Қиял жөнінде түсінік

Жоспары:

1.Қиял жөнінде түсінік.
2.Қиялдың физиологиялық негіздері.
3.Қиял түрлері.
4.Шығармашыл қиял әдістері.
5.Қиял және жеке адам.
Әдебиеттер
1. Қиял жөнінде түсінік
Адам санасындағы бейнелер бұрын қабылданған заттар мен құбылыстарды ғана қамтып қоймайды. Бейнелер мазмұнына ешқашан тікелей қабылданбаған, мысалы, тарих тұңғиығындағы немесе ұзақ болашақтағы суреттемелер; көріп, білмеген, тіпті болуы мүмкін емес оқиғалар, көрмеген мақұлықтар - енуі мүмкін.Бейнелер арқасында адам уақыт пен кеңістік аясындағы нақты болмыстан шығып, шексіздік әлеміне есік ашады. Адам тәжірибесін түрлендіруші және өзгеріске келтіруші тосын бейнелер қиялдың негізгі сипатын құрайды.
Әдетте, күнделікті өмірдегі қиял не фантазия мәні ғылымдағы осы сөздермен берілетін ұғымдардан басқашалау. Тұрмыста біз шындыққа сай келмейтін, практикалық маңыз-мағынаға ие болмағанның бәрін қиял не фантазия деп атай сшмыз. Ал, шынында, қиял әрқандай шығармашылық іс-әрекеттің негізі ретінде көркемөнер, ғылыми және техикалық ой туындыларына арқау болумен мәдени өмірдің барша салаларында көрінеді. Бұл тұрғыдан табиғаттың бергенінен өзгеше адам қолынан өнген өнер, мәдениет әлемінің бәрі дерлік қиял мен осы қиялға негізделген шығармашылықтың жемісі.
"Әрқандай бейне, мейлі ірі, мейлі кіші болсын, нақты қалыпқа келіп, орнықты шындыққа айналудан алдын ойда түзілген жаңа байланыстар мен қатынастар негізінде жасалған қиял түрінде іске асады" (Рибо). Алайда, қиял қандай түрде көрініс бермесін, (жеке адам қиялы, не ұжымдық қиял) өздік ерекшелігін жоймайды әрі тек өзіне тән ерекше мазмұнға ие. Қиял бейнелерінің естегі суреттемелерден негізгі айырмашылығы -олардың нақты болмысқа байланысты қатынасынан туындайды. Ес бейнелері -өткен тәжірибенің қайта жанғыруы, сондықтан да естің негізгі қызметі өткен тәжірибе нәтижелерін мүмкіндігінше өзгермеген формада сақтау, ал қиял процесінде қай бейне болмасын, өзгеріске түседі, осынысымен де қиял әрқайдай шығармашылық ұмтылыстың міндетті шартын құрайды.
Сонымен бірге, қиял арқасында адам өз ісін бастамай тұрып-ақ, болашақ еңбегінің нәтижесін күні бұрын болжастыра алады. "Еңбек процесінің аяғында алынатын нәтиже осы процесс бастауында адам ойымен идеалды түрде жасалады" (К. Маркс). Қиял жәрдемімен болашақ нәтижені күтудің өзі адам еңбегінің жануарлар тума қылығынан түпкілікті өзгешелігін танытады. Қиялдың алдағы іс-әрекет өнімін болжастыруға мүмкіндік ашуы адамның еңбекке деген құлшынысына, мақсатқа жетудегі ынта-жігеріне қосымша қуат қосады.
Кейде фантазия кері ықпал да жасауы мүмкін. Алдағы күтілген жағымсыз жағдайлар немесе қауіп-қатер мен бақытсыздықтар адамды күшті күйзеліске тап қылып, оны нақты оқиғаға сай келмейтін, шектен тыс, орын-сыз қимыл - әрекетке келтіреді. Мұның дәлелі - кенеттен болған өрт кезінде кей адамдар көрініп тұрған көмекті шыдаммен күтудің орнына көп қабат үйлердің жоғарғы қабаттарынан өзін тастап, мерт болғаны. Қиялдың зияны халықта "Қорыққанға қос көрінеді" мәтелінде дәл айтылған. Қиялдың бүгінгі өмірден арқан бойы алда болып, болашақта күтілген кей оқиғаларды күні бұрын танытуы қиял мен ойлаудың арасында тығыз байланыстың барын білдіреді.Ойлау сияқты қиял да проблемалық жағдайда, жеке адам қажетсінуінен, қоғамдық сананың даму деңгейіне сай туындаңцы.Мысалы, егер ежелгі дүние адамары арасында жаратылыстың
пайда болуын түсіндіру қажетінен діни бейнелер келіп шықса, бүгінгі күнде бұл үшін космостық келгінділердің фантастикалық көріністері қолда-нылады.
Әдебиеттер:
1. Коршунова Л.С. Воображение и его роль в познании. М.,1979.
2. Розет И.М. Психология фантазии. Минск, 1977.
3. Карандашев Ю.Н. Развитие представления у детей. Минск,1987.
4. Веккер Л.М. Психические процессы. Т. 1. Л., 1974.
5. Галин А.Л. Личность и творчество. Новосибирск, 1989.
6. Натадзе Р.Г. Воображение как фактор поведения. -Тбилиси, 1972.
7. Познавательные процессы и способности в обучении. М.,1990.
        
        Жоспары:
1. Қиял жөнінде түсінік.
2.Қиялдың физиологиялық негіздері.
3.Қиял түрлері.
4.Шығармашыл қиял әдістері.
5.Қиял және жеке адам.
Әдебиеттер
1. Қиял жөнінде түсінік
Адам ... ... ... ... ... мен құбылыстарды
ғана қамтып қоймайды. Бейнелер мазмұнына ешқашан ... ... ... ... немесе ұзақ болашақтағы суреттемелер; көріп,
білмеген, тіпті болуы ... емес ... ... ... - ... ... адам ... пен кеңістік аясындағы нақты болмыстан
шығып, шексіздік әлеміне есік ... Адам ... ... және
өзгеріске келтіруші тосын бейнелер қиялдың негізгі сипатын құрайды.
Әдетте, күнделікті өмірдегі қиял не фантазия мәні ... ... ... ... басқашалау. Тұрмыста біз шындыққа сай
келмейтін, практикалық маңыз-мағынаға ие ... ... қиял не ... атай ... Ал, ... қиял ... шығармашылық іс-әрекеттің негізі
ретінде көркемөнер, ғылыми және техикалық ой ... ... ... ... ... салаларында көрінеді. Бұл тұрғыдан табиғаттың
бергенінен өзгеше адам қолынан өнген өнер, мәдениет ... бәрі ... мен осы ... ... ... жемісі.
"Әрқандай бейне, мейлі ірі, мейлі кіші болсын, нақты ... ... ... ... алдын ойда түзілген жаңа байланыстар мен
қатынастар негізінде жасалған қиял ... іске ... ... ... ... ... ... бермесін, (жеке адам қиялы, не ұжымдық ... ... ... әрі тек ... тән ... мазмұнға ие. ... ... ... негізгі айырмашылығы -олардың нақты
болмысқа байланысты қатынасынан туындайды. Ес бейнелері -өткен тәжірибенің
қайта жанғыруы, ... да ... ... ... ... ... ... өзгермеген формада сақтау, ал қиял процесінде қай
бейне болмасын, өзгеріске түседі, осынысымен де қиял әрқайдай ... ... ... ... ... қиял арқасында адам өз ісін бастамай тұрып-ақ, болашақ
еңбегінің нәтижесін күні бұрын болжастыра алады. ... ... ... ... осы ... ... адам ... идеалды түрде жасалады"
(К. Маркс). Қиял жәрдемімен болашақ нәтижені күтудің өзі адам ... тума ... ... ... ... ... ... іс-
әрекет өнімін болжастыруға мүмкіндік ашуы адамның ... ... ... ... ынта-жігеріне қосымша қуат қосады.
Кейде фантазия кері ықпал да жасауы мүмкін. Алдағы күтілген ... ... ... мен бақытсыздықтар адамды күшті күйзеліске тап
қылып, оны нақты ... сай ... ... тыс, ... ... -
әрекетке келтіреді. Мұның дәлелі - кенеттен болған өрт кезінде кей ... ... ... ... ... ... көп қабат үйлердің жоғарғы
қабаттарынан өзін ... мерт ... ... ... ... қос ... ... дәл айтылған. Қиялдың бүгінгі
өмірден арқан бойы алда болып, болашақта ... кей ... күні ... қиял мен ... ... ... байланыстың барын білдіреді.Ойлау
сияқты қиял да проблемалық жағдайда, жеке адам ... ... даму ... сай ... егер ... ... адамары
арасында жаратылыстың
пайда болуын түсіндіру қажетінен діни бейнелер келіп шықса, бүгінгі күнде
бұл үшін космостық келгінділердің фантастикалық ... ... қиял ... ... және ... ... ... мазмұнды
негіз еткен ойлаудан ерекшеленеді, себебі ол жарқын елестер ... ... ... ... ... ... түзілетін нақты, дәл
бейнелерде көбіне заггық болмыстан алшақ теориялық ойлар ашылып отырады.
Әрбір қаламгер, ... ... ... өз ойын ... ұғымдармен емес, нақ бейнелермен түсіндіруге ... ... - ... ... ... ... көркемөнер
туындысында біз көрнекі бейнемен ... ... ой, ... ... ... тән жөне бір ... ... - оның бастау деректері толық әрі дәл
талдауға келмейтін, ... өте ... ... ... ... да ... ... қатаң заңдылықтарға негізделетін
ойлауды қолдану қиын. Бұл тұрғыдан, қиял ойлаудың қандай да бір "орынбасар"
формасы ретінде қызмет ... мен ... ... ... ... атай отырып, К.Д. Ушинский:
"Мықты, кемелденген қиял -ақылдылықтың нышаны", - деген.
Сонымен, қиял - алда күтілген ... ... анық ... ... соңғы нәтижесін күні бұрын болжастырумен қандай да әрекет
бағдарламасын түзуге жәрдемдесетін психикалық процесс.
Адам қиялы бұрын көріп, ... ... мен ... ... ... сол ... ... жоқ нәрселердің бейнесі өзіміз
күнделікті көріп, танып жүрген ... ... ... одан ... ... да ... (машина не үй) адам алдымен
бұрыннан таныс, өзі ... ... ... мен ... ... ... ... адамның білімі неғүрлым мол, өмір тәжірибесі
ауқымды, өзі зерделі және сезімтал келсе, оның ... ... өрі ... ... ... ... ... пікіріне зер салсақ, шығармашылық қиялдың қуаты мен
деңгейі келесі екі белгімен ... 1) қиял ... ... ... ... асып ... ... 2) қиял өзіне негіз болған
деректерден жаңалығы және ... мен ... ... Осы ... сай ... қай қиял да фантастика, бірақ практикалық жағынан
пайдасыз.
Қиял маңызы орасан. Ол тек ... ... ... жасауға не
суретшіге болашақ картинасының сюжетін іздестіруге ... ... ... ... ... ... ... жөнінде болжам
(гипотеза) жасай алмайды; мұғалім дәріс ... ... ... ... күні ... ... талдамай, сабақ дайындай алмайды. ... ... озі ... ... болар еді, тарих, география, астрономия
және басқа пәндер тек қиял қанатында ғана игеріледі.
2. Қиялдың физиологиялық ... ... ... ... қиял да ... ми сыңарлары
қабығының өнімі. Қиял бейнелері оң және сол ми ... ... ... ... Оң ми ... ... ... қарапайым түрге
келтіріп, олардың біртұтастығы мен үйлесімділігінен, композициялық
бірлестігінен ... ... ... ... ... бейнелер негізінде
эстетикалық сезімдер өрістейді. Ал сол тараптағы ми сыңары келіп түскен ақ-
параттарды реттеп, оларды сөзбен ... ... ... ... ... ой ажырамас бірліктс екенін байқаймыз. "Ақылдан ажыралған фантазия
құбыжық тудырады, ақылды арқау еткен ... - өнер ... ... (Ф. Гойя).
Қиялдың физиологиялық негізі - жүйке байланыстарының іске қосылуы,
бұзылуы, қайта ... мен жаңа ... ... ... ... ... ... бірақ одан мүлде ажырап кетпеген, жаңа бейнелер келіп
лпығады. Қиялдың сонша күрделі болуы, алдын ала оның ... ... ... қиялдың көңіл-күймен (эмоция) байланыстылы-ы - қиял
жасаушы тетіктердің тек ми ... ғана ... ... ... ... жайғасатынын пай-ымдатады.
Сонымен бірге, мида пайда болған бейнелер шеткі (перифериялық)
процестердің ... ... мен, ... ... ... ... Бұл
тұрғыдан барша психикалық процестердің арасында қиял денедегі ор-ганикалық
процестермен аса тығыз байланысқан әрі оларды әсерлі ... ... ... ... ... түсе ... адамның өзінен өзі шошынып,
терге малынып, ... ... ... ... ... ... ... кей кездері адам өзін сырқатқа да үрыадырады.
Тіпті, дәрігер-лік институттардың төменгі сынып студенттері ... ... ... қиялға еніп, өздерінде бол-маған аурулардың белгілерін
іздеп, өлек болады. Мүндай езін-өзі қияли сендірудің ... адам ... ... ... ... мүмкін. Мажар психиатры Иштван
Гарди осының дөлелі ретінде мынадай болған оқиғаны келтіреді: суытқыштар
зауытының жүмыскері ... ... ... ... Оның ... суытқыш жүйе іске қосылған
болады. Күн өте, таңертең оны денесінің асқына суынуынан өлген күйі ... ... ... ... ... ... ... жүйеге
қосылмағанын, ол өлім суықтан емес, суытқыш ... ... ... ... соны ... болғаны анықталған.
Кейде психологиялық ауытқудан сырқатқа шалды-ғудың себебі маман, өрнек
түтқан адамдардың сөзін дү-рыс ... да ... ... ... дөрігердің бір ауыз сөзі шипа іздеп алдына келген адам-да ... ... ... жағдайлар болған. Осы күмәннің кесірінен кешегі сап-
сау адамда ... ... ... ... деп ... ... өршіп
кет-кен.
Осывдай психикалық зақымдану кейбір ойсыз, пе-дагогикалық мәдениеті кем
мүғалімдердің оқушыға ай-тылған ескертулерінен де туындайды. ... ... жас ... ... ауру ... яғни ... ... көруден
қорқып, қалтырай бастайды, тақ-таға шықса күмілжш, сөйлей алмайды, оқу
жүмысын орын-дау қабілетінен айрылады.
Сонымен ... қиял ... ... ... ... ... адам
денесінде жүріп жатқан табиғи процестерді басқарып, дамытуға да ... да, ... ... ... қүртының қышқыл дәмін қиялдап,
есіңізге алып керіңізші, сол бойда тап сол қүрт ... ... ... ... Қызы-ғы, сол сілекейді өзіңізге езіңіз бүйырып,
ағыза алмай-сыз.
Қиял күшін арқау еткен ... ... ... Куэ ... ... өзін өзі басқару мекгебі" деп аталған жаңа емдеу ... ... адам ... ... ... ... ... не отырған күйі), өзін
ешқандай сырқаты жоқтай сезініп, 20-30 мәрте өзін өзі сендірудің ... ... "Мен ... ... мен ... . ... Сырқат кетті...". Бірнеше минутқа ... ... ... 3-4 рет, ... үйқыға кетер алдындағы сабырға түсіп, босаңсыған
күйде орындалады. Осы ... ... ... ... осы Эмиль Куэ
жаңалығына ... ... ішкі дене ... ... ... қатар, қиял арқылы
өз дене мүшелерінің қимылын да (қол, аяқ, асқазан, жүрек соғысы жөне т.б.)
қажетті ... ... ... ... ... ... ... бұлшық еттерде нақты әрекеттер жасалып ... ... ... ... Қиял ... бұлшық еттерде
туындайтын мұндай әрекеттерді ғылымда идеомоторлық деп атау қабылданған.
3. Қиял түрлері
Қиял ... ... ... көрінуі мүмкін. Оның көп түрлі болуының
басты себебі ең алдымен әр ... өз ... ... деген саналы
бағытынан. Әрекет дәрежесіне орай қиял енжар ... жөне ... ... ... ... ... ... тұрмысқа аспайтын, қажетсіз не
болуы мүмкін емес ... ... Қиял ... ... ... ... ... қажетгігінен ажыратады. Бұған мысал ре-тінде жатып алып, бос
қиялмен нәтиже бермес ... ... Н. ... "Өлі ... ... ... ... болады. Ш. Айтматовтың "Ақырет" романындағы
Авдий V Каллистратов та ... ... ... қиял ... не ... ... ... енжар қиял
ерік күшімен байланыспаған бейнелер пайда етеді. Мұндай бейнелер ал болары
не ... ... ... ... ... ол жеке ... ... Мысалы, жарысқа түсетін спортшы, емтиханға бара жатқан студент
не армандайтыны айтпаса да белгілі. ... бірі ... ... ... "5" ... ... қиялдауда адам, әдетте, тек өзіне жағымды, ұнамды арманға түседі.
Ал егер мұндай арманшылдық өнімді іс-әрекетпен ұштаспай, адамның психикалық
өмірінде ... ... онда ... ... қандай да кесапатқа ұшырағаны.
Ниетсіз енжар қиял сана қызметінің ... не ... ... ... және т.б. ... ... ... Ниетсіз қиялдың аса
жарқын көрінісі галлюцинациялық ... ... жоқ ... бар етіп, одан
шошынып, не ... ... ... ... ... ... қарағавда белсенді қиял жасампаз және шығармашыл келеді.
Жасампаз қиял негізінде алдын ала ... ... ... ... да бейнелерді түзу жатады. Бұл қиял түрі ... ... ... ... көркем әдебиет оқығанда, географиялық не тарихи
карталармен танысқанда, сызылмалар мен іс ... ... ... ... ... қиял ... жазба не заттық құжаттар күйінде берілген
басқа адамдар сөзінен тұрғызуға болады.Қайта жасау барысында адам таңбалық
жүйедегі (сөз, сан, ... нота және т.б.) ... ... ... білімдерімен толықтырып отырады. Қандай да ... ... ... ... ... ... ... өдістері мен
тәсіл байлығы үлкен роль ойнайды.
Сондай-ақ жасампаздық қиял бейнелерін тұрғызуда ... ... ... да ... болмайды. Күшті эмоциональдық кейіп жасампаздыққа
кедергі ықпалын тигізеді. Мұндайда адам ойы ... ... ... ... ... түсінбей, мәнін, мазмұнын қабылдамайтын қалыпқа енеді.
Сырқаттан, наша не ... ... ... ... ... да бастапқы
мазмұнға сай келмейтін бейнелердің тууына себепші болады.
Шығармашыл қиял жаңа, қайталанбас бейнелер мен ... ... ... ... ... ... мәнге ие: объективті жаңалық және
субъективті жаңалық. Объективті жаңа бейне - бұл заттық не идея ... ... ... ... ... ал субъектив жаңа бейне -әрбір жеке
адамның оқу, тәрбие, күнделікті тұрмыс ... өз басы үшін ... ... қанағаттандыру жолында көрнекі елес туындыларын
белсенді, мақсат бағдарлы пайдалану - шығармашыл қиялдың ... ... ... ... ... түзіліп жатқан бейне нысаны (объект)
болмыс дүниеде әлі жоқ, ол енді ғана ғайыптан пайда болған сияқты. ... ... ... тек жеке адамға керектілігінен ғана емес, ... ... ... сол ... даму ... ... келеді.
Шығармашыл қиялсыз өнер салаларыңдағы, ғылым мен техникадағы ... ... ... ... қиял өнімі бірдейіне заттасқан күйде бола
бермейді, бірақ сол зат ... оның сол ... не ... практикалық іске
аспауынан саналық (идеалдық) қалыпта сақталады.
Жасампаздық жөне ... ... ... айырмашылықты
салыстырмалы сипатта деп түсінген жөн. ... ... да ... ... ... ... ... Шынында да, жаңа сана
өнімін бермейтін, шығармашылықпен ұштаспаған қиял ... Әр адам - ... ... ... Төлегені мен Бекежанын бейнелейді, яғни өмірден
көрген, білгендеріне өз сана сезімінің, тұрмыс ... ... ... деңгейінен баға беріп, өзінше бейне түзеді. Автордың жасаған
кейіпкері мен түзген бейнесі ... ... не ... ... бәріне
бірдей ұнай бермейтіні осыдан. Әр жеке тұлға қиялы жасаған бейнелердің
өзара ұқсас болу ... өте ... ... ... және ... ... ... ұсынады. Қиялға
түсетін бейнелер әртүрлі болатыны сөзсіз: бірде ол ... ... ... ... ... ... ... жалпыланған
(типтескен), қорытынды схема және ... ... ... символ
кейпінде берілуі мүмкін. Бір бірінен жалқы мен жалпы мәні ерекшеленген көп
санды жөне ... ... ... ... ... да ... осыдан
қиялдың нақты. нактылау, жалпы әбден дерексізденген (абстракт) ... ... ... ... қиял ... қызмет көрінісіне орай бөлектенеді.
Осыдан, көз елестері (қыр жау-қазыны, Абай келбеті, арғымақ және ... ... ... ... ... ... сарқырама сарыны және т.б.); дене
сезімдері (суық самал, жаңбыр тамшылары, ... ... ... және ... сезімдері (жусан иісі, бензин, жаңа орылған шөп жөне т.б.); ... ... тіл ... ... ... сүт және т.б.); ... ... тербелісі, шыр айналған вальс, гимнастика жаттығулары
жөне т.б.); туындайды. Өнермен шығармасындағы бейне сан құбылмалы ... ... да ... ... келеді. Кемеңгер Абай қаламынан туған
келесі өлең қатарларын оқып отырып, тек көз ... ... аң мен ... ... да ... қанық боласыз:
"Біреуі көк, біреуі - жер тағысы
Адам үшін ... ... ... аппақ, бүркіт қара, түлкі қызыл
Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға"
Қиялдың ерекше түрі - арман. Армандау - ... ... ... қиял ету, әзірге қол жетпес, бірақ келешекге орындалса деген
адамның өмірлік мүддесін қанағаттандыруға қажет зат не ... ... - ... ... ... күш-қуатын жүзеге асыруға бағыт беретін жұлдыз
сипатты. Арманды сөз ... оның іске ... не ... ... жөн.
Болар арман сол арманға жету өрекетінен ... оның ... ... мен ... ... қиялдаушыға толық түсінімді. Ал ... ... анық ... іске асу ... ... Көп жағдайда
мүндай арман қиял бейнелері дәрежесінен ... ... ... арман өрдайым белсеңці келеді, боларына сенген адам дегеніне
жетаей, ... ... Адам ... ... ... зат ... ... және т.б.) көптеген ұрпақтар арманының жемісі емес пе? ... ... ... неғұрлым ұзаған сайын, олар сан мәрте жөне сан
қилы өзгерістерге келіп, талай әулеттің ... ... Қай жаңа ... ... ... ... болып көрінгенімен, келе-ке-ле қолданып,
пайдалану барысында оның түзетілуі қажет ... мен ... ... ... ... ... азат ... жетілдірілген затты армандайды. Ал,
шынына келсек, арман жүйрік, оған жету мүмкін емес, жеткен күнде - ... ... ... жаңа қажеттілік туындатады, тың қажеттілік жөне
бір, енді жоғарылау деңгейдегі ... ... ... ... ... маңызы орасан зор. Шығармашылық жеке
адамның барша тұлғалық қасиеттерімен етене қабысып, олардьщ қаңдай да ... ... ... ... ... оны ... өмір
саласында: жаңалық табуда, ғылым мен әдебиетге, көркем өнерде - керінеді.
Шығармашылық процестегі қиял шарықтауы ... ... ... ... ... мен ... байланысты болады. Іс-әрекеттің қалаған
түріндегі шығармашыл қиялдың маңыздылығы жоқтан барды шығару емес, әңгіме
-қарапайым, еленбес ... ... ... ... ... ... ... бюрода істеп, кейін ұлы ғалым болған А. Эйнштейн: "Ойлап
табушы - бұл бұрыннан белгілі ... жаңа ... ... ... ... ... Сонымен бірге осы ғалымның "Тіл білмей, өлең жаза ... ... ... табу ... ... ... ... шығармашыл
қиялдың негізінде не жататынын үғуға болады.
4. Шығармашыл қиял әдістері
Көп уақыттар ғылымда шығармашылық процесті заңдастырып, оны ... ... ... ... келді. Осыны қуаттаушы француз психологы
Г.Рибо кезінде: "Мың сан ... ... ... "ойлап табу өдістеріңіз" бос
әңгіме, ал бола қалған күнде жаңалық ... ... ... ... ... ... ... қолдан жасап алар едік" - деп кесіп
айтқан. Алайда, мұндай көзқарас уақыт өте шайқала бастады. ... ... ... ашудан саналы ойлап табу жолына түсті, ... шешу ... ... ... ... ... ... шығармашыл
еңбектің 4 кезеңін бөліп, ұсынады:
І.Дайындық - идеяның ... ... ... - ... ... орай ... ... деректерді іздеу, топтау;
Аян болу (озарение) - діттелген нәтижені сезіммен
(интуитив) қауып түсу;
Тексеру.
Г.С. Альтшулер шығармашылық еңбектің біртұтас теориясын нақтылап, ... 5 ... ... нысанға байланысты бір сұрақ төңірегіндегі мәселені шешу;
2.Сұрақ бір ... ... ... ... ... шешімі көп
вариантты;
З.Нысан күрделі өзгеріске түседі, осыған байланысты дұрыс ... ... ... ... қажет, қосымша білімдерді қажет
етеді.
4. Нысан түгелдей өзгереді. Проблема ... ... ... дайындықты
талап етеді, өрі сирек кездесетін құбылыстар ... ... ... ... жүйе ... ... ... барысындағы тәуекел мен қателіктер саны шексіз. Мәселені
шешу жолдары бүгінгі ғылым аймағынан тыс ... ... ... ... жеткен білімдер негізінде жаңалықтар аша отырып, қойылған мәселеге есте-
ақырын жақындай түсу қажет.
Шығармашылық мәселелердің шешімін табудың ең маңызды тәсілдерінің ... ... ... ... ... болмасын, оны қарапайым түрге келтіру,
яши 4,5 деңгейдегі ... ... ... 1,2 ... түсіру
керек. Ең бастысы, іздену аймағын мүмкін болғанша тарылта отырып, ... ... ... жылдам таба білу.
Сонымен, бейнелердің үстірт көзге ... ... ... ... көрінгенімен, болмысты қияли өзгеріске келтіру өз ... ... ... мен ... орай ... асады. Жаңа елестер
талдау (анализ) және бірікгіру әрекеттерінің арқасында пайда болады. Қиял
процестері, ақырында, бастапқы ... ойда ... ... кейін
олардың жаңа тізбектерге бірігуінен (синтез) құралады, яғни аналитик-
синтетикалық сипат ... ... ... агглютинатив (грек тілінен-
жабыстыру) тәсілінде анық ... ... ... ... жеке ... мен ... бір бейнеде қосылуы. Мысалы
қазақ ертегілеріндегі су пері, жалғыз ... дәу, ... - адам ... аң, қүс ... ... ... жасалған бейнелер. Агглютинация
техникалық жаңалықтар табуда кеңінен қолданылады. Осы ... ... ... ... ... ... трамвай, аэромашина, гидро-
самолет, танк-амфибия және т.б.
Бейне жасау талдау ... ... және бір әдіс - ... яғни ... жатқан бейнедегі қандай да бір элементтің қалыптан
тыс кейпімен көзге түсуі. Осы әдіспен нақты бейненің ... де ... ... ... ол басқа бөліктерінен ажыралып тұрады. Көбіне акценттеу
әдісін әзіл-сықақ (карикатура) суреткерлер жиі қолданады: ... ... ... лайық сақтай отырып, басқа белгілерін қиялды идеяға
ұштастырып, ... ... ... ... сөз ... ... ... көзге түссе, ашқарақ - мес қарнымен ... ... ... ... емес, бүкіл нысанға тұтастай
қолданылатын болса, онда ол екі ... ... ... ... ... ... керемет ұлғайтылып (гипербола не кішірейтіліп (литота)
беріледі. Бұл ... ... ... ... ... ... жауды жеңетін алып денелі, тасқын күшті, "бойымен бұлтты тіреген"
ғажайып бейнелерді жасау үшін қолданылады: Алпамыс, Ер Төстік, Шора ... ... ... ... ... ... де іске ... бейнеге негіз болған елестер бірігіп, айырмашылықтары
көмескіленіп, ұқсас тараптары алға ... ... онда ... ... ... мысалы ретінде қоршаған орта бедерлеріне ұқсас
жасалған ұлттық оюлар мен өрнектерді келтіруге ... Осы ... ... заты ... қолындағы бұйымның қайсысы адайдікі, ұлы жүздікі
не кіші ... ... ... бере ... Ал енді, осы заттардың
айырмашылығы неде екенін сұрасаңыз, жауабын таба алмай қиналады, себебі ою-
өрнек ... әр ... қиял ... ... ... ... орын
тепкен.
5. Қиял жөне жеке адам
Қиял өзінің дараланған ... өр жеке ... өте ... ... айқындайды. Қиял әрбір жеке ... ... ... ... бейнелері жаңалығы, қайталанбастығы және дәлдігі-мен
бөлектенеді. Ең ... қиял ... ... ... ... ... қияли бейнелерінің айқындығы соншама, ... ... ... ес ... ... ... ажыралмайды.
Мұндай жағдайларда болмыс шындығы мен қиялдағы бейнелер ... ... ... Л. ... ән-күй әуенін соншалықты дәл
елестете алатындығынан, тас керең болып қалған күнінде де ғажайып музыка
туындыларын ... ... ... мен ... адамның көңіл-күй (эмоция) ... ... ... ... тұлға фантазиясында оның терең
сезімталдығының арқасында өрбиді, өріс алады. Қорқыныш сезімі адамға алдағы
қатерді сездіреді, ... сол ... ... ... ... ... ... Сезім күшті болған сайын, қиял бейнелері де жарқырай
түседі. Ал сезімталдығы кем ... ... да ... ... келеді.
Әрқандай хеке адамдағы қиял даралығы шындық ... ... ... ... ... ... кей ... "өтірікті шындай, шынды
құдай ұрғандай" етіп ... ... ... ал ... біреулер көрген,
білгенінен асып қиялдауға мақұрым ... ... бұл ... ... ... ... қайта түзу қабілетінің артық не кем болуынан
туындайды. Шынында да, кейбір ойға шорқақ ... ... ... әрідегіні
көрмей", қоршаған дүниемен қатынасын шектеп алады да, ... ... ... өз фантазиясын өрістетуге шамасы жетпейді.
Қияддың кендігі, аумақтылығы, әр адам қиялына қатысты болмыс дүние
салаларының сан-алуандығына тәуелді. Қиял ... кең ... бір ... ... ... ... ... өтміші мен болашағынан, жер тұңғиығы
мен ғарыш әлемінен, техника мен өнер саласынан бірдей ... ... ... Кейде мүндай қиялдауда ... ... ... де ... қабылдануы ғажап емес (қазақ ауыз өдебиетіндегі
"Қырық өтірік" жанрын еске түсіріңіз.)
Өрісі кең қиял ... ... да ... ... ... ... ... жазған М.Әуезовты мазмұнды қиялдың кемеңгері десе ... ... ... Оралхан Бөкеев, Шыңғыс Айтматов шығармаларынан да таныған
жөн.
Қиялдың даралық сипаты оның еркінділігінен, яғни ... алға ... ... ... ... өрісу үшін пайдалана білу. Жоғары
кемелденген қиял иелері ойға ... ... әр ... ... ... ... ... қажетті байланыстарға келтіріп, бір
идея төңірегіне орайластыру қабілетіне ие. И.А. Гончаров өз ... орай ... ой ... ... алға жетелейтін бір бейнем мен
басты ниетім болады,ал жол-жөнекей кездейсоқ ... ... ... ... ... тере барам".
Ой түйіні кем қиял фантазиялық бағдарлаушы міндеті ... ... ... ... арманшылдыққа өтеді. Әр қилы
адамдар қиялы олардың кәсіби қызметімен байланысып, негізгі қажеттіктеріне
тәуелді ... Жеке адам ... оның ... ... көтеріп, осыған
орай жарқын және сан - алуан қияли елестерді туындатады. Жеке ... ... оның аса көп ... ... ... де
байланысты келеді, мысалы көз елестері, қозғалыс не есту елестері.
Шығармашылық қиялдың көрінісі осы процестің тұрақтылығына да ... - ... мол, ... ... Оның шарықтауы. тоқықтауы және
құлдырауы алмасып отырады. Шығармашылықтың ең жоғары ... ... ... - көңіл күйі шарықтауы, ой ... мен ... мен жеке ... ... П.И. ... өзінің шығармашылық
кейпі жөніңде темендегіні жазады: "Кейбірде ойда жоқ дербес жаңа күй әуені
аян болады. Оның қайдан ... ... ... жарқын дәлелі ретінде Аманқос Мектеп тегінің
майталман күйші Шөміл Әбілтай ... күй ... ... жазған "Сиқырлы
әуен, сырлы саз" ... ... ... жөн ... "Шә-мілді
толғантқан бір ой жиі-жиі мазалай беретін. Ол арманы ... ... ... ... тұрғызу еді... Майталман күйші... Бекет Ата зияратына
әдейілеп ... ... тәу ... ... түнейді... Ымырт үйі-ріліп, түн
қараңғысы қоюланған шақта Шәмілдің тұла ... тер ... ... ... қоя ... ... ... алған сыршыл сазгердің өзегін жарып,
күй шалқыды... Қас қағым арасында Шәміл дегбір таппай, күй ... ... ... ... тынбастан пернеден іздеп, құмарынан шыққанша үкілі
домбырасын безектетеді... ... ... ... ... ... ... тұяғы
қызған тұлпардай ашыла түседі. Сөйтіп, келесі күні қанат ... ... ... ... ... ... ... шабыт шабысы, оның туындау себебі әртүрлі. Шығармашылық
қиялдың жемісті болуы ... ерік ... ... ... еңбегіне
байланысты. И.Е. Репин айтқандай: "Шабыт - мандай тер мәуесі".
Әдебиеттер:
Коршунова Л.С. Воображение и его роль в познании. М.,1979.
Розет И.М. ... ... ... 1977.
Карандашев Ю.Н. Развитие представления у детей. Минск,1987.
Веккер Л.М. Психические процессы. Т. 1. Л., ... А.Л. ... и ... ... ... Р.Г. ... как ... поведения. -Тбилиси, 1972.
Познавательные процессы и способности в ... ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Танымдық процестердің бірі – қиял жөнінде түсінік25 бет
Жалпы психология213 бет
Таным процестер және олардың инженерлік ерекшеліктері19 бет
Иоганн Гербарттың педагогикалық теориясы7 бет
Психиканың рефлекторлық сипаты6 бет
Психология ғылымының, пәнінің жалпы мәселелері мен негізгі даму кезеңдеріне толық сипаттама73 бет
Тестердің балалар психологиясының әдісі ретіндегі рөлі5 бет
Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері5 бет
Ұлы ұстаз,ғұлама жазушы Мұхтар Әуезовтың этнопедагогикалық еңбектері5 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь