Теңгенің пайда болуы мен қалыптасуы

Кіріспе

I тарау Теңгенің пайда болуы мен қалыптасуы
1.1. Теңгенің енгізілу себептері
1.2. Теңгені жасау

II тарау Қазақстан Республикасының Үлттық валютасы .
теңгені енгізу
2.1. Алтын күміс ақша . байлықтың, тарихтың, мәдениеттің көзі
2.2. Теңгеміздің тағдыры

III тарау Қазақстан Республикасының теңгені құнсыздануына жол бермеу саясаты
3.1. Инфляцияға қарсы саясат
3.2. 2003.2004 жылдардағы инфляцияның өсуі

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Өзімнің жұмысымды мен "Қазақстан республикасының ұлттық валютасының нығайту проблемасы" туралы тақырыпта жазып отырмын. Осы тақырыпты тандап алған себебім, ең біріншіден, теңге - бұл Г.А. Марченко мырза айтқандай "тәуелсіздіктің тұмары". Яғни, ұлттық валюта - әр елдің тарихында маңызды орын алатын және мемлекеттің экономикалық егемендігінің көрсеткіші болып отыр. Ұлттық валютаның енгізілуі нарықтық экономикаға көшуге бағытталған түрлі структуралық өзгерістердің бірі. Осы сәтте, бар жетістіктері мен қиыншылықтарын, теңгенің енгізілуінің алдында, оған артқан үміттерінің ақталғаны немесе ақталмағанын атап көрсеткім келді.
Жалпы айтқанда, ақша - бұл ежелден келе жатқан тауар өндірісінің дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып табылады. Олар адам арасындағы өндіріс кезінде белгілі бір экономикалық қатынастардың көрсеткіші ретінде саналады. Ғасырлар бойы адам өркениетінің дамуымен қатар, ақша қатынастары мен жүйесі үнемі дамып келеді және олардың бүгінгі қалпы да біткен іс емес. Теңге де дамып келе жатқан валюта.
1. А.Ағыбаев, Ғ.Баймұрзин «Теңгенің құнтұрақтылығы үшін», //Халық кеңесі - 1994, ІЗқаңтар, №6(622), 36.
2. Ә.Алдаберген «Ақаш, күміс ақша - байлықтың, тарихтың, мәдениеттің көзі», //Егемен Қазақстан - 2004 мамыр,№15, 66.
3. Айгазин, Искаков «Инфляция - анализ и прогназирование», //Экономика и статистика-2001 қаңтар, 21-236.6.
4. М.Абдуллаұлы, //Қазақ елі - 2004,18тамыз, №32,76.
5. Х.Ғабжалелов «Теңге», Алматы - 2003, 4-1 Об.б.
6. Д.Мәжитов «Ақша айналысы - экономиканың айнасы», //Егемен Қазақстан - 2004, 19мамыр, 66.
7. Ғ.Мелдеш «Теңгенің құпиясы», //Егемен Қазақстан - 2001 желтоқсан,№50, 36.
8. А.И.Мулюков «Қазаіргі Қазақстандағы инвляциялық процестердің
,/І
көздерің, //Экономикалық шолу - 2004, 33-37 б.б.
9. М.Мұқаштегі «Қаржы саясаты»,//Алматы ақшамы - 2002, бшілде, №74,16.
10. Ә.Оралбай «Теңге тойы», //Егемен Қазақстан - 1994, 12қаңтар, №8(20646), 16.
11. М.С.Саниев «Ақша, несие, банқтер», Алматы - 2001,6-196.6.
12. Ө.К.Шеденов «Жалпы экономикалық теория», Алматы - Ақтөбе,
«:'І
2002ж.143б.
        
        Мазмұны
Кіріспе
I тарау Теңгенің пайда болуы мен қалыптасуы
1.1. Теңгенің енгізілу себептері
1.2. ... ... ... ... ... ... ... -
теңгені енгізу
2.1. Алтын күміс ақша - байлықтың, тарихтың, мәдениеттің көзі
2.2. Теңгеміздің тағдыры
III тарау ... ... ... құнсыздануына жол бермеу
саясаты
3.1. Инфляцияға қарсы саясат
3.2. 2003-2004 жылдардағы инфляцияның ... ... ... ... мен "Қазақстан республикасының ұлттық валютасының
нығайту проблемасы" туралы тақырыпта жазып отырмын. Осы тақырыпты тандап
алған себебім, ең ... ... - бұл Г.А. ... ... ... тұмары". Яғни, ұлттық валюта - әр елдің тарихында маңызды
орын ... және ... ... ... ... ... Ұлттық валютаның енгізілуі нарықтық экономикаға көшуге бағытталған
түрлі структуралық өзгерістердің бірі. Осы ... бар ... ... ... ... алдында, оған артқан үміттерінің
ақталғаны ... ... атап ... ... ... ақша - бұл ... келе ... тауар өндірісінің
дамуындағы бірден-бір шарт және өнім болып табылады. Олар адам ... ... ... бір ... ... ... ... Ғасырлар бойы адам өркениетінің дамуымен қатар, ақша қатынастары
мен жүйесі үнемі дамып келеді және олардың ... ... да ... іс ... де ... келе жатқан валюта.
I тарау. Теңгенің пайда болуы мен қалыптасуы
1.1. Теңгенің енгізілу себептері
Теңгенің енгізу себептеріне тоқталсам, әрине сол ... ... ... ... ... 1991 ... ... Совет Одағы
ыдырағаннан кейін, Қазақстан басқа да ТМД ... ... ... ... берген. 1992 жылы 200, 500, 1000 рубль купюралары шығарылды. Олардың
эмитенті ретінде әлі КСРО Мембанкі болып көрсетілген еді. 1992 ... ... ... ... 5000 ... кейінірек 10 000 және 50 000 ... ... ... және одан тыс мемлекеттерде 1961- 1991
жылдары шығарылған кеңестік ақша, Ресейдің Орталық Банкімен шығарылған ... ... ақша ... және ... ... ресей ақшалары
айналымда жүрген.
* Бірақ, Қазақстан Үкіметі және Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі,
Ресейдің рубліне толығымен сенбей, 1991 ... ... ... ... ... қағаздар шығару мәселесін қарастырды.
1992 жылдың мамыр айында ... ... ... ... пен "Манат ауласын" құру туралы" және ... ... ... ... ... ... құру ... Жарлықтары
(құпиялы түрде) шықты. 1993 жылдың сәуір айында "Қазақстан Республикасының
Ұлттық Банкі ... және ... және ... ... ... ... Осы заңцар оЪйынша Үлттық Банк еркін ақша-қредит саясатын
жүргізу, ақша шығару, оны сақтау, жою, ... ... ... осы ... ... ешқандай ортақ валюта бірліғі
жайында айтылған жоқ. Осындай шаралар, ... ... ... ... ... ... ... тарау Теңгенің пайда болуы мен ... 1.1. ... ... ... ... ... ... сол кездегі тарихи жағдайларға
назар аудару керек. 1991 ... ... ... ... ыдырағаннан
кейін, Қазақстан басқа да ТМД елдері секілді "рублы аумағында" қала берген.
1992 жылы 200, 500, 1000 ... ... ... ... ... әлі КСРО Мембанкі болып көрсетілген еді. 1992 ... ... ... купюрасы 5000 рублы, кейінірек 10 000 және 50 000 рублы шығарылды.
Сөйтіп, Ресей Федерациясында және одан тыс ... ... ... ... кеңестік ақша, Ресейдің ... ... 1992 ... ... ақша ... және ... жылғы
ресей ақшалары айналымда жүрген.
* Бірақ, Қазақстан Үкіметі және Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі,
Ресейдің рубліне толығымен сенбей, 1991 ... ... ... ... ... ... шығару мәселесін қарастырды.
1992 жылдың мамыр айында Қазақстан Республикасының Президентінің ... пен ... ... құру ... және ... Республикасының
Мемлекеттік Ұлттық Банқінің баспа фабриқасын құру ... ... ... ... 1993 ... ... ... "Қазақстан Республикасының
Ұлттық Банкі туралы" және "Банк және ... ... ... ... Осы ... оЪйынша Үлттық Банк еркін ақша-қредит саясатын
жүргізу, ақша шығару, оны ... жою, ... ... иеленді.
Сондай-ақ, осы зандарға сәйқес ешқандай ... ... ... ... жоқ. ... ... республиқада үлттық валютаны енгізу
мүмқіндіғі дайындалып отырғанын көрсетеді.
5
1993 жылдың 23 шілде күні Ресейдің Орталық Банкі 1961-1992 ... ... ... мен 5000, 10 000 ... 1992 ... ресей рублыдерін
айналымнан шығару туралы хабарлады. Ресейдегі ақша реформасы ТМД ... ... ескі ... ақшаның ағылуына, соның салдарынан инфляцияның
өсуіне және өмір сүру ... ... әкеп ... және жаңа ... ескі ... айырбастауға рұқсат берілмеді. Ресейдің Орталық
Банкі мен ... ... ... ТМД ... өз ... қолдады./2/ Қазақстан Үкіметі рублы аумағын сақтағысы ... ... ... ... ... ... ... бәрін !*есей
қарамағына беру және ресей рублыдерімен қамтамасыз еткені үшін Қазақстанның
мемлекеттік қарызы деп ... ... ... Осындай талаптар Қазақстан үшін
жарамсыз еді. ... ... ... ... ... еді. 1993 жылы ... айында ҚР Президентінің Жарлығы бойынша үлттық валютаны енгізу
комиссиясы ... ... ... Оның ... ҚР ... ҚР ... ... Премыер-Министрдің алғашқы
Орынбасары Д.Х.Сембаев, Үлттық Банктің төрағасы Г.Б. ... ... Е.Ж ... ... ... Б.И. Ізтілеуов кірді. Олар валюта
режимін, бастапқы валюта ... ... ... және т.б. сұрақтарды
қарастырды. Теңгенің айырбас ... ... ... ... ... жартылай айырбасталатын валюта курсына тоқталды. Үлттық валюта - теңге
-1993 ... 15 ... күні ... Қазақстан территориясына ресми түрде
енгізілді. Есқі ақшаның жаңа теңгелерге айырбастау 1993 жылдың 15 ... ... ... 8-00-ден басталып, 20 қарашаның кешкі сағат 20-00-де
аяқталған еді. Айырбас 1:500 қатынасындай ... ... 951 ... ... ... алынды. 18 қараша күнінен бастап,
теңге Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... ... жасау
Үлттық валютаның атауын ортағасыр тарихынан алған (Қыпшақтар щусында "таңға
(теңге)" деген айырбастау манаттары қолданыста жүрген).
1992 жылы Қазақстанда шетел фирмалар саны ... ... ... ... және
ұлдары" фирмасы да болды. Олар теңгені жасауға өзінің көмегін ұхынды.
Қазақстан дизайнерлері мен ... ... ... ... үлгілерін
көрсетіп, бірігіп жұмысқа кірісті. Теңгенің алғашқы үлгілерінде ... ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ,
ағылшын әксперттері ақша бетінде портреттер болу керек, ... ... ... байланысты ондай ақшаларды қолдан жасауға қиын болады
деп сендірген.
Арнайы құрылған топ мүмкін ... ... ... ... ... ... беткі жағында Қазақстан
тарихында ерекше орын алатын тұлғалардың бейнесін, ал ... ... тән ... және ... ... ... ... қабылданған.
Банкноттардың беткі жағында (аверс) :
• 9-10 ғ. ... ... ... өмір ... ... ... ... Насыр Әл-Фарабидің (1 теңғе);
• сазғер Сүйінбайдың (3 теңғе);
• күйші Қ^рманғазының (5 теңғе);
е
• тарихшы, ... ... (10 ... ... ұлы ... Ұлы Абай Құнанбаевтың (20 теңғе);
... ... ... ханның (50 теңғе);
• саясаткер және дипломат - Абылай ханның (100 ... ... ... ... бірі ... Сулейменовтың айтуы бойынша ағылшындар өздерінің
үлғілерін ұсынған еді, бірақ қазақтар оны
7
к,абылдаған жоқ. Одан ... ... ... ... ... Әлин ... ... етті. /4/
Алғашқы дизайнерлер 200 теңгеге дейін ақшаның нұсқасын ойлап ... ... ... ... ... Банк ... ... тапқан.
Бүгінгі күні теңге 500, 1000, 2000, 5000 және 10 000 номиналда ... 100- ге ... тиын ... ғана айналымда қолданылып ... ... ... ... деп аталатын арнайы портреттерді
бедерлеуді дайындаған және ... ... ... ... ... және
үлдары" фирмасы теңге банкноттарын істегені үшін Үлыбритания патшайымынан,
ең жақсы әкспорттық өнім үшін, "Алтын Белгі" сыйлығын алды.
Қазақстандық ... ... ... ... ... әдістерге
қарай бүгінгі күні қолданыста жүрген дүниежүзілік ... ... бір ... ... ... монетелары- тиындар қагаз түрінде болған. (2,5,10,20,50).
Жалпы, үлттық ... ... ... ... және баспаға шығару бір
уақытта және ... ... ... еді. ... ... әлементтер -
ұлттық ою-өрнектер, жануар мен құстардың ірафикалық бейнелері, киіз ... ... ... табылады.
8
II тарау Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы -
теңгенің ... ... ... ... ... ... ұлттық
валютасын енгізу туралы.
Қазақстан Республикасы ... ... және ... ... ... 1993 ... 29 қазандағы қаулысына сәйкес
қаулы етемін:
1. Қазақстан ... ... 1993 ... 15
қарашадан сағат 08.00-ден бастап ... ... ... ... ... - ... ... енгізілсін.
2. 1993 жылғы 18 қарашадан сағат 08.00-ден бастап (жерғілікті ... ... ... ... ... ... құралына
айналды. Теңғе 100 ... ... ... ... ақша ... мен монеталар түрінде •айналыста
болады.
3. Теңгені ... ... ... ... ... барлық жеке және заңды тұлғалар төлемдердің барлық
түрінде, ... ... ... ... мен ... қосу үшін
банктер қабылдауға міндетгі.
4. Осы ... қол ... ... ... ... ... ... Н.Назарбаев
Алматы, 1997ж., қарашаның 13-і.
Қазақстанның тәуелсіздігіне 14 жыл. Ғасырға бергісіз деп ... ... еге ... ел ... ... ... белгілерін енгізіді.
Республикамыз Әнұранын, Көк байрағын, Елтаңбасын сайлады. Тек бір ғана ақау
- ... ... ... ... бір ... ұлттық валютаның
қолданысқа ендіру барысында көбімізге беймәлімдеу ... ... ... ... ... ... іргесін бекіткен жаңа мемлекетке шын жаны ашар
жандар қажет-ақ екен. Құдайға шүкір, ... ... ... ... ... ... мемлекет өзінің ақшасын ... ... ... ... өз ... ... ... де Әнұраны,
Гербі, Туы болған. Бірақ мұның бәрі СССР деген алып ... ... да, ал ... ... ақша өз ... үнсіз жүргізіп отырды. Тіпті,
"міне, біз- дербес елміз" деп жүргеннің өзінде, Ресей рублы барынша ... ... ... 1 ... ... 65 ... қайтып алатын. Ресей тел
экономикасын ныгайтуға бағытталған өз жолын таңдады да рублы аймағы қасқара
берді. 1992 жылы ... ... ... ... ... рублыді екі-ақ
мемлекет - Ресей мен Тәжікістан пайдаланды. Сонымен қатар, ресейліктер таяу
уақытта кеңес ... ... ... ... ... деп ... Сонымен,
рублы аймағын бөлу бастамасы Ресейден шықты. Қанша тырысқанмен, ұлттық
валютаны енгізу шышайы қажеттілік болды.
і ... ... ... ... мен Туга ... ... ... осы
теңгені жасау жөнінде ой келді. Теңге жобасын
11
жандандыру үшін " Қазақстан дизайн орталығы" ... ... ... құрылымның бас директоры болды.
Теңгенің авторлары көп. Бірінші кезекте бұл - Қазақстанның Президент!, ол
1992 жылы еліміз ... ... ... ... өз ... ... ... саяси шешім қабылдады. Қазақстандық ... ... ... ... ... фабрикасының басқарушылары
және басқа да мамандар, ағылшын оюшылары да жасады.
Тіңгенің ә дегеннен қазақ арыстарынын ... ... ... ... ... және ... архитектурасын, табиғатын, тұлғалардың
бейнелерін кескіндеді. Жоғарғы Кеңестің басшылары Ерік Асанбаев пен ... ... ... ... деп ... ... Түлғаларының елі,
жері, жүзі айқындалып болғанда, оны әскиздерімен дайын ... ... ... келісімін берді. Бұл 1992 жылдың 27 тамызы болатын.
Англияда ақша жасайтын " ... апё 8опз ... " ... ... ... ... қол ... Дизайнерлері салған әскизді
тамашалап, мақтағанмен ақша ... ... ... ... ... олардың технолоғияларынан өтпеғендіктен,
бәрін басынан бастауға тура келді. Әрбір деталы қайта сызылып, ... , . . ... ... ... ... ... ... үлғісш
жасалынып, ол Қазақстанға құпия түрде алып келінді, Президентке ... ... ... ... 30 наурызға дейін Қазақстанға
келетін бол сын деп нақты тапсырма берілді.
Ақшаны жаппай ... ... ... тағы бір проблема кесе-көлденең
тұра қалды. 1 теңгелік 3, 5, 10, 20, 50, 100 ... ... ... ақша керек? Ешкім білмейді. Ақшаны
о
талайдан бері шығарып жүрғен фирма емес пе! 17 млн. ... бар ... ақша ... деп ... ... ... ел ... тауар
айналымын және басқа да мәселелерді есептеді.
*
12
Теңге ә дегеннен инфляцияға уліырады. Оның да себебі бар.
Англиядан бері ... « ... апсі зопз ... ... ... ... ... маркасымен тепе-тең күйде ұстаса, инфляцияға
үшырамайды деп ... ... Ал, ... ... ... дайын болғанда, Ораз
Жандосов бастаған жаңашыл топ «Біз неміс маркасын қайтеміз, Ресей рублыімен
есеп айырыссақ та жетедің деп, ... ... ... жүрген адам
сияқты жалаулатқаны бар. Не керек 1 теңгеміз ... 500 ... ... ... ... үліырайды. Кейін 200, 500, 1000, 2000 теңге ... ... 1992 ... ... ... ... ... 1993 жылдың
сәуірінде аяқталды. Деғенмен, Қазақстанның үтқан жері де аз ... ... ... купон шығарып, екі әуреге түсіп жатқанда, біз үлттық
валютамызды бірақ процеспен шығардық. Сонымен, кеңес
{;
сомдарын шығаруды тоқтатқан ... өз ... ... ... болды.
Ұлттық қаржы жүйесінің қалыптасуы басталды. ... ... ... ірі
міндеттер тұрды. Төл валютамызды енгізуге дайындық басталды. Ол ... ... ... жүйесін қүруды және халықаралық банк жүйесіне кіруді
жорамалдады. Болашақ валютаның инфрақұрылымын ... өз ... өзін ... валюта биржасын үЛымдастыруға, мәдениет сарайын,
банкнот фабрикасын, алтын-валюталық ... ... ... салуға бөлінді. Сол кезде тіпті мектеп оқушыларышың кәмелеттік
аттестаттарын шығаратын фабрика да ... жоқ. ... бәрі де, ... ... ... ... дейін Мәскеуден әкелінетін.
Ордендерді, медалыдарды, офицердің иығына ... ... жер ... Бәрінен де нолыден, не матерриалдық не ғылыми
базасыз, не ... не ... ... тура ... ... банк ... мемлекеттік банк жүйесін құрудан бастады.
Банк аппаратында 1992 жыл 200-250 адам болатын.
13
Көптеген жақсы ... сол ... ... ... ... коммерциялық
құрылымдарға кетіп қалды. Ұлттық банк қуаты аз, ... ... ... ... ... ... жылдың аяқ шенінде банкте 800-ден астам
адам қалды. ... ... ... ... және көптеген басқа
департаменттер
құрылды. І^
Екі жыл бойы басқа мемлекеттердің орталық банктерін қалай
ұйымдастырғанын мұқият зерттеді. ... және ... ... ... ... Федералдық резерв банкінің басшысы үш рет
келді. АҚШ-қа білімін жетілдіру үшін бір топ ... ... ... ... ... себебі шетелдік іс-тәжірибені асықпай игеруге мүлде
уақыт болмады.
Қазақстанның банк жүйесі шын мәнісінде жаңадан құрылды. 1992 жылы ... ... ... ... биржасын ұйымдастырды. Аптасына бір рет ... ... ... оның ... ... ... ... қоғамды банк аясында не ... ... ... ... ... ... ... баспасөз орталығы арқылы
республиканың барлық бұқаралық ақпараттар құралдарымен (БАҚ) ... ... жаңа ... ... жоғарыдан томен құрылымы мен коммерциялық
банктер арнайы қадағалау органын ... ... бас ... ... ... коп күш ... Ұлттық банк төртінші
буынды, ескірген компыютерлерді пайдаланатын. Оның орнына 55 «Пентиумды»
сатып алды. Ақшаны ... ... үшін ... жетіспеді. Автопарк толығымен
тозған болатын.
Осымен бір ... сол ... ... ... ... ... негізгі
міндеттерді шешуге дайындалды. Алтын-валюталық резервті құру үшін ... ... ... ... ... ... ... Кеңестің іссапарлық шығындары
үшін валюта Сыртқыэкономбанктен сатып алынды.
14
Жұмыстың бәрі академик Тәкежановтың ... ... ... ... бойынша іске асты. Барлық алтын қазушы кәсіпорындар
Ұлттық банкке алтын бере ... ... ... Темірбайүлының осынау идеясы
дұрыс та дер кезінде болды.
Алтын-валюталық қорды қүру бағдарламасы бойынша Үлттық банк ... ... және ... ... Сол ... ... бага ... бірақ та біздің бағалар әлемдік бағаларға жуық еді. ... ... ... ... мен күмістің бағаларын белгілі ... ... бір ... ... ... ... ... кезде алтын өндіру жылына алты-жеті тонна шегінде тербелетін . Күмісті
республика жылына 600 тоннаға жуық ... ... ... ... сатып алынатын. Екі жыл ішінде алтын өндірісі 12 ... ... ... ... ... ... ... ол Алматыда орналасты,
сонан соң бағалы металдардың көлемдері өскен кезді астаналық облыстың бір
ауданында жаңа пана - ... ... ... тура ... ... ... атты ... алынды да жұмыс істесуғе келісім -
шарт жасасқан «Кредит свис» банкісіне аударылды. ... ... ... ... жөн.
Сол уақытта Қазақстанның елдік дәрғейі томен еді. ... ... ... ... ... рыноғында ешкім күткен жоқ. Сонымен ... ... бір ... ... банк жоқ. ... да күмісті лондондық
биржадағы халықаралық баға бойынша, ... ... ... бойынша сатуға
ұйғарылды. Сөйтіп Қазақстан тұңғыш
болып Еуропаға ... ... ... ... шықты, 30 тонна күміс
$
сатып алғаш рет үш миллион АҚШ долларын алды. Швейцарлықтар
тауарды қатты бағалағанын атап өту ... ... ... «торт ондық» деп
атайтындай аса таза болып шықты.Яғни күмістегі бөтен қоспалар пайыздың
мыңнан бір ... ... Ал ... ... ... ... айту ... Содан кейін Үкіметтің келісімімен бірнеше
рет осындай мәміле жасасты.
Қазіргі таңда Ұлттық банк ... ... ... ... ... ішінара алтынмен ұстайды. Тек ... ... ... ... ... ... әлемде инфляция Зкүріп, бағамдары ауысып
жатады. Ал алтынның бағасы соңғы кезде ... ... күні ... ... ... ... жақсы біледі. Қазақстан
тәуелсіздігінің сонау алғашқы ... біз ... ... түрде сауда
жасаймыз. Осы қаражат есебінен ... банк ... ... ... ... ... ... металды сатқаннан түскен пайда теңгені
жасауға және ... ... ... сатып алуға әрі төлем ... ... ... ... ол Ұлттық банк шеңберінде құрылды. Сол
кезде екінші деңгейлі банктер ... ... ... ... ... алмады.
Мемлекет басшысы еліміздің бюджетіне қатер төніп ... ... ... ... ... ... келтіру және есептесу-кассалық
орталықтар арқылы төлем жүйесін құру ... ... Ал ... Кеңес бүткіл аудаңцық банктердің
и
ғимараттарын Ұлттық банкке қайтару туралы шешім шығарды. 1992 жылы ... ... екі ... ... ... ... ... тірқеуге, техникамен
жарақтандыруға, ғимараттарды жөндеуге тура келді.
Сонымен, Ұлттық банктің өз ақшасы мен материалдық базасы ... ... ... ... ... ... Егер ... ңесиелік ресурстарды Ресейден
сатып алуға тура келсе, енді Ұлттық банк ... ақша ... ... ... ... ... Ұлттық банк есеп-кассалық
орталықтарында шоттар ашты. ... ... ... ... ... пайда болды.
16
Тұңғыш рет ... ... ақша ... ... ... ақша сатылды. Банктік қадағалау жұмысы ... ... ... ... ... банк ... ... Теңге енгізілгеннен кейін ақша рыногы дербес, банкаралық
болды, валюта биржасы Үлттық банктен бөлінді.
1993 жылы наурызда ... ... ... банктер және қызмет туралы ... ... заң ... соң ... банк жүйесімен бірігу
үрдісі басталды. 1993 жылы банк дамыған елдер -АҚШ, Англия және басқа ... ... 14 ... ие болды. Біздің ірі коммерциялық
банктеріміз де шетел банктерінде коршоттар аша ... ... ... ... ... үшін ... ... Мағзұмұлы Асанбаевқа жүктелді, ол мемлекет басшылығында экономикалық
мәселелер бөлігіне жауап ... ... ... ақша — ... ... ... еліміздің тәуелсіздігінің төл белгілерінің бірі - ұлттық валюта
болса, мемлекетімізде қаржылық саясатты дербес жүргізуге ... ... ... ... бір ғанибет. Ұлттық валюта монеталарын әзірлейтін
Қазақстанның теңге сарайында басылып шыға ... ... ... ... дерек көзіне айналды. Кәсіпорын әлемдегі танымал теңге сарайлары
қатарында "ргооі" жогары сапалы алтын мен күмістен ... ... Олар ... ... ... бір ... саналуан тарихи
ескерткіштердің өшпес бейнесін жеткізді, халықтың тұрмыс-тіршілігін ... ... ... ... мәдени ескерткіштерді, ... есте ... ... ... ... ... ... атап өту үшін әр түрлі маталл ақшалар шығарылуда.
Соның кейбіреулерін ... ... Абай ... 150 ... ... ескерткіш күміс ақшалар ... ... ... онда ұлы ... аса көрнеқті әдеби мұраларын бүкіл әлемге
таныстыру мақсатында оның ... ... ... ... ... «Көш» атты бес ... ақша ... ... ... сериясында біздің заманымызға ... ... ... ... ... «Көк ... «Ұмай»,
«Белгі», «түркі әскерің деп аталатын күміс ақшалар шықты.
«Қазақстанны» қызыл кітабың сериясында ... ... ... атты Қазақстанда сирек кездесетін және жойылып бара ... ... ... ақша шықты.
«Қолдпнбалы қол өнерің сериясында «Нарқобыз», «Домбыра», «Аса таяқ» сияқты
қазақтың ежелгі үлттық аспаптапрын насихаттаушы, ' ... ... ... ... ... ... ақшалар жарық көрді.
«Архитектуралық және ... ... ...
Түркістан қаласының 1500 жылдығына арналған номиналы 500 теңғелік, «ргооҒ»
сапасымен мерейтойлық алтын монеталар, ... 100 ... ... мерейтойлық күміс ... ... ... ... ең көне ... бірі ... ... онда өмір сүрғен
атақты ойшыл-теолог Қожа Ахмет Яссуидың кесенесі бейнеленғен. Сонымен ... ... ... бибі ... ... ескерткіш күміс
монеталары шығарылды.
Қазақстан монеталары жөнінде тағы бір ғажайып коллекция ... ... ... ... ... бұл 1000, 2500, 5000 және 10000 ... төрт алтын монетадан тұратын «Жібек жолы» жинақтамасы.
18
Ерекше айта кететін жай, инвистициялық алтын монеталарды осы уақытқа дейін
Канада, ... АҚШ, ... ... ... ... 1996 жылдан бастап
осы елдердің қатарына алтыншы болып Қазақстан Республикасы ... ... және ... монеталардың барлық түрін таратуға
әксклюзивтік құқыққа біздің елде тек ҚР ... ... және оның ... ... ғана ие. Осы ... ... ... Қостанай
филиалы алтын және күміс монеталарды тарату және насихатту бойынша белсенді
жұмыс ... ... 1997 ... ... ... әр ... ... алтын
ақшалардан - 200, күміс ақшалардан - 1300, ... ... ... ... ... ... таратты.
Ерекше мақтанышпен, әрі орынды айтатын ... ... 2006 ... футбол кубогына спорт тематикасына арналған монета жасап шығаруы
арнайы тапсырмаға ие болуы. Бұл отандастарымыз үшін ең ... ... ... ... өз ... табиғат қойнауынан алтын шығарып, онымен қымбат
металдар рыногын үйымдастыруға ... оған ... ... ... ... маңызды бағыт- бағдар сілтейді.
Жоғары айтылғанды қорытындылай келе, Үлттық банктің алтын, ... ... ... ... ... ... ... ал біреуге сыйласаң қү-нды
сйылық.
С
2.2. Теңгеміздің тағдыры.
Әрбір елдің егемендігінің, тәуелсіздіғінің бір белгісі - ... ... ... - ... біздің ел тәуелсіздікке қол жеткізғен соң екі жылдан кейін
ғана - 1993 жылы 15 ... ... ... Ресейдің қүлсыз ақшасынан
екі жыл бойы айрылмауымыздың зардабына
19
жүрт куә. Бірақ төл валютамыз да ... нық баса ... ... да ... ... ... сом аймағынан шығуға мәжбүр ... ... Оның бірі - 1993 жылы ... ... жаңа ... ... жылғы шілде-тамызда Ресейде ақша реформасының жүзеге асуы еді. Соның
нәтижесінде ... сом ... ... ... ... басқа
республикалардан ескі ақша бақылаусыз ағылды да, ... ... ... инфляция күн санап өсті, халықтың түрмыс деңгейі барынша нашарлап
қетті.
Жаңа сом аймағына қіруге Ресей ... ... ... үшін ... ... Қазақстанның негізгі экономиқалық мүдделеріне қысым жасады,
үлттық егемендіқті белгілі мөлшерде шеқтеу ... ... ... ... ... алтын-валюта резервімізді Ресейдің басқаруына беру,
еқіншіден, Қазақстанды Ресей сомымен ... ... ол ақша ... ... ... ... ... деген талаптар болды. Ресей сомын
өз валютамыз ретінде пайдалану дербес ... ... ... ... ... еді және ... бар ... байланысты орын
алған мәселелердің одан әрі шиеленісу қаупін төндірді. Осының бәрі біртұтас
сом аймағын сақтаудан Қазақстан ... ... ... ... еді. Айта
кету кереқ, сол қезде Қазақстан үшін сом аймағында қалу ... ... бұл ... ... ... ... ... еді, одан басқа, қөптеғен қазақстандық
қәсіпорындар сол қезде де, осы қүнғе дейін де Ресеймен технолоғиялық
г»
т,
жағынан байланысты болатын. ... ... ... ... ... еді. Мұны қазіргі кезде валюта жүйесін жақындастыру, ... ... ... жұмысын үйлестіру туралы жүргізіліп жатқан
келіссөлдер растайды.
Біздің ел үшін үлттық валюта енғеннен қейінғі ... екі жыл өте ... ... әқономиқасы бағаны ырқымен жіберуғе және
20
өндірістің құлдырауына байланысты (Ішкі жалпы өнімнің 1993 жылғы төмендеуі-
9,2%, 1994 ... ... бой ... ... (1993 ... ... Мемлекет тарапынан берілетін дотация мен субсидия тоқтатылды.
Импорттық тауарларға қанағаттандырылмаған ... ... ... ... ... сауданың ырқымен жіберілуі Қазақстанға әкелінетін импорт тауарлар
көлемінің өсуін туындатты және оның әкспорт көлемінен көп ... шет ... ... арттырды, яғни оның бағамының артуына соқтырды.
Теңгені енгізуге байланысты есептер жасалған ... ... ... ... тигізуі мүмкін факторлардың бәрі де, соның ішінде бага
мен сыртқы базардың ырықтылығы да ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайда теңге бағамының ... ... ... ... да теңгенің АҚШ долларына қатысты құнсыздауының айтарлықтай
төмендегенін айтуға болады, мәселен 1995 жылы теңге бағамы 17,9 пайыз, ... 1999 ... ... ... ... 1998 ... ... тамыз дағдарысынан кейін бірден теңге
бағамын еркін қалыптасуға көшірғен болса, бұл Қазақстан экономикасына және
теңгенің бағамына ... ... ... ... еді. 1998 ... күзінде
ТМД елдеріндегі қаржы базарларының тұрақсыз жағдайында, сондай-ақ ел ішінде
теңгенің ... ... ... отырған жағдайда теңге бағамын
бетімен жіберуде ешқандай логика жоқ болатын.
Ақшаның құнсыздануын ... ... ... сақталуы (Ресейдегі қаржы
ахуалының тұрақсыздығы және ішкі ... оның ... ... ... барына сенімділігі) ақшаның құнсыздануын күтуді жоймаған
болар еді, демек ішкі валюталық ... ... ... ... ... ... ... валюталық бағамның кез келген тепе-
теңдігі мұндай жағдайда тез арада теңдестігін жоғалтқан болар еді де, ... ... ... ... тудыратынды және оны қүлататында,
тиісінше түтас алғандағы қаржы базарына ... ... ... АҚШ ... ... аса ... ... экономиканың
долларлануын күшейткен және капиталдың елден кетуін туғызған болар ... соң ... ... ... ... қолдау мақсатында елеулі көлемде
жасалған интервенция елдің алтын-валюта резервінің апатты қысқаруына әкелер
еді. ц Үкімет пен Үлттық ... 1998 ... ... ... ... бірінші тоқсаны кезінде келісіп жүзеге асырған шаралары валюта
базарында тұрақтандырушы ықпал ... ... ... ... ... ақша ... төмендетуді жүзеге асырудың ең дүрыс жолын таңдап алу
жөнінде жұмыс істеліп ... ... ... ... көшу, біріншіден,
сыртқы қолайлы жағдай туған ... ... ... ... ... ішкі ... ... кезде (қаржы базарындағы ахуал айтарлықтай ... ... күту ... ... ішкі ... біршама аз болды, ал сыр'тқы
борыш бойынша төлем онша көп ... жоқ) ... ... ... бәрі ... ... ... қосымша шаралармен бірге (банқ салымшылары және
зейнетақыны жинақтау қоры үшін) ақшаның құнсыздануының теріс ... ... ... мен ... банк ... ... ... қажетті барлық шараларды қолданды (халық тұтынатын
тауарлардың импортын ... және ... ... бәрі кейіннен қаржы
секторын және азаматтардың әл-ауқатын төмендетпей сақтап қалуға ... ... ... ... ... тұрақтылығын және оның нақты
құнын қамтамасыз ету оның жалпы экономикалық ... ... ... және ... да жағдайларға байланысты.
22
Осыған байланысты АКДІ-тың 1 долларына бағамды 150 ... және одан ... ... ... жоқ екенін айту қажет, Ұлттық банк ... ... ... тауар айырбасына мүмкіндік ... ... ... ... ... үмтылады. Тек осындай жағдайда ғана ел
экономикасы ... ... оның ... әл-ауқаты үшін ең жоғары
тиімділікке қол жетеді.
Бағамның не темен , не ... ... кез ... ... ... ... экономикасына теріс әсерін тигізеді. Мәселен, Үлттық валютаны
сатып алу ... ... ... едәуір артық етіп
құлсыздандыру елдің ұлттық байлығын арзандатылған бағамен (демпинг) ... ... ... ... темендеуіне апарып соқтырар еді.
Керісінше, бағамды шектен тыс күшейту азаматтардың ... тек ... ... ... ... еді. ... бірге, бағам қолдан күшейтілген
бойда » қазақстандық тауарлардың бәсекеге жарамдылығы төмендейді, отындық
ендіріс қүлдырайды, жұ-мыссыздық және ... ... ... ... ... Ресей дағдарысы және оның іле-шала сомның құнсыздануы, сондай-ақ
Украинаның, ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінді ТМД ... ... 1998 жылы 25 ... нақты қымбаттады. Алые шет ... ... бұл ... 17 ... ... ... ... отандық
өндірушілердің бәсекелестік қабілеті тек сыртқы ғана емес, ішкі базарда ... яғни ... ... ... ... және сатып алуға тиімсіз
болып шыкты. бұл 1998 жылғы ... ... ... ... ... рөл атқарды. 1997 жылға қарағанда сауда балансының
тапшылығы үш есеғе жуық ... ... ... ... ТМД ... ... қатты қүлап түсуі (1997 жылдың тиісті көрсеткішіне қарағанда 43
г
23 пайыз) жылды тұтас алғанда Қазақстан ... ... 15 ... ... ... ... ... валюталарына қарағанда теңгенің нақты
қымбаттауы валютаның нақты ... ... ... ол ... ... ... ... көбеюін тудырды. ТМД ... ... ... ... 76 ... оның ... Ресейден - 114
пайыз өсті, бұған 1998 жылғы қыркүйекте Ресейден арзан импорттың ... ... ... .-,. Егер 1998 ... басында өнеркәсіп өндірісі
көлемінің өсуі байқалса, жылдың екінші жартысында өсу ... ... ... ... ... ... өнімдерін өндіру көлемі 2,4 ... ... ... ... да өндіріс көлемі, сыртқы сауда
айналымының көлемі төмендеді. Соның нәтижесінде ... 1998 ... ... 1,9 ... болды. Жоғарыда аталған факторларға байланысты
өндірістің құлдырауы ... ... ... ... ... ал юұл өз кезеғінде жұмыс орнын мәжбүрлі түрде қысқартуды, сөйтіп
жұмыссыздар қатарын көбейтуді туындатады. ... ... ... ... ... ... атап айтқанда еңбек базарындағы
ахуалды шиеленістіреді, азаматтардың тұрмыс деңғейін ... ... ... ... ... тұрмыс деңғейінің жақсаруына
септесқен болар, бірақ уақытша ғана. Экономикамыздың сипаты ... және ... ... ... өте ... ... ал ... ахуал
өзғере қалса не болмақ?
Бағамды айтарлықтай асыра бағалаған жағдайда жұрт екі рет ұтылатынын ... ... ... бірінші рет, ұлттық валютаны ... ... ... ... ... ... ... жойды.
Екінші рет әлемдік базарда отандық
24
тауарлардың б әсекеге ... ... ... ... ... көбейтті.
Ұлттық банктің теңге бағамын артық бағалауға жол бермеуге ... ... ... ... деңгейінің біраз төмендеуіне соқтырып
отырғанымен ұзақ мерзімді келешекте адамдардың ... ... ... ... ... кепілі іспетті.
25
III тарау Қазақстан Республикасының теңгенің ... жол ... ... қарсы саясат
Инфляцияның әлеуметтік және экономикалық зардаптары оған шалдыққан елдердің
үкіметін белгілі экономикалық саясат жүргізуге мәжбүр ... ... ең ... ... жауап іздейді. Инфляцияны төтенше шаралар
қолдану арқылы жою керек пе? Бұл ... әр елде ... сол ... сәйкес шешіледі. Мысалы, АҚШ - та, Англияда инфляцияға
қарсы күрес мемлекет деңгейіндегі ... ... бір ... бейімделу
шараларын қарастырады (жалақыны индекстеу және т.б.).
Инфляцияға қарсы саясатты талдауда оның екі бағытын көрсеткен жөн. ... ... ... қолдайтын шаралар) белсенді бюджеттік саясатты
жақтайды, мемлекеттік шығындар мен ... ... ... төлеу
қабілеті бар сұранысқа ықпал жасайды.
Инфляциялық артық сұраныс тұсында мемлекет өз шығындарын тежеп, салықтар
деңгейін жоғарылатады. ... ... ... ... ... ... ... бір мезгілде өндіріс те қысқарып, экономикада
дағдарыс пен тоқырау белғілері байқалады, жұмыссыздардың саны өседі. ... ... ... ... құлдырауы кезінде сұранысты ұлғайту үшін арнайы бюджеттік
саясат жүрғізіледі. Еғер ... ... ... ... ... ... ... бастайды, салықтардың деңгейі
төмендетіледі. Темен деңғейлі салықтар ең алдымен ... аз ... ... олар ... ... пайдаланады. Сөйтіп қызмет
көрсетулерге және тұлыну тауарларына ... ... ... ... ... ынталандыру, 60 - 70 жылдары қөптеғен ... оны ... ... ... ... үлғаюы үкіметтің
салы қ арқылы маневр жасау мүмкіндіктерін тарылтады.
Екінші бағыттың авторлары экономикада пайда болған кемшіліктерді ақша ... ... ... ... ... Реттеудің бұл түрі үкіметтің тікелей
бақылауынан тыс, дербес орталық банк арқылы ... Ол ... ... және ... процентінің ставкасын өзгертеді. Ақша - несие саясаты
экономикаға қысқа мерзімдік ықпал жасау қүралы ретінде қолданылады, басқаша
айтқанда, экономистердің ойынша ... ... ... бар ... ... ... ... қолданады. Өйткені экономикалық өсуді ынталандыру
және жұмыссыздықтың ... ... ... ... ... төмендету,
инфляцияны бақылаудан шығарады. Қоғамдық мүдде түрғысынан инфляциямен күрес
халық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді, яғни ... ... ... ... ... ... инфляцияны 1 % - ... ... жыл ... ... ... ... 2 ... ал нақты ЖҰӨ - ні 4 % - ға кемітеді.
Бақылаудан шыққан инфляцияны ауыздықтау үшін біраз елдердің үкіметтері 60 ... ... баға мен ... ... ... ... жүрғізуде. Оның
басты мақсаты жалақының өсуін тежеу. Бұл ... ... ... ... ғөрі әкімшілікке көбірек бағыт ұстағандықтан
туындайды және ол алға қойған ... ... жете ... ... ... ... ... шараларды қатар қолдану жалпы
экономикалық ... ... ... - тың тәжірибесі табыс саясатын жоққа шығарды. ... 1971 - ... ... жалақы мен баға деңғейіне тікелей бақылау жүргізді. Одан
кейінгі жылдарда бұл мәселеде тек кеңес берумен ғана ... Ал ... Р. ... республикалық
27
* ......
әкімшіліп келюімен ... ... ... ... ... инфляция барлық ТМД елдері сияқты ел экономикасының
мемлекеттік - ... ... ... ... өту ... ... КСРО - ның халық шаруашылыгындагы ... ... бойы ... жоқ. ... ... ... инфляция болуы мүмкін емес, ол тек капиталистік өндіріс тәсіліне
тән деген үзілді -кесілді тұжырымдар айтылды.
Қазақстандагы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... іздестіру керек. Олардың ең бастысы -
шаруашылықты басқарудың жоспарлы - бөлу жүйесі. Ол ... ... ... халық шаруашылығында материалды - ақшалық
үйлесімсіздіктің тууына мүмқіндік жасап, ... ... ... ... ... ... өнімді жинактау қорына және ... ... ... ... ... ... ... қүрал - жабдықтарды өндіру және ... ... ... ... баға ... жүйесінде;
• мемлекеттік бюджеттің кірісі мен ... ... және ... ... ... инфляцияның бір қөрінісі - ... ... ... ... жылдардан бері байқалуда, оның түпкі себептері:
біріншіден, бұрынғы КСРО - ның 20 - жылдар ... ... ... ... жоя ... ... КСРО - ның экономикасында көп жылдар бойы үйлесімсіздік
қалыптасты, яғни бір жагынан, өндірістік қүрал -
,
28
жабдықтар ... ауыр ... ... ... дамыса, екінші жағынан,
тұтыну құралдарын өндіретін салалар қарқынсыз жәй дамыды. Ол салалар - ауыл
шаруашылығы, тамақ, ... және ... ... ... ... бойынша, барлық өнеркәсіп өндірісінде А тобындағы салалардың
үлесі 1928 жылы - 39,5 %, 1940 жылы -61%, 1960 жылы - 72,5% ... ... КСРО - ның ... ... ... ... ... кетсе, ал алдыңғы қатардағы өркендеген мемлекеттерде ол - 15 - 25
процент болды.
төртіншіден, бұрынғы КСРО - да ... ... ... (ҰЖӨ - нің) 25-30
проценті ғана тұтыну қорын құраса, өркендеген елдерде ол ... 60 - ... ... ... да өте ... яғни ол ұлттық табыстың 1/3 бөлігін
құрады, ал өркендеген капиталистік елдерде ол 2/3 ... ... ... елде ... КСРО - ның бір ... ... ... себептер көп жылдар бойы қалыптасты. Бірақ жоспарлы -
әкімшілік экономика жағдайында ол басылыңқы сипатта өрбіді. Шындығында ... баға ... ... ... қажет заттарының бағасын
тұрақты қалыпта
ұстауға мүмкіндік берді. Көптеген тауарлар ... ... ... ... ... есептемей тұрақты қалыпта немесе төмен
деңгейде ұстап тұру кейбір тауарлар мен көрсетілген ... ... ... ... әлдеқайда көп ауытқуына (деформация) әкеп
соқтырды. Мемлекет жүйелі ... ... ... алу ... ... қарап,
ал бөлшек саудадағы бағасын өзгеріссіз төмен қалыпта қалдырды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... тұтыну
қасиетін, оларға сұраныс пен ұсыныстың арақатынасын ... жоқ, ... ... біраз ауытқыды.
Р
29
Сөйтіп тауардың көтерме, сатып алу ... мен ... ... ... ... жылдан - жылға тереңдей түсті. Оған мемлекеттік
бюджеттен дотация (жәрдем қаржы) беріліп отырылды. Бұл ... ... және дара ... ... ... деген ү-мтылысын күшейтіп,
соның әсерінен кейбір тауарлардың тапшылығына және ... ... мен ... диналып қалуына әкеп соқтырды.
Өндірушілердің өнімнің сапасын жақсартып, оның өз ... ... ... ... жылма - жыл сауда орындарында ... кем ... ... ... ... ... ... отырды (жылма - жыл 1,5-
2 млрд. сом). Осының бәрі «жабықң ... ... ... ... 1992 ... бастап нарықтық өзгерістер аясында
г
жүргізілғен баға белғілеуді ... ... ... кенет көтерілуіне,
сонымен бірғе инфляцияның қарқындап өсуіне әсер етті. 1993 жылы айналымдағы
ақша массасы 6,3 есе, ал баға 21,7 есе ... 1994 жылы ақша ... ... ... ... 845 және 125 ... ... осы көрсеткіштер
1995 жылы 216 және 160 процент болды. Ал 1996 жылы ақша ... ... одан әрі ... ... ... ... байқатты.
і
Жалпы экономикадағы инфляция деңғейін түлыну бағасының индексі (ТБИ)
көрсетеді. Ол үй шаруашылығының ... ... үлес ... ... ... ... мен көрсетілғен ... ... ... ... ... ... ТБИ 1991 жылы
белгіленді. ... ... ... елде ... мен ... ... ... және түтыну тауарлары қүрылымының өзғеруі ескеріліп ТБИ -
нің қүрылымы да ... - әлі ... ... 1995 ... әр ... тексеру нәрижесіне байланысты. 1996 жылы шілдеден бастап «тұтыну
қоржыныныңң төмендеғідей қүрамы ... азық - ... - ... ... 58,2), азық - ... емес ... - 23,2 процент
(бү,рынғысы 30), көрсетілетін ақылы қызмет 14,2 процент (11,8) құрайды.
Тәуелсіз ... ... ... ... күресте
әнергоресурстарына, монополды құрылымдардың өніміне және ... бага ... ... - ақ ... пен ауыл ... бага қайшысын жоюға мемлекеттік реттеудің қажеттілігін аңғартты.
3.2. 2003-2004 жылдардағы инфляцияның өсуі
Қазақстан халқы төрт ... бері ... ... ... әлеуметтік
құбылыстарға көне бастаса да қымбатшылық жанға қатты батқаны сезінуде.
Өткен 2003 жылдың ... ... ... ... қалар деген
үмітті екінші-үшінші тоқсандардан басталған қымбатшылық жойып жіберді. Азық-
түлік тауарларының бағасы 2004 жылдың өткен тоғыз айда 1,8 ... ... емес ... бағасы 4,7 пайызға, тұрғындарға ақылы қызмет көрсету 3
пайызға қымбаттады. 2004 жылдың қыркүйегінде ... ... ... 5,6 ... ... Деғенмен мамыр айынан бері баяу өскен инфляция
қазан айында түлыну тауарлары мен қызмет көрсету ... ... ... 2003 ... ... ... қымбатшылық 2002 жылдағыдан
да жоғары болды. Төртінші тоқсанда баға өсімі 3,8 пайызға көтеріліп, жылдық
қорытындылар болжамын күрт ... 2003 ... ... ... ... ... болса, қылдық орташа есеппен 6,4 пайыз болды. Қымбатшылықтың ең
жоғарғы деңғейі ұн және нан ... ... және ... ... ... ... ... қымбаттауы азық-түліктің және ... емес ... зор ... жасады. Ақылы қызмет жасаудың қымбаттауына себепші
болған тасымал шығынның өсуі, білім,
31
денсаулық және ... ... ... да ... ... қарағанда азық-түлік 50 пайызға, азық-түлік емес ... ... ... 25 ... ... ... ... бага өсімдері баяу болса, 2003 жылы өте тез болды.
Бұған ықпал жасаған астықтың ... ... да, о дан ... ұн және ... ... майлар бағалары асқынып кетті. Екіншіден, теңғенің
еуроға қарағанда ... ... ... ... ... ... да Қазақстандағы тауар бағаларына әсер еткен ... ... өнім ... өз ... ... ... ... болды. Осындай қымбатшылық салдары инфляцияның өсуіне қозғаушы ... ... айту ... ... емес ... ... өзғеруі үкіметтің
ықпалына байланысты емес, өйткені ішкі рыноктағы ... ... ... ... ... * ғой. Бұлардағы бағаның
өзғеруін кесіп айту ... Еғер ... ... ... ... ... арзандауы мүмкін, ол да ... ... ... ... ... бағаларының ^суі не ... ... ... ... ... және ... ... қарағандағы тұрақтылығына байланысты.
Өткен жылғы ... ... ... ... ... емес
тауарларының қымбаттануына әсер еткен болар, деғенмен басқа да себептер бар
ғой.
Халыққа ақылы ... ... ... ... ... қалды. Мүлдағы
бағалардың өсуі тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар кесімді ... ... ... ... ... ... олардың құқыны
халық тілеғіне сай келмесе де өседі. ... ... ... ... ... ... қарсы ағенттіктің тарифтерді өсірмеу
жолдарын ... ... ... қажет-ақ. Алайда түрлі нақтылы сылтаулардың
неғізғі
32
себебін кешенді тексеру арқылы анықтау, ... ... ... ... ... ... жөн.
Кез келген елде, оның ішінде біздің Қазақстанда барлық дүние, тауар ақшамен
бағаланатын болғандықтан инфляцияны ... ... ... банкке
байланысты. Ұлттық банк өзінің қаржылай қорын көбейту жағын ойластырады.
Соның нәтижесінде 2002 жылы ақша ... 19 ... ... 208,2 ... ... Ақша ... 32,8 пайызға қөбейіп 765 ... ... ... ақша 23,3 пайызға өсіп, 161,7 млрд. теңғе болды. Өткен жылдың он
бір айында ақша базасы 40,4 ... ақша ... 28,9 ... қолдағы
ақша 39 пайызға өсқен. Ақшалардың ... өсуі ... ... ... және ... ... ... болып түр. Ал айналымдағы
ақшаның өсу
Еліміздің Статистиқа жөніндегі ... ... ... бойынша
үстіміздеғі жылдың сәуір айындағы инфляция 0,4%-ды ... (2002 ... - 0,5%). Бұл ... ... ... ... ... мәслихатында
хабарланды.
Азық-түлІқ тауарлары құрылымында ең қөбіреқ қымбаттағаны қөқөніс пен
жемістің бағасы - 5,2%. Май және мал майы ... сүт ... ... (3,7%) ... жатпайтын тауарлар арасында бензиннің 2,7%-ға арзандағанын
айту қереқ.
Ақылы қызмет қөрсету ... өсуі ... ... ... ... 0,9% ... ... болды. Байланыс
меқемелерінің қызмет қөрсетулері үшін ақы өткен аймен ... ... ... ... ... 21%-ды ... ... сәуір айында Ұлттық банқтің таза халықаралық резервтері
ағымдағы бағалармен 3,7%-ға өсіп, 4066,4 млн. ... ... Осы ... ... ... өсті. Елдің
33
халықаралық резервтері түтастай алғанда, Үлттық қордың ақшасын қосқанда
6287,7 млн. долларға ... ... ... ... ... 2003 жылы ... айырбас бағамы
бір доллар үшін 151,55-152,38 теңге шегінде ауытқыды. Бір аи ішінде теңге
0,22%-ке нығайған және айдың ... ... ... бір ... үшін 151,76
теңге болды.
Қаржы министрлігі сәуірде 959,2 млн. теңге сомасында қысқа мерзімді 6 ... ... ... ... қоса ... ... ... бағалы қағаздарын өтеу сәуір айында 2,3 млрд. теңгені құрады.
Банк секторындағы ахуал тұрақты болып отыр және оның нығаю
г
үрдісі жалгаса ... ... ... ... 168,9 ... теңгеге
жетті (1,1 млрд. доллар). Банктердің жиынтық активтері 1,2трлн. теңгеге
дейін (7,9 млрд. доллар) ұлғайды.
Инфляция Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... 2004 ... желтоқсанында өткен айдың деңгейінде
қалды және 0,9%-ды қүрады (2003 жылғы желтоқсан айында-0,9%). Азық-түлік
тауарлары ... ... ... ... - 0,3%-га, ақылы
қызметтер - 0,7%-ға қымбаттады.
Тұтастай багалары ... ... ... ... ... ... - ... қымбаттады, азық-түлікке жатпайтын тауарларға және
ақылы қызмет көрсетуге ... мен ... ... ... және ... •" 2004 жылы ... ... тән ерекшеліктердің ішінде
барлық тұтыну тауарларына және қызмет ... ... 2003 ... ... іс ... біркелкі өсуін атап айтуға болады.
Бұдан ... ... ... ... ... барлық жылдарда болған
инфляцияның қүтілетін маусымдық төмендеуінің
34
орнына есептік жылдардың жазғы айларында оның көтерілгендігі ... жылы ... ... ... ... ... (2003 жылы 6,4%). ... Ақша кредит саясатының 2004-2006 жылға арналған негізгі ... жылы ... ... 5-7%) және Қазақстан Республикасының әлеуметтік-
экономикалық дамудың 2005-2007 жылға арналған орта мерзімді ... жылы ... ... ... ... ... бағдарлардың шеғінде
қалды.
2004 жылдан бастап Үлттық банк ақша-кредит ... ... ... ... ... ... алады. Қазақстан Республикасының Үлттық
банкі Басқармасының қаулысына сәйкес базалық ... ... 2 ... ... және оны Қазақстан Республикасының статистика жөніндеғі
ағенттіғі жүзеғе асырады. Базалық ... ... ... ... ... ... индексінен (ТБИ) көкөністерғе, жеміс-жидектерғе,
жанармайға және көмірғе бағаны алып тастау, ал ... ... ... ... ... ... төмендеуін көрсеткен бес компанентті алып тастау
көзделеді.
2004 жылғы 11 ... ... ... ... ... 2 ... 5,8%-ды және 5,4%-ды, ал 2004 ... ... 2003 ... ... ... 6,5%-ды және 5,9%-ды құрады.
Ақша-кредит саясатының 2004-2006 жылдарға арналған неғізғі ... ... 2004 ... ... базалық инфляцияның
л
болжамы, 1 жылда орташа алғанда 4-6%-ды құрайнынын ескере ... ... ... ... ... алғанда болжанған деңғейден ... ... ғана ... болды.
Рыноктық экономика жағдайында қай елде болса да халық шаруашылығында
өркендеуі ... ... ... ... Н. ... ... министрлердің және
Т
35
әкімдердің бірінші жарты жылдықтағы есептерін тыңдап, ... ... ... ... бұл ... әттеген-ай дейтін жайлар да ... ... ... ... іскер адамдар да, сарапшы
қаржықорлар да қатаң бақылауда. Олар еліміздің ... ... ... ... ... қүрделі де пайдалы жобаларға инвестиция бөледі,
бірқатар қәсіпорындардың байлығын бірігіп игеруге ықыластана қеліседі.
Сонда біздің шын жағдайымыз қалай? Елімізде мақроәқономиқалық ... ... ішқі ... шын ... ... 9,4 ... артып, инфляция
2003 жылы осы мерзімімен салыстырғанда 6,6 ... ... ... рыноқтың
қымбатауына және шетелдіқ валюталардың елге қелуіне ... ... 1,2 ... ... Алайда Үлттық банқ пен облыстық, қалалық,
аудандық әқімдер инфляцияның жалпы деңгейін 4-7 ... ... ... етуі ... ... ... ... ауыздықтар жаңа шараның
механизмдерін ойластыруды ұсынды. 2004 жылдың ... ... ... ... ... әлі де мүмқіндіғі бар. Теңғенің валюталық бағамы-қурсы
2000 жылмен салыстырғанда 94 пайызды құрап отыр. Еғер «осы ... ... ... ... бәсекелестіғі төмендеуі мүмқінң, - деп
есқертті Н. Назарбаев.
Біз қаржылық сеқтордағы табыстарға мақтануға үйренгенбіз, іс ... ... да ... ... ... қағаздар рыноғы өрістемеғен, оның
қірісі темен. Қорлар істері де мәз емес. Банқтер
/

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның ұлттық валютасы: пайда болуы және дамуы жайлы мәлімет5 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет
Валюталық қатынастарды реттеу5 бет
1993 ж акша реформасы35 бет
Ақша реформасын жүргізу қажеттілігі мен мәні32 бет
Ақша реформасының маңыздылығы22 бет
Валюта жүйесі туралы32 бет
Валюта негізгі түсініктері, еркін валюта бағамдары23 бет
Валюталы саясат және валюталы реттеудің түсінігі13 бет
Жамбыл облысының экономикалық жағдайы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь