері туралы айта келіп, былай дейді: «Бұл адам ең көп және ... - ... ... ... ... ... ... он тармақтан
түрады, олардың әрқайсысы ез алдына жеке ел болды. Ұлыстар ... ... ... ... бойынша басқарылды, яғни ұлыстардың
басында хандар отырды. Ұлыс ... - хан ... ... ... ең
басты орында хан ордасының билік тәртібі мен оның ... ... ... ... мен жиын тобы одан ... орынды алды. Мемлекет
күшейген сайын хандардың ... ... ... ордалары пайда бола
бастады. Хан ордасы - басқару ... ал ... ... ... хан
мүлкі мен хан әскерін иемденді. Хан мен мемлекет мүлкі арасында ешқандай
айырмашылық болмады.
Керейіт ұлысының билеушісі Ван ... ... ... жайлаулары мен
қыстаулары, яғни хан иелігіндегі жайылымдары болды. Ұлыс ... ... ... ... жүздіктерге, мыңдықтарға, түмендерге бөлінді.
Сонымен бірге ұлыстарда мазмүны заңға сәйкес әдеттегі ... ... ... етті. «Монғолдардың құпия тарихы» еңбегінде кісі өлімі
үшін ... ... ... ... заң ... жаза ... ... «Еке төренің ұлы шындығы» деген атпен белгілі заң жинағы да аталады.
Ұлыс істерін ерекше «шерби» деген лауазымы бар ... ... ... ... атақ дәрежелер ханның бұйрығымен беріліп отырды. Найман
ұлысында іс қағаздары жүргізілді. Іс ... ... ... ... хан ... бекітілді. Керейттер мен найман билеушілерінің көбі
христиандар болдьт. ... ... ... ... діні ... хан ... ... отбасына да енді, керейіттердің билеушісі Ван ханның ... ... мен ... ханның шешесі де христиан дінін қабылдаған. Осындай жағдай
наймандар арасы-на да ... олар да ... ... ... ... ... еді. Ал үйғырлар христиан дінімен Орта Азияның өзге
елдеріне қарағанда ... ... ... ... дүниежүзілік религияның біріне ... ... ... бір ... ... ... ... елдермен
қарым-қатынастар, мәселен, наймандар мен керейіттердің көршілес тайпалармен
соғысы туралы ... ... бар. ... ... ... ... ... санды тайпалармен ұзақ жауласты, солардың ішінде, әсіресе, найман
тайпаларымен көп соғысты. Бұл кезде олар ... ... ... ... ие ... түрған еді. Наймандар мен керейіт Ван хан арасындағы жаула-
сулар қырғыз аудандары мен үйғыр еліне жалғасатын шөл дала ... ... ... ... ... ... наймандардың қырғыздармен соғысы,
ке-рейіттердің татар ұлысымен, чжурчжендер мемлекеті ... ... ... деректер келтіреді. Алайда осыдан соң ... ... ... ... қарым-қатынас орнайды. Қытай түп деректері
керейіттер мен наймандардың тығыз—мәдени және ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар отырықшы елдері -
Танғұт мемлекетімен (Си-ся), ұйғыр иеліктершен де ... ... ... ... ықпалымен найман мен керейіт тайпаларының
билеуші топтары христиан дінін, ұйғыр жазуын және басқа да ... ... Бұл ... ... ... таиғұттар
арасындағы қарым-қатынасты атап айтуға болады. Мысалы, керейіт ... - Ван ... ... ... бала ... ... қолына
түсіп, кейін танғүт мемлекетінің билеушісі дәрежесіне дейін көтерілді. Оның
қыздарының бірі танғүт билеушісінщ ... ... ... ... пен ... ... ... арасында
саяси және шекаралық байла-ныстардың саны ... Бұл ... ... ... болған. Осы деректермен қатар қаң-лыиың ... ... ... ... Ван ханға қызмет еткені туралы
айтады. «Бухумудың ата-бабалары ертеден-ақ қаңлы тайпасының ең ... ... ... ... ... атасы) Ван ханға қызмет еткен.
Монғолдар Ван ханды талқандағанда, Хойлонбо өз ... ... ... Геше мың атты ... алып ... ... қарай тартады. Шыңғыс
хан оған елшісін жіберіп, өзіне келіп ба-ғынуға шақырады. Сонда ол: ... ... ... ... мен ... ... Шыңғыс ханның жаулап алушылық соғыстары
1185 жылы Азиядағы өкімет ... мен ... ... үшін ... ... ... Шыңғыс ханның одақ құру сәті түсті. Олар бірігіп Селенг өзенінің
жағалауын мекендеген Меркіт ... ... Бұл ... ... ... оған ... таласушы көптеген тайпалармен бірге жалайыр,
барлас т. б. қосылды.
1194 жылы Ван ханның інісі ... ... ... ... Ваи ... ... қуды. Ван хан таңғүттар еліне қашып кетті.
1196 жылы ... ... ... Ван хан ... ... ... ... өз иеліктерін қолына алды. 1198 жылы Ван ... ... ... ... ... жасап, талқандайды. Жорык-тан ... ... ... ... ... мекендеген татарларға қарсы жорықтан бас
тартқан Жүркен таипасын талқандап, ...... ... ... ... хан 1199 жылы наймандарға қарсы жорыкка аттанды. Өз әскерін жинап
үлгере алмаған ... ... ... ... шегініп, яеңіліске үшырайды.
жылы Шыңғыс хан мен Ван хан меркіттер әске-
рін түпкілікгі талқандады.
жылы наймандар, меркіттер, татар ... ... ... ... ... ... ... қүрды.
1203 жылы Шыңғыс хан татар ұлысын түпкілікті талқандады. Осы жылы
Шыңғыс ... ... ... коали-ция құрылды — ... ... ... най-мандар мен меркіттердің үлкеғ күшімен Шыңғыс ханға қарсы күрес
жүргізуге тура ке.гді. Бұл жолы олар ... ... бас ... ... мен ... ... ... тайда болып, наймандардың Диан
ханы ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан
үшін сәтсіз болды. Хинганда болған үрыс ... ол ... ... ... жартысы оны тастаг кетті. Шыңғыс Керулен өзенінің ... ... Сол ... ... хан ... гайпаларының бас ставкасына шабуыл
жасап, үш күн ішінде басып алды.
Некун, Усун ... ... Диан ... ... ... Ван ... түсіріп, өлтіреді. Осы ... ... ... бір ғана ... Найман ұлысының билеушісі Диан хан ғана калған еді.
Өзіне қауіп төнгенін сезген Диан хан ... ... ... өзіне
керейіттердің, татарлардың қалғанын жинап алады. Сонымен қатар ол Оңғыт
ұлысының билеушісі Алағуш Дит ... елші ... ... ... ... соғысуға шақырады. Бірақ Оңғыттың билеушісі бұл талатан бас тартып,
Шыңғыс ханға хабарлап қояды. Шыңғыс хан уақыт ... 1204 жылы 45 ... ... ... наймандарға жорыққа апанады. Найман хашның қолында 55
мың ... ... ... ... ... ... шегін-діреді. Диан хан
соғысқа келмей, Алтайға шегінеді. Бі-рақ- оның ұлы Күшлік ... ... ... ... ... ... өзеіінен жүзіп өтіп, монғол-дармен
үрыс бастайды. Олар монғолдарды тауға дейін ығыстырады. ... ... ... күші ... ... Күшлікке қашып қүтылудың сәті
түсіп, Диан хан соғыста қаза ... ... бір ... Шыңғыс ханға
беріліп, екінші бөлігі соңғы үрыста қырылып кетеді.
Наймандардың, керейіттердің, меркіттердің қалғандары Күшліктің ... 1206 жылы ... ... ... ... ... ... монғолдардан
жеңіліс тауып, соАда өледі.
Наймандарды жаулап алғаннан кейін, Шыңғыс хан ... ... ... - ... ... мен ... басып алуға жібереді. ... сол ... ... ... және тоқтамай қаш-қан Диан ханның
балаларын үстап әкелу еді. 1205 жылы Сүбедейді әскерімен ... ... ... ... ханның тез жеңу ғана емес, сонымен бірге жауды мүлдем
талқандау принципін көреміз. ... ... ... соң ... ... ... ... дейінгі жердің иесі болып шығады. Бүрынғы XI
ғасырдағы монғол-түркі империясына ... ... бір ... осы ... ... орнату - бұл Шыңғыс ханның басты міндеті
еді. Шыңғыс хан ... ... ... он екі ... бағындырды.)
1192 жылы Шыңғыс хан солонг (корей) тайпаларына қарсы жорыққа шығып,
оларды жеңеді.
Шыңғыс хан әскері 1195 жылы ... ... одан ... ... үш ... ... алады. Сонда Шыңғыс хан ... ... ... ... Хурмузда айтқаны бойынша мен 12 хандықты
бағындырдым, кіші мен ... ... ... көп адамдарды жинап бір
мемлекетке біріктірдім, осымен үлкен істің ... ... Енді ... ... ... ... дейді.
Темучин құрған мемлекет үлғая бастайды. Ол найман, керейіт меркіт
тайпаларын бағындырып, бірнеше ірі ... ... ... ... соғыстар
нәтижесінде оның жалауы астына адамдар ... ... ... ... ... ... ... есті. Оның айналасына көптеген монғол
билеушілері жи-налды. Олар Темучинді император етіп ... ... ... ... ... Бұл ... Алтан, Каучар және Сагабек сияқты
дала аристократтары қатысты. Олар қүрылтай атынан ... ... ... ... ... ... елдің тізгінін ұстатып. сені ... ... ... Сен ... ... болған кезде біз үлкен жеңістерге
жеттік, енді' сен қаған болсаң, біз ... ... ... ... біз жаулап не тартып алған заттардың, адамдардың ... ... ... ... ... орындамай, не бейбіт күндері сеғіің ісіңе
бөгет болсак, ... ... ... онда сен ... әйелдерімізбен қоса
мүліктерімізді алып, бізді иен шөл далаға тастап кет. Біз сен ... ... ... ... ... ... ант ... Темучинді қаған етіп жариялап, оған «Шыңғыс» деген
ат береді. Бұл ант пен бірге им-ператордың міндеті де көрсетілді. Ол ... өз елін ... және ... ... ... сөз ... монғолдар мен ойрат-қалмақ тілінде «күшті»,
«мықты» дегенді білдіреді. Бі-рақ көбінесе «тәкаппар» дегенді ... Бұл ... ... өте дәл, ... ... Темучин — өте сирек
кездесетін бір туар, әскери ұйымдастырушылык қабілеті жоғары, ... ... ... мінсзі жағынан ол кебінесе Юли Цезарьға үқ-сас, бірақ соғыс
білімі жағынан тек өзіне тән ... ... ... ... ... одаи әрі ... Бұл 1206 жылы болғап еді.
Шыңғыс хан ендігі жауларын Қиыр Шығыс пен Сібірден іздейді. 1207 жылы
Енисей қырғыздарын, тағы басқа ... ... ... ... ... көтеріліс жасаған болатын. Бірақ 1218 жылы Шыдғыс хаиныд үлкен
ұлы Жошы олардың бетін ... ... ... хандығы жойылды.
Монғолдар қырғыздардан енді хан шығады дсген ойды естеріпе де ... ... ... 1203-1206 жылдары ... ... ... соң ... Шыңғыс хан аталды. Бұл түста Шыңғыс хан
гвардиясының негізі қаланды. Ол ... ... ... ... білетін
адамдарды) тапты. Яғни жазуды мемлекет басқару ісіне қолдануды бастады.
Оның ... ... ... хан сол ... ... ... ұйғыр жазуын
білетін наймандарды, үйғырларды өзіне қызметке алып, оны монғолдың белгілі
адамдарына, өз ... ... ... ... ... ... ... мен ұйғырлардан жазуды
үйренді. Түркілердің монғолдарға мүндай ... ... аз ... ... ... ... сыр ... монғолдар түркілердің қаған есімдерін
иеленді, түркі халықтарының титулдарын алды. Шыңғыс ... ... ... ... аты ... ... ... Шыңғыс хан мемлекет баска-руда
бірінші түркі империясы қағандарының «қаған қү-даймен тікелей байланыста,
аспанда - құдай (кек ... ... - ... ... ел ... ... пайда-
ланды.
Монғол тайпаларын өзіне бағындырып болған соң, Шыңғыс хан және оны
қоршағандар өздерінің назарын Монғолия жерінен тыс ... ... ... ... ... ... ... Себебі бұл кезде Шығыс ірі
байлық көзі еді. Бұл кезде ... екі ... ... ... ... ... Орда), Оңтүстігінде - Сун, Екі Қытай империясының халқы,
мәдениеті бірдей болғанымен, ... ... ... династия - Чжурчжулар
билесе, екіншісін ұлттық династия билейтіи.
Қытай империясына жорық жасамас бүрын Сары өзен ... ... ... тиіс еді. Бұл ... ... көрші Қытай
мемлекетінің мәдениетіне араласып, байыған мемлекет болатын.
1205 жылы Шыңғыс хан Танғүт мемлекетіне (Батыс Қытайға) жорық жасайды,
бірақ ол ... ... ... ... ... әскерлері бұрынғы жорық-
ты қайталап, танғүт әскерін қатты әлсіретіп, олар монғолдарға ... ... ... ... ... хан енді ... ... жаулауға жол
ашық деп есептейді және бұл ... ... ... ... да,
солтүстіктен де ешбір қауіп жоқ еді
1207 жылы Шыңғыс хан ... ... ... ... наймандардың
соңынан Жебе мен Сүбедейді жібереді. Монғолдар бұл арада көздеген мақсатына
жете ал-май, оның есесіне қырғыздарды ойсыратып жеңген ... ... ... жылы ... хан, оның төрт ұлы: Жошы, Шағатай, Үгедей, Толы және
ірі ... - ... мен Жебе ... ... ... ... ... -
Цзинге басып кірді. Шыңғыс ханиың үш ұлы басқару-шылықта болды. Ал кіші ұлы
әкесініц қасында орталық армияға әмір жүргізді, оның қол ... 100 ... ... бар ... жылы ... әскері ұзақ шайқастан соң Пекинді алып, оны тоиап,
өртеп жіберді.
Шыдғыс хан көп ... ... ... жеріне қайта оралды. Ол
солтүстік Қытайға Мухалиді (тегі - түркі) 23 мың монғол әскерімен (қидандар
мен басқа ... ... ... санамағанда) тастап кетеді. Оның
міндеті Қытайды әрі ... ... еді. ... ... саясатын жүргізе
берді. Ол он жыл бойы шығыс пен батысқа аяусыз жорықтар ... ... ... (жат ... ... ... ... Мухали
императордың қарама-ғында Қытайдағы әскерлердің бас қолбас Жорықтар мен
соғыстарға ... ... ... ол өзі шешті. Сондықтан оны
императордың уақытша орнын алушы деп ... Киім кніс және әр ... ... - ... ... шегі жоқ ... ұлы Шыңғыс ханның айтуымен
істелінді.
Мухали әлемді дүр сілкіндірген Шыңғыс ханнын ең ... ... ... ... ... ... рөл атқарды. 1217-1218 жылдары Шыңғыс хан
Мухалидың қарамағына бір ... 10 мың, енді бір ... 23 мың ... және
де 10 мың онгут, 2 мың жалайыр сондай-ақ ... ... ... ... мен чжурчжендер жасақтарын бөліп-бөліп ... ... ... Қытай - Цзинге қарсы жорыққа тағайындалды. Шыңғыс ханға Мухалидің
сенімді болғанына «Юань-ши» де куә бола ... Онда ... ... ... ... ... туын үсынып, оның әскери жоғарғы қолбасшы
болуына әмір береді. ... хан өз ... ... ... мен берген
туларды көтеріп жорыққа ... ... ... ханның) бүйрығым деп
есептелінетін болсын»,- деді. Мүндай ... ... ... ... Қытайды жаулап алуға қоскан үлесі үшін ие болған еди Жалайыр
Мухали 1223 жылы 54 ... ... ... ... ... ... ... шеберлері жасаған қамал
бұзатын станоктармен таныстырды. Оларды бағалаған монғолдар ... ... ... алып ... ... ... өз жерінде шығара бастады.
Сонымен бірге Қытайдан ... ... да ... ... ... ... Поло Шыңғыс хан туралы былай дейді: «Бір белгілі ауданды
жаулап алғаннан ... ... хан ол ... ... ... зардап
келтірмеді, ол тек солардың ... ... ез ... ... ... ... ... алынған халық жаулаушылардан еш жамандық
көрмейтінін және ... өзге ... ... ... ... ... хан
адамдарына адал қызмет ете бастады. Олардың жаулары енді өздерінің жакын
жолдастарына айналған еді. ... ... хан ... көп ... ... ... ... сонша, олар жер бетін басып ала ... ... Мүны ... ол ... жер ... ... алу ... ойлай бастады».
1219 жылы қыркүйекте Шыңғыс хан бастаған монғол ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан әскерлерінің жалпы саны
130 мыңға жетті. Мұның ішінде Қарлұқ Арслан хан, ... ... және ... ... ... ... ... еріктілер де болды.
Негізгі шабуыл бағыты Ертістен Сырдарияға Жетісу арқылы өтті. Отырарға
таяған кезде Шыңғыс хан өз әскерлерін ... ... ... ... - ... ... шабуылдаушылар, қолбасшылары - ... ... ... ... - ... мен Үгедей болды. Екінші құраманың
қолбасшысы - Шыңғыстың үлкен ұлы ... ... ... ... Жент және ... қалалары болатын.
Үшінші құраманың мақсаты Сырдарияның жоғарғы ағысындағы қалаларды
жаулап алу ... да, оны ... хан өзі және ... ұлы Толы ... ... үш бағытта шабуылдаған әскери құрамаларына Хорезм шахтың
әскери топтары қарсы тұрды.
Хорезм шаһтың әскері әр ... үлт ... ... ... ... қарағанда, Ма-уеренаһрдагы басты қала - Самарқан
гарнизонындағы әсксрдің жалпы саны 110 мың ... оның 60 мыңы ... ... ... ... еді. ... мен ... арасында татулық та
болмады. Тәжіктер түркілерді төменшіктстті. Керісінше, түркілер монғолдарға
жақындау болды. Оның ... ... хан ... ... түркі қүрамалары
жүрді және де түркілер ... ... орта ... ... ... ... да ... еді. Осы жақындықтарды монғолдар ... ... ... ... ... Дос-тық келісімге сенген
түркілерді әлсіретіп алып, соңынан жойып жібергеи кездері де ... ... ... ... ... ... ... шешесінің ағасы
басқарған түркі гарнизонының бір бөлігін өздеріне ... ... ... бірақ қалапы алған соң 20 көсем басқарған 30 000 түркі
отрядын жазық далада қоршауға алып, қырып тастады. Осындай ... ... ... ... одақтасып қарсы шыққанда, қыпшақтарға: «біз
және ... бір ... ал ... ... ... емес,
сондықтан сендердің оларға көмек берулерің керек ... — деп, өз ... ... ... жылы Каспий теңізінің бір аралында ... ... ... ... ... соғыста өзіи көрсете алмады, сондықтан оның ... ... ... қалды. Монғол деректері бойынша Мұхаммедтің
баласы әрі мұрагері Желал әд-Дин сол жылы қарашаның ... ... ... ... ... ... ... арадағы соғыс аяқталды. 1221
жылдың жазында Шыңғыс хан Түркістанды тастап, 1224 ... ... ... ... ... ... ... шабуылы сияқты
халықтардың орнын ауыстырып жатпады.
Мемлекеттік қүқ аумағында үстемдік етуші жеке құқылық билік басталды.
Осы принцип негізінде Шыңғыс хан көзі ... ... ... ... ... ... ... бөліп беріп, өзінін басты иелігін кіші ұлына қалдырды.
Сондықтан Шыңғыс ханның қара шаңырағы - ... оның кіші ұлы ... ... көшті. Монғолияның түрақты армиясы 129 000 адамды құрады,
оның 101 000-ына Толы ... ... Бұл сан өзге ... жеткен
монғолдардың Монғолияда қалғандарына қарағанда өте аз болғанын айқын ... хан өз ... ... ... ... ... Кіші
ұлына қара ілаңырақ тиесілі болса, үл-кен ұлы Жошы жаулап алынған жерлердің
ең көп бөлі-гін алуға тиіс болды. ... хан ... ... ... ... ... ... жерлер тиді. Батыстағы жеңістен кейін
Жошы ... ... ... ... ... ... бәрі ... бол-
ды. Шыңғыс хан көзі тірісінде оған ... ... ... жерлер, сонық
ішінде меркіттердің қалдықтары жойылған жерлер және Еділ ... ... ... ... ... хан 1227 жылы ... ... соң Жошы ұрпақтарының билігіне
бүрынғыға қоса бұлғарлар хандығы және бүкіл орыс княздіктері ... ... хан ... ... аз ... ... ... халықтар ара-сынан құрылды. Оған ... хан ... ... өз еркімен бағынған халықтар қатысқаны дәлел.
Қорытынды бөлім.
Шыңғыс хан империясының әскери құрылымы және түркілер.Шыңғыс ханның
мұрагерлері мен мұрасы
Шыңғыс хан ... ... ... өз ... ... нығайта отырып,
өзін толастамаған жорыктар-дың шыңынан көрсете білген ұлы қолбасшы және да-
нышпан билеушінің ұйымдастырушылық қабілеті онығ армиясының ... ... ... оған дейін де пайда болып, дамыса да, ... ... ... нығайту, жауларының тиімді соғыс әрекеттерін
қабылдау, әскери тәртіпті күшейту, жаңа ... ... ... ... ханныь үлесіне тиді.Монғол билеушісі ең бірінші өз ... ... күш ... Я- ... ... ... Шыңғыс хан тек өзі мен көшпелі
ордасын қорғайтын әскер емесу өзіне тікелей бағынған әскери өнер ... ... ... тегі ... ... болуы керек. Көк
аспанның өзі ... ... бар ... пен ... ... әмір етті. Менің
армияма жүздеген, мыңдаған халықтың ішінен он мың ... ... ... ... мен ... таза тектілерінің түкымы болсын. Олар
күшті, сымбатты болуы қажет егер ... ... ... бас ... ... кінәлі ретінде жазаға тартылады. Мені ... ... ... ... ... жазалауға қүқы жоқ.
Егер олардың біреуі қыл-мыс жасайтын болса, ол ... ... ... ол ... кімиің басын кесу, кімді үру ... ... ... ... Армияның қүрамында іріктеліп алынған он
мың баһадүр болған. Соғыс кезінде бұл ... ... ... ал ... оыың өзін ... ... ... пайдаланыл-ды. Дала
аристократиясының өкілдерін біртіндеп армия-да қызмет ... ... ... ... ... ... хан ... армиясын тәртіп пен
техника жағынан нығайтуға күш салды. Осыдан бастап монғол армиясында жоғары
әскери тәртіп ... ... ... ... ертеден қалыптасқан ондық
жүйе бойынша құрылған еді, яғни мыңдыққа, ... ... ... ... ... ... қабілеттерімен көзге түскен аристократ мамандар басқарды.
Жоғары әскери басшылар өз жасағында тек мың басы болумен ғана ... ... бас штаб ... әскери аппарат болған, ол «юрт-джи» деп
аталған. Оның ең жоғарғы міндеті - өз ... ... ... және ... ... ... ... анықтап отыру. Юртджилер сонымсн ... ... ... ... ... ... жаз, күз, қыс қонатын же-рін
дайындау, хан ордасының ... ... ... лагердің басшылары мен
көсемдерінің орнын ыңғайлау жүмыстарын атқарды. Ал отырықшы елді мекендерде
егіс даласын ... үшін ... одан алыс ... ... болды.
Армияда тылдағы тәртіпті сақтау үіпін ерекше ... ... ... Олар ... милициялар сияқты еді. Жасақта армияның шаруашылық
жағына бейімделген әскери отряд болды. Ол ... деп ... ... шығыс
мемлекетінің әлеу-меттік қүрылымымен тікелей байланысты болды. ... ... ... мен ... аймағы аса маңызды рел атқарды.
Әр тайпаның езіне бекітілген жері ... Әр ... ... ... ал ... ... ... мыцдыққа біріктірілді. Әр тайпадағы
ондықтың жасақталған әскерлері армияны кө-шетін келікпен, ... ... ... ... ... тиіс болды. Әскери-аймақтық басшы-лар
мобилизация кезінде жасақ басшылары болды да, өз орындарына орыибасарларын
қалдырды. Тайпалар ... ... ... ... атты ... даярлауға тиіс
болды. Көп рулар мен тайпалар мүндай қол жинау-ға ... ... бір ... ... ... ... түмендердің езі түтасымен бір
рудың адамда-рынан сайланып шықса, ... ... мың ... ... ... ... ... хан кепте-ген сәтті жорықтарының ... ... ... қарулас туыстарға айналып ... Осы ... ... хан ... ірі ... ... руға айналып,
көпшілігі тіпті өзінің атын да жоғалтып алды. Осылайша Шыңғыс ханға ... ... ... ... жүретін монғол тайпалары сәтті жорықтар
нәтижесінде езіндік үлттық сана-сезімі, өзіндік ... ... бар ... ... ... қызмет-те өзінен талап етілетін істерді ... ... ... басшысы қызметінен айыруға тиіс болды, ал
жоғарғы әскери билеушілерді өз міндетін дұ-рыс атқара алмаса, Шыңғыс ханның
өзі жазалап ... ... ... ... адам тани ... ... оның ... кателеспегендігінен көрінеді. Біздің
ойлауымызша, соншама сәби кезеңдегі дәуірде теңі мен тегіне ... ... ... ... алғырлығын Шыңғыс хан ... қалт ... ... ... отырған.. Шыңғыс хан өзінің алғыр
ойының арқасында өзіндік та-рихи ... ... ... ... қарулы күшті қүра отырып, өзінен бүрынғы түркі қаған-дарының
әскери дәстүрлерін ... ... жоқ. ... ... ... ... бас ... оның атты әскер армиясы — Шыңғыстың дана-лығының
жемісі. Үлкен жасақтың әскери заңының ...... ... ... ... ... туындысы. Осының нәтижесінде не ежелгі, не ... ... ... ... ... рыцарлар) өзінің әскери
сапасының артықшылығы жа» ғынан Шьщғыс хан кавалериясының шаңына ілесе ал-
майды. Орта ... ... ... гүлдену дәуірі десе де
болады. Еуропада мүндай ұрыс даласының патшасы ол ... ауыр ... еді, ... 1241 жылы ... ... ... ... олар өздерінің әскери ... ... ... азияттық
көшпелілерге босатып беруге мәжбүр болды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі ... ... ... 1998. – 216 ... ... Т. ... ... лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі,
1988. – 30 ... ... Т. Бірі ... өзі // ... ... 1990. – 20 ... ... А. Ахмет Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003. –
144 б.
5. Виноградов В. В. ... язык ... ... о ... ... Высшая школа, 1986. – 639 с.
6. Виноградов В. В. Проблемы литературных языков и ... ... и ...... ... 1967. – 133 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Ежелгі және қазіргі моңғолдар: ортақтығы мен ерекшелігі40 бет
Монғол дәуірі5 бет
Монғол жеріндегі рекреациялық ресурстар48 бет
Монғол империясының құрылуы 46 бет
Монғол испериясының құрылуы5 бет
Монғол мемлекетінің құрылуы23 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)6 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің саяси-құқықтық жағдайы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь