Өндіріс шығыны

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4
ІІ Негізгі бөлім
І тарау. Шығындардың түрлері
1.1 Өнімнің өзіндік құнына енгізілетін шығындар құрамы ... ... ... ... ..5.7
1.2 Өнімнің өзіндік құнынажатпайтын және кезеңдегі шығыстарды
мойындайтын шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.10
1.3 Кәсіпорындағы шығынның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.11
ІІ тарау. Өндірістік шығыдарыды жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.14
V тарау Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.23
Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны–өнімді өндіру кезінде пайдаланылатын табиғи ресурстардың, материалдардың, отынның, энергияның, негізгі қорлардың, еңбек ресурстарының, оны дайындау мен өткізуге жұмсалатын басқа да шығындардың ақшалай бағалануы.
Өнімнің өзіндік құны– кәсіпорынның өнім өндіруге және өткізуге жұмсаған шығындарының ақшалай тұлғалануы.
Кез келген меншік нысандағы кәсіпорын нарықтық қатынас жағдайында–залалсыз жұмыс істеуге тиіс өнімнің өзіндік құны, аса маңызды экономикалық көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құны арқылы оның нарықтық бағасы құралады, пайда мен пайдалылық деңгейі анықталатын, тауардың құны белгіленеді.
Өнімнің өзіндік құны жалпылама, жинақтау (синтездік) көрсеткіш, ол кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін сипаттайды. Өнімнің өзіндік құнының мөлшері мен серпіні арқылы тау кен кәсіпорынның басқару, жоспарлау, еңбек пен жұмысақы ұйымдастыру, өндіріс техникасы мен технологиясы деңгейі туралы пікір айтуға болады.
Кәсіпорынның өндірілген өнім құны үш бөліктен тұрады:

T=C+V+m (6.1)
мұндағы Т– тауар құны;
С– тұтынылған өндіріс құралдары;
V– қажетті еңбек;
m– қосымша құн.

Тұтынылған өндіріс құралдары деп– материалдарға, отынға, энергияға, негізгі қорлардың тозған бөлігіне жұмсалған шығындарды айтады. Яғни, бұлар бұрын затталған еңбектң құрады. Тұтынылған өндіріс
құралдары–құн өндіруге қатынасқанымен, тікелей өнім өндірмейді. Оны К. Маркс «тұрақты капитал» деп атаған (constant capital).
Маркстік тұжырымдама бойынша, құн тек еңбекпен өндіріледі. Еңбектің өзі жұмыс күшін тұтыну процесі. Жұмыс күші–тауар құны, ол жұмысшының дене және мәдени талғамдарын қанағаттандыру үшін қажетті игіліктер құнына тең. Кәсіпорын қызметкерлері өз еңбегіне және жұмсалған жанды еңбекке жұмысақы алады. Жұмыс күші–өндіріс процесінде өзгереді, өйткені жұмыс күші өз құнына артық қосымша құн өндіреді. Капиталдың бұл бөлігі «өзгермелі (variable) капитал» делініп, «V» әріпімен, ал қосымша құн «m» әріпімен белгіленеді.
1. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы – Алматы:
Қазақ университеті. 1999 ж.
2. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Э. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Алматы: Экономика 2003.

3. А.Қ. Ерали, М.Ғ. Қабылбеков. Кәсіпорын экономикасы: Оқулық – Алматы: ҚазҰТУ, 2004.

4. Дүйсенбеков К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика. 2001.

5. Қаржылық есеп: Оқу құралы/ Кеулімжаев К.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А., Жанатаева А.Ә. – Алматы: Экономика, 2001.
        
        Кіріспе
Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны–өнімді өндіру кезінде
пайдаланылатын табиғи ресурстардың, материалдардың, отынның, энергияның,
негізгі қорлардың, еңбек ... оны ... мен ... ... да ... ... ... өзіндік құны– кәсіпорынның өнім өндіруге және өткізуге
жұмсаған шығындарының ақшалай тұлғалануы.
Кез келген меншік нысандағы кәсіпорын нарықтық қатынас
жағдайында–залалсыз жұмыс істеуге тиіс ... ... ... аса ... ... бірі ... ... өзіндік құны арқылы оның нарықтық бағасы құралады, пайда мен
пайдалылық деңгейі анықталатын, тауардың құны белгіленеді.
Өнімнің өзіндік құны жалпылама, ... ... ... ол
кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін сипаттайды. Өнімнің өзіндік
құнының мөлшері мен серпіні арқылы тау кен кәсіпорынның басқару, ... пен ... ... ... техникасы мен технологиясы деңгейі
туралы пікір айтуға болады.
Кәсіпорынның өндірілген өнім құны үш ... ... Т– ... ... ... өндіріс құралдары;
V– қажетті еңбек;
m– қосымша құн.
Тұтынылған өндіріс құралдары деп– материалдарға, отынға,
энергияға, негізгі қорлардың тозған бөлігіне жұмсалған ... ... ... ... ... еңбектң құрады. Тұтынылған өндіріс
құралдары–құн өндіруге қатынасқанымен, тікелей өнім өндірмейді. Оны ... ... ... деп ... ... capital).
Маркстік тұжырымдама бойынша, құн тек еңбекпен өндіріледі. Еңбектің
өзі жұмыс күшін тұтыну процесі. Жұмыс ... ... ол ... ... мәдени талғамдарын қанағаттандыру үшін қажетті игіліктер құнына ... ... өз ... және ... ... еңбекке жұмысақы
алады. Жұмыс күші–өндіріс процесінде өзгереді, өйткені жұмыс күші өз құнына
артық қосымша құн ... ... бұл ... ... ... ... «V» ... ал қосымша құн «m» әріпімен белгіленеді.
Қосымша құн жұмыс күшін тұтыну процесінен туындайды, олай
болатыны–өндіріс процесінде жалдамалы жұмысшы қажетті жұмыс ... құн ... ... Қосымша құн кәсіпорынның алғашқы авансыланған
қаражаттардан түскен таза пайдасы.
Өнімнің құнынан, өнімнің өзіндік құнының сандық әрі сапалық жағынан
айырмашылығы бар. ... құны үш ... ... ... сондай–ақ қажетті және қосымша еңбекпен жасалған өнім құнына
құралатын ... ... ... ... ... екі ... ... үшінші
бөлігі–ішінара, әлеуметтік мұқтаждарға аударым және тұтынылған еңбек
заттарының бағасымен есептелген пайда қамтылады.
Сапалық ... ... құн ... пен ... ... ал ... ... құны–қол жеткізілген техника мен
технология, еңбек өнімділігі мен баға, жұмыс күшін қалпына келтіруге
жұмсалған шығындар, табиғи ресурстар, еңбек ... мен ... ... жағдайында өндіріс шығындарымен анықталады.
Пайдалы қазбаларды өндірудегі өзіндік құн, әр түрлі факторларға
байланысты. Оның бірі–табиғи кен геологиялық ... олар ... ... ... ... немесе жер астында), қазу жүйесін,
қәсіпорынның жылдық өндірістік қуат мөлшерін анықтайды.
I
4
I тарау 11. ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнына 1997 жылғы қаңтардың 1-нен күшіне
енген Бухгалтерлік есептің ... және ... ... сәйкес
мыналар қосылады:
1) өнімнің өндірілуімен тікелей байланысты, өндіріс
технологиясымен және ұйымдастырумен келісілген, жол жол берілген шығыстар
үшін және өнімнің сапасына ... ... ... мен ... ... және оны пайдалану процесінде анықталатын кемшіліктерді жою
шығыстары;
Өндірісті дайындау мен жетілдіру шығыстарына өнімнің жаңа
түрлерін, басқа да жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... технологиялық процестерді әзірлеуге,
жабдықтарды қайта орналастыруға және қайта қалпына келтіруге ... үлгі ... ... ... ... ... жатады.
Өнімнің жаңа түрлерін жетілдіруге байланысты шығындар, алдағы
кезеңдердегі шығыстарға ... және осы ... ... ... ... ... мен ... санын қоспағанда, оның сериялық және жаппай
шығарыла бастаған уақытынан белгіленген мерзім мөлшерінде, бөліктер
бойынша, өнімнің өзіндік құнына кіреді.
2) табиғи шикізатты пайдалануға, ... ... ... ... ... ақ су шаруашылығы жүйелерінен ұйымдарға алынатын суға
төленетін төлемдерге байланысты шығындар;
3) өндірісті ... және ... ... ... ... ... ... жұмыстары бойынша шығындар; келесі кезекте жерді
қайта өңдеуге ... ... ... ... ... ашық ... аймақтарын, топырақтың өнімді қабатын сақтау үшін алаңдарды
тазартуға, уақытша жерасты жолдарын және ... ... ... ... ... ... басқа да түрлеріне; жаңа ұйымдарды,
өндірістерді, цехтарды, агретаттарды (қосу шығындарын)
игеруге жұмсалған шығындар;
5
4) өндірістің ... және ... ... сондай-ақ
өнім сапасының жоғарлауымен, өндірістік процесс кезінде жүзеге асатын,
ұзартылған және басқа да ... ... ... капиталды емес,
сипаттағы шығыстар;
5) өндірістегі өнертапқыштық пен жаңалық ... ... ... ... ... ... пен ... ашу
бойынша модельдер мен үлгілерді дайындау және байқау, көрмелерді,
байқауларды, конкурстарды, ... ... ... төлеу,
өнертапқыштық пен жаңалық ашу бойынша шаралар өткізу;
6) өнірістік процесстерді қамтамасыз ету; өндірісті материалдармен,
отынмен, энергиямен, жабдықтармен, саймандармен, т.б. құралдарымен және
еңбек ... ... ... ... жұмыс жасау қалпында ұстау
бойынша (техникалық тексеруге және күтуге, ағымдағы, орта және күрделі
жөндеу жүргізуге арналған шығыстар); санитарлық – гигиеналық ... ... ету ... шығындар;
7) өндірістік цехтарда еңбек және техника қауіпсіздігінің қолайлы
жағдайларын қамтамасыз ету бойынша шығындар; машиналардың жабдықтары мен
оларды қозғалысқа келтіретін ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін күрделі емес
сипаттағы басқа да қондырғы түрлері; арнайы қондырғылармен жұмыс ... ... емес ... ... киімдермен, арнайы аяқ-
киімдермен, қорғаныш заттармен, арнайы тағамдармен қамтамасыз ету; өндіріс
орындарындағы дезинфекциялайтын камераларды, жуынатын орындарды, ... ... ... ... ... ... да ... табиғи сипаттағы қорларды ұстау мен пайдалануға; тазартатын
құрылыстарға, сүзгіштерге және басқа да табиғи қорғау кешендеріне
байланысты ағымдағы ... ... ... ... ... ... т.б. табиғатты қорғауға жұмсалған ағымдағы шығындар;
9) вахталық әдістегі жұмыстарды жүзеге ... ... ұйым ... ... жұмыс орнына дейін жеткізу және қайтып
келу мен вахталық поселке тұрған жерден жұмыс орнына дейін жеткізу, қайта
алып келлуге жұмсалған ... ... ... ... ... (келмеген) уақытына еңбек туралы заңда
қарастырылған төлемдер: кезекті және ... ... ... мен ... ... ... да түрлері;
11) зейнетақы қорына, әлеуметтік-медициналық сақтандыру қоры және
өндіріс жұмысшылардың еңбегіне төленетін шығындардан
6
халықты қамтуға ықпал етудің мемлекеттік қорына аудару;
12) заңмен ... ... ... ... ... құруға,
аппараттардың, өртеудің, әуе аппараттың, т.б. төтенше жағдайлардың алдын
алу мен жою бойынша шығыстарды қаржыландыру ... ... ... ... қызығушылығымен мүлікке келген зияннан ұйымның мүлкін қорғайтын
шығындар;
13) брокерлік, диллерлік, маркетингтік қызмет көрсетулермен қоса
тауарлық, қорлық, валюталық биржалардың ... ... ... ... өнім шығындары;
15) белгіленген мерзімде бұйымдарды кепілдікпен жөндеуге және қызмет
көрсетуге кеткен шығындары;
16) ішкі өндірістік себептерге ... ... ... келген
шығындар;
17) ұйымның қайта ұйымдастырылуына, жұмысшылар саны мен штаттың
қысқартылуына байланысты жұмыстан босаған жұмысшыларға төлемдер;
18) әлеуметтік және ... да ... ... ... ... ... құнына жатпайтын және кезеңдегі
шығыстарды мойындайтын шығыстар
Кәсіпорын өнімінің өзіндік құнына енбейтін және шығыстардың кезеңдегі
шығыстарына жатқызылған (есепті уақыт ... ... ... ... пен ... шығыстарды;
– өнім өткізуді жұмсауға кеткен шығыстар;
– проценттер бойынша ... ... ... ... бұл ... – бұл ... көлеміне қатысты емес және өнімдерді жұмсауға
немесе қызмет көрсету ... ... ... ... ... қаралады. Сондықтан мұны
өнімдердің негізгі көлеміне емес, уақыт кезеңдеріне байланысты ... ... ... ... ... ешнәрсе сатпаса да, сол уақытта
жасалған шығыстарды көрсетеді. Есептеу және ... ... ... ... ... ... құнын өтеу уақытында жасаған шығыстан
өзгешелігі–бұл өнім қалдығының кезеңдік шығыстарына жатқызылмайды. Бұларды
есептеудің мұндай жолдары, нарықтық экономика жағдайында сақтылық
принцптерінен туады. ... ... ... ... нәтижесі болып табылатындықтан, алдымен
тауар–материалдық қорлардың баланстағы
7
субъективті активтерінің бөлімдері ... ... ... ... ... ... қызметінің есептік көрсеткіштерінің нәтижелері
көрсетіледі.
Кезеңнің шығыстары жасалған есепті кезең–уақытындағы шығысқа
жатқызылып, өткізілмеген өнімдердің келесі кезеңгі қалдығына да, өнімнің
есебіне де енбейді. Бұл ... ... ... ... ... шешім қабылдауындағы маңызды мәселе.
Әкімшілік және жалпы шығыстар
Негізінен жалпы әкімшілік және ... ... ... ... ... ... мен жұмысшыларға жататын адамдардың
еңбекақысын төлеу;
– кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... әкімшілік және шаруашылық қызметтеріне байланысты адамдардың
– еңбекақысынан әлеуметтік және медициналық сақтандыруға
байланысты заң бойынша тағайындалған норма органдары, зейнетақы қоры,
еңбекке үйлестірудің ... ... ақша ... ... ... ... ... құрылымдық
бөлімдеріне қызмет ететін жұмысшыларды, мұның ішінде қызмет бабындағы ... ... ... шығындар мен жекеменшік жеңіл
автомобильдерді қызмет бабында пайдалануға кететін шығындардың орнын
толтыру.
– техникалық басқармаларды ұстауға және олардың қызметін
ұйымдастыруға, байланыс бөлімшелерін, ... ... ... ... ... және ... да техникалық басқару
құралдарына (жалпы шаруашылыққа арналған негізгі құралдардың тозуы,
ғимараттарды жөндеуге және оны ұстауға, жалпы шаруашылыққа арналған
құрал–жабдықтар мен құрылыстарға) ... ... ... ... дайындық жұмыстарына, егер ол күрделі шығынға
жатпаса (негізгі ... ... ... ... кететін
шығындар;
– техникалық бақылау–дирекция тобы болмаған жағдайда, салынып жатқан
субъектінің дирекциясын, сол сияқты жаңа ұйымдар мен объектілерді іске
қосқанда кететін шығындар;
– құрылыс–монтаж ... мен ... ... ... зат ... ... қорларды алу кезіндегі сыну, бүліну және
зақымдану салдарынан, тексеру кезіндегі (заттарды бөлшектегенде) осы ... да ... ... ... ... ... ... шығындар;
– банктердің қызметіне төленетін шығындар;
8
- әкімшілік басқару құралдары мен оның жүйелерін құру ме
жетілдіруге кететін шығыстар;
– субъектінің штат ... ... ... ... ... адам
қаралмаған жағдайда, жалпы шаруашылықты басқару мен ұйымдастыру жұмыстарына
ақы төлеуге кететін шығыстар;
басқарманың әкімшілік қызметкерлерінің іссапарына жұмсалатын шығындар;
– әкімшілік басқармасы аппараты ... орын ... ... ... ... пошта, телеграф, баспахана, кеңсе шығындары;
– шаруашылық және кәсіпорындарды ұстауға (кеңсе бөлмелерін ... ... ... ... ... коммуналдық қызметтердің
бағасын төлеу, т.б.)
– жұмыс күштерін жинауды ұйымдастыруға, ... ... ... жұмыстан босатқанда төленетін өтемақылар, коммиссиялық
шығындар;
– жалпы шаруашылықтың негізгі қорын жалға алуға кететін шығындар;
– жылжымайтын мүліктен, басқа да мүліктерден түсетін жиындар, ... ... ... ... ... қорғауға, өртке қарсы
қызмет ұйымдастыруға, денсаулық, сауықтыру шараларын ... ... ... және ... шаруашылыққа қарастырылған басқа да
шығындар;
– есептен тыс шығындар, қоймаларды тауарлы–материалдық байланысты
және басқа да ... ... ... мен ... ... ... ... дейінгі еңбекке уақытша
қабілеттілігін жойған жағдайда төленетін қосымшалар;
– қолданымдағы заңға ... ... ... ... ... ... ... жылдары үшін бір рет берілетін қызметақы
шығындары
– хабар қызметі және аудиторлық кеңес беруге төлеу;
– денсаулық мекемелерін, мектеп жасына ... ... ... ... ... пен ... объектілерін, тұрғын
үй қоры объектілерін ұстауға кететін шығыстар;
– қаланы көріктендіру жұмыстарына, ауылшаруашылығына
көмек көрсету, т.б. жұмыстарға жұмсалатын шығындар;
Өткізуге ... ... ... туындаған шығыстар қосылады:
– өткізу бөлімі (сауда) жұмысшылардың еңбекақысы, өткізу
9
бөлімі (сауда) жұмысшылардың еңбекақысынан аударымдар, жекменшікті
қамсыздандыру шығындары, ... ... қор және ... ... ... қорды ұстауға және амортизацияға ақша аударуға кететін
шығындар;
– жіберілген жерден ... ... ... ... сату ... зерттеуге және рынокке дейін тауарды апаруға
(маркетингке шығындарды қосса), ... ... ... көрмелерге
қатысуға, жәрмеңкелерге, тауарлардың үлгілерін жасауға, контрактілерге
сәйкес немесе басқа ... мен ... ... мен ... ... ... мен тегін және қайтаруға жатпайтын осы сияқты ... ... ... ... ... жатады:
– банктерден алған несиелердің айыздарын төлеу;
– жеткізушілердің несиелері бойынша пайыздарын төлеу;
– мүлікті жалға алу және ... ... ... ... ... ... түрлері
Өндіріс шығындары мен өндіріске жұмсалған шығындардың мәні,
теориялық және тәжірибелік жағынан өзара ұқсас емес. Кәсіпорын шығындары,
олардың ... ... ... ... ... ұдайы
өндіріс процесіндегі рөлін анықтап, айыру өте маңызды. Ұдайы өндірістік
белгісі ... ... ... үш ... ... болады:
өнімнің өзіндік құнын құрастыратын өндірістік және өнім өткізуге
жұмсалатын шығындар. Бұл айналмалы ... ... ... ... ... ... ... ағымдағы шығындар;
өндірісті ұлғайту және жаңартуға жұмсалған шығындар. Бұл негізгі
және айналмалы қорлардың көлемін қлғайтуын, құрылымын жақсартуға
жұмсалатынбір жолғы шығын сомасы;
әлеуметтік, мәдени, ... үй – ... ... ... Олар ттікелей өндіріспен байланысты емес және кәсіпорынның
арнаулы қорларынан қаржыланады;
Өндіріске және өнім өткізуге жұмсалатын кәсіпорынның ақшалай ... ... ... процесінде материалдарды, отын мен
энергияның барлық түрлерін, еңбекті, негізгі ... ... ... ... және ... ... өзіндік құнына
енгізіледі.
II тарау Өндіріс шығындарын
жіктеу
Өндіріс ... ... ... ... ... тозуы, т.б,) мен өнім өндіруге жұмсалған еңбек шығынддарының
жиынтығы және ол кәсіпорында өнімді ... мен ... ... ... ... ... ол өнімнің өзіндік құны–кәсіпорынның ағымдағы
шығыны болып саналады.
Өндіріс шығындары–пайдалы қазбаларды сатудың ең төмен бағасын
білдіреді, оны–заласыздық баға дейді. Ал тауарлық өнімнің ... ... ... ... ... ... өзінің өніміне оны
өнддіруге, өткізуге жұмсаған шығындарды, сондай-ақ жұмсалған күш-жігер мен
тәуекелдік үшін, пайданың орынды нормасын толық жабатындай баға қоюға
ұмтылады.
Тау-кен кәсіпорында ... ... ... ... ... ... шығындардың әр түрінің ерекшеліктерін біліп, сол шығындардың
өнім өндіру көлемімен өзара байланысын ... ... ... әбден талдап, зерделеу үшін оларды жіктеп,
сипатты белгілермен әр түрлі топтарға бөлген жөн. Әдетте өндіріс ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік
құнына жатқызу тәсіліне, шығындардың құрамына, өндіріс процесіндегі рөліне,
өндіріс көлеміне, ... ... ... Экономикалық мазмұны
бойынша өндіріс шығындары былай бөлінеді:
жанды (нақты) еңбек шығындары–қызметкерлердің жұмысақысы, әлеуметтік
сақтандыру төлемдері;
затталған еңбек ... ... ... ... амортизациясына, т.б. материалдық құндылықтарға жұмсалған
шығынддар.
Өндірістік процеске қатысуына қарай ... ... және ... ... ... ... ... жүзеге асыруға
байланысты.
Оларға:
–технологиялық процеске қажетті материалдар (бекітпе материалдары,
жарылғыш заттар, қосалқы бөлшектер);
–негізгі өндірістік жұмысшылардың негізгі және ... ... ... сақтандыруға төлемдер;
–технологиялық отын;
–технологияға қажетті энергия–электроэнергиясы, сығылған
ауа, су;
–негізгі қорлардың өтелімі жатады.
12
Үстеме шығындар – ... ... ... оған ... байланысты шығындар. Оған мыналар жатады:
–әкімшілік-шаруашылық шығындар–басшылар мен мамандардың, басқару
аппаратының, басқа да қызметкерлердің негізгі және ... ... ... ... – кеңсе керек-жақтарына жұмсалған
шығындар, пошта-телеграф, баспахана шығыны, іссапар шығындары;
–қызметкерлерге қызмет көрсетуге арналған шығындар;
–негізгі өндірісте істейтін және машиналар мен ... және ... ... ... айналысатын қызметкерлердің
қосымша жалақысы, әлеуметтік сақтандыру аударымдары;
–жұмысты ұйымдастыруға ... ... ... күтіп ұстауға, жалгерлік төлемдер, құнсыз және тозғыш аспаптарды
жөндеуге жұмсалатын шығындар, т.б.
Өндірілген өнімге жатқызу әдісі бойынша өндіріс ... ... ... ажыратылады.
Тікелей шығындар – өнімді өндіруге, жұмысты орындауға, қызмет
көрсетуге жұмсалған шығындар. Олар өнімнің өзіндік құнына тура және ... ... ... забойларда істейтін жұмысшылардың еңбекақысы,
забойларда пайдаланылатын бекітпе материалдар – тікелей шығындар болып,
есептеледі де, ... ... ... ... кенбайлықтардың өзіндік
құнына тұтасымен енгізіледі.
Жанама шығындар – кәсіпорындардың өнім өндіруге және өткізуге,
өндірісті ұйымдастыруға, басқаруға жұмсаған ... ... ... ... және олардың арасында жанама әдіспен бөлінетін
шығындар. Бұл шығындарда мыналар қамтылады: жалпы цех пен жалпы кеніш
шығындары, яғни ... ... ... ... жұмысшылардың
және әкімшілік басқарушылық қызметкерлердің жалақысына жұмсалатын шығындар.
Жанама шығындар өнімнің күні бұрын белгіленген негізге ... ... ... ... ... калькуляциясын жасау кезінде шығындар
экономикалық біртектігіне қарай – бір элементтен тұратын жай шығындарға
және әртекті шығындардың бірнеше элементтері ... ... ... шығындарға қосалқы материалдары, отын, энергия, негізгі
қорлардың амортизациясы, негізгі және қосымша жұмысақы, әлеуметтік
сақтандыруға аударымдар жатады.
Кешенді шығындарға ... цех ... ... ... ... ... шығындары, яғни бірнеше жәй шығындардан құрылған шығындар
жатады.
Кәсіпорын өніміне баға белгілеудің теориялық негізі
1. Баға және баға ... ... және ... емес ... ең ... өз ... мен ... бағасын белгілеу болып
табылады. Нарық жағдайында бағаны белгілеу өте күрделі процесс, ол көптеген
факторлардың әсеріне байланысты ... ... ... бағыттарын таңдау дегеніміз – шығарылып
жатқан немесе жаңадан шығарылатын тауарға баға белгілеу. Ол нарықтық
позицияларды күшейту, тауар айналымы мен өндірілген өнім ... ... ... ... ... және баға ... ... маркетингінің негізгі құрамдас бөлігі болып
саналады. Баға компания ... ... да ... ... ... баға деңгейіне негізгі коммерциялық нәтижелер тәуелді болып келеді.
Сапалы бағалық саясаттың басты ...... ... кезінде нарық
жағдайының өзгеруін ескеріп отыру. Сол өзгерістерге бағаны дұрыс
қалыптастыру және стратегиялық міндеттерге қол ... ... ... ... жеке шешімдер тауар ассортиментіне байланысты
бағалардың өзара қарым – қатынасы, жеңілдіктерді қолдану, бағаларды нарық
жағдайына бейімдеу, кәсіпорынның өз ... мен ... ... ең ... ... таңдау, жаңа тауарға баға орнату және т.б.
біртұтас жүйеге бірігеді.
Барлық сатып алушыларға бірдей баға белгілеу салыстырмалы ... ... ... ... ... жөн. Тарих беттеріне үңілетін болсақ, баға
сатушы мен ... ... ... ... туындаған. Сатушылар сату
керек бағадан жоғары бағаны сұраса, сатып ... ... ... тиіс ... ... ұсынған, нәтижесінде екі жаққа тиімді бағаға тоқтаған. Ал
ортақ бағалар ... ХІХ ... ... ғана ... ... ... осы кезеңде бөлшек саудамен айналысатын ірі кәсіпорындар пайда болды
және оларда жалдамалы жұмысшылардың тұтас бір штаттары болды.
Баға әрқашан ... ... ... әсер ететін негізгі фактор болған.
Қазірдің өзінде кедей елдерде кең ... ... ... ... өте
жоғары. Соңғы кезде тауарлар мен қызметтерді тұтынушылардың әлеуметтік
топтарына баланысты бөлу кең тараған.
Әр фабрика баға белгілеу ... ... ... Кіші ... ... ... негізгі басшылық айналысады. Ірі компанияларда баға
белгілеу мәселесімен, әдетте, орта буынды басшылар ... ... ... да ... ... ... ережелерді қалыптастырады, бағалық
саясаттың негізгі мақсаттарын белгілейді, бағаларды бекітеді.
Бағаларды белгілеу шешуші роль ... ... ... жол, ... және т.б.) ... баға белгілеуге көметесетін тұтас бір
бөлімшелерді қалыптастырады. Олар бағаларды белгілейді ... ... баға ... ... ... ... саясатына
өндіріс басшыларының қаржы қызметі жөніндегі жетекшілері, бухгалтерлері
үлкен әсерін тигізеді.
Фирма басшылығының шешімі қабылдауына ... ішкі және ... ... ... ... мақсаттар мен фирманың шығындары, тек шамамен
ғана, тауарлар мен қызметтердің бағасын белгілеуге мүмкіндік береді.
Тауардың сату ... ... ... ... ... реттеу
деңгейін, сұраныс деңгейі мен динамикасын, бәсекелестік жағдайын , көтерме
және бөлшек ... ... ... ... ... ... ... белгіленгендігіне қарамастан, баға деңгейінің тауардың тұтыну құнына
қаншалықты ауытқандығын ... ... ... ... ... ... Бұл ... ішкі (өндірушінің өзіне, қызметі мен
басшылығына байланысты) және сыртқы (фирмаға ... ... ... Ішкі критерийге мыналарды жатқызуға болады:
1. жарнама (жарнама ерекше, сапалы болған сайын ... ... ... ... ... (өндіріс дәрежесі, сапасы жоғары
болған сайын тауар бағасы көтеріледі);
3. ... ... ... (аз ... ... ... құны жоғары, ал күнделікті қолданатын тауарларды өндіруге
салыстырмалы түрде аз шығын жұмсалады);
4. өндірушінің ... ... мен ... (бір немесе бірнеше
нарық салаларын бейімдеу);
5. өнімнің өмірлік циклының ерекшелігі;
6. өндіріс процесінің ықшамдылығы;
7. тауардың өндірушіден тұтынушыға жету уақытының ұзақтылығы;
8. тауарды өткізу ... ... ... көлемі;
10. ішкі және сыртқы нарықтағы өндірушінің бейнесі;
Сыртқы факторларға, әдетте мыналар жатқызылады:
1. тауар өндіретін ... ... ... ... нарықта белгілі бір ресурстардың жетіспеуі және жоқ болуы;
3. мемлекеттің экономиканы реттеу ... ... ... мен ... ... тауар өндіретін өндірушілердің арасындағы бәсекелестік
деңгейі. Кез - келген ... өз ... мен ... ... ... ... мақсаттарды орындауды көздейді:
1. жоспарлаған кірісті толық көлемде жүзеге асыру;
2. сату көлемін ұлғайту;
3. ... ... ... ... ... бір ... ... арқылы максималды пайда табу;
5. бәсекелесті әлсірету;
6. тауардың белгілі бір имиджін қалыптастыру.[1]
Мазмұны
І
Кіріспе.....................................................................
.........................................3-4
ІІ Негізгі ... ... ... ... ... өзіндік құнына енгізілетін шығындар құрамы..................5-7
1.2 Өнімнің өзіндік құнынажатпайтын және кезеңдегі шығыстарды
мойындайтын
шығындар....................................................................
....7-10
1.3 Кәсіпорындағы шығынның
түрлері....................................................10-11
ІІ ... ... ... ... ... – бұл ... өндіруге және өнімді сатуға кеткен
барлық шығындардың сомасы, яғни өнімді өндіруге кеткен еңбек ... ... ... еңбек) жиынтығы.
Кәсіпорынның қызметін айқындайтын экономикалық көрсеткіштердің
жиынтығы өнімнің өзіндік құны болып табылады. Бұл оның пайдаланылған
өндіріс құралдарының шығынын және ... ақы ... қоса ... ақшаға айналдырылған құнының бір бөлігі.
Өнімнің өзіндік құны белгілі бір өнім өлшемін өндірудің және сатудың
кәсіпорынға қаншаға түсетінін көрсетеді.
Өндірілген өнімді ... ... ... ... өзіндік құнының
құрамына кірген, өндірісте тұтынылған элементтер шығынының орны
толтырылады, ал қалған қаржының бір бөлігі ұлғаймалы өндірісті дамытуға
жұмсалады.
Өндіріс ... ... ... ... бірі бола ... ... құны ... экономикалық тиімділігін анықтайтын
неғұрлым толық көрсеткіш болып саналады.
Өндіріс шығындары–пайдалы қазбаларды сатудың ең төмен бағасын білдіреді,
оны–заласыздық баға дейді. Ал тауарлық өнімнің ... ... ... ... ... кәсіпорны өзінің өніміне оны өнддіруге,
өткізуге жұмсаған шығындарды, сондай-ақ жұмсалған ... мен ... ... ... ... ... жабатындай баға қоюға ұмтылады.
Тау-кен кәсіпорында өндірілген пайдалы қазбалардың өзіндік құнын
талдау үшін, шығындардың әр түрінің ерекшеліктерін біліп, сол ... ... ... ... байланысын айқындау керек.
Өндіріс шығындарын әбден талдап, зерделеу үшін оларды жіктеп,
сипатты белгілермен әр ... ... ... жөн. ... ... ... мазмұнына, өндіріс процесіндегі міндетіне, өнімнің өзіндік
құнына жатқызу тәсіліне, шығындардың құрамына, өндіріс процесіндегі рөліне,
өндіріс көлеміне, қатынасына ... ... ... ... ... ... былай бөлінеді:
жанды (нақты) еңбек шығындары–қызметкерлердің жұмысақысы, әлеуметтік
сақтандыру төлемдері;
затталған еңбек шығындары–материалдарға, отынға, энергияға, негізгі
қорлардың амортизациясына, т.б. материалдық құндылықтарға ... ... ... ... шығындар: нгізгі және үстеме
шығындарға жатады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы – ... ... 1999 ... ... А.Қ., ... Қ.Э. ... экономикасы: Оқу құралы.
Алматы: Экономика 2003.
3. А.Қ. Ерали, М.Ғ. Қабылбеков. Кәсіпорын экономикасы: Оқулық –
Алматы: ... ... ... К.Ш., ... Э.Т., ... Ж.Г. ... ... талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика. 2001.
5. Қаржылық есеп: Оқу құралы/ ... К.К., ... ... Н.А., ... А.Ә. – ... ... 2001.
-----------------------
[1] Сатыбалдин С.С. Маркетинг – нарықтау негіздері: Оқулық құралы. –
Алматы, КазЭТУ, 1994 -81 -88 б.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Активті қуаттың минимум шығыны бойынша АО «ЖРЭК» 220-220 кВ Қарағанды тораптарындағы режимдерді оңтайландырудың есептеулері47 бет
Жылумен қамтуға кететін жылудың шығынын есептеу21 бет
Кәсіпорынның негізгі принциптер шығыны, өндіріс және калькуляциялау шотының өндірістік есебі6 бет
Кәсіпорынның шығыны және оның формалары24 бет
Фирма шығынының құрылымы және пайда11 бет
Шағын кәсіпорынның шығыны мен кірісін есептейтін ажо жасау атты дипломдық жұмысқа патенттік ізденіс70 бет
Қызылорда қаласының жылдық жылу шығынының есебі35 бет
"Стандарт-кост” әдісі бойынша шығындар есебінің жүйесі.20 бет
4 қабатты 20 патерлі тұрғын үй19 бет
Excel программасы туралы жалпы мағлұматтар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь