Қазақстандағы ұлт саясаты: мәселелері және келешегі

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.10

II. Негізгі бөлім

1.1 ТАРАУ. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЛТ САЯСАТЫНЫҢ БҮГІНГІ АХУАЛЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.17

1.2 ТАРАУ. ҰЛТ САЯСАТЫН ДАМЫТУДЫҢ БАСЫМ БАҒЫТТАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18.26

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.30
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазіргі таңда өркениетті даму жолына түскен Қазақстан Республикасы қоғамының бар саласында аса маңызды реформаларды жүзеге асыруда. Көп бағытты реформалардың ішіндегі ең күрделісі әрі өте байыптылықты қажет ететін бағыты ұлт саясатындағы реформалар. Себебі, біріншіден, ұлт мәселесі адамдардың өмірі мен тұрмыс-тіршілігіне тікелей қатысты болғандықтан және ұлтаралық қатнастар қоғамда үнемі орын алатындықтан мұндай мәселелер күн тәртібінде тұрады; екіншіден , мемлекеттің ұлт саясаты халықтың назарында болып, оның талқысы мен сынына түсіп отырады. Мемлекеттегі ұлт саясаты қоғамның бар саласына әсер ететін ықпалы мол. Сонымен бірге әлемдегі ұлт саясаты ең ауқымды қиындық туғызып отырған шешімсіз мәселеге айналып отыр. Этностар немесе ұлттар жер шарының түгелге жуық мемлекетінде болғандықтан бұл мәселенің Қазақстан Республикасы үшін де маңызы жоғары. Ғаламдану жағдайында этникалық және ұлттық болмысты сақтау мақсатындағы қозғалыстар күшейе түсуде. Көптеген этностардың өзін-өзі билеу, тәуелсіз мемлекет құру жолындағы күрестері де толастар емес. Осындай құбылыстар нәтежиесінде Жер шарының көптеген нүктелерінде ұлттық, этникалық қайшылықтар орын алуда. Ұлттардың араласуын, жақындасуын және біртіндеп жойылуын бастайтын әлемдік жаһандану үрдістеріне қарсы ұлттық өмірдің оянуының және жандануының күресі басталғаны байқалып отыр. Сондықтан, бұл жағдайда Қазақстан Республикасында сандаған этностар мен ұлттар мекен ететіндіктен елде ұлт саясатын жүргізу мәселелерінде тиімді реформалар мен үлкен жауапкершіліктің қажеттілігі сезіліп тұр.
Зерттеу жұмысының пәні: Қазақстан Республикасының ұлт саясатының қалыптасуы мен жүзеге асыру тетіктері; ұлттық саяси институттар мен азаматтық ұйымдар мемлекеттің ұлт саясаты үрдісіндегі іс-әрекеттері мен өзара байланысы.
Зерттеудің негізгі нысаны: Қазақстан Республикасының ұлт саясатының негізгі бағыттары және оны жүзеге асырудағы саяси институт ретіндегі мемлекеттің атқарып отырған қызметі болып табылады.
Зерттеу тақырыбының мақсаты: Жаһандану жағдайында Қазақстандағы ұлтаралық қатнастардың бүгінгі ахуалын саралай отырып, көпұлтты Қазақстанның ұтымды ұлттық саясат жүргізуінің басым бағыттарын анықтау, демогра¬фиялық ахуал, этнос¬тардың тарихи ерекшеліктері, қадір-қасиеті мен азамат¬тық жауапкершілікке негізделген бірізді Қазақстандағы ұлт саясатының тұрақтылыққа негіз болатын мәселелерін қарастырамыз. Сонымен қатар біз өткенді бағамдай отырып ұлттық құндылықтардың, бүгінгі күннің ұлт саясатындағы жаңғырту жолдары мен бағыттарын көрсету арқылы ұлт саясатының мән-жайын талдауға тырсамыз және зертеудің негізгі бағытын айқандай түсеміз.
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030». Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Алматы: Білім, 1997.
2. Безопасность: международная, региональная, национальная Алматы 2007 Издательство «Дайк-Пресс» 120,146,414,491 с
3. Нысанбаев Ә.Н. «Адам және ашық қоғам». «Қазақ энциклопедиясы» Алматы, 1998. Қойгелдиев М. Ұлтгық саяси элита. Қызметі мен тағдыры (ХҮЩУ XX ғғ.). Зорттеулер- Алматы, 2004.
4. Бауэр О. Национальный вопрос и социал- демократия. М. Мысль 1995г I 1с 69-77
5. Каутский К. Национализм и интернационализм. П.Г 1918-107с
6. Ленин В.И. Ұлт саясаты туралы мәселе жөнінде. Шығармалар толық жинағы. 25 том 69-756
7. Тишков В.А. О новых подходах в теории и практике межнациональных отношений // Советская этнография. 1985, №5
8. 9№92-94 (25491) 07 НАУРЫЗ СЕНБІ 2009 ЖЫЛ Егемен Қазақстан ҰЛТ САЯСАТЫ: БАСЫМДЫҚТАР МЕН МАҚСАТТАР. ҰЛТ САЯСАТЫНЫҢ МӘНІ
9. Назарбаев Н. А. Стратегии независимости. Алматы: Атамұра, 2003. 309 с.10.
10. Тасмагамбетов И. Н. Социальная политика и политическая трансформация. Алматы; Институт развития Казахстана, 1997. 250 с.
11. Бромлей Ю. В. Очерки истории этноса. М.: Наука, 1999. 234 с.
12. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, 1999.
13. Коротеева В. В. Теории национализма в зарубежных социальных науках.М., 1999.
14. Ашин Г. К. Основы элитологии. Алматы, 1996. 323 с.
15. Кисс Э. Национализм реальный и идеальный. Этническая политика этиические процессы // Зтничность и власть в полиэтничных государстваі Материалы междунаролной конферениии. М.: Наука, 1994- С. 137
16. Шицко В. Л. Специфика релнгиочного сознания и формы его проявления в условиях современного Казахстана // Казахстан как мировой центр межкультурного и межконфессионального согласия в развитии «диалога цивилизаций». Материалы Международной научно-практической конференция. 31 мая 2007 г. Алматы, 2007. С. 98.
        
        ӘЛЬ- ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ФАКУЛЬТЕТІ
БАЯНДАМА
Тақырыбы: Қазақстандағы ұлт саясаты: ... және ... ХҚ. II-К. ... жетекші: с.ғ.к.
Қайдарова Ә.С.
Алматы 2009 ж
ЖОСПАР
I.
Кіріспе................................................................
.......................3-10
II. Негізгі бөлім
1.1 ТАРАУ. Қазақстандағы ұлт саясатының бүгінгі
ахуалы.................................................................
..................11-17
1.2 ТАРАУ. Ұлт ... ... ... ... ... ... ... өркениетті даму жолына
түскен Қазақстан Республикасы қоғамының бар саласында аса ... ... ... Көп ... реформалардың ішіндегі ең
күрделісі әрі өте ... ... ... бағыты ұлт саясатындағы
реформалар. Себебі, біріншіден, ұлт мәселесі адамдардың өмірі мен ... ... ... ... және ұлтаралық қатнастар қоғамда
үнемі орын алатындықтан мұндай мәселелер күн тәртібінде тұрады; ... ... ұлт ... ... ... ... оның ... мен сынына
түсіп отырады. Мемлекеттегі ұлт саясаты қоғамның бар саласына ... ... мол. ... бірге әлемдегі ұлт саясаты ең ауқымды қиындық
туғызып отырған шешімсіз ... ... ... ... ... ... ... түгелге жуық мемлекетінде болғандықтан бұл мәселенің Қазақстан
Республикасы үшін де маңызы жоғары. Ғаламдану ... ... ... ... ... мақсатындағы қозғалыстар күшейе түсуде. Көптеген
этностардың өзін-өзі билеу, тәуелсіз мемлекет құру жолындағы ... ... ... ... ... нәтежиесінде Жер шарының көптеген
нүктелерінде ұлттық, этникалық қайшылықтар орын алуда. Ұлттардың ... және ... ... ... әлемдік жаһандану үрдістеріне
қарсы ұлттық өмірдің оянуының және жандануының күресі басталғаны ... ... бұл ... ... Республикасында сандаған этностар
мен ұлттар мекен ететіндіктен елде ұлт ... ... ... ... мен үлкен жауапкершіліктің қажеттілігі сезіліп тұр.
Зерттеу ... ... ... ... ұлт ... мен ... асыру тетіктері; ұлттық саяси институттар мен
азаматтық ұйымдар мемлекеттің ұлт саясаты ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ұлт саясатының
негізгі бағыттары және оны ... ... ... ... ... ... отырған қызметі болып табылады.
Зерттеу тақырыбының мақсаты: Жаһандану ... ... ... бүгінгі ахуалын саралай отырып, көпұлтты
Қазақстанның ұтымды ... ... ... ... бағыттарын анықтау,
демографиялық ахуал, этностардың тарихи ерекшеліктері, қадір-қасиеті мен
азаматтық жауапкершілікке негізделген бірізді Қазақстандағы ұлт ... ... ... ... ... Сонымен қатар біз
өткенді ... ... ... құндылықтардың, бүгінгі күннің ... ... ... мен ... көрсету арқылы ұлт саясатының
мән-жайын талдауға тырсамыз және зертеудің негізгі ... ... ... ... ... жаңа ұлт саясатының бастауы, бүгінгі ұлттық
түсініктердің қарама-қайшылық тұстары мен ахуалы, ... ұлт ... ... мен ... ... Қазақстандағы ұлт саясатындағы ұлтаралық
келісім мәденитінің келешегі . Елбасы Н. Ә Назарбаевтың ұзақ ... ұлт ... ... ... ашу оны ... ... ... саясатын нақтылауды жетілдіру― бұл ... пен ... ... ... ... ұлттық бірегейлену механизімдерімен
байланыстыру деп түсінгеніміз дұрыс. Демек, ұлттық бірегейліктің саяси ... сол, ол ... ... ... азаматтарының, ұлттарының,
этностарының, ... ... ... ... ... ... ... қалыпты дамуына әсер ету. Ұлт саясатында ұлттық
бірегейлену―бұл белгілі бір саяси, мәдени, діни т.б. ... ... ... ... қамсыздандыруды әлеументтік қауымдастық
мүдделерімен ... ... ... ... қол ... ... ... ... құқы мен еркін сыйлау – біздің
басты ұстанымымыз ... ... ... Республикасының мемлекеттілігінің
негізгі бағыттарының бірі–ұлт саясатын жүзеге асыру. Қазақстан Республикасы
Конституциясының 14- бабы бойынша ешкімді ұлтына, нәсіліне, ... ... ... ... болмайды. Сонымен бірге мемлекетіміздің
басты стратегиялық ...... 2030» ... ... ... ... ... мен ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі басым
бағыттардың бірі болып табылады. Бір қарағанда, мемлекетте ұлт ... ... ... мәселелердің күрделілігі байқалмай түсінікті болып
көрінгенімен, оның ішкі мәнін кез˗келген қарапайым ... ... ... ... ... ... идея қоғамдық санада, халықтың өмірінде
қарапайым таралады және жағдайға байланысты ... қыр ... ... ұлт ... ... асыруды тұрақтылықпен ұштастыру
мәселесі ескерілгенімен көбіне˗көп сақтала бермейді. ... ... ... ... ... қамтамасыз етуде қиындықтар ... Осы ... ... ... ұлт саясатының тұрақтылыққа
негізделген тұжырымдарын айқындап, оны жүзеге асырудың ... ... ... тұр. Ұлт саясаты мәселелері бойынша тиімді ғылыми
ұсыныстар жасаудың маңызы зор. ... ең ... ... шет ... ... ... ... көпұлты этностар мен ... ... ... қалыпы, рухани деңгейі мен экономикалық жағдайы,
тілі, ділі, діни ерекшеліктерінің тұтастай зертелуін басшылыққа алу ... ... ... және ... болмысты сақтау
мақсатындағы қозғалыстар күшейе түсуде. Көптеген ... ... ... мемлекет құру жолындағы күрестері де толастар емес. Осындай
құбылыстар нәтежиесінде Жер шарының көптеген нүктелерінде ұлттық, этникалық
қайшылықтар орын ... ... ... ... және ... бастайтын әлемдік жаһандану үрдістеріне қарсы ұлттық өмірдің
оянуының және жандануының күресі ... деп ... ... ... да ... ... үрдістің біріне айналатын сыңайы бар.
Ақпараттық, шаруашылық, финанстық, ... ... ... ... ... үрдісін басып тастай алмай отыр. Сол себепті ұлттық өмірді
танудың ғылыми-тәжірибелік  маңызы арта түсуде. Ол үшін ең ... ... ... ... ... және ... шындық тұрғысынан қайта
сараптауға деген ... ... ... ... қалыптасқан мәдениеті,
біріктіруші салт- дәстүрі мен ділі бар адамдардың ... ... ... жоқ. ... ақыл-парасаты оның бойымен өлшенбейтіні
сияқты, ұлттың ұлылығы халқының санымен өлшенбейді”, деген француз ... ... ... ... жетпіс мың халқы бар оңтүстік осетиндер мен жүз
мыңға жуық абхаздардың тағдыры бүкіл әлемді ... ... Жер ... 70 ... этносаралық сипат алады екен. Этностар араласқан
тұста оқшаулану, алалану, шеттетумен қатар жақындасу, жалғасу, ... ... Ұлт ... осы диалектикалық қарым-қатынастардан, қайшылықтардан
бастау алады Сонымен бірге ... ... ... территориясы, ортақ
экономикасы сол ұлт ... ... ... болады. Ұлт
қалыптасуында адамдардың бірлігінің бастауы ... ... ... те ... рөл ... ... талаптар тұрғысынан қарастырғанда ұлт
және этнос ұғымдары біріне — бірі өте ... ... ... ... Ұлт ... қасиеттердің және сапалардың толысқан, піскен
кезеңі деп бағалауға ... ... ... ... қоса ... және әлеуметтік белгілерге ие болады. ... ... және ... әлеуметтік ойда «ұлт», «этнос» категориялары
туралы бір арнаға тоғысқан түсінік осы күнге ... жоқ. ... ... ... ... түсінудің ғылыми ғана емес саяси-практикалық ... ... Бұл ... ... ... жатқан этникалық қайшылықтарды,
қақтығыстар мен соғыстар мәселесін шешуде дұрыс жолды таңдауға көмектеседі.
Себебі, ... ... ... ... ... жағдайда ең
күрделі қайшылықтар қатарында қалып отыр. Этникалық процесстер өте күрделі,
құпия құбылыстарға, және ланттеті субъективті ... ... ... заманында ұлттық өмірді сақтау, жандандыру үшін күрес бір ... ... ... ... мен ұлттар тәуелсіз мемлекет құруға
ұмтылыс жасауда. Ұлттық өмірді күйретіп, ... жаңа ... ұлт ... ... Одағы, сияқты мемлекеттер ұлттық өмірдің табиғи жандануына
қарсы күресте дәрменсіздік көрсетіп күйреуге ... ... Жер ... мен ... саны 2 ... астам. Олар 5 мыңнан астам түрлі тілдерде
сөйлейді. Соның ішінде 330-дай ... ғана 1 ... және одан ... бар. ... дей ... 1 ... жетпейтін адамы бар аз
санды этностар қатарына ... ... ... көп ... ... мен
этностар әлемде 200 ден астам мемлекеттерге ... ... ... ... ... рөл ... Себебі әлем мемлекеттерінің 90
пайызы көпұлтты, немесе, көпэтникалық мемлекеттер болып табылады. ... ... бар ... ... ... мемлекеттері жоқ. Олардың
қатарына курдтарды, ұйғырларды, палестиналық ... т.б. ... өмір ... екендігін осы деректерден ақ көруге болады. Мысалы, Таяу Шығыстағы
еврейлер мен арабтардың жер үшін ... ...... Ресейден бөлек
ел болу талабы сияқты этноқайшылықтар ұзақ жылдар бойы үздіксіз жалғасуда.
Саны ... мың ғана ... ... ... аса жылдам
ассимиляциялануда. Мысалы, 1939 жылы ... ... 193 ... жылы 20 жыл ... ... ... ұлттар мен ұлыстар ресми
тіркелген. 60- қа жуық саны аз, немесе тым аз ... ... ... ... Аз ... ... ... алып оның жерімен қазба
байлықтарын иемдену ірі, көп ... ... ... ... бірінен
қарай жүргізіп жатқан саясат. Ғаламдану заманында басым ... ... ... ... ... ... жүргізуде. Ірі титулды
этностардың көп этникалық мемлекттердегі аз санды ... ... ... жұту, жоғалту саясаты толастар емес. Ұлт саясаты бір
жолға, болмаса төтенше жағдайларға байланысты қабылданатын ... ... ... ... ... көп. ... пен «этнос» ұғымдары туыстас,
жақын ұғымдар. Бір халыққа байланысты ұлт, ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, қазақ ұлты- қазақ
этносы, орыс ұлты-орыс этносы деп ... ... ... ... ... ... ... түрлі этностар қалыптасуы процесі әр
қилы, өте күрделі Жер шарындағы 2 мыңнан астам ... әр ... ... ... өз ... мен ділін сезінуі әр түрлі жағдайда өтеді. Демек,
осы уақытқа дейін үстем болып келген ұлт белгілерін ... ... ... дұрыс емес. Әлем халықтары қаншама әр ... ... ... да ... көп. Әр ... ... ... ішкі
саяси ахуалға, экономикалық даму талаптарына сәйкес ұлт болып қалыптасады.
Кейбір ұлттар қалыптасуыңда шешуші рөлді ортақ экономика, ортақ ... ... ... келесі этностың өмірге келуінде ортақ тіл, ортақ
тағдыр, ортақ психология мен діл ... ... ... ие. ... ... ... ... тіл, ортақ тағдыр, ортақ тарих пен бір
тамырдан шығаратын ... ... тек ... ... топтағы
этностар қалыптасуы адамдардың жаңа өмірлік кеңістік, жаңа жер ... ... ... ... деп ... ... қалыптасқан мәдениеті,
біріктіруші салт-дәстүрі мен ділі бар адамдардын әлеуметтік қауымдастығын
атайды. ... ... ... ... ... аймағы, ортақ
экономикасы, сол этнос өкілдерін ... ... ... ... адамдар бірлігінің бастауы болатын ортақ этногенетикалык тегі
де маңызды рөл атқарады. Осындай ... ... ... ... ... ... ... өте жақын; екіншісінен біріншісі туып,
калыптасады. ... ... ... және ... ... піскен
кезеңі деп бағалауға болады. Этностар этностық ... ... ... және әлеумнттік белгілерге ие ... ... ... ... белгілерге келетін болсақ, шешуші белгілер
ретінде қазақтың ортақ атамекені, ортақ мемлекетін, ортақ тілі мен ... ... мен ... ... ... ... тарихи тағдыры
мен психологиялық ерекшелігі, ортақ этногенетикалық тегінің болуын атауға
болады. Қазак этносының кейбір белгілері өте ... ... ... ... әлі де әлсіз, даму мен қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... осы Кеңес Одағы кезеңінде
тамырланып кетті. Қазақ ұлты тілдік дағдарысын осы ... ... шыға ... Оның ... ... ... халқының 60 пайызын құрған 9 миллион
қазақтың 2 миллионға жуығының, ол қазақтардың 17 пайызының ана ... ... ... ... ... ... ... ұлтының тарихи тағдыры
көпұлтты біріктіретін бір ұлт өкілі басым мемлекеттерде аз ... және ... ... ... ... ... толық дәлелдеді.
Біздің пікірімізше «ұлт» дегеніміз ... ... ... болатын
әлеуметтік қауымдастық. Ұлттық белгілер этникалық белгілерден туындайды.
Белгілі бір халықтар топтарын ұлтқа, этносқа, халыққа, тайпаға ... ... ... қателік. Бұл идеялар марксистік әлеуметтік-экономикалық
формациялар теориясына иек артқан. Сонымен жаһандану заманында “дүние ... бір ел” ... ... жиі ... Бұл ... келісуге де, таласуға
да негіз көп. Әлем ... ... ... ... ... ортақ тіл табысып жатқаны анық. Сонымен бірге, тегі, тілі,
діні, басқа да ... ... ... ... ... ... ... ұрып тұрғандай. Кеңес ... ... ... ... ... майданына айналдырған, жер
жүзінде талай қайшылықтар туғызатын – ұлттық қозғалыстар. Мемлекеттің басқа
салалары сияқты ұлт ... да ... ... ... атқарып,
ұлтішілік, ұлтаралық қатынастарды белгілі бір арнаға – ... ...... отырады. Демократиялық бағыттағы саясат –
әртүрлі ұлттар мен этностық топтардың экономика, билік, мәдениет, ... ... да ... ... арналған іс-әрекеттер, амал, әдіс-
тәсілдер мен жолдар. “Кішкене кілт үлкен сандықты ашады”, ... ... ... Әр ұлт ... құндылықтардың иесі, бір кілтпен ... ... жол табу ... ... Ұлт саясатының негізгі бағыттары
ұлтаралық ахуалды талдау, оның алаңдататын тұстарын ... ... ... алу, ... ... ... ... маңызды тұстарын
қадағалау, болашақ үдерістерді болжаудан тұрады. Ал ... ... ... көп. Этноәлеуметтанушылардың тұжырымына қарағанда,
ұлтаралық араздық ... ... ... ... бар ... ... төңірегінде қаптаған ақылшылар, кеңесші-арандатушылар да
жүреді. Көрші Ресейде ұлтаралық ... ... ... мың адам ... ... 15 қана ... іс ... олардың бірқатары аяқсыз
қалған. Сонымен бірге біздің сот әлі де ұлттардың ... ... бола ... ... ... ... ... реттейтін заң әлі
қабылданған жоқ. ... ... не ... ... ұлт ... ... ұлт ... жаңадан ой елегінен өткізетін уақыт
келді. Осы күнге дейін ұлт ... ... ... ... тек ... ... ойлау деп түсініп, қазақ ұлтына көп ұлттың ... ... ... ... елімізде немістердің – 49, кәрістердің – ... – 29, ... – 29, ... мен ...... – 23, ... – 21, ... – 20,
украиндықтардың – 19, еврейлердің – 18, ... – 16, ...... – 12, ... – 11, белорустардың – 10, дүнгендердің – 10,
күрдтер мен ... 8, ... – 6, ... пен ... – 4, қырғыз бен тәжіктердің – 3, ... ... ... пен ... ... – 2, ... чех,
балтық жағалауындағы халықтар, грузиндер, осетиндер, лезгиндер, ирандықтар,
бұйраттар, ... ... – 1-ден ... ... бар. Ал ... ... да 40 этнобірлестіктері бар деп жар салу, байырғы
ұлттың мәртебесін төмендетпесе, ... ... ... кіші ... ... деп ... ал ... құрушы
ұлттың мүддесі жоғары тұрады. Қазақ ұлтының қоғамдағы орны мен ... ... ... ұлт ... ... ... емес. Еліміздегі
күрделі демографиялық өзгерістер де ... ... ... 1897 ... санақ бойынша бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... 1959 жылы қазақтардың үлес
салмағы 30%-ға дейін төмендеді. Тәуелсіздік алған тұста қазақтар ... ... ... ... құраса, 20%-дан астамын басқа ұлттар құрады.
Қазақстанда қазақтарға белгілі бір тілдің, мәдениеттің, діннің, ... ... ... ... ... ... ... білетін маман,
ғалым ретінде сыйлады. Бүгін жағдай өзгерді. ... ұлты ... ... ... ... ... ... үлес салмағы азаюда. 1999-2005
жылдар аралығында түрліше себептерге ... ... ... ... саны ... ... ал ... мен түркітілді
этностардың саны 5,55%-ға өскен. Жуырда қазақтар 70%-дан, тегі ... ... ел ... ... ... ... Ұлт саясатын
бүгінгі демографиялық жағдайға бейімдейтін қажеттілік туды.Қазақстандағы әр
адам өз жеке басының қамын көбірек ойлайды, ал ... ... ... ... ... ... қазақ халқының 15%-ы ... ... ... ... ... қалғандардың әр түрлі деңгейде
ұлттың жағдайына көңілі толмайды, олардың ... ... ... ... ... ... ... және бұл топ өсе ... ... ... тілінің, мәдениетінің жағдайы, сондықтан ... ... ... ... ... ... ... Ауыл мәселесі қазақтың
мәселесіне айналды. 5-6 жылда бұл ішкі энергия сыртқа теуіп, белсенді бағыт
алады. ... ... ... ... мағынасына ие болып келеді. Ұлт
саясатына конъюнктуралық, болмашы мән ... ... даму ... ... ... ұлтаралық жанжалдарға жиі ұшырап отырған, себебі
қайшылықтардың шешу ... ... Осы ... ... біз де ғибрат
алғанымыз дұрыс. ... ... ... ... ... жұмыстарының
мардымсыздығы, тарихи білімнің тайыздығы, әсіресе Ресейден тонналап келіп
жатқан әдебиеттердегі шындықтың бұрмалануы, ақиқаттан ... ... ... ... ... ... бүгін патша өкіметінің жазалаушы
саясаты туралы шындықты айту ... ... ... ... тарауда. Ол қиянатты оқулықтардан алып тастауға болар, ал халық
жадынан қалай алып тастаймыз? ... ... ... ... и ... ... ... Санкт-Петербург, 1999)
ұлттарды әр түрлі топтарға бөліп, ... ... ... ... таза,
тиянақты десе, екінші біреулерін фанатик, діншіл, террорист, соғысқұмар деп
көрсетеді. Мейірімді және мейірімсіз, ... да ... ... да
байсалдылар әр ұлттың арасында кездеседі. Дегенмен, осындай стереотиптер
күнделікті ... ... кең ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарында, ғылыми еңбектерінде бүгін чешендерді ... етіп ... ... ұнамайтын украиндықтарды, грузиндерді, эстондықтарды және
басқаларды да ... етіп ... ... ... ... ол ... жетегінде қалмауымыз керек. Кезінде әйгілі Махатма Ганди:
“Кек адамдарды топас етеді” деген. Біздің қоғам кекшілдіктен, ... ... ... ... ... ... ... алғанға дейін Қазақстанда ұлт
саясаты ... ... ... ... заманында бұратана халық
болдық, кеңес заманында да орталық биліктің ... ... ... ... ... ... ұлт саясаты болған емес. Патшалық
Ресейде де, Кеңес одағында да ұлт саясаты ұлттарды қылт ... ... ... ... Патша үкіметі басқа ұлттарды ... ... ... ... ... ... мәртебесін берді, ұлттарға
көбірек назар ... ... ... орыс ... ұстады.
Дегенмен, кеңес заманындағы ұлт саясатын түгелдей кемсітіп жоққа шығару да,
бір кездегідей көкке ... ... да ... ... ... империялық идеяның тар шеңберінде ғана болды. ... ... ... ... білім алуы, кәсіби ... ... ұлт ... даярланды, мәдениеті дамыды.
Сондықтан ұлттар, әрине, әр түрлі ... өз ... ... ... Қазақстанда ұлтаралық қарым-қатынастарды реттейтін жүйелі тетік
бірден ... ... емес еді. ... бірге қалыптасқан тарихи,
демографиялық жағдайлармен есептеспеуге болмады. Елдегі ұлтаралық ахуал да
күрделі еді. ... қол ... ... әр ... ... ... ... қозғалыстар өз бағдарламаларын жүзеге асыруға тырысты.
Оған қоса ... сөз ... ұлт ... шешіліп сөйлеуіне жол
ашты. Әртүрлі шовинистік нәсілшілдік топтар ұлтаралық ... ... ... от ... ... ... ... шыдамдылық, төзімділік әлі бойымызға терең дарымаған еді. Ұлттық
жаңару басқаны жатсыну, өзін бөтенге қарсы қоюмен қатар жүрді. Оны ... ... да, ... пиғылда тәрбиеленгендер де өз мақсаттарына
пайдалануға тырысты. Тәуелсіздіктің алғашқы ... ... ... ...... тілі, жалпы мәртебесі жоғары орыс, ... ... ... ... ... икемденуі психологиялық
жағынан қандай қиын болса, тәуелсіздік алған қазақ ұлтының енді еркіндікке,
бостандыққа бейімделуі, өз ... өзі қожа ... де ... оңай
болмады. Тәуелсіздікті кімнен алуды білгенімізбен, не үшін алғанымызды жете
түсіну қажеттігі ... Біз ... ... ... қоғам құру арнасына
қарай бұрып, отарлау саясатына ешқандай да ұлт жауапты емес, ... ... ұлт ... ... ... ... ұлт ... халқы, оның тілін орыстандырудың, ұлтсызданудың құралына айналдырғаны
үшін орыс халқы кінәлі емес. Осы ... ... ... ... ... эгоизмге, менмендікке, басқа ... ... жол ... ... ... ... ... бірдей емес. Кәріс, әзірбайжан, басқа диаспоралар
өздерін қатардағы этностық топтар ретінде сезінсе, орыстарға ... ... ... ... ... аздық етті. Сондықтан да
олардың көңіл-күйінде панасыздық, шарасыздық, үрей басқалардан гөрі ... Ал 1993 ... ... ... бойынша, төрт ресейліктің
біреуі Қазақстанды жартылай орыс елі деп есептеген (“Общественные ... ... 2003, №5, ... ... диаспоралардың психологиялық,
демографиялық жағдайларын ескере отырып, ... ... ... диаспорасының, басқа да этностық топтардың көңіл-күйіне зор мән
берілді. Қазақ ұлты ... ... ұлт ... де, көп халықтың ... ... Ол ... жағдайға да байланысты еді.
Тәуелсіздік ... ... ... 42 ... ... ... “ішімнен тынып, жағдай қалай болып кетер екен деген ұсыныспен
шыққанмын”, – деп еске ... ... ... ... ... ... да аз болмады. Бұл тұста қазақ ұлты ... ... ... бұл ... ... ... ... - ТАРАУ ҚАЗАҚСТАНДА ҰЛТ САЯСАТЫНЫҢ БҮГІНГІ АХУАЛЫ
Нұрсұлтан ... ... ... ... ... ... пен ұлтаралық келісімді “бәріміз ұқыптылықпен сақтауға міндетті
қазақстандық “ноу-хау” деді. Күрделі кезеңнен өткеніміз ... ... ... ... қалды деген ой тумаса керек. Ұлтаралық қатынастардың
астары терең және ол ұстараның ... ... де ... үзілді-кесілді,
біржола шешілмейді. XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... қандай да бәсекелестік, болмаса келісім ахуалы
қалыптасқанына қарамастан, ұнату не ұнатпау, сену немесе ... ... ... ... ... көрініс алып отырады. Себебі, бір ұлттың
болмысы, дәстүрі, мінез-құлқы екінші бір ... ... тек ... ... үрей де ... ұлтаралық байланыстарға жағымсыз әсер етіп
отырады. Ал енді ... ... ... әр түрлі қате түсініктер, өткен
тарихқа байланысты жөнсіз ой-пікірлер, жағымсыз стереотиптер, өкпе, ... ... ... ... ... ... Ұлт саясатын сөз
жүзінде, үстіртін қолдағанмен, қайшылықтар болған ... ... ... ... ... ... баратындығына да мысалдар бар.
Ал елімізде уақытша, тек табыс табу үшін ... ... ... ... ... ... оңды ... тудырмайтындығы
белгілі. Ұлт мәселенің күрделілігі ... ... ... ... ... ... ... өзгергенімен, ғасырлар бойы
адамдардың бойына сіңген тарихи сана, дәстүр, ... ... аяқ ... ... ... ... білдіреді, келешек туралы алаңдаушылық
туғызады. Еліміздің болашағы ұлт мәселесімен байланысты бола ... ... ... ... әр ... де ... сипат алып,
барлық іс-әрекеттердің шешілуіне не ... не ... ... ... Дегенмен, ұлтаралық ахуал әлі де тоталитарлық жүйенің ... ... ... ... ... Әлі де ұлт десе ... ... ашық болмаса да іштей қарсылық білдірушілер жетерлік.
Ұлттық мәселелердің барлығы ... да, ... ... өзі ... көретіндер кездесе береді. Ұлт саясатын белгілі бір ... ... орын ... ... ұлт саясатымен Қазақстан халқы
Ассамблеясы ғана ... ... ... ... Ұлт ... ғана ... ұлт ... аясын тарылтып, көптеген құзырлы
мемлекеттік органдардың ұлт мәселесінен сырт ... ... ... ... ... ... төрағасы Конституция бойынша ұлт
саясатының негізін айқындайды, ұлт өкілдерінің ... мен ... ... ... ... ... Ассамблея ғана емес, атқарушы, заң
шығарушы, сот билігі, әр ... ... ... ... үкіметтік емес ұйымдар, әр азамат ... ... ... мен ... өз қызметтерін ұлт саясатына әлі ... ... ... ... ... да ... ... және
олардың біліктілігін жетілдіру саласында ұлт ... ... ... ... ... ... ... меңгеруіне
назар аудармайынша, ұлт саясатының дамуы ... . ... ел ... ... діни ерекшеліктерін ескеру –
бүгін өткір мәселе. ... ... мен ... ... ... ... ұлтының, барлық диаспоралардың стратегиялық мақсаты,
биліктің барлық институттары, ... мен ... ... ... ... ... әрдайым жеткізуге тиіспіз. Эксперименттік және
теориялық зерттеулер ұлтаралық ... ... қилы ... ... ... Сақтану түйсігі, көңіл-күйге байланысты
ат үсті ойланбай ... ... ... жиі ... ең биік деңгейі ақыл-парасатта көрініс алады. Ұлт саясаты қоғам
өмірінің әр саласымен байланысты, бірақ оны ... ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары, көлік,
қаржы, басқа да салалар ұлт мәселесімен айналысады, бірақ олардың жұмысын
реттейтін ... ... жоқ. ... ... және ... Тіл комитетімен көптеген министрліктер есептесуі қажет
секілді. Елімізге ұлт мәселелерін реттейтін дербес ведомство керек-ақ. ... ... ... ... ахуалды талдап, күрделі
қайшылықтардың алдын алатын болжамдар, кеңестер, шешімдер ... ... ... ... ... ... алмағандықтан, еліміздің
кейбір аймақтарындағы орын алған қақтығыстарға сараптама беруге ... ... бірі ... ... ... жер - суға
байланысты дау десе, екіншілері – жемқорлықпен ... ... ... ... ... ... дәл ... кейін, оның емдеу жолын
табу, алдын алу да қиын болатыны ... ... ... ... орыс
тілінде сөйлеп, ойлап дағдыланған Қазақстан орыстілді қауымдастыққа жақын.
Бұл сөзді ресейлік ғалым В.Тишков мемлекеттік тілден гөрі орыс ... ... ... ... ... ... Украина орыстілді ұлтқа
айналуға Ресейден гөрі жақынырақ дейді: “в ... ... ... ... а ... ... ... столиц разговаривают не
на том языке, ... ... ... или ... ... 21-бет). Бұл жерде автормен келіспеске амал жоқ. Сырт көз
сыншы деген осы. Ал ... де ... ... қауіпті қазақтар әртүрлі деңгейде
сезініп отыр. Өзбекстанда да өзбекстандық қауымдастық идеясы туралы сөз
қозғалып жатыр, ... ... ерін ... алып ренжіп жатқан өзбектер
жоқ. Себебі, Өзбекстан тұрғындарының 97,7%-ы мемлекеттік ... ... ... ... ... славяндардың 74,4%-ы өзбек тілін біледі.
Ел тұрғындарының 80%-ы – өзбектер. Сондықтан Өзбекстан мемлекеті мен ... ... ... ... болар, орыстану қаупі тіпті жоқ. Сөйте тұра
Өзбекстан азаматтарының 81,1%-ы паспортта ұлтын көрсетуді ... ... ... – 100%, өзбектер – 84,2%, татарлар – 75%, орыстар – 74,3%.
(“Социологические исследования” 2008 жыл, №1, 93-бет). Бұл ... ... ... ұлт ... ... ... ... көрсетеді.
Қайшылықтар мен қақтығыстар туралы
Қайшылықтар ұлт табиғатына тән, себебі “біз” бен ... ... ... ... ұлт ... тән ... Оның ... біз
күрделі, тарихи қайшылыққа толы елдің мұрагеріміз. Орыс тілі, мысалы, бір
жағынан, қазақтарды әлемдік ... мен ... ... ... жағынан, оларды ана тілінен алыстатты, оқшауландырды. Тың ... ... ... бір ... ... ... мәселелерді
шешсе, екінші жағынан, өз елінде қазақтарды ... ... ... ... ... Осы және ... қайшылықтарды күнделікті санада ақыл-
парасат таразысына салып саралаудан гөрі ... ... орын ... ... қатынастар талассыз, тартыссыз дамиды деу – ... ... ... ... ... ... ... қайшылықтардың пайда болуына, олардың шиеленісуіне де, шешілуіне де
негіз болады. ... ... ... ... салаларда
көрініс алады. Мысалы, ел экономикасында ұлттық фактор ... ... ... ... ... қатар, нарықтық экономиканың ұлтаралық
қатынастарға әртүрлі ықпалына әлі назар аудара алмай ... Елді ... ... әр ... ... бөлу ... заңдылығы: жер, қаржы,
кәсіпорындар, жалпы ... ... ... әділ бөлінбеуі араздық
туғызады. Ұлттардың білімінің деңгейі, өмір жасының ұзақтығы, материалдық
игіліктерге қол ... ... ... тіпті қылмыстылығы да
халық арасында әр түрлі ... ... ... ... ... ... сауда
және оқу орындарында, мемлекеттік ... ... ... байқалып жатады, кейде тіпті ... ... ... да бар. ... ... сыртқы көші-қонның ықпалы зор.
Сұрапыл көші-қон тасқыны демократияны, мемлекеттілікті, ... ... ... ... мүмкін. Оны орыс тілінде
“теория диффузии расс и ... ... ... ... ... аударушылардан
сескенген АҚШ бүгін мемлекеттік тіл туралы мәселе ... өз ... ... Арабтар жайлаған Еуропада бара-бара еуропалық халифат болады ... ... ... ... ... елге қауіп төңдіретін жағдайға жеттіп отыр. Қазақстанға да қоныс
аударушылардың (өз тарихи отанына оралған қазақтардан ... саны ... ... Лек-легімен келіп жатқан қоныс аударушылар ... ... одан әрі ... ... ... ... қақтығыстарға ұласуы да мүмкін. Егер жанжалға қатысушылар екі ... ... оның ... сол ұлттардың арасына тарап, ... ... ... ... бейім аймақтарда алдын ала ... ... ... артық болмас еді. Қылмыстық топтар, ... ... ... ... мен саяси ұйымдардың ықпалын
қадағалап, этностық топтардың саны мен демографиялық ахуалы, ... да ... алу жөн. Бір ... ... сол елді ... ... бейімділігін білу керек. Кейбір ауылдық аймақтарда
социологиялық, ... ... ... ... ... алуға
себеп болады. Әр ұлттың өкілі өзін қақтығыстың құрбанымыз деп есептейді,
өздерінің ... ... ... ... ... өз
ақиқаттары мен болжамдары бар. Олармен өктем үнмен ... ... ... ... – екі ... да тыңдап, намыстарына тимей,
терең түсініп, керістірмей келістіруге ... Бұл ... ... ... ... ... де ... етеді. Сондықтан да болар, ... ... ... кәсіби этнопсихолог, этносоциолог,
этнополитологтар дайындай бастады, “Этноконфликтология” пәні енгізілуде.
Қазақстандағы көпұлтты мемлекет саясатының болашағы
Қазақстанда ... ... ... ... мен ... оның ішінде елдің жалпы халық санының ең ... үлес ... ... - 59,2%. ... 25,6%, ... этностар мен эникалық
топтар республика хылқының 15,2% құрайды.2007 жылдың 1 ... саны 9109,9 мың, ... - 3945,1 мың, ... - ... ... - 439,6 мың, ... - 233,2 мың, ... - 228,6 мың,
немістер - 222,3 мың болды. 2006 жылдың 1 қаңтарымен ... ... мың, ... 10,7 мың, ... 3,5 мың, ... 1,7 мың адамға
көбейсе, керісінше ... 34,2 мың, ... 8,3 мың, ... 1 мың,
немістер 0,4 мың адамға кеміген 127.Бұл сауал төңірегінде де әр ... ... ... ҚР ... ... ... бойынша
2007 жылы 123 этнос, сонымен бірге 1212 адам әр ... ... 116 ... топтардың әрқайсысының саны 1 пайызға жетпейді, ал
жеті ... саны 1 ... ... оның ... ... ... ...
қазақтар 60 пайыздан жоғары, орыс диаспорасы ел халқының 22, татарлар ... ... – 2,84, ... – 1,5, ... – 2,86 ... ... ... 89-ының саны өсуде, қалғандарының, әсіресе, орыс, татар,
неміс, украиндықтар мен ... саны ... ... өсу ... есе ... отыр (Этнографическая карта Казахстана (этнодемографический
аспект). Астана 2007 ж. 4-6-беттер). Посткеңестік кеңістікте ұлттық сана-
сезімнің өсуі көрініс алып ... ... 1926 жылы ... ... ... ... олар 1979 жылы – 100-ге дейін азайып, 1989 жылы – 126, ... – 160, 2002 жылы 1926 ... ... ... ... жатқызудың ең
басты өлшемі – әр адамның өзінің тілін, мәдениетін білуі емес, ... ... ... ... ... дегенімізбен, 116 этностық топтар
негізінен ұлттың сана-сезімі бойынша ғана ... ... ... ... ... ... ... саны жүзден, мыңнан аспайды,
аралас некедегілері басым. Орыстанғаннан кейін олар ана тілдерінде әдеби
шығармашылыққа да ... ... ... ұлт ... мемлекет құрушы қазақ
ұлтының көңіл-күйіне, ... ... ... ... ... ... ... мойынсұнатын халық емес. 20 мен 45 ... ... ... 70-тен астам пайызын құрайды, олар
негізінен белсенді жастар, әділетсіздікке қызу қарсылық білдіреді.
Тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... ... ... Қазақ – отарланған ұлт, ... ... ... ... ... орталыққа кіріптарлықтан ғана ... ... ... тәуелділікке бет алдық, бір ... ... ... ... ... ... бастады, оның да өз қиындықтары
мен әділ шешімін табатын ... бар. ... ... ... ... ішкі ... зардабынан бірден арылу мүмкін емес. Ғылыми
әдебиетте отаршылдықтың бір-бірімен байланысты төмендегідей ... ... ... Олар мыналар:
– байырғы халықтың негізінен ауыл шаруашылығымен айналысуы;
– жергілікті ... ... ... ... ұлттың кәсіби деңгейі жоғары жұмысшы табы мен ... ... ... ... ... ... терең тарауы;
– ұлттық тілін, мәдениетін құрсауда ұстау, тежеу;
– орталықты азық-түлікпен қамтамасыз ету;
– ұлттың жиі апатқа ұшырап, санының ... ... ... ... ... ... ... әлі де ішкі
отаршылдық зардабы басым. Мысалы, ауылдық жерде тұратын төрт ... ... ... және ... ... төмен. “Байырғы қазақ
жерінде” деп ... ... ... ... ... ... бірұлттық мемлекет. Құрамы жағынан онда көп
этностық топтар мекендегенмен, біз диаспоралардың мемлекеті емеспіз. ... бір ғана ұлт ... ... ... ... ... ... араласуының қарқынын одан әрі өсіреді. Сондықтан мемлекеттердің
барлығы көпұлтты ... ... ... тарады. Дегенмен, көпұлтты
мемлекеттің ... ... ... ... ... емес, болмаса шартты
түрде ғана келісуге болар. Себебі, мемлекетте басқа ұлттардың өмір ... ... ... ... емес. Германия, Франция, басқа да мемлекеттерде
ұлттар көптеп тұрып жатыр, олардың үлес салмағы өсуде, бірақ олар ... ... деп ... ... ... ... ... Тағдырдың бұйрығымен келіп қоныстанып, ғасырлар бойы
байырғы халықпен өмір сүретін халықтар бар ... ... ол ... деу ... ... ... ... ғылымы қолдайды
(“Социологические исследования”, 1998 ж., №6, 63-бет). Этноәлеуметтанушы
ғалымдармен келісуге де, таласуға ... ... ... ... ... деп, ... ұлттың, бірұлттық мемлекетпіз деп диаспоралардың
мүдделеріне үстіртін қарауға болмайды. Бізге сыйластық пен келісімнен басқа
жол жоқ. ... ... деп ел ... бір ... айтқанымызбен, еліміздегі
этностардың ерекшеліктері елеулі, олар ұлтаралық қатынастарға да өз ықпалын
тигізеді. Бұл – психологиялық, конфессиялық ... ... ... ... Ұлт саясатын жүзеге асыруда диаспоралар
мен қазақ ұлтының мүдделерін саралау, жіктеу – ... ... ... ... ... құралдарында мемлекеттік органдардың кейбір
қызметкерлері еліміздегі халықтардың достығы, ... ... ... ... ... ... жоқ деуге болады дейді. Бұл қате
пікір. Диаспора – қырық құрау, ... ... ... тыс ... ... бірлігі емес. Диаспора – ... ... ... ... ... Ұлт саясатын тиянақтағанда,
біздің елімізге қоныс ... ... саны мен ... ... ... ... ... сай, екіншісінің этнографиялық топ
екендігін анықтаған жөн.Қай елде де ... ... ... өмір ... ... ... есесін жібермеу үшін өмір сүріп жатқан ... ... ... мәдениетін бойына сіңіруге тырысады. Екінші жағынан, ... ... ... ... етеді. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан
кейін диаспоралар талай тарихи ақиқатты ой елегінен өткізіп, қайта ... де ... ... ... саясат, ұлттық мәселелер төңірегіндегі
ахуал олардың еркін өмір ... ... ... ... ... ... мәселелеріне зор көңіл бөледі. Қазақ ұлты ... ... ... ... ... ... ... экономикалық
дамуына, саяси тұрақтылығына үлкен үлес қосуда. ... ... ... де күрделі, олармен тіл ... онай ... ... қанағаттандырылған сайын өсе түседі, өкпешіл, көңілі
жарым адамдай, кінә таққыш, тарихи ... ... ... де
бар. Бір кезде оқыған мектебіне оралып, ескі достарын таба алмай, ренжіген
сияқты, бүгін ... ... ... ... де жоқ ... мінез-құлқына оқшаулану мен бірігуге ұмтылу тән. ... ... ... тек мәдени қауымдастық қана ... ... ... ... Олар өз ұлты мен дініндегілерді жұмыспен
қамтамасыз етуге, бизнесте несие ... ... ... ... ... нарықтық ортада өз этностық топтарын қолдайды.
Олардың тарихи отанынан демеушілік көмек ... да ... ... өз ... ... ... мәселелер төңірегінде сырласатындығы
да анық, тек мінездері өзгеріп, ... өз ... ... ... ... жөн. ... ... этноәлеуметтанушылар
сақтандырады (“Социологические исследования”, 2003 ж., №1, 66-бет). ... ... ... ... ... көрсеткендей, қалай болса да
диаспоралардың кез келген ... ... ... да ... ... ... бірлігіне, тұтастығына өз салқындығын
тигізеді. Өзара төзімділік пен екі ... ... ... эгоистік
мүдделерді де қолдау дегенді білдірмесе керек. Шектен шығатын ... ... ... топты қолдан жасау, қалай да бюджеттен қаржы алу ... ... ... ... ... күрделі: сөз жоқ,
олардың көпшілігі Қазақстан Республикасының ... ... ... бірақ тарихи отанынан қол үзбейді, оған тілектес қолдау көрсетеді.
Ал мәдениет, тіл салаларында ұстанымдары әртүрлі, ... ... ... ... ... беру, болмаса мемлекеттік ... ... ... Оның бір ... – әлі де Қазақстанға табыс көзі
ретінде қарайтындар, қаржы жинап ... ... ... ... де
кездеседі. Оның барлығына біз түсінікпен қараймыз, таңдауларын сыйлаймыз.
Диаспорология ... ... ... теңейді: олар тарихи отанына
қоныс аударады, болмаса түбінде өмір сүріп отырған ортаға сіңеді. Осы ... ... ... ... арасында да жүріп жатыр.
II -ТАРАУ ҰЛТ САЯСАТЫН ДАМЫТУДЫҢ БАСЫМ БАҒЫТТАРЫ
Экономикадағы ұлт ... пен ұлт ... ... ... күрделі, сырт көзге
көрінбейді де. Себебі, өндіріске ... ... ... ... ... ... қабілеті. Бірақ тереңірек үңілсек, өндіріс пен
экономиканың этностық ... ... ... ... ... ... ұрпаққа жалғасып, ұлттың тілі, мәдениеті, дәстүрі мен ... ... дем ... ... ... өзі, ... өндіріс. Ол
адамдардың қоян-қолтық тәжірибе алмасатын, ... ... ... ... ... ... өндіріс – тілдік, мәдени,
психологиялық ... Ал ... ... ... ... сыйластық өте
өткір қойылып, қайшылықтар жиі көрініс ... ... өтіп ... ... бұл ... тіпті күрделі болуы мүмкін. Өндірісте ана
тілінің қолдану деңгейі де ... ... ... ... ... ахуалға тәуелді. Өндірісте еңбек бөлісі де этностық ... ... ... ... ұлты ... жерде, негізінен мал шаруашылығында,
өнеркәсіпте, қара ... ... ... ... ... ... атқарды. Қазақтардың өнеркәсіптен алшақ болуы, ... мал ... ... ұлттың психологиясына әсер етіп, тіпті
қазақтар табиғатынан ғылыми-техникалық мамандықтарға бейім емес деген ... ... ... өндірістегі ұлттық алалық қазақтардың
қоныстануына, денсаулығына, материалдық және ... ... ... ... ұлттық болмысына жағымсыз ықпалын тигізді. Табиғи
ресурстары бай елде байырғы ... ... ... ... ... және әлеуметтік салаларда қазақтардың үлес салмағы артпай,
қазақ мәселесі шешілді, тұрақтылыққа қол жетті деу ... ... ... – байырғы халықтың дамуына әдейі жағдай туғызған. Олардың білім
алуына, еңбек етуіне, кәсіпкерлікке ... ... ... қолда бар байлықты ақылмен жұмсауына, уақытты бағалауға
үйреткен. Байырғы ... ... ... ... мемлекеттік
тапсырыстардың басым көпшілігі беріліп, ... ісін ... ... ... ... ағайыншылыққа, сыбайластыққа жол берілмеді.
Мұндай шаралар ... ... ... орнын толтырып,
қазақтарды да басқалармен тең етер еді. ... ... ... ... да тәжірибелер бар. Олар қоныстанған аймақтардағы табиғи ... ... ... мүдделерін ескеру заңдастырылған. АҚШ-тың
“Арктик-слоп” компаниясы Аляскада газ құбырын жүргізгенде, сол ... ...... – акционерлік қоғамның жарнашылары
ретінде ... оны ... ... ... ... ... ... ұлттың өкілі жұмыс жасауға құқылы, бірақ оның акцияларын сатып
алуға, табиғи ресурстан түскен ... ... ғана ... алады.
Этностық қауымдастықтар бірыңғай қоныстанған территорияның жерлері
сатылмайды, жалға ... олар ... ... ... ... ... ... көмек алады. Осындай жеңілдіктер байырғы этностар
тұратын Канадада да көзделген.Қазақ ұлты ... ... ... болмағанмен, мұнай, газ, басқа да табиғи байлықты ... ... ... ... ... тұратын ұсақ этностардан төмен,
қазақтардың маңдайына тек экологиялық ауыр жағдайдың құрбаны болу ... ... ие ... ... ірі ... орындары тек ұлт
өкілдерінің меншігінде болуы тиіс ... ... Оны ... ... ... ... бірақ ол өндірісте жұмыс жасаушы, оның
басты менеджерлері мен орта және ... ... ... жұмысшылары
негізінен байырғы елдің өкілдері ... ... ... ... ... және ... негізгі пайдасы осы мемлекетке қызмет жасауы тиіс.
Шағын және орта бизнесте ұлттың іскер топтарының ... оның ... ... әсер етеді. Бұл, әсіресе, мемлекетқұрушы ұлттың ел
халқының басым көпшілігіне айналған тұста маңызды ... ие ... ... ... әлеументтік саясаттың рөлі
Ұлттың әлеуметтік дамуы ... ... тууы ... жан ... ... ... денсаулық, тұтыну деңгейі, дүние-
мүлікке иелігінен көрінеді. ... ... ... ... ... мән ... ... да қазақтың қай деңгейде
дамып келе жатқанын білу қиын. ... ... ... бұл ... ... Мысалы, ұлттардың таза ауыз сумен қамтамасыз етілуі – бүгін
үлкен әлеуметтік мәселе. Сапалы ауыз сумен қамтамасыз ... ... ... ... ... салыстырғанда, ең төменгі деңгейде. Қазақтар
тұрған үйлердің 34,6 пайызына су жүргізілсе, орыстарда ол ... ... Таза су – ұлт ... ... ... ... ... 2006 ж. Қорытынды есеп. ... 2007 ж. ... ... ... ... демографиялық өсуіне де жағымсыз әсер
етеді. Қазақ әйелдерінің 3,2 ... – 1 ... 28,8 – 2 ... 31,6 – 3 ... – 4 ... 11,7 ... – 5-9 ... дейін, 0,6 пайызы оннан көп бала
болғанын қалайды, тек 1,2 пайызы ғана бала болмағанын қалайды (сонда, ... ... бала ... ... ... ... ... 20,5 пайызы –
денсаулық жағдайы, 2,9 – жұмыстан айырылып ... 2,4 – ... 24 – ... төмендігі, 10,9 – жұмыссыздық, 6,7 пайызы ... ... ... байланысты бала көтермейді. Айта кететін бір жағдай,
орыс әйелдерінің 19,1 пайызы балаларының болашағына сенімсіз ... ... Бала ... ... ... ... әйелдері үшін балаларға
арналған жәрдемақы, аналардың зейнеткерлікке шығу жасын ... ... ... ... Көші-қон толқыны қазақ ұлтына да қауіп
туғызады. Сараптамалардың болжамы бойынша, Бүкіләлемдік сауда ұйымына мүше
болғаннан кейін Қазақстанға шетелдік ... ғана ... ... ... де ... Осы ... ... шетелдік жұмыс күшінің елге келуін реттеп
келсек, енді оларды сан жағынан шектей алмаймыз. ... 10-15 ... ... ... ... ... алдын ала болжамдар бойынша, біреулер
тіпті 40-50 млн. десе, екінші біреулері бір ... бір ... деп ... ... ... 20 ... 2008 жыл). ... қытай, түрік, арабтар. Қазақтың өз елінде аз ... ... ... ... – ұлт ... ... бағыты.
Шетелдердегі қазақтарды елге қоныс аудартудың орны бөлек. Осы орайда Білім
және ғылым министрлігінің ... ... деп ... ... ... ... де ... іс, алайда министрлік “Қазақстан үдерісі” деп
елге ... ... ... қолдар екен деп ойлайсыз. Өйткені
«Болашақ» бағдарламасымен шет елге ... ... ... ... ... шет елде жұмыс істеп ... ... ... ... ешкім күтіп отырған жоқ секілді сондықтан елімізде ... ... ... оқу орны қажет сияқты. Мұндай жағдайда ішкі
рухани бәсекелестік елімізге ... ... ... ... бейімді шет
ел мамандарының елге ағылып келетін жұмыс ... ... қояр ... ... ұлт ... ішкі ... рессурстарымен сыртқы
ассимияцияға төтей алатын мамандарымен ғана ... ... Бұл ... ... ... Сонымен қатар Қазақстанның таяуда дүниежүзінің
бәсекеге ... 50 ... ... ... етіп отыруын ескерсек,
расында ішкі рухани рессурстың күшті болу қажеттілігін дәлелі.
Ұлт Рухани тәуелсіздігі
Қазақстан үшін ... ... ... ... ... Этноәлеуметтану
ғылымында отарсыздану мәселелерін ... ... ... зерттеулер дейді. Бүгін араб елдері ішінде Алжир, сондай-
ақ Украина, Беларусьта бұл ... аса зор мән ... ... ...
бұрынғы метрополияның рухани ықпалынан ... Ал ... ... ... те ... болмайды. Украина мен Грузияның
Еуропаға, НАТО-ға жақындауы орыс халқын жек ... ... ... ... ... ... ... бейімделуден туып
отыр. Бүгін Молдова, Әзірбайжан да Еуропаға бетбұрыстар жасауда. Бірақ, ол
ашықтан ашық ... ... ... үзу ... ... де ... ... қалған, тек өз өктемдігін жүргізуге үйренген Ресей
осы екі аралықты ажыратқысы ... ... ... ... бере ... біз де тіл, ақпарат салаларында
орыс аясынан шыға алмадық. Оның ... де ... ... бірі ... ... ... алған жас ұлттар еліккіш, ... ... Өз ... ... ... ... де тән. ... Ұйымының мүшесі болдық, бізді 196-дан астам ел мойындады, тіпті ЕҚЫҰ-
ға төрағалық ету ... ие ... Бұл ... Ұлт ... халықралық қолдауға ие болғандығын көрсетеді. Алайда ұлттық
мақтаныштың дарақылыққа ұласып ... ... ... ... ... ... ... соң, үлкен мемлекеттермен және ұлы
державалармен араласқан тұста жас ұлттар енді соларға ... ... ... ... да ... ... ... кемсітіп,
“өркениетті елдер сияқты” деп, ... ... ... бірте-бірте
солардың рухани үстемдігінің астында, билігінің жетегінде кететінін білмей
қалған ... ... аз ... ... болмаса басқаларға ұқсаймыз
деп, оны мақсатқа айналдыру қазақ ұлтына ... ... ... ... ... жол” деп экономикалық ынтымақтастықты дамытуды,
басқару тәжірибесі мен технологияны дамытуды, заңдарымызды ... ... етіп ... Ал мәдениет, дәстүр, дін, басқа да рухани
салаларда еліктеу ... ... өзге ... ... ... ... ... жастар санасында қалыптпсуы мүмкін біз де ... ... ... ... ... туғызады. Бұл елдің халқын, әсіресе,
жастарды адастыратын шет ел ассимиляциясынан сақтана отырып, ... ... ... ... ұлттық деңгейімізді сақтай отырып қалыптастыру
қажеттілігін білдіреді. Мемлекеттік (Ұлттық) тіл ... ... ... Үш ... тіл ... ... ... менсінбеушілік жиі кездеседі. Екітілді адамның екі жүрегі, екі ... деп ... ... ... көп тіл ... адамның дүниені
қабылдауы, ойлау қабілеті, интеллектуалдық деңгейі жоғары келеді. Бірақ,
қай тілді де ... орай ... Ауа райы мен ... ... бір ... ... еккен сияқты, орынды-орынсыз
ағылшын тілін тықпалау, мемлекеттік тілді шеттеткені өз алдына, біраз
шығындарға ... ... ... ... ... ... бітірушілердің екі пайызы ғана көрші елдерден жұмыс табады екен.
Оңтүстік Кореяда ағылшын ... ... ... ... ... шығып жұмыс жасайтындар халықтың 4,5 пайызын құрайды.
Сондай-ақ ... ... мен ... ... байланыстырылады.
Мысалы, орыс философы А.Дугиннің еуразияшылдығы ... Ол ... ... ... ... ие, ... да келіп жүрген
белсенді ғалым. Фашизм ... ... ... ... А.Умланд оны
фашизмнің орыс филиалының жетекшісіне теңейді. Ресейдің ... ... оның ... ... Кеңес Одағынан да зор Еуразиялық
супердержаваға айналуымен байланыстырады. Ол үшін ... ТМД ... ... ... ... ықпалында ұстау, Ресейде көршілерден көбірек
мамандар дайындап, оларды бірте-бірте біртұтас ... ... ... ... ... А.Дугин гитлеризмді фашизмнің қолайсыз
түрі деп сынап, жалпы фашизмді ... ... ... философии”,
2006 ж., №2, 13-бет, №12, 75-81-беттер). Ал супердержаваға ... ... орыс ... ... деп ... аз ... Ұлт саясаты бір
жолға, болмаса төтенше жағдайларға байланысты қабылданатын шаралар ... ... ... ... ... жері мен тілі қазақ халқының басын бірктіретін күш
Тәуелсіздік алып, ұлттық ... ... ... ... ... үшін ... ұлттық тарихын бағамдау парыз. Себебі барлық әлем
халықтары секілді ... ... да ... ... жолында жиған мол
тәжірибесінің арқасында бүгінге жетті, бүгінгі болмысына сүйене ертеңіне
қол созып отыр. ... ... ...... мен қапылысы, шырғалаңы мен
ұмтылысы көп кешегісінің, арман-мақсатқа жеткізер, мол үмітін артар ертеңі
– бүгінгі ... ... ... ... Ал, осы ... ұлт ... діңгегі, оның тұла бойындағы өзегі – ғасырлар бойғы тарих қойнауында
жатыр. ... ... ... оның ... ... ... ... тарих – өлі тарих десек, жансыз тарихтың жер ... ... ... ғана ... ... ... ... замана
келбетіне әкелетін ұлы күш – ұлт тілінде ... ... ... ана ... этностық қауымдастықтың басып өткен барша өмірі ... ... ... ... ... ... ... теңейді»
Қазақстан халқын қазақ ұлтының төңірегіне топтастыру –мемлекеттігімізді
нығайтудың жалғыз ғана ... Ел ... ... маңызды факторлары –
қазақтың жері мен тілі. Біздің Конституциямыз ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде мемлекеттілік құра
отырып” деген сөздермен басталады. Дегенмен, жерге деген көзқарас ...... ... көзі, барлық ұлттарға бірдей қызмет ететін өндіріс
құралы. Сонымен бірге жердің терең ұлттық мәні бар. Байырғы ... үшін ... оның ... ... ... ... ... және дамуының
негізі. Біздің Конституциямызда “байырғы қазақ жерінде” деп атап көрсетілуі
тегін емес. Қазақ ұлты мен оның атамекені біртұтас ... ... ... да
өз тарихи атамекені болғандықтан, қазақтай қазақ жеріне байланысты емес.
Шетелдегі қазақтардың қазақ жерін аңсағанындай, біздегі ... ... ... ... аулауға қызығушылық танытқанымен, өз тарихи
отандарын аңсайды. Қазақтан басқа ұлттың бұл жер үшін қаны ... ... де ... ... ... ... үшін ғана күш салды. Енді
сол қасиетті жер жеке меншікке айналып, сатыла бастауы ... ... ... ... ... жерлер мен су, көлдер төңірегінде ... ... ... ... ... жер ... ... ғана елдің басын біріктіреді деген ұстаным басым.
Еліміздегі күрделі тілдік ахуал да, әсіресе ... ... ... ... тікелей байланысты. Еліміздегі тілдік идеология, тілдік
саясат орыс тіліне, орыстілділердің ... ... ... ... ... ... бабын тауып қана елде сыйластық пен келісім
орнайды ... ... ... ... ... ... ... іштей
қарсыластар да көбеюде. Конституцияның 7-бабының 2-тармағындағы мемлекеттік
ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі ... ... орыс тілі ... ... ... тең қолданылады деген тұжырымды кең мағынада қолданып,
тең деген сөзді алға ... ... екі ... тіл бар ... ... 2007 жылы ... ... Қазақстан Республикасында
мемлекеттік тіл біреу – қазақ тілі деп түсінік берді. ... ... ... ... ... тіл деңгейіне жеткен жоқ деген де пікірлер
айтылады. Әлемде 100-ден астам ... ... тіл ... заң
қабылданған, біраз тәжірибе жиналған. Мемлекеттік тілге қойылатын белгілі
бір стандарттар мен үлгілер ... ... тіл ... ... ... Оны сот ... ... айрықша мән беріледі.
3. Білім мен ғылым саласында ... БАҚ пен ... ... да ... ... ететін салаларда қолданылады.
5. Тіл заңын бұзушылыққа қарсы ... ... ... ... ... тілі – ... тіл стандарттарына толық жауап беретін тіл.
Мемлекеттік тілді меңгеруге байланысты қазақстандық қоғам бүгін түрліше
жікке ... ... ... үш ... ... өмір ... ... тілін терең меңгермеген. Қазақ этносы, ... ... ... ... күні ... ... ... негізінен қазақ
тілді және орыс тілді болып ... ... ... өз ... ... бір ...... халқы саны
жағынан тұрғындардың 60 пайызынан астамын құраса да, ... ... ана ... ... ... ... төмен болып қала беруінде. Қазақ тілі
беделінің төмендігін қазақ ұлтының ... ... ... ... ... мен тілінің мәртебесін ... деп ... ... өз ... ... орыс ... алмасуы, олардың бір
бөлігінің ұлттық сана-сезімі бойынша қазақ ... ... орыс ... ... қарым-қатынастарда қолдануы да көрсетеді. Қазақтардың
ана тілін меңгермеуі ... ... ... ... ... ... одан әрі
төмендетіп отыр. Сонымен қатар, Қазақстан бүгінгі күні тек екі ғана ... ... ... орыс және ... ... өзара әрекеттестік алаңына
айналғанын атап өту қажет. Іс ... ... тілі екі ... ... ... түсті. Бұл бәсекелестік күрес қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... жүзінің көптеген басқа да
елдеріндегідей, тілдің қорғаныс тетіктерін енгізу керек. Өмірге 80 пайыздан
астамы орта білімді, 60 ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпағы келеді. Егер қазақтарға қызмет көрсететін ... және ... да ... мен ұйымдар оларға ана тілінде қызмет
жасамаса, кейбір көріністері байқала бастаған ... ... ... Мемлекеттік тілді меңгермеген атқарушы, заң ... ... ... Конституция тұрғысынан қаншалықты өз лауазымдарына
лайықты, қаншалықты заңды деген ... да туып ... ... таңдау
адамдардың мүдделілігіне байланысты. Адамдар жұмысының, мансабының өсуін,
тағы басқа талабын қамтамасыз ететін ... ... ... заңы, соның
ішінде тілдер нарығының талабы да осындай. Бірақ мемлекеттік тіл – ерекше
рухани құндылық. Тілді оның ... ... ...... ... ... ... мүмкін емес. ЮНЕСКО ның есебінше, 1950 ... ... 6000 дай ... 200- ден астамы жойылып кеткен. Қазірдің ... кету ... бар 502 тіл ... тұр. Бұл ... Қазақстан үшін
маңызы бар екенін ескеруіміз қажет. ... ... ... ... ... өзге ... колониясында болған елдер және елдегі ... ... ... ... ... ... ... қалып
қойған.Үкімет мүшелерін, Парламент депутаттарын, мемлекет қызметшілерін,
құқық қорғау, байланыс, сот, ... ... ... ... ... да
халыққа қызмет жасайтын салаларды мемлекеттік тілді білуге міндеттейтін
уақыт келді. Бұл ... ... ... ... қазақтар мен диаспора
жастарына қойған жөн. Бұл ... ... ... ... ... ... Жолдауында: “Қазақстанға ұзақ мерзімді
тұрақтылық, бейбітшілік пен келісім қажет” деген болатын. Ұлтаралық келісім
біздің тұрақты дамуымыздың кепілі, оған балама жоқ. ...... ... ... ... ... ешкімге бұра тартпайтын, шынайы іс-
әрекеттің нәтижесі. Өзара сыйластық, ... пен ... ... ... көрсете беретініне сеніміміз мол. Жалпы, тілді – халықтың
жаны, ділі, рухы, елдік қасиеті, ... ... ... ... ... ... ... кешегі тарихы оның басты құндылықтарының бірі – ... ... ... ... бойы ... ұлт ретіндегі мәдени
тұтастығына ең негізгі ұйытқы болған – оның ана ... ... ...... ұрпақ тағдыры – ел тағдыры” деген ұранды ... ... ... бойы елі мен ... діні мен ... сақтап қалу жолында талай қиын-
қыстау кезеңдерді басынан кешірді. Соның ішінде адамзат тарихында қилы-
қиямет ... ... даму ... ерекше орын алған ХХ ғасырдың
басы қашаннан еңбегі еш, тұзы сор қазақ халқы үшін де ... ... ... ... ... тұста, шешуші сәтте ұлт үшін қызмет
көрсетудің үздік үлгісін көрсеткен ... ... ... есімі бұл
күнде зор ілтипатпен аталады. Сондай аумалы-төкпелі, аласапыран кезеңде
халқының жоғын ... ... ... аузы алты ... ... ... қарсы
бас көтерген қазақ азаматтарының іс-әрекеттерін ұлт ... ... үшін ... деп ... жөн. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың сөзімен
айтар болсақ, «дауға салса алмастай қиған, сезімге ... ... ... ... ... балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі
қалқан болған, әрі байырғы, әрі ... жас, отты да ... Ана ... ... үшін бұ дүниеде қымбат қазына жоқ» екендігін ХХ ... ... ... дер ... ... ... де кешенді түрдегі тіл саясатын
жүргізе ... ХХ ... ... ... ... ... сол ... тарихи ахуалынан бөлек қарастыру мүмкін емес. Сондықтан қашан да
бір-бірімен ... ... ... ... ... ... ықпалында болған кезеңдердің ішінде ХХ ғасыр ... ... аса ... ... ... Бұл аласапыран, тар жол, тайғақ
кешу ... ... ұлт ... де ... төндіргені тарихтан белгілі. Өз
еркіміз өз ... ... жат ... ... ... үш ғасыр
бойғы өзгеге тәуелділік қазақ ... ... буын ... ... ... ... ... езіп-жаншып, дүниетанымымыз бен
ділімізді, ең ... ... ... ... ...... түрлі
идеологиялық қисындар қалыбына, тоталитарлық жүйе жүргізген саясат ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық күреске
қазақ қоғамы үшін мүлдем жаңа саяси-әлеуметтік күш – ұлттық интеллигенция
араласа ... ... ... оқу ... ... алып, отаршыл
мемлекеттік басқару аппаратындағы қызметке және қазақ арасына ... ... ... үшін ... ... ... ... жиып қойып,
ұлттық тәуелсіздік пен ұлттық мәдениеттің өсіп - өркендеуіне, ұлт ... құру ... ... ете ... ... ... ... ілтипат туғыза
алатын оңтайлы тетіктерді ... ... ... ... ... өмірден тәркілене бастаған қазақ ... ... ... ... ... ... қалу ... тыңнан көтереді. Сол ауыр
кезеңнің өзінде тіл тағдырын тіл саясаты ... ... ... ... бел ... Алаш ... қоғамдық-саяси еңбегі мол. Өткен ... тіл ... бұра ... белінен басушылық А.Байтұрсынов,
Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ұлт ... қолына қалам алып,
пікірін білдіруге мәжбүр етті. ... ... ... ... ... мұңдап
өткен аталған тұлғалардың тіл саясатын күннің өзекті мәселесі ретінде дұрыс
жолға қоя ... ана ... ... ... ... аман сақтап қалуға
мол ықпалын тигізді. Әрі олар мәдени ... ... көзі ... ... жоғалса, ұлттың да жоғалу қаупі туатынын жақсы түсіне білді. Қазақ ... бойы ... ... ... ... кешірсе де өзінің шынайы
болмысын, ұлттық рухани күшін ... қала ... ... аманат
болып қалған тілді келер ұрпаққа жеткізу – ... ... ... «Әрбір халық жер бетіне мәңгі - бақи жасау үшін ... ... ... ... ... ... ұлттың басты рухани құндылығы – тілі
арқылы ғана мәңгі жасамақ. Ол үшін қазіргі тәуелсіздік, егемендік ... ... ... ... ... білу ... ... ана тілі
мәселесі – сол тілде жасаған, жасап келе ... ... ... ... ... ... ... танытатын, сол халықтың мәңгілігінің
мәселесі. Елдіктің негізі шарттары, түптеп келгенде ... ... ... көтерілген биігімен өлшенеді. Еліміздің айтулы азаматтарынан бастап
қарапайым адамдарына ... қам ... ... ... жоғы ... ... Мұны түгендеуге ұлтымыздың әлеуеті толық жетеді.
Қазіргі қазақ тілі – ... ... ... ... ... ... салаларында қолдануға жарамды, заман талаптарына ... бере ... тіл ... ... ... ... байланысты белсенді
қозғалыс байқалады. Қазіргі таңда Қазақстанда Тіл туралы қабылданған заң,
қазақ ... ... ... ... ... тіл заңын жүзеге
асыру мақсатында құрылған «Қазақ тілі» қоғамы, Қазақстан үкіметі жанынан
құрылған Тіл комитеті бар. ... оның ... ... ... жоқ. Алаш ... жүргізген батыл саясатын басшылыққа ала
отырып, тіліміздің мәртебесін ... мен сөз ... ...... ... ... ... басты парызы болып қалмақ.
Қазіргі қазақ тілінде отаршылдық және ... ... ... таңылған дертке қарсы күрес пен тілдің болашағы үшін ... ... ... Біз ... ... ... көтере отырып «ана тілі»
атты сирек ... ... бір ... ... ... қоймайтын
феноменнің маңыздылығы мен өзектілігін естен шығармауымыз қажет. Бұл орайда
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың «Біз ... ... ... ... бірі – ... мемлекеттік тілін, барлық қазақтардың ... одан әрі ... бар күш – ... ... ... ... ... орны айрықша екенін кешегі аға буын және бүгінгі жас ұрпақ
біздер еш жадымыздан шығармауымыз тиіс ... бұл ... ата ... ... үн ... және бүгінгі ұрпақты өмірге әкеліп, осы ... ... ... ана тіліміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келгенде, елімізде ұлт саясатын жүзеге асыруда тұтастай
алғанда қазақ жерінің төл ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі және идеологиясы басым
бағыттырдың бірінен орын алуы тиіс. Қазақ ... ... ... ... ... ... дамыта отыра, өзінің этностық мақсат-
мұраттарын іске ... ... ... этнодемографиялык ахуал төл этносының
өсіп келе жатқандығын дәлелдейді. 1991 ж. елде ... ... ... 41% ... 6 млн 800 мың адам ... 2006 ж. 60% немесе 9 млн адам
болды .Ғалымдардың болжамы бойынша, 2016 ж. ҚР ... ... 10%-ы ... ... ... тектес мұсылман халықтары болмақ.
Славян ... ... ... 20% ... Яғни ... ... болатыны ақиқат. Елдегі автохтонды этнос - қазақ этносын сақтауды,
оның бәсекеге ... ... ... ... бар. Олар: қазақ
тілді зиялы қауым, ауыл тұрғындары, қазақ ... ... ... ... ал екінші топ «қазақстандык ұлтты» қалайды, соны
дамытуды көздейді. Осы екі топ ... ... ... тілдік, идеялық,
интеллектуальдық және саяси күрес жүріп жатыр. Қоғамда бұл құбылыстардын
көбі латентті, кұпиялы. ... ... ... ... ... ... ... және жаңа шешімдер қажет. Ұлт саясатын жүзеге асыруда Қазақстан
халқы Ассамблеясының орны ... ... ... ... ... ... сұраныстарды қанағаттандыруда, ана тілін
үйренуде үлкен қызмет атқаруда. ... ... ... маңызды
институттарының біріне айналуда. Оның қоғамдағы орны бүгін ... де ... ... ... ... ... қоғамда неше
түрлі тартысты ойлар жүруде, бұл заңды құбылыс деп түсінгеніміз дұрыс.
Өйткені сын ... мін ... ... ... ... ... бар, яғни жаңа
құрылған құрылымға қашанда болмасын сын ... оны ... жаңа ... ... бұл ... ... ойымызша, әр этностың идеясы ұттық деңгейге көтеріліп, ұлттық-
мемлекеттік идеяның мақсаттарымен ұштасып жату ... ... ... ... өзін сақтап калып, өз атамекенінде басым этносқа айналып,
дамып, еліміздегі тұрақтылықты нығайтып, толерантты ... ... ... ... ... тілін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін, мәдениеті мен
ғылымын, ... мен ... ... ... дамытуға мүмкіндіктер алу
болып отыр. Бұл ... төл ... ... ... үшін төл ... әр
өкілі осыны колдап, бұл менің этносымның ... ... ... дей ... ... жағдайда ол өз идеяларын қорғай алуы да ... ... идея кез ... ... өзекті мәселесі болып табылуы
тиіс. Қазақстан мемлекеті ұлт саясатын алуан ... ... ... икемдеді. Билік пен қазақ ұлты мен диаспоралар ... ... ... ... ... жауапкершілік қағидаларына
негізделінді:
– әр ... ... ... мен ... ... ... отырып жаңа жағдайға бейімдеу;
– әр этностық топтардың мәдени құндылықтары мен ... ... ... мемлекеттік тілді дамыту, қазақ рухани әлемін жаңғырту;
– экстремизм, ... ... ... жол ... ... ... ... басым бағыттарымыз болып танылды.
Ұлтаралық қатынастарды реттеуде ұлттың тарихи – жады, санасының орны бөлек.
Қазақ тарихы тек ... ... ... емес, қазақтың ұлт
болып өз мәдениетін, тілін, ... ... ... ... ... ... ... да халықтармен сыйластықтың да тарихы. Қазақстан
Республикасының ұлт саясаты, ... ... ... ... ... ... алып ... ойымызша, алуан түрлі этностық топтарды біріктіріп, азаматтық
коғамды бағыттап, басқара ... ... ... ... идея
деп атауға болады. Ұлттық-мемлекеттік идея - ... пен ... Әр ... ... ... қырлары мен астары бар. Ал дәстүрлі
мәдениет ішкі әрі сыртқы қарама-қайшылықтар қуаты негізінде ... ... ... ... өзіне негізінен қуат, нәр беріп
дамытуға жол ... ... ... оны ... ... ... анықтап, басқа мәдениеттермен қарым-қатынасқа итермелейді. ... ... ... ... ... даму және сақтау
бағытын белгілеп алған болса ғана ол басқа мәдениеттен ... ... ... дами алады. Сыртқы қарама-қайшылықтар, яғни көрші
мемлекеттердегі жағдай ... ... ... ... әрдайым
үлкен септігін тигізіп отырады. ... ... ... барлық
этностық топтарды біріктіре алатын, азаматтық қоғамды бағыттап, ... ... ... ... идея деп ... Ұлттық-мемлекеттік идея
деген мықты күш, қару. Идея кезінде ... ... идея ... ... ... оны жоя білді. Ұлттық-мемлекеттік идея демократия
дәстүрлеріне негізделген жағдайда ол ... ... ... дамуына жол ашады. Бүгінгі күні біздің еліміз үшін ... өсуі ... озық ... ... ... ... ... беретін жаңа жетістіктер мен өрелі міндеттер қойған уақыт туып
отыр. Таяудағы он ... ... ... ... ... ... 50 мемлекеттің қатарына кіруге тиіс. Бүгінгі күні біз ұлттық идея
туралы көп айтамыз. « ... ... ... идея ... ... ... - деді ... Назарбаев өзінің сөйлеген
сөзінде. Ұлт бәсекелестігі ол ұлт сауаттылығы, тілі, діні, мәдениеті, өмір
сүру ... ... ... де ... Ал мұның елде дамуына алдымен саяси
элита тұжырымы мен мемлекеттік саясат әсер етеді. Сондықтан біз ... ... ... төл ... пен оның ... көзі ... ... қауымы
рухани жағынан әлі де мықты болуы қажеттігін түсінуіміз қажет.. Көпұлтты
және көп дінді ... ... пен ... келісімді сақтаудың
басты себептерінің қатарында Президент елдің экономикалық жетістіктерін,
салмақты мемлекеттік саясатын, ұлттық элитанының ... ... ... еді. ... елде ... ... тұрақты мүшелерін
қалыптастыру керек. Саяси элита― өзінің ... бір ... ... ... жағдайларға байланысты қоғамда басқару
процесіне ... ... ... ... ... ететіп, қоғамды дамыту
стратегиясын жасайтын және оның жүзеге ... ... ... ... ... ... ... табылатын әлеументтік топ. Елде
арнай ұлт саясатын жүргізуді айқындайтын ... ... та ... ... элита жұмысы қажет. Мемлекет құрушы этносты
демографиялық, әлеументтік, рухани ... ... ... Тек ... ... жаһандану үрдісіне төтеп бере алатын болады. Ол үшін:
біріншіден, этнодемографиялык дамуды ... ... ... ... ... ... іске асыру керек.
екіншіден, төл этностың пассионарлық сапаларын ояту шараларын ... ... ... ғана ... ... ... ... рухы барлық
салаларда сезініп тұру керек. Елбасы қазіргі кездегі ұлттық ... ... мен ... ... қарсы экономика мен әлеуметтік саланы
жан-жақты жаңартуды, сондай-ақ Қазақстанның саяси жүйесі мен ... ... ... ... ... асырудың қажеттілігін атап
көрсеткен болатын, соған ... бұл ... ... ... ... ... ... асыруды жаңғыртуымыз керек. Нұрсұлтан
Назарбаев «діни және этникалық ... ... ... толы ... прогрестің аса маңызды шарты ұлтаралық және ... ... мен ... болып табылады» деп Қазақстан халық Ассамблеясының он
екінші сессиясында атап көрсеткен болатын. Мемлекет ... ... ... мемлекеттік тіл саясатын дамыту мәселесіне айрықша назар аударды. Бұл
біздің жоғарыда келтірген ұлт ... ... ... ... ... табылады. Жүргізіліп отырған ұлттық саясат пен мемлекеттің
бәсекелестікке қабілеттілігінің тиімділігі арасында тікелей байланыс ... ... ... ... ... біз ... әрі бәсекеге қабілетті
ел болғымыз келсе, онда біртұтас әрі топтасқан ... ... ... ... ... ... тілдік ортасы бар ұлтқа, өткенге
емес болашаққа, алға қарай ұмтылатын ұлтқа айналуға ... - ... Н.Ә. ... Қазіргі кезде Қазақстанда 500-ге жуық ұлттық мәдени
бірлестіктер, 19 республикалық және өңірлік ұлттық ... ... ... 6 ... ... ... істейді. Соңғы жылдарда еліміздің
өңірлерінде 11 достық үйі ... ... жаңа ... ... ... ... білім беру саласында Қазақстанда 100-ден астам этникалық
мектептер, 170 жексенбілік тіл орталықтары белсенді ... ... ... ... 11 ... оқытатын 29 бөлімше жұмыс ... ... және орыс ... бұқаралық ақпарат құралдарымен қатар елімізде
11 тілде, оның ішінде ... ... ... ... ... ... және дүнген
тілдерінде газет-журналдар шығып, эфирден хабарлар беріледі мұның барлығы
еліміздегі ұлт саясатындағы ұлтаралық ... ... ... деп ... ... ... Н. Ә. Назарбаев: «Қазақстанның
көпұлтты мемлекет болып қалыптасуын тарихтың өзі жасап ... Біз ... ... ол елді ... ... ... ... фактор болы
табылады»– деген сондықтан біз елдегі көпұлтты диаспораларды ... ... пен ... кепілі ретінде түсінгеніміз жөн. Біз
өзге ұлт диаспораларының мәдениті мен ... ... ... ... ... қазақ елінің төл тамырымен байланыстыратын «Біз ортақ
тарихи тағдыр біріктірген ... ... ... ... жерінде
мемлекеттік құра отырып» қазақ ұлтының болмыс ерекшелктерін жаңғыртып, мұны
елдегі ұлт саясатының негізгі қозғаушы тетігі ретінде ... ... деп ... тиіс. Біз, Қазақ жерінде бейбіт сүйгіш ... ... ... болмысы арқылы ұлтаралық келісімнің кепілі болып қала
беретініне және елдегі ұлтаралық татулық пен сыйластықтың үлгісін ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030». Барлық қазақстандықтардың өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы. Алматы: Білім, 1997.
2. ... ... ... ... ... ... ... 120,146,414,491 с
3. Нысанбаев Ә.Н. «Адам және ашық қоғам». «Қазақ энциклопедиясы» Алматы,
1998. ... М. ... ... ... ... ... (ХҮЩУ XX ғғ.). Зорттеулер- Алматы, 2004.
4. Бауэр О. Национальный вопрос и социал- демократия. М. Мысль 1995г I 1с
69-77
5. Каутский К. ... и ... П.Г ... ... В.И. Ұлт ... туралы мәселе жөнінде. Шығармалар толық жинағы.
25 том 69-756
7. Тишков   В.А.   О   ... ... в   ... и   ... ... // ... этнография. 1985, №5
8. 9№92-94 (25491) 07 НАУРЫЗ СЕНБІ 2009 ЖЫЛ Егемен Қазақстан ҰЛТ САЯСАТЫ:
БАСЫМДЫҚТАР МЕН МАҚСАТТАР. ҰЛТ САЯСАТЫНЫҢ МӘНІ
9. Назарбаев Н. А. ... ... ... ... 2003. ... Тасмагамбетов И. Н. Социальная политика и политическая трансформация.
Алматы; Институт ... ... 1997. 250 ... ... Ю. В. ... ... ... М.: Наука, 1999. 234 с.
12. Назарбаев Н. Ә. Тарих толқынында. Алматы: Атамұра, 1999.
13. Коротеева В. В. ... ... в ... ... науках.М.,
1999.
14. Ашин Г. К. Основы элитологии. Алматы, 1996. 323 с.
15. Кисс Э. Национализм ... и ... ... политика
этиические процессы // Зтничность и власть в полиэтничных государстваі
Материалы междунаролной конферениии. М.: Наука, 1994- С. ... ... В. Л. ... ... ... и ... его проявления в
условиях современного Казахстана // ... как ... ... и ... ... в развитии «диалога
цивилизаций». Материалы Международной научно-практической конференция.
31 мая 2007 г. ... 2007. С. 98.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы білім беру және кәсіби мамандар дайындау саласында патшалық Ресейдің отарлық саясатының салдарлары мен зардаптары179 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
«Өзін-өзі тану» пәні: қазіргі жағдайы мен келешегі28 бет
Адамзат ақырзаманға күн санап жақындап келеді8 бет
Адамзаттың келелі мәселелерін шешудегі мемлекеттің функциясы178 бет
Алматы келешек пен өткеннің аралығында5 бет
Ауыл адамдарының да жағдайын ойлай келетін болсақ4 бет
Банктің мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялары: рәсімделуі, есебі және даму келешегі63 бет
Басқарушылық есеп дамуының осы заманғы деңгейі және келешегі, негізгі кезеңі27 бет
Зауыттың сипаттамасы, оның даму келешегі,шикізаттың сапасы және шығарылатын өнімнің ассортименті25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь