Шаңды дауылдардың зерттелуі

Кіріспе
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
2 ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
3 ШАҢДЫ ДАУЫЛДЫҢ ҚАЙТАЛАНУШЫЛЫҒЫ
4 ШАҢДЫ ДАУЫЛ КЕЗІНДЕГІ КЕЙБІР МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРГЕ СИПАТТАМА
4.1 Жел тәртібі
4.2 Ауа және топырақ температурасы
4.3 Ауа салыстырмалы ылғалдылығының өзгеруі
4.4 Көріну қашықтығының өзгеруі
5 ШАҢДЫ ДАУЫЛДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН СИНОПТИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАР
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жылдамдығы секунднына 10 метрден асатын, күшті желмен көтерілген, қалындығы 100 метрден асатын атмосфера қабатына енген шаң-тозаңдар ағыны – шанды борандарға жатқызылады.
Шаңды дауы пайда болу үшін екі жағдай қажет, яғни күшті жел және топырақтың борпылдақ болуы. Кеуіп қалған топырақ пен шөптің сирек өсетін жерлерінде, 8-10 м/с жел жылдамдығында байқалады. Басқа кездерде желдің жылдамдығы 20 м/с-тан асса да байқалмауы мүмкін. Оның негізгі себебі топырақ бетіндегі 20 см су қоры мен оның құрылымы емес сонымен қатар оның кедір-бұдырлығы және термикалық тұрақтылығы болып табылады.
Осы жұмысты зерттеулері бойынша қорыта келетін болсақ 1997 жылы өте ұзаққа созылған шаңды дауыл байқалмаған. Қазақстан территориясында батыста, солтүстікте және оңтүстікте байқалған. Шаңды дауылдың жылы кезеңге қалыптасуы, топырақтың кебуі және топырақ бетін жел соғып құнарсыздандыруынан шаңды дауыл қалыптасады.
Шаңды дауылдардың мамыр мен маусымда пайда болуы мередиональды процестер мен сипатталады, солтүстік батыс, солтүстік және ультрополярлы енулермен жақсы көрсетілген.
Шаңды дауылдар шілде мен тамыз айларында пайда болатынынын синоптикалық процес зональді процестер басымдылығымен өзгешеленеді.
1 Середкина И. С. Пыльные бури Казахстана // Тр. КазНИГМИ, 1960. - Вып. 15., Б. 54–59.
2 Бабиченко В. Н. Пыльные бури // Тр. УкрНИГМИ, 1972. - Вып. 110., - Б. 105–120.
3 Бабиченко В. Н. Пыльные бури на Украине // Тр. УкрНИГМИ, 1965. - Вып.52., - Б. 45–52.
4 Бова Н. В. О пыльных бурях в Заволжье. // Метрорология и Гидрология: 1957. - №12, - Б. 29-31.
5 Захаров П. С. Пыльные бури. –Л.: Гидрометеоиздат, 1965. – 164 б.
6 Захаров П. С. Характеристика и географическое распростронение пыльных бурь. // В кн.: Метрорология, климатология и гидрология. – 1966. - Вып. 2., - Б. 19-23.
7 Волеваха В. А. Бабенко В. П., Ганюгина Н. Ф. О состояний нижней тропосферы во время сильних пыльных бурь на Украине. //Тр. УкрНИГМИ, 1977. - Вып. 160., - Б. 47-58.
8 Гаель А. Г., Смирнова Л. Ф. О ветровой эрозий легких почв в Северном Казахстане. // В кн.: Пыльные бури и их претотвращение. - М: Издательство АН СССР, 1963. - Б. 122-132.
9 Агаркова А. П. Распределение и пордолжительность пыльных бурь на территории Заподного и Южного Казахстана. //Тр. КазНИГМИ, 1972. - Вып. 49 - Б. 110-117.
10 Агаркова А. П. Панова Е. Н. Режим ветра в Заподном и Южном Казахстане при пыльных бурях продолжительности 12 часов и более. //Тр. КазНИГМИ, 1974, - Вып. 53. - Б. 178-184.
11 Агаркова А. П. Климатические характеристики Казахской ССР по месяцам. // Тр. КазНИГМИ, 1975. - Вып. 59., – Б.167-.170.
12 Бабиченко В. Н. Земние пыльные бури в Украйне // Тр. УкрНИГМИ, 1970. - Вып. 91., - Б. 75-81.
        
        Кіріспе
Жылдамдығы секунднына 10 метрден асатын, күшті желмен көтерілген,
қалындығы 100 метрден асатын атмосфера қабатына енген ... ... ... ... жатқызылады.
Шаңды дауы пайда болу үшін екі жағдай қажет, яғни күшті жел ... ... ... ... ... топырақ пен шөптің сирек өсетін
жерлерінде, 8-10 м/с жел жылдамдығында байқалады. Басқа кездерде ... 20 ... асса да ... ... Оның негізгі себебі
топырақ бетіндегі 20 см су қоры мен оның құрылымы емес ... ... ... және ... ... болып табылады.
Осы жұмысты зерттеулері бойынша қорыта келетін болсақ 1997 жылы өте
ұзаққа созылған шаңды дауыл ... ... ... ... және ... байқалған. Шаңды дауылдың жылы ... ... ... және ... ... жел соғып
құнарсыздандыруынан шаңды дауыл қалыптасады.
Шаңды дауылдардың мамыр мен маусымда ... ... ... мен сипатталады, солтүстік батыс, солтүстік және ультрополярлы
енулермен жақсы көрсетілген.
Шаңды ... ... мен ... ... ... ... процес зональді процестер басымдылығымен өзгешеленеді.
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ
Жылдамдығы секунднына 10 ... ... ... ... көтерілген,
қалындығы 100 метрден асатын атмосфера қабатына енген шаң-тозаңдар ағыны –
шанды борандарға жатқызылады.
Шанды ... ... жер, ... ... ... ... шаң ... оларды бүлінуге ушыратады. Шанды
борандар құм кешуіне себеп болады. Шанды ... ... ... ... ... және онын ... ... ... ... ... ... ... аудандарда шанды борандар қою келеді. Жел режимі де ... ... ... ... ... ... үстінде жел
жылдамдығының максимумы – 14 ... ... ...... ... байқауына байланысты, шаңды даул көбінесе күндізгі ... да, оның ... ... ... ... жылдамдығымен
сәйкес келеді. Шанды борандардың туруы ауданның табиғи ерекшеліктерімен
қатар, өндірістік кешендердін игерілу ... де ... ... ... ... ... ... шанды борандар өте күшті
болады /1/.
Шен мен кұмның ... ... ... ... әдетте шөл және
далаллы жерлерде байқалатын кұбылыс. Шөлді жерді өсімдіктен таза ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Шанды ... ... ... ... ... ... ... шаң ,
шандану көзімен (кейде мыңдаған километірге дейін) алыстағы ... ... ... млн. тонналап түседі. шанды даул АҚШ-та ,Қытайда, ОАР-
да, Сахара мен Гоби шөлінде, Орта Азиялық шөлді ... ... ... ойпатында көптеп байқалады /2/.
Мысалы, 1968 жылы 16 ... жел ... 34 м/с ... ... тасымалданған шаң бұлтының биіктігі 9 км ... ... әр 1 га ... 20-30 т шаң ... Ірі шаң ошағы болып
табылатын Сахара шөлінен әр жаз сайын пассат желімен Атлант мұхитына 60 ... 200 млн ... ... шаң ... ... ... ... байланысты мұхиттың бұл бөлігі қаранғылық теңіз деп аталып кеткен).
Арал манынң антропогенді шөлдерімен шанды даулдың қуатты ... ... ... Арал теңізінің солтүстік-шығыс жағалауын жатқызуға болады. 1990
жылғы космос суреттерінен алынған мәліметтер бойынша, тасымалданатын ... ... 90 млн ... ... ... ауқымымен зардаптары жөнімен бұл кұбылыс аса ірі ... ... 1928 жылы ... ... орманында – далалы
облыстарында болған шаң дауылы кезінде жел мен бірге аспанға 1 млн ... ... 15 млн ... аса қара ... ... Румыния мен
Польшадағы 6 млн шаршы ... ... ... Украинаның үстінде шаң 700
м дейін көтерілген. Украинаның далалы облыстарында қара топырақ ... осы ... ... 10-15 см ... дауыл кезінде тропосфераның төменгі жартысының жағдайы және
циркуляциялық ... – оның ... ... ... - бір негізгі себебі.
В. А. Волеваха көріну қашықтығыының нашарлануы 1 км және одан ... 6 ... және одан ... ... даул ... ... ... зерттеген. Автор бұл дауылды күшті деп санаған.
Шанды даул кезінде ... ... ... ... және ... ... жартысныдағы желдін биіктік бойынша
өлшенуі қарастырылған. Оның ... ... ... ... периоды жер
бетіндегі және еркін атмосферадағы желдің ... ... болу ... яғни ... бойынша жел бағытының айтарлықтай өзгеріумен. Оның
күшею құрылымы көбінесе төмен 2 км денгейінде сипатталады.
Үлкен ... ... ... даул ... ... ... жел ... 30 м/с – пен жылжу ағыны пайда ьолады, оның екі
500 км – ден , ... ... 1,5-2 ... ... ... ... ... көтерілетін топырақтың құрылы мен түсіне орай олар
қара дауыл ( қара топырақты жерлерде), бұлар негізінен Ресейдің ... ... және ... ... ... ... тән; сондай-ақ Орта Азияда болатын қоңыр немесе сары (саз ... ... ... Орта ... ( Иран мен ... шөл ... ... тәң қызыл ( темір ... ... ... ... ... Түркіменстанның, еділ бойының, Қалмақстанның бірқатар
аудандарына тән ақ ( сорлы жерлерде) дауыл ... ... ... ... шең жел ... ... жинала береді. Украинаның оңтүстік
батысында, Донның орта шенінде, Хопром және ... ... ... ... ... ... осындай құм шөгінділері бар.
Қар аз түскен жылдары топырағы борпылдақ әрі ... ... ...... ... ... қатты жел тұрып, үздіксіз соққан
жағдайда ... қара ... ... ... ... сипатын түсіну үшін ұсақ түйіршіктердін жер ... ... екі ... процесске байланыстылығын көрсетуге болады.
Ауа мен топырақ тозандарының тығыздықтары мен және қозғалу жылдамдықтары
әртұрлі ... ... ұсақ ... жер ... көтеріліп
ауаның ішіне енеді. Бұл Гемгольцтің толқын ... ... ... ... ... бойынша, ағын трубкасының жылдамдылығы үлкен
қимасында қысым аз да, ал ... ... ... ... көп.
Сондықтан топырақтың бөлек түйіршіктерінің жел үріп ... ... ... аз да, ал ал ... ... ... көп болуы
нәтижесінде, топырақтың ұсақ бөлшектері жоғары ... ... ... ... деп ... екінші себеп. Бірінші жағдайда иопырақ
түйіршекткрін ... ... күш оның ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл процесс желдің әр түрлі
кұштерінде орын ... Бұл ... ... ... көрінбейтін өте ұсақ
бөлшектерден тұрады. Сондықтан жел тұрғанда түйіршектер жер бетінен ... ... ... ... ... Құм ... толқын тәрізденіп
жатуы буған дәлел бола алады /1/.
Топырақтың құрылымы және ... ... ... ... не жоқ болуы, сондай-ақ орографиялық ерекшеліктер шанды дауылдың ... ... әсер ... ... ылғал топырақтың 0-20 см қабатында ылғал
25 мм ден көп болғанда да, ... ... 15 м/с ... ... ... ал ылғалдылық 10 мм төмен болғанда, желдің жылдамдылығы 8-10 ... ... ... ... ... жағдайында шаң және құм бөлшектері
конвективті аралусыдың ... жер ... ... биіктігіне көтеріледі.
Шанды дауылдың горизантальді созылған ауданды қамтуы өте әр тұрлі – ... ... ... ... ... және одан да ... ал
вертикалды созылуы жүздеген метрден бірнеше километрге дейін. Атмосфераның
вертикальді шандануы 6-7 км ... ... ... жылы және 1994 ... ҚазҒЗГИ –дің құмды шөлде – дауылға
жүргізілген экспедициясының ... ... ... жақын қабаттағы
құм шығының вертикальді профилін аңықтауға мүмкіндік берді.
Жалпы шаңды дауылды шартты түрде 2 топқа бөлуге болады: ... ... ... ... ...... ... және барикалық
системадағы желдің күшеюіне байланысты – узақ уақытта шаңды дауыл. ... 2 ... бөлу оның ... ... максимумы ерте көктемде және
найзағаймен байланысты жаздың соңында болуына ... ... ... ... ... бұл ... ... даланың көпшілік
бөлігінде шөп жамылғысының ... ... ... сол сияқты ыстық желдің
(аңызақ жел) тәуліктің жолы жақсы ... Оны ... ... болады:
шанды дауыл күндіз тек ғана пайда болмайды, сонымен қатар күндізгі уақытта
топырақтың ... де ... ... ... шаңды дауылдың пайда
болуының физикалық механизімін зерртеумен айналысқан. П.С. ... ... ... 500 мкм – ден ... ... бөлшектері әдетте
желмен секіріп тосылмандады. ... ... ... ... ... ... байланысты бұл бөлшектер белгілі бір биіктікке
дейін көтеріледі, (бірнеше ... ... ... дейін) және бер
бетіне ақырындап түседі. Екпенді желмен олар ... ауға ... ... ... ... тез ... А. Г. ... мәліметтері
бойынша 1,5 м биіктікке жылдамдылығы 9 м/с желмен шаңның 85 % ауа ... см ... ... ... ... С.С. ... ... биіктік бойынша шаңдану ... 3 м 10 м ... 4-5 есе ... ... 50 мкм төмен шаң бөлшекткрі желмен
үлкен биіктікке көтерілуі және алыс арақашықтыққа тасылмалдауы мүмкін. ... аз ... 1,5-2 км ... ... ... және ауа ... ... 1000–ған километрге тасымалданады. Шаңның тасымалдануы
кезінде олардың қайта сұрыпталуы жүреді; яғни ауыр ... шаң ... ... ... ал ... бөлшектер алысқа тасылманады /8/.
Жел жылдамдығы 15 м/с немесе одан жоғары, ұзақтығы 12 сағат және одан
жоғары, көріну қашықтығының ... 50 м ... ... ... ... ... қарқынды болып саналады. Мұндай дауылдар ерекше қауіпті деп ... ... ... ... ... жылдамдығы 10-14 м/с, узақтығы 3
сағаттан 12 сағатқа дейін, көріну ... 1 ... 50 м ... Ұзақтығы 3 сағаттан аз, желдің күші 10 м/с және одан ... ... ... 1 км және одан жоғары шаңды дауыл әлсіз деп есептеді:
Зерттеулер дауылдың пайда болу ықтималдығы жауынсыз кезеңнің узақтығына
байланысын ... ... ... ... көрсеткендей шаңды
дауылдар жауынсыз кезенге яғни жауын ... ... оның ... 5 мм кем, ... ... ... бірнеше айларға созылатын
кезенде пайда болады.
Синоптикалық көзқарас бқйынша шаңды дауылдың 3 түрі бар; ... зона және ... ... ... дауылдар өте кең таралған,
олар полярлы облыстардан басқа құрлық, экватор үстінде ... ... әр ... ... ... ... ... айында шаңды даул Қазақстанда
синоптикалық процестің 2 түрмен пайда болады. Бірінші түрі Арал ... ... ... ... ...... ... пайда
болатын шаңды дауылға жағдай жасайтын антициклон орнығады. Синоптикалық
процесстің ... түрі ... ... циклон әрекетінің
басымдылығымен сипатталады.
Республиканың үлкен болігінде ауа – ... ... ... циклонның орын ауыстыруы желдің солтүстік – батыс бағыттан соғуын
туғызады. Оның ... ... ауа ... Қазақстанның шығысында
термобарикалық градиенттің өсуі мен шаңды ... ... ... туады.
Синоптикалық процесстерді сараптау Қазақстанда пайда болатын шаңды дауылдар
туралы ... ... ... ... және ... ... ... шаңды даул меридианальды процесстермен, айтылып кеткен солтүстік-
батыс және ультрополярдың басып ... ... ... ... ... ... ... бірінші түрі болады.
Көбінесе шаңды дауыл Қарақұм; Мойынқұм, Бетпақдаланың құмды массивінде
аңықталған синоптикалық жағдайлармен пайда болады. Қарашадан наурызға ... ... ... болу ... ... ... аз,
Кызылорда мен Жосалы станциясының ерекшіліктеріне ... оның ... ... ... Қазақстан бойынша бақылаулардың көпжылдық реті
шаңды дауылдың таралу күндерінің саны ... ... емес ... ... ... ... бір станциясында 6-дан 26 дейінгі
жағдайлар байқалған. Шаңды ... ... жолы ... ... ... ... 13 сағатпен 17 сағат аралығында, ал ... ерте ... ... кеш ... байқалады. Орал, Актөбе, Ақмола, Семей, Атбасар,
Қарағанды, Қостанай станцияларда шаңды дауыл әрдайым 10 сағатта ... ... ... ... Бірақ Жосалы станцияда шаңды дауылдың көп мөлшері ... ... ... станцияда шаңды даул өзінің себебімен тәулікті
екінші жартысында байқалады. Шаңды даулдың көпшілік ... ... ... келеді (15-45 минут). Узақтығы 6-7 сағат шаңды ... ... ... ... ... ... 10-12 сағат
шаңды дауыл Оралда, Ақтөбеде, Ақмолада, Қостанайда, Семейде және ... Ал ... 15 ... ... ... ... Қазақстан, Жамбейіт,
Жосалы станцияларда бақыланған. Шаңды дауыл кезінде желдің ... ... ... ... – оңтүстіктен, орталық және ...... және ... ал шығыс аудандарда – батыстан
соғады ... Г. ... ... аңықтағандай (1950-1969 ж.ж.) зерттелген
территорияда шаңды дауылдар бір немесе ... ... ... ... ... және ... фонында жиі кездеседі байқалады.
Оның пайда болу сипаты төселме ... ... ғана ... ... жер беті мен ... ... ... атмосфералық
процесстердің бағыты мен қарқындылығына да байланысты. Үш синоптикалық
процесстерге байланысты ... ... ... деп атау келісілген.
Олардың екеуі ауа массасының ... ... ... ... ... түрі – оңтүстік аудандардан Батыс
және онтүстік Қазақстанда қурғақ және жылы үлкен ауа массасың ... ... ... бұл түрі ... ... ... ... дауылдардың пайда болуы барлық қарқынды процесстердің 78
% шақырады. ... бұл ... ... ... ... даул
фронтпен байланысты болады. Бұл жағдайда олар 3 облысты немесе одан ... ... ... Оның ... ... 12-16 ... желдің
жылдамдығы 15-34 м/с жетіу мұмкін, ... ... ... ... ал ... және Шымкент облысында солтүстік - ... ... ... меридиональді түрінің бірінші түрге
қарағанда ... бар, яғни ... және ... ... ... онтүстіктен тасылмандауы ғана емес, сонымен қатар суық ... ... ... де ... Бұл ... ... шаңды дауыл
горизонттың шығыс жартысынан жылдамдығы 15-40 м/с ... ... ... ... ... ... соғады, көріну қашықтығы
әсіресе көктемгі кезде 50 м ... ... ... ... 11-
14 %, ауа температурасы 19-80 С дейін төмендейді.
Үшінші түрі жылдың барлық жылы айлары байқалатын ... ... ... ... ... Бұл түрі ... және ... қарағанда өте жиі, неғұрлым күшті болады.
Зертеулер бойынша Батыс және Онтүстік Казахстан территориясында шаңды
дауыл жылдың ... ... ... болады. Бірақ байқалған
жағдайлардын басым көпшілігі (85 % ... жылы ... яғни ... ... ... ... 20 жылға жүргізілген зертеулерді сараптау
(1950-1969 ж.ж) шаңды дауылдың уақыттық және ... ... ... ... ... Бұл таралудын ерекшеліктері бір ... ... ... Мұны ... және ... ... түсіндіруге болады. Мысалы, Актөбе облысы
топырақ пен өсімдік жамылғыдысының ерекше ... ... ... ... ... ... және шөл) бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... Атырау облысының
территориясында және Маңғыстаудың үлкен аумағында онын ... ... ... бұл ... ... Қызылорда мен Ақтөбе
облысында оның максимумы мамыр айынла ... Орал ... ... ... ол ... мен ... аралығында келеді,
ал Шымкентте маусым мен қыркүйек ... ... ... пен ... ... 6 облысында жылы ... ... ... ... саны 2,5 - 56 ... ... ... бірқатар
аудандарда құрғақшылык жылдары шаңды дауыл 90 күн ... одан да ... ... ... ... 1968 ж ... жылы маусымда 98 күн шаңды
дауыл болған. ... ... ... ... ... ... ... – уақытбойынша таралуы пайда болған ... ... ... үш ... ... ... ... – шаңды дауылдың басым болатын ауданы – Атырау облысының
шығысы және Актөбенің ... ( ... ... Бұл ... ... бос, ... емес топырағы бар Каспий маңы Қарақұмның, Үлкен
және Кіші Борсықтың ... ... ... ... ... ... ... жыл бойы байқалады. Жылына орташа 42-68 ... ... ... ... Кей жылдары шаңды ... ... ... орташа шамадан айтарлықтай жоғарылайды. 1954 ж ... ... ... 64 ... ... ... ... 1968 ж
Шалқарда жылы ... ... ... ... ... Бұл бірінші
дефляциялық ауданда шаңды даулдың пайда болуының қайталану ... ... ... ... 42 % ... ... сәуір мен
мамырға келеді.
Екінші аудан – Шымкенттің оңтүстік-батысы және Кызылорда облысы. Бұл
аймақ өсімдігі ... ... құм ... ... ... ... және Сырдарияның жағалауындағы Алқақұм құмды массивінде ... ... Бұл ... да ... ... сияқты шаңды дауыл
жыл бойы пайда болады. Бұл ауданда шаңды дауылдың ең ұлкен қайталанушылығы
(54-64 %) ... ... ... яғни ... және ... маусымдағы жауын
шашынның минимальді кезіне келеді: мәліметтер бойынша Қызылқұм және Арыс
метеостанциясында жылдағы 37-43 ... ... ... 33-36 күні ... мен
қыркұйек аралығындағы маусымға келеді. Бірақ құрғақшылық ... ... ... саны ... орташа шамадан жоғарылайды. 1957 ж
Қызылқұм ... ... 80 ... ... ... ... байқалған,
оның 72 күні сәуір мен қыркұйек аралығындағы ... ... Тек ... ... ... 17 ... шаңды дауыл байқалған, ал ... 1951 ... 21 ... ... ... байқалған.
Шаңды дауылдың жоғары қайтаналатын ... ... Орал ...... жеңіл механикалық құрылымы бар қоңыр – сарғылт
топырақты, дефляция онай ... ... және ... ... Бұл ауданда шаңды дауылдың басым бөлігі жылдың жылы уақытында
болады. Жамбейтті және Қазақстан ... ның ... ... ауданда орташа 33-47 күн шаңды дауыл болады, және 31-44 күні ... ... Ең ... ... ... және шілде айында
байқалады, сонымен қатар ... ... күні ... ... ... екі ... ... бұл аудандада кейбір жылдары шаңды дауылдың
күндер саны ... ... ... ... Мысалы Жамбейтті
ауданында 1955 ж 83 күн, ал Қазақстан метеостанциясында 98 күн ... ... ... 70-86 жағдайы сәуір мен қыркұйек аралығында келеді,
кей жылдары бір айдын 15-20 күні және одан көп ... ... ... ... жағдай 1955 ж мамырда және 1963 ж ... ... ... осы ... ішінде 24 және 21 күнде шаңды дауыл
болған яғни күн ... ... ... ... ... көрсеткендей Батыс және
Онтүстік Казахстан горизонтальды көріну қашықтығы өте ұзақ шаңды дауылдың
көпшілік жағдайында, әсіресе ... 1 км ... ... одан да ... ... ... ... 50 м дейін нашарлайды ұзақ ... (12 ... және одан ... ... көрсетеді. Бірак
қарастырған облыс территорияларының физика-географикалық ерекшелігіне
байланысты дауыл ... ... ... ... айырмашылықтар
бар. Мәліметтер бойынша шаңды даулдың көп пайызының көріну кашықтығы 1-2
км дейін және одан да ... ... ... Ұзақ ... ... ... тек аңыкталған ауданында көріну қашықтығын 50 м ... ... ... қарағанда Атырау облысының шығысында ... 50 м ... ... Кызылорда облысында оның 50 м ... ... ... Орал облысында мамыр және маысым ... ... ... ал ... ... және ... ... және Ащысай ауданда байқалады.
Зерттелген территорияда көріну қашықтығының ... узақ ... ... ... 1950 ж 12-14 ... шанды даул кезінде Атырау
облысының шығысындағы Қосшағылда көріну қашықтығы 50 м ... ... ... ... бойы ... , ал 1959 ж 10-13 ... ... бір тәуліктен асқан. Осыған байланысты жүргізілген сораптау Батыс
және Оңтүстік Қазақстанда шаңды ... ... ... нашарлауын көрсетті, әсіресе ол шаңды дауыл ошағы: Орал
облысының солтұстік шығысы, Атыраудың ... , ... ... ... ... Шағдайлардың көпшілігінде желдің кушеюі өте ... және ... ... ... ... ... ылғалдылығы
айтарлықтай төмендеиді және температура жоғарылайды.
Қарастырған территорияда жылдық ұзақ уақытында ... ... ... ... ... ... ... қатар ұзақ шаңды дауыл
жауын мөлшеріне яғни ұзақ жауынсыз кезеңге, бір айдағы ... ... ... мөлшеріне, жылдың суық 3 ... қар ... және күн ... (Вольф саны) тәуелді. Шаңды дауылдың
жауын мөлшеріне тәуелділігі Батыс және ... ... ... ... дауыл, бір айда жаңбыр мөлшері шамадан айтарлықтай ... ... де ... оның ... жылы ... нөсердің сипатымен,
яғни жауатын жаңбырдың екі және көп айда жауатын айцлық ... ... ... ... болады. Мысалы, 1969 ж шілдеде Шымкентте
Ащысай ауданында үш нормадан ... ... бір ... жауған: тек 9
шілдеде екі норма маңында жауған, ... ... ... ... ... ... аудан үшін айдағы жаңбырмен болатын шаңды ... ... бар, ол бір – екі айға ... болжау жасауға мұмкіндік
береді яғни:
1) Шымкен облысының оңтүстігінде ( Ащысайда) сәуірдегі күшті ... ... ...... ... оның ... ... шамадан аспайды (58,9 мм). 20 жылдық зерттеудің алты жылында
күшті дауыл байқалған. Ақпанда не бары 8,2 – 47,7 мм ... ... ... ... ақпанда жауын көрсететін көпжылдық орташа
шамадан көп жауған және көп жағдайда ... ... бұл ... ... оңтүстігінде Қызылқұм ауданында маусымдағы дауылдың 71 %
жағдайы және ... 75 % ... ... ... ... ... ... көпжылдық орташадан жоғары болған яғни 19,8 - 91,9
мм. 82 % және 89 % ... ... ... ... кқпжвлдвқ орташадан
кем жауған айларында байқалған.
Бұл зерттеулер ұзақ шаңды дауыл ықтималдылығының жауынсыз ... ... ... ... ... қарқынды дауыл
алдындағы жауынсыз кезең 3 ... 3 айға , ... одан ... ... ... осы ... байланысты 1955 ж және 1967 ж ... ... ... 1955 ж ... ... ... 18 маусымдағы
шаңды дауыл үшкүндік жауынсыз кезеңнең кейін байқалған ал 1967 ж ... ғы ... ... екі ... көп ... (63 күн) ... ... пайда болған. Жауын жаумаған узақ уақыт дауылдың ... ... ... , ... кейде шаңды дауылдың және ерекше ... ... ... ... ... жеткіліксіз болады.
Шалқар аудандағы сәуірдегі шаңды дауыл күндері 5 мм және қаңтарда
одан да көп ... ... ... ... ... ... ал Ақтөбе
ауданында қаңтар мен ақпандағы ... ... ... ... ... Ащысай ауданында сәуірдегі ылғал күндердің
қайталанушылығымен тығыз байланысты. Ақтөбе ... ... ... шаңды дауыл ... ... ... кері ... болады. Атырау облысының батысында
тамыздағы шаңды дауыл мамырдағы ... ... ... байланысты.
Шымкент оьлысының оңтүстігінде сәуірде болатын шаңды дауыл өткен ақпанда
3 күн ішіндегі ... 5мм не одан көп ... ... пайда болады.
Егер бұл ауданда жауынсыз күндер 23-28 көп болса, шаңды дауылдың ... ... 74-94 % ... көздерінен белгілі болғандай Батыс және Оңтүстік Қазақстанда
қар ... ... ... ... оның қалындығы желтоқсан
және қаңтар ішінде өседі және ақпанда оның ... ... ... қар ... ең ... биіктігі ақпанның
бірінші он ... , ал ... ... үшінші онкұнде байқалады.
Биіктігінің өзгеруі ... ... ...... ... ... дауылдың қар жамылғысының биіктігіне тәуелділігі уақыт
және территория ... ... ... ... ... ... ... дауыл күндерінің саны
қаңтар мен ақпандағы қар жамылғысының жамылғысының ... ... ... ал ... облысының оңтүстігінде қыркұйекткгі ... ... ... ... әр ... . ... ... қар
жамылғысының биіктігіне ... ... ... ... ... он ... және ... бірінші және үшінші онкұнде қар
жамылғысының биіктігі, ... ... ... ... ... ... он ... даулдың қайталанушылығымен
тығыз байланысты.
Атырау облысының ... ... ... ... ... үшінші
онкұндегі және қаңтардың бірінші он күнінде қар жамылғысының ... ал ... ... ... ... сәуірде болатын
шаңды дауыл наурыздың үшінші онкұнде тығыз байланысты.
Осыларға ... ... ... ... ... жеке
аудандардағы ерекше қаупті шаңды даулдырдың қайталанушылығына ... қар ... әсер ... Бұл тәуелділік шаңды дыуылды ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Тағы бір көңіл аударатын жай – қаупті және ерекше ... ... мен ... әсер ... ... ... болғандай
Батыс және Оңтүстік Қазақстанда шаңды дыуылды алдағы және өткен ... ... ... аз. ... ... ... ол тығыз
байланысты. Мысалы, Ақтөбе облысының ... ... ... ... наурыздағы күн белсенділігіне тәуелділігі- 0,52 корреляция
коэффициентімен сипатталады. Атырау облысының батысында ... ... ... желтоқсан ақпан және ... ... ... ... ... ... 0,67-0,60, 0,53-
0,66 тең /10/.
Шаңды даулға ... ... бұл ... ... ... ... ... тіпті кез келген рельефті жағдайынды пайда
болады, ... ... ... ... ... ... аңғарлардын не
төбелердің ығына жиналады. Бірақ топырақпен егістің бузылу ... ... ... Дауылдың ең бірінші кезекте шығыңқы учаскі
ибеті және тік жел ... ... ... ... Ауа ... ... күшеюі кейде еңіс беткейге де байланысты. Осыған
сәйкес тік жел ... ... жел ... ... жоғары болады және
топырақты соғұрлым қатты бұзады. Ауа ... ... ... ... оның ... бәсеңдейді. Жылдамдықтың төмендеуіне байланысты
бұл жерге әртүрлі материалдардың жиналуы байқалады.
Анемометрлік бақылаулар көрсеткендей беткейдің ... жағы ... жағы ... жел ... ең көп бұзылады және бұл жерде жел
жылдамдығы беткейдің төменіне қарағанда 2 есе жоғары болады. ... ... ... процесінде жергілікті жердің мсикрорельефі айтарлықтай роль
атқарады. Мысалы, жел эрозиясы ... егіс ... ... ... жыртылған және жыртылмаған егіске жүргізген бақылаулары бойынша
жел джылдамдығы жер бетіне 2 метр биіктікте жел ... ... ... ... ... ... үстінде 48 %-ға ,
жыртылған жерде 82%-ға төмендейді (11).
Рельефпен бірге өсімдік жамылғысы да ... ... ... ... ... Шөп ... ... жіне ағаш бұталар топырақты
эрозиядан қорғайды. Өсімдік тек жер ... жел ... ... сонымен қатар желмен тасымалданатын топырақ бқлшектерінде
устайды. Өсімдіктін қоғағыш ролі оның ьиіктігіне, құрамына және ... ... ... тіпті оңай бузылатын беткейде « құм, ... шөл ... ... онда оны ... ... ... жел
эрозиясы топырақ бөлшектерін қозғалысқа келтіретін жер ... ... ... ... жел ... бір ... ... басталады. Мұндай жел жылдамдығы топырақ бөлшектерін қозғалысқа
келтіреді. Бұл қозғалыс кезінде бір ... ... жел ... ... тек ... ... түсіндіруге болмайды.
Бұл мәселелер тек белгілі территорияда шешілетін мәселе емес дүниежүзілік
ауқымда метереологиялық құбылыстардың алдын алу ... ... ... әкелетін синоптикалық процестерге тән ... ... ... төсеме беткейдің сипаты мен ... ... ... сонымен қатар жер беті және биіктігі атмосфералық процестердің
дамуының белгілі ... мен ... ... ... ... ауылшаруашылығына үлкен шығын келтіретіні белгілі, мысалы:
егісті ... ... ... ... ... мен ... ... майда бөлшектерін және құмдарды тасымалдап, транспорт қатынасын
бұзады; көріну қашықтығын нашарлатады, кейде 50 ... ... және одан ... ... ұшуына қолайсыз жағдай тудырады; аудан халқын көптеген
келеңсіз жағдайларға және шаруашылығын үлкен шығынға ұшыратады /2/.
Құрғақшылық, ... ... ... үсік, көктайғақ, бұршақ сияқты ... ... ... халық шаруашылығына периодты түрде ауқымды
зиянын тигізеді.
Бұл құбылыстарды жан ... ... ... ... ... ... береді.
Үлкен кеңістіктегі ауаның күшті шаңдануы егіс алқабының науқан кезінде
автокөліктерінің көп қатынауынан пайда болады. ... ... ... жер жылдамдығы маңызды рөл атқарады /3/.
Шаңды дауылдың ... ... ... ... және ... ... жамылғысының болуы және орфография әсер етеді. Мысалы: 0-
20см қабатта топырақтың ылғалдылығы 25 ... көп ... жел ... ... ... жағдайда пайда болады. Ал ылғалдылық 10 мм-ден аз
кезде және жел жылдамдығы 8-10 м/с ... ... ... ... ... күйі ... құм және шаң ... араласу
нәтижесінде үлкен биіктікке көтерілуі ... ... ... ... алып
жатқан аумағы бірнеше жүздеген метрден 1000 км-ге дейін, ... одан да ... ... ... ... ... бiрнеше км-ге ... ... ... 6-7 км-ге дейін жетуі мүмкін.
Шаңды дауылдар әсіресе ауылшаруашылығына үлкен шығын әкеледі. ... ... ... ... және ... Күшті жел
аударылған алқаптан жердің айтарлықтай ... ... ... ... ... Шаңды дауыл арқылы көтерілген топырақтар
жол құрылыстарының, арықтарды, бақшалар мен ... ... ... ... ... ... жұмыстары тоқтатылады, транспорт жұмыстары
бұзылады және т.б. ... орын ... ... жылы ... ... шығыс желдері тұрып топырақ пен қарды суырып 20
қатарынан соқты. 1876-1977 жылдары қыста күшті қарлы-топырақты ... ... ... ... ... ... бұл ... топырақтар басқа
жерге барып 35см тегіс қабат болып ... оған ... рет ... ... ... отырғызылды. Желмен тасымалданған қара топырақты жергілікті
бағбандар жоғары ... ... ... егіс ... топырақ
қабатынан оның құнарлылығы күшті еді.
1885-86 ж.ж. қаңтардан ақпан айының ... ... ... және
солтүстік батыстан оқта-текте қатты дауыл күшіне жететін күшті шаңды дауыл
болды. Бұл құбылыстан әсіресе Берлян уьезі қатты ... ... ... ... ... көптеген егіс алқаптарынан 25 см тереңдікте топырақ
ұшып кетті. Топырақпен ... ... ... Осы ... ... ... өзен ... және үйлерді шаң басып
қалды. Топырақ шөгіндісінің қалындығы 15-20 см-ге жетті. Тасынды ... ... 1 м-ге ... құм төбе ... ... Осы ... 37145 га ... дақылдар алқабы, 1600 шаруалардың иелігіндегі
егістік танаптары, әсіресе уьездің оңтүстік ... ... ... ... ... Тұрғылықты халық үй-жайларын тастап, отбасымен түгелдей
қалаға көшті /6 /.
Түркіменстанның оазисі, Каспий жағалауы, Копетдаг және ... ... ... ... мен ... жиі ... тұратын құбылыс. Красноводскіде
шаңды дауыл ... 35 күн, ... 42 күн, ... ... 43 ... ... 56 күн, Набатдагта 67 күн, Репетскіде 60 ... ... ... ... әрі қарай дамымай сол жерде басылатын
шаңды ... ... деп ... ... ... болуынан республика
территориясын жазықтығы және ... ... тез ... ... жетіспеушілігі, құмдардың әлсіз ... ... ... тез ... ... жел жылдамдықтары сияқты факторлар қолайлы
жағдай туғызады.
Бұдан басқа елдерден келетін кірме шаңды дауылдар да байқалады. ... енуі ... ... циркуляциясының қарқындылығымен,
циклондардың қатты дамуымен байланысты. Мұндай ... ... ... ... және ... оңтүстігіндегі қала тұрғындарына
таныс. Мысалы: Ауған, Иран және Араб ... ... ... ... ... желдің күштілігімен және ... ... ... ... маңы аймағында шаңды дауыл топырақ жамылғысын бұзады, әсіресе
көктемде ауылшаруашылық дақылдарын зақымдауы мүмкін. В.В. Докучаев ... ... ... ... ... ... ... проблемасы бойынша "соңғы жылдары құрғақ және жартылай құрғақ
аудандарда құмды және құмдауыт топырақтарды жаппай жырту ... ... жаңа ... пайда болды", -деген тұжырым жасалды [7].
Шаңды дауылдың ... ... ... ... ... жағалай
қолдан отырғызылған орман жолақгары айтарлықтай әлсіретті. Алайда егіс
алқабында тұтастай ... ... ... ... ... ... жағдайларда жақсы нәтиже бермейді.
Күзгі егістіктерде бірінші қатардағы ағаштардың түбіне жиналған шаңдар
2-4 см құрайды. Орман жолақтарының екінші және ... ... ... ... жылы ... Украинаның оңтүстігінде және Солтүстік Кавказда
күшті шаңды дауылдар ұзақ уақыт бойы тұрды. Бұл дауыл өзінің ... ... ... ... ... соңғы 30 жылда болмаған ең қатты дауыл
болып есептеледі. Бақылаулар нәтижесі ... ... да ... және топырақ эрозиясынан сақтап қалуға болатынын көрсетті [8].
Орта Азия шөлдерінің үстінде ... ... ... ... шаңды немесе құмды дауылдар деп ... ... ... нәтижесінде, атмосфераның төменгі қабатында көлденең және тік
көріну қашыктығын ... шаң мен ... ... ... ... тұрақсыздықтың ролі шаңның вертикалді ағындармен өте жоғары
биіктіктерге көтеріліп, ауаның қомақты көлемін бұлыңғырлауына саяды. Мұндай
жағдайда шаңға толған ауаның термодинамикалық ... күрт ... ... В.А. Джорджио зерттеуі шаңды негізгі екі топқа бөледі:
1) фронттың ... ... ... ... уақытты шаңды
дауыл;
2) өте күшті ... ... ... ... ... ... дауылдар.
Вертикалді күштілігіне байланысты:
1) Төменгі ондаған метрде тасымалданатын ... ... ... ... ... ... жүздеген м-ге жететін күштілігі
орташа шаңды дауылдар.
3) шаңды ауаның қалыңдығы бірнеше км-ге жететін ... ... ... біріншіден вертикалды тұрақтылыққа, екіншіден ... ... ... ... жылжуына, төртіншіден жамылғы беттің қасиетіне
байланысты.
Орта ... ... ... ... ... ... болуына және
оның қарауытуымен байланысына өте қолайлы. Ұзаққа созылған жауынсыз
кезендер тау алды ... ... ... және ... ... ... ... кезінде, шөлдерде құмдардың бекімеген болуы Орта Азиядағы
шаңды дауылдардың дамуына алып ... ... ... дауылдар жазғы және күзгі жауынсыз ... ... ... ... де бұл ... байқалуы мүмкін. Орта Азиядағы қар
жамылғысының тұрақсыздығы және оның жиі болмауы ... ... ... ... ... күн ... ... кептірген кезде кез келген
күшті жел ... ... ... алып ... ... дауылды байланысты шартты түрде екіге бөлуге болады. Найзағай
және қатты дауылдардың өтуімен байланысты қысқа уақытты шанды дауылдар ... ... ... ... байланысты ұзақ шанды дауылдар. ... ерте ... және ... ... байқалатын екі максимумға ... ... ... жүргісінде байқалады, соңғысы найзағаймен байланысты.
Максимумдар кейде жылдың бұл мезгілінде ... егіс ...... бітік болмауымен түсіндіріледі [10].
Әлсіз шаңды дауылдар (көріну қашықтығы 2 км-ден 10 км-ге ... ... (1 ... 10 ... ... ... ... қашықтығы 1 км-ге дейін төмендегенде) болып бөлінеді.
П.С. ... ... ... ... ... ... сәйкес
келетін анықтамасын береді: "шаңды дауыл деп, - басым жағдайда ... ... ... ... ... беткі қабатының бұзылуы және
ұшуы байқалатын құбылысты айтамыз". "Шаңды дауыл" анықтамасын беруге ... да ... ... ... Шемберге шаңды дауылды жергілікті және шалғайдағы деп екі ... И.М. ... ... ... және ... деп бөлді [11].
Шанды дауылдар айтарлықтай құбылыс қатарына жатады. Өте күшті шаңды
дауылдар ... ... ... ... ... [12].
Қазақстанның кейбір жерлерінде сәуір мен қазан айлары аралығы мал
жайылымына, топырақтың ... ... ... ... айтарлықтай
зиян тигізетін шаңды дауылдар байқалады.
Шаңды дауылдар Қарақұм, Мойынқұм, Бетбақдала аудандарында белгілі бір
синоптикалық жағдайларда пайда болады. Қараша мен ... ... ... мен ... ... станцияларда шаңды дауылдардың пайда ... ... ... тәуліктік жүргісінің максимумы 13-тен 17 сағатқа дейін,
ал минимумы таң алды және түн ... ... ... ... ... ... ... Қарағанды, Қостанай
станцияларында шаңды дауылдар сағат 10-да басталып 20 сағатта аяқталуы ... ... ... ... ... ... көп мөлшері сағат 8-
ден басталады. Алматы станциясында шаңды дауыл негізінен тәуліктің екінші
жартысында байқалады.
Шаңды дауылдар ... суық ... өтуі ... ... ... ... болжамы жамылғы беттің қасиеттін ескеретін күшті жел ... ... ... ... ... байқалатын шаңды
дауылдар кезінде синоптикалық жағдайдың екі ... ... ... ... ... ... ... дауылдар. Екіншіден олар пайда болатын
шаңды дауылдан айтарлықтай солтүстікте биік циклон ... ... өте ... фронттар өткен кезде байқалады. Олардың таулы ауданға ... ... ... ... ... ... мен жергілікті
шаңды дауылдардың пайда болуы мүмкін. Шаңды дауылдар бұл жағдайда суық
фронтта ғана емес жылы ... жиі, ... ... циклонның жылы
секторында жиі пайда болады.
Жергілікті ... ... ... болу ... болып синоптикалық
картада деформациялық алқапта орналасатын, үстінде күшті желге ие ... биік ... ... бар баяу ... фронтпен айқындалатын
термикалық турбуленттілік табылады [13].
Шаңды дауы ... болу үшін екі ... ... яғни ... жел ... борпылдақ болуы. Кеуіп қалған топырақ пен ... ... ... 8-10 м/с жел ... ... Басқа кездерде желдің
жылдамдығы 20 ... асса да ... ... Оның ... ... ... 20 см су қоры мен оның құрылымы емес сонымен қатар оның
кедір-бұдырлығы және термикалық ... ... ... В.О. ... ... В.П. ... ... шаңды дауыл мен
қуаңшылық бірдей синоптикалық жағдайда пайда болады. Олар ... ... ... дайын кезең болғандықтан қуаңшылық жылдары байқалады
[14].
Қаңтар айы. Шанды дауылдар Батыс, Орталық және Оңтүстік Қазақстанда он
жыл ... 1-8 ... ... ... ... олар ... облысында
орын алады.
Ақпан айы. Бұл айда ... ... ... облыстардан басқа
аймақтарда он жыл ішінде 1-9 ретке ... ... айы. ... дауылдар наурыз айында Республиканың ... ... ... ... ... олар 1-3 ... ... Атырауда, Ақтөбе облысының оңтүстігінде, ... ... ... батысында (Қосшағыл, Шалқар, Қызылқұм) өте ... ... ... өте ... жел ... орын ... Наурыз айымен салыстырғанда сәуір айында шаңды дауылдың ... күрт ... ... ... ... бір айда 1-3 ... – 6-9 күн шаңцы дауыл соғады.
Мамыр. Мамыр айында сәуір айымен салыстырғанда шаңды дауыл ... саны ... ... ... ... Аумақ
бойынша орта есеппен шаңды дауыл мамыр айында 3-6 күн, ал ай ... ... ... максимал күндер саны 16-24 күнге жетуі мүмкін.
Маусым. Шаңды дауылдардың ұзақтығы сәуір және ... ... ... ... ұлғаяды. Республикамыздың шығыс бөлігінде орта
есеппен ай ішіндегі шанды дауыл ... ... саны 1-4 күн. ... дауылдар
көбінесе Оңтүстік Қазақстанның батысында пайда болады және ... 20 ... да ... ... созылуы мүмкін.
Шілде. Шілде айында Республикамыздың таулы аудандарынан басқа барлық
аймақтарында шаңды ... орын ... ... ... да сәуір және маусым
айларындағыдай шаңды дауылдың пайда болуының ең жоғары қайталанғыштығы
Ақтөбе ... ... ... ... ... Орал ... және ... маңы ауданының оңтүстігінде байқалады.
Тамыз. Шаңды дауылдар тамыз айында Республикамыздың барлық аудандарында
орта есеппен айына 2-5 күн, Оңтүстік Қазақстан ... ... жөне ... ... 7-8 күн ... мүмкін. Анағұрлым күшті және ұзақ шаңды
дауылдар (30-40 сағат және одан да ... ... ... Ащысай және
Арыс станцияларында соғады.
Қыркүйек. Қыркүйек айында шаңды дауылдар жазықтық ... ... ... ... Бір ай ... орта есеппен шаңды дауылдар 1-4
күн соғуы мүмкін.
Қазан. Шанды дауылдар қазан айында ... ... ... шамамен бір айда 2-3 күн, кейбір жылдары 8-13 күн тұруы
мүмкін. Көбінесе анағұрлым ұзақ ... ... ... Ащысай ауданында
орын алады.
Қараша. Шаңды дауылдар жыл сайын қайталанады, бірақ барлық аудандарда
бірдей бола ... ... Орта ... бір ай ... ... ... аудандарында 1-3 күн шаңды дауыл байқалуы мүмкін.
Желтоқсан. ... ... жыл ... ... ... ең ... Оңтүстік Қазақстан облысында ауа ... ... ... ... ... ие ... ... олар үздіксіз 30-70
сағатқа дейін және одан да ұзақ уақытқа , ... ... ... ... ... ... ... құрылығының ортасында 39049'-55049' с.е. және 46028'-
87018' б.б. аралығында орналасқан. ... ... және ... 2000-3000 км-ге аулақ жатыр. Қазақстанның алатын орны өте
үлкен. Ол 275000 км2. оның ... ... ... 3000 км. ... ... 1800 км. республиканың шекарасының ұзындығы 15000 км, оның
ішінде 12000 км құрлық болып келеді. 3300 км ... ... ... ... ... ... ... және солтүстікте Ресей
федерациясымен шектеседі, ... ... ... Орта ... ... ... ... географиялық жағдайларға
байланысты Сібір мен Орта Азия ... ... ... ... және ... мен Орта Азия мемлекеттерінің ... ... ... жоталы болып
келеді.
Батыс Сібір ойпаты Оралдан Алтайға дейін 200-250 км болатын аумақты
алып жатыр. Ойпат ... ... ... ғана иілген. Оның
оңтүсмтігінде ең үлкен биіктік 200 м, солтүстігінде 100 м
Солтүстік Қазақстандық жазықтық ... ... ... ... ... ... маңы ... каспийге қарай бұл жазықтық перефериядан 50-60 м-ге
төмендейді. Мұнда ең ... ... 28 м ... ... ... ойпаты аталған ойпаттар арасындағы ең үлкені болып ... ... ... ... төмендейді.
Қызылқұм айтылған ойпаттардан оңтүстікке қарай орналасқан және оның
жер бедері төбелі сипат ... ... ... кездеседі. Қызылқұмның
оңтүстігіне қарай биік емес жоталар кездеседі.
Моынқұм Тұран ... ... ... ... жағында Шу өзені,
әжептауір үлкен қазан шұңқыры алып жатыр. Ең үлкен биіктігі 300-400 м. оның
топырағы қара түсті жер ... ... ... ... ... ... құмды
төбелер кездеседі.
Бетбақдала Балқаш көлі мен Сарысу өзенінің ортасында орналасқан, мұнда
үлкен жазықтың орташа биіктігі 300-350 м. өтүстік ... ... ... ... ... ... 200-300 м болатын ең үлкен жазықтық болып
саналады, оның оңтүстік шығысқа жай ғана ... ... жер ... өте жақсы жазықтық болып саналады.
Орталық қазақстандық кіші төбелер орталық қазақстанда үлкен жолақ ... ... оның ені 300 км, ал ... 900 км. ... ... ... ең ескі бұзылған таулы аймақ, оның орташа биіктігі 500-600 м.
қазақстанның биік таулы аймағының ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстандық Алтай солтүстік
батыста, батыста және ... ... ашық ... ... және оның ... климат жұмсақ болып келеді.
Ресубликадағы географиялық және жер ... мен ... ... ... және топырақ қабатының таралуына сай ... ... және жер ... ... ... ... ... онда өсімдік
және топырақ жамылғысы ... ... ... ... ... ... және өсімдік жамылғысы Қазақстанда екі бөлікке бөлінеді:
Жазықтық ... тау ... ... ... ... ... және биік ... вертикальді топырақ өсімдік жамылғысы.
Топырақ – өсімдік жамылғысы төменгі таулы ... ... ... ... ... жазықтық, жазықтық, жартылай шөл алып ... ... ... ... аумақты алып жатыр. Топырақ
жамылғымсы қара топырақ болып Орталық Қазақстанда қатты ... ... ... ... ҚАЙТАЛАНУШЫЛЫҒЫ
Қазақстан территориясында шаңды дауылдар ... ... ... ... ... ... саны сәуір мен қыркүйек айларына келеді.
Жұмыста Казгидромет ... ... ТМ-1 ... ... ... жылы ... Қазақстан территориясы бойынша біркелкі орналасқан
метеостанциялардың мәліметтері қолданылды.
Кестедегі ... ... 1997 жылы ... Қазақстан
территориясыда шаңды дауыл 24 рет ... ... ... дауылдар
зерттелген аумақтың оңтүстігінде көп байқалғандығы көрсетілген, ал ... ... ол ... айында байқалса, батыста шаңды дауылдар күз
айларындла ... ... ... ... ... мүлдем
байқалмағандығы көрсетілген. Жалпы Қызылорда шөлді ауданда орналасқан. Ол
Сырдарияның оңтүстік ... және ... құм ... шығысына келеді.
Өсімдік жамылғысы әлсіз сирек әр ... ... ... ... ауданда шаңды дауылдың қайталанушылығы 27 %-ды құрап маусым айына
келеді (кесте ... 1 Жылы ... ... шаңды дауылды күндер саны
(алымы) мен қайталанушылығы (бөлімі)
|Станция ... |
| ... ... ... |шілде |тамыз |қыркүйек |барлығы |
|Атырау | - |- |1 | - | 1 |6 | 8 |
| |- |- |3 | - | 13 |75 | ... |- | - | 1 | - | - |- | 1 |
| |- | - | 100| - | - |- | ... |3 | 3 | 4 | 1 | 2 |3 | 15 |
| |20 | 20 | 27 | 7 | 13 |20 | ... дауылда оның қайталанушылығы ғана емес және оның ... ... ... Зерттеліп отырған территорияда жылы кезеңідегі
шаңды дауылдар 1-11 с шамасында ... Ең ұзақ ... ... 1997 ... ... ... ... станциясында байқалған. Ол екінші маусым күні
сағат 14:30-да қалыптасып сағат 10:00-ге дейін созылған.
Қазақстан территориясындағы шаңды ... ... ең ... ... ... ... 2 ... ... ... ... (сағат)
|Станция |Айлар |
| ... ... ... ... ... ... ... |
|Атырау | - |- |3 |- |7 |43 |53 ... |- |- |2 |- |- |- |2 ... |18 |9 |40 |8 |14 |29 |111 ... ... ... ... дауылдың ең үлкен ұзақтығы маусым
айында мемлекеттің оңтүстігінде, ал қыркүйекте батысында байқалады.
4 ШАҢДЫ ДАУЫЛ ... ... ... ... Жел тәртібі
Жел тәртібі бұл топырақты құнарсыздандыруға ұшыратады және ... ... ... бір ... ... фактор болып
есптеледі. Топырақ бетін қарқынды соғуы жел ағысының ... ... ... ... ... ... боран желдің
жылдамдығы мен бағытының өзгешелігінен ... ... ... ... ... жел ... басты жел бағытымен сәйкесм ... ... ... ... және ... ... ... борандар» көп уақыт бойы соғатын шығыс желдерімен байланысты.
Завольжеде шаңды дауылдар оңтүстік батыс және ... ... ... ал ... ... ... батыс және оңтүстік батыс желдерінде
байқалады.
Жылдың барлық жылы айларында румбы бойынша жел бағыты мен ... ... ... ... ... 3 Шаңды дауыл кезінде румбы мен жел бағытының ... мен ... |С |СШ |Ш |ОШ |О |ОБ |Б |СБ ... |- |- |- |80 |80 |20 |- |- ... |- |100 |- |- |- |- |- |- ... |- |- |17 |13 |- |- |- |- ... ... ... Қазақстан территориясында жетекші желдерге
оңтүстік бағыттағы желдер болады. Астана метеостанциясы ауданда шаңды дауыл
кезінде үлкен ... ... ... ... болады, ал Қызылорда
метеостанциясында шаңды ... ... және ... ... ... Шаңды дауыл кезінде жел жылдамдығы 2-10 м/с болады (кесте 4).
Кесте 4 ... ... ... жел ... |айлар |
| ... ... ... |шілде |тамыз ... ... |- |- |2 |- |6 |8-11 ... |- |- |9 |- |- |- ... |5-10 |2-9 |8-10 |6 |9-11 |6-10 ... Ауа және ... ... ... ... ... элементтер ол ауа және топырақ беті
температурасы (кесте 5).
Кесте 5 ... ... ... ауа ... ... және ... беті ... |айлар |
| ... ... ... ... ... |қыркүйек |
|Атырау |- |- |26 |- |22 |18-23 |
| | | |21 | |20 |27-31 ... |- |- |14 |- |- |- |
| | | |23 | | | ... |18-32 |18-31 |30-34 |34 |24-32 |24-29 |
| |21-43 |16-43 |38-42 |41 |34-45 |31 ... ... ... ... кезінде ауа температурасы жоғарылайды.
Біздің көзқарасымыздан әсер ... ... ... ... ... ... Ол ... жер бетінде қызған шаңдар мен құмдар
жоғары көтеріліп ауаны қыздырады. Сонымен қатар олар жоғарыда жүріп ... ... ... ауа ... мен ... ... мәліметтерден мынаны байқауға болады, құрастырып отырған үлкен
ауытқулар болады. Сәуір мен қыркүйек аралығында шаңды дауылдар ... ... 18 - 290 С және 21 -310 С ... Ең жоғарғы температура
маусым айында Қызылорда метеостанциясында тіркелді.
Шаңды дауыл кезінде ауа температурасы әдетте ... ... ... ... ... осылай көтеріледі. Осыған байланысты мынадай тұжырым
жасауға болады. ... ... ... ... байқалмайды. Мүмкін
атмосфера прцесінде өзгеше орын алуы мүмкін
.
4.3 Ауа салыстырмалы ылғалдылығының өзгеруі
Қазақстан ... ... ... ... үлкен ендікте
ауытқиды. 17 мен 54% арасында (кесте 6).
Кесте 6 Ауа ... ... ... ... |
| ... ... |маусым |шілде |тамыз |қыркүйек |
|Атырау |- |- |54 |- |38 |33-45 ... |- |- |49 |- |- |- ... |20-34 |19-37 |19-29 |19 |19-22 |17-24 ... жылы кезеңде шаңды дауылдар тек ... ... ... (19) емес жоғарыда да (54) байқалады. ұзақ ... ... ... күшеюі мен температураның жоғарлауынан ауа құрғайды жәнеде
салыстырмалы ылғалдық азаяды.
4.4 Көріну ... ... ... талдау жасағанда Қазақстанда шаңды борандар көп
жағдайда көріну қашықтығы ... 4 км ... ... біз қарастырып
отырған жағдайларда ұзаққа созылған шаңды борандар байқалады.
Жалпы кейбір ... ... ... 12 ... ... шаңды
дауыл кезінде көріну қашықтығы көбінесе 1 км немесе 50 м-ге дейін жететіні
көрсетілген.
5 ШАҢДЫ ДАУЫЛДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРАТЫН СИНОПТИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАР
Синоптикалық ... ... ... үш түрге бөлінеді: фронтальды,
қауіпті аймақ және термикалық дипреция. Шаңды ... өте көп ... ... ... ... ... ... жердің барлығында
байқалады және жылдың ... ... ... ... дауылды
қалыптастыратын синоптикалық процестер толығымен ... мен ... ... ... Орта Азия мен ... ... дауылды қамтитын синоптикалық ... ... /1.2/ ... Бұл ... тек ... дауылдың шығыуының және термобарикалық
алқаптық үш күн бұрын, бір күн ... ... ... ... ... ... ... дауылды зерттеу Қазақстан территориясында біркелкі
орналасқан 20 станцияда 1997 жылдың май, ... ... ... ... ... ... ... картасы және жинақы кинеметикалық
карталарының ... ... ... ... синоптикалық процес
жасалды. Шаңды дауылды туғызатын барлық әр айға сипаттама берілді. Мысалы
ретінде синоптикалық ... тек май ... ... Май ... шаңды дауыл
пайда болу кезінде синоптикалық процестің 2 түрі ... ... ... 1а) ... ... ... және Ақ ... ауданынан РЕТ арқылы
Батыс Қазақстанға ... ... ... ... жыра ... ... ... аралдарынан ығысып Украйнаға қарай ары солтүстікке қарай
жылжиды. Өте активті ... ... ... мен ... ... ... (сурет 1б) бұл тип биктік жыраның орталық Европада
орналасуымен сипатталады. Жоғарғы қысымдық жота орта Азияда орта және ... ... ол ... ... ... циклонның жолын бөгейді. Батыс
және шығыс сібірде жыра байқалады. Планетарлық жоғарғы фронтальді аумақтың
екі тармағы бар: біреуі ... ... ... ... ПЖФА ... ... ... Қазақстанға Түркияда жылы ауа ... ... ... ПЖФА суық ауа ... ... ... ... Бұл ресбубликаның шығыс ... ... ... ... ... ... ПЖФА пен ... ПЖФА-ның жанасуы
байқалады. Бұл фронттардың тұрақтануына әкеліп соғады. Шаңды ... ... ... ... және ... ... басқа көп
аудандарда туындайды.
Синоптикалық процестердің екінші түрі (сурет 2а, 2б) май айында жиі
қайталанады. Ол ... ... ... Сібір оңтүстігінің ... оның ... ... солтүстік батыстық басып кіру
болады. Оның бірінші типтен айрмашылығы ... ... ... кіру ... ... ғана емес ... территорияларға тарайды.
АТ500 бұл типке батыс сібір солтүстігінен ... ... ... Бұл циклонмен байланысты суық жыра Қазақстанға ... ... суық ... интенсивті ПЖФА пайда болуына және
боранды ... ... ... ... жағдайда шаңды дауылдар
Қазақстаның көп бөлігінде пайда болады.
Маусым айында шаңды дауылмен оң ... ... ... саны
антициклоның солтүстік Оралдан Батыс Қазақстанға ығысқанда байқалады. Орта
Азиядан және шығыс ... ... ... бағытында
ығысады. Арктикада суық ауа массасының ... ... ... ... ... циклоннан боранды аумақ барикалық гридиентті аумақ
пайда болады.
АТ500 картасында ... ... анық ... ... ... жота ... оның осы ... Каспийден Скандинавияға
бағытталған. Жотаның шығыс бөлегін Батыс Қазақстан алып жатыр. ... және ... ... жыра анық ... ... ... ... оған байланысты солтүстік ПЖФА төмен ендікке түсетін
мұнда оңтүстік фронтальді аумақпен изогипстердің ығысуы мередиандардың ... және 80 ш.б. бұл ... ... ... ... де Қазақстанда шаңды дауылдар екі түрдегі синоптикалық
процестерде байқалады. Бірінші түр ... ... ... ... теңізінде орналасады. Монғолия үстінде антициклон байқалады ... ... ... ... ... ... пайда болуына қолайлы
жағыдай жасайды. Суық ауа массасының Арал ... ... ... ... ... ... әкеледі. АТ500 картасында барикалық аумақ үзын жалпақ жыра
Қара теңіз үстінде ... ... ... ... жота оның ... ... бойлық Арал циклонының жолын бөгейді. Батыс аудандардан келетін
суық ауа ... ... ... түр ... ... территорияның жер бетіндегі циклонның
орналасуымен сипатталады. Негізгі циклонның ығысуы Республиканың үлкен
бөлігі ауа ... ... ... ... ... ... ... арктикалық ауа массасы таралады. Термобарикалық гридиенттердің
жоғарлауы болады және Шығыс Қазақстанда ... ... ... ... ... бөлігінде және Орта Азияда толқындар байқалады, ол
РЕТ келетін суық ауаға байланысты ұлғаяды. Толқындардың пайда ... ... ... ... ... Биіктік аумақ Орталық Қазақстанда пайда
болған жақсы көрсетілген жотаға ... Бұл ... екі ... ... және ... ... жыра орналасқан. Өзіне назар ... ... ... ... қалыптастыратын тамызда айрықша атмосфералық
процесдің ерекшелігінің ... ... ... ... ... ... болады. Жер бетінде төмен қысымды сызық Евразияның
солтүстік аудандарымен өтеді, жоғарғысы 40-500 с.б.
АТ500 де ... ... ... ... ... ... Солтүстік Оралда антициклон орналасқан. ... ... ... ... ... ... ... дауылдардың пайда
болуында келесі қортындыға келеміз.
Шаңды дауылдардың мамыр мен ... ... ... ... мен сипатталады, солтүстік батыс, солтүстік және ... ... ... ... екі түрлі атмосфералық процес
байқалады, маусымда біреу. ... ... ... батыс, солтүстік,
ультрополярлы процестер терең жырамен көрсетілген ол Батыс ... ... ... ... жыра ... ... ... РЕТ
биіктік жота конфигурациясы синоптикалық процестің әртүрлі ... ПЖФА ... мен ... ... ... ... ... болу
ауданын бөледі.
Шаңды дауылдар шілде мен тамыз айларында ... ... ... ... процестер басымдылығымен өзгешеленеді шілдеде
екі типті процес, ал тамызда біреу. Шаңды дауылды басты ... Арал ... ... Қазақстандағы циклондардың саны. Суық ауа ... ... ... енуі ... тереңдеуіне әкеледі фронттар ығысуына және
дауылды зона пайда болуына әкеліп соқтырады. Биіктік карталарының ... ... ... ... болуына әкелетін, зональді бағытталған
қарқынды ПЖФА-тың болуы. Изогипістердің басты ығысқан жері Батыс Сібірдің
оңтүстігі және ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында шаңды дауылға
зерттеулер жүргізіліп мәліметтер сарапталған.
Қорыта келе шаңды дауыл аталған территорияда жылдың ... ... ... ... ... ... саны жылы кезеңде сәуір мен
қыркүйек айларына келеді. ... ... ... ... 1997 жылы
шаңды дауыл 24 рет байқалған. Ол ... пен ... ... ... ал ... күз айларына келеді. Шаңды дауыл зерттелген аймақтың
оңтүстігінде жиы ... 1997 жылы ең ұзақ ... ... ... ... ... ... дауыл қайталанушылығы Атырауда минимумы маусым мен тамызда, ал
максимумы қыркүйеке келеді. Астанада бірақ жағдай байқалған, ол ... ... ... мен ... келсе, ал максимумы маусымға келеді.
Шаңды ұзақтығы Атырауда ... ... мен ... 3-7 сағ. жел
жылдамдығы 2-6 м/с, ауа температурасы 26-220 С-ді құрады, ... 43 сағ., жел ... 8-11 м/с, ауа ... 18-230 ... ... 2 сағ., Жел ... 9 м/с, ауа температурасы 140 С.
Қызылорда минимумы ... мен ... 9-8 сағ., Жел ... 9-6 м/с, ауа
температурасы 18-31/340 С-ді құрады.
Қорыта келгенде 1997 жылы өте ұзаққа созылған шаңды дауыл байқалмаған.
Қазақстан территориясында батыста, солтүстікте және ... ... ... жылы кезеңге қалыптасуы, топырақтың кебуі және топырақ бетін
жел соғып құнарсыздандыруынан шаңды ... ... ... мамыр мен маусымда пайда болуы ... мен ... ... ... ... және ультрополярлы
енулермен жақсы көрсетілген.
Шаңды дауылдар шілде мен тамыз ... ... ... ... зональді процестер басымдылығымен өзгешеленеді.
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Середкина И. С. ... бури ... // Тр. ... 1960. - ... Б. ... ... В. Н. Пыльные бури // Тр. УкрНИГМИ, 1972. - Вып. 110., - Б.
105–120.
3 Бабиченко В. Н. ... бури на ... // Тр. ... 1965. - ... Б. 45–52.
4 Бова Н. В. О пыльных бурях в Заволжье. // Метрорология и Гидрология:
1957. - №12, - Б. ... ... П. С. ... ... –Л.: ... 1965. – 164 ... Захаров П. С. Характеристика и географическое распростронение пыльных
бурь. // В кн.: Метрорология, ... и ... – 1966. - ... - Б. ... Волеваха В. А. Бабенко В. П., Ганюгина Н. Ф. О ... ... во ... ... ... бурь на Украине. //Тр. УкрНИГМИ,
1977. - Вып. 160., - Б. 47-58.
8 Гаель А. Г., Смирнова Л. Ф. О ... ... ... почв в ... // В кн.: ... бури и их претотвращение. - ... АН ... 1963. - Б. ... ... А. П. ... и пордолжительность пыльных бурь на
территории Заподного и Южного Казахстана. //Тр. ... 1972. - ... - Б. ... ... А. П. ... Е. Н. ... ... в Заподном и Южном Казахстане
при пыльных бурях продолжительности 12 часов и более. //Тр. ... - Вып. 53. - Б. ... ... А. П. ... ... Казахской ССР по месяцам. //
Тр. КазНИГМИ, 1975. - Вып. 59., – ... ... В. Н. ... ... бури в ... // Тр. ... 1970. ... 91., - Б. 75-81.

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атмосфералық ауаны қорғау туралы18 бет
Атмосфераның антропогендік ластануы6 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Сопылықтағы төрт баспалдақ10 бет
Қылқан жапырақты өсімдіктер мен қылқан жапырақты ормандардың табиғаттағы және халық шаруашылығындағы маңызы. Орманды қорғау11 бет
Жылу қазандықтары шығарылымдарын зиянсыздандыру және оларды іске асыру технологияларын негіздеу мен жасау21 бет
Жұмыс орындарында шаңдылық көздері. Шаңның адамға және қоршаған ортаға әсері жайлы мәлімет8 бет
Көбікті ортада газ молекулаларының сорбциялануы және жоғары дисперсиялы шаң бөлшектерін басу нәтижелілігін зерттеу38 бет
Пайдалы қазбаларды ашық әдіспен өндіру кезіндегі еңбек қорғау шараларын өңдеу29 бет
Сурик алу кезінде пайда болған газды тазалау жүйесін жобалау53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь