Шәкәрім және Хафиз: өнер философиясындағы үндестік

I Кіріспе
Шәкәрім мен Хафиз байланысы өнер философиясының аясында

II Негізгі бөлім
Хафиз бен Шәкәрім арасындағы шығармашылық бірлік
1. Қожа Хафиз туралы бірер сөз.
2. Хафиз және Шәкәрім шығармаларындағы рухани үндестік.
3. Хафиз және Шәкәрім шығармаларындағы көркемдік.эстетикалық үндестік.

III Қорытынды.
Қазақтың сөз өнері қайнар бастауынан беріде Шығыс әдебиетімен етене байланыста екені қазіргі ғылымға белгілі. Шығыстық сюжеттердің қазақ әдебиетін жан-жақты дамытуға қосқан әсер-үлесі айтарлықтай. Түп негізі Шығыстан шыққанменен ұлт әдебиетінің қазынасына айналған шығармалар аз емес.
Шығыс әдебиетінің жауһар мұралары халқымызға қадым заманнан белгілі. Араб, Парсы елдерімен ежелден-ақ терең тамырлы мәдени, рухани байланысы бар қазақ даласына Ғазали, Рудаки, Омар, Руми, Низами, Сағди, Жәми сынды шығыс шайырлырының есімі түркілік дәуірлерден таныс.
Әсіресе өзінің ақындық ғұмырын:

«Физули, Шәмси, Сейхали,
Навои, Сағди, Фердауси
Хожа Хафиз – бу һаммаси
Мәдәт бер шағири фарияд» - /1,36/

деп бастаған Хакім Абай мен оның ақындық мектебінен түлеген шәкірттерінің шығармаларында Шығыспен байланыс айқын ажар береді.
Абайдан соң шығармашылығында шығыс үлгілерін шебер қолданған – бұл Шәкәрім ақын. Әсіресе Шәкәрім үшін ең жақыны парсы поэзиясы болатын. Парсы ақындарының шығармаларын Шәкәрім еркін игерді. /2,39/
Сондай ақындардың бірі – Қожа Хафиз Ширази.
Шәкәрім мен Хафиздің байланысы – бұл көрнек өнерінің құдіретімен қасиетті құндылықтарды ұлықтатаған қос ақынның шығармашылық бірлігі. Мұндай бірлік, яғни әр елде, әр дәуірде өмір сүрген екі ақынның рухани, идеялық, тіпті көркемдік көзқарастарының үндес болуы – бұл кездейсоқ не таңғаларлық дүние емес. Бұл адами құндылықтар мен ұлы мұраттардың, кемеңгер ойлардың қашанда баршаға ортақ болуымен түсіндіріледі. Бастысы бұл бірлік жан-жақты зерттелуі тиіс. Біріншіден, ақын болмысын, сол арқылы ұлт болмысын тану үшін, екіншіден, әдеби байланыстардың барысын білу үшін, үшіншіден, мәдениеттердің жалғастығын түсіну үшін.
1. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т. 1: Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Жазушы, 2003

2. Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердиев. Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы, 1990

3. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев), Алматы: Ана тілі, 1998

4. Жеменей И. Хафиз және қазақ әдебиеті. Алматы: ҚБА РБК, 2000

5. Есім Ғ. «Ғашықтық». // Қазқстан ұлттық энциклопедиясы, Т-III, Алматы, 2004

6. Шәкәрім. Қазақ айнасы. Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Атамұра, 2003

7. Мағауин М. Шәкәрім. // Құдайбердіұлы Ш. Жолсыз жаза: өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Жалын, 1988

8. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары.(көркемдік дәстүр жалғастығы). Алматы: Ана тілі, 1998

9. Шәкәрім. Иманым.Алматы, «Арыс», 2000

10. Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан, 1994

11. Шығыс жұлдыздары. Алматы, 1976

12. Ислам: энциклопедический словарь. Москва, 1991

13. Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті.(монография) Алматы, 2002

14. Хафиз. Лирика. Москва: Гослитиздат, 1956

15. Шәкәрімұлы А. Менің әкем, халық ұлы – Шәкәрім. // Абай, 1994, №9, 37 бет

16. Құдайбердіұлы Ш. Жолсыз жаза: өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Жалын, 1988

17. Хафиз. Газели. Москва, 1984

18. Хализев В.Е. Теория литературы. Москва: Высшая школа, 2004

19. Қамбарбекова Ғ. Шәкәрім һәм Руми. // Жұлдыз. 2005, №1, 165 бет

20. Маралбек А. Хақиқаттың шын нұры. // Шәкәрім. Иманым. Алматы: Арыс, 2000

21. Әбдіғазиев Б. Шәкәрімнің лирикалық шығармалары. Алматы: РБК, 1994

22. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. Алматы: Атамұра, 2003

23. Ғабитов Т. Мүтәліпов Ж. Құлсариева А. Мәдениеттану.Алматы: Раритет, 2004

24. Нұрғали Р. Сөз өнерінің эстетикасы. Астана: Елорда, 2003

25. Ведение в литературоведение. (под общей редакцией Л.М. Крупчанова). Москва:Оникс, 2005

26. Хафиз. Ғазалдар. Алматы, 1986
        
        Шәкәрім және Хафиз:
өнер философиясындағы үндестік
Жоспар
I Кіріспе
Шәкәрім мен Хафиз байланысы өнер философиясының ... ... ... бен ... ... шығармашылық бірлік
1. Қожа Хафиз туралы бірер сөз.
2. Хафиз және Шәкәрім шығармаларындағы рухани үндестік.
3. Хафиз және Шәкәрім шығармаларындағы ... ... сөз ... ... бастауынан беріде Шығыс әдебиетімен етене
байланыста екені қазіргі ғылымға ... ... ... ... ... ... ... әсер-үлесі айтарлықтай. Түп негізі
Шығыстан шыққанменен ұлт әдебиетінің қазынасына ... ... ... ... ... ... халқымызға қадым заманнан белгілі.
Араб, Парсы елдерімен ежелден-ақ терең тамырлы мәдени, ... ... ... ... ... Рудаки, Омар, Руми, Низами, Сағди, Жәми сынды шығыс
шайырлырының есімі түркілік дәуірлерден таныс.
Әсіресе өзінің ... ... ... ... ... ... Хафиз – бу һаммаси
Мәдәт бер шағири фарияд» - ... ... ... Абай мен оның ... ... ... шығармаларында Шығыспен байланыс айқын ажар береді.
Абайдан соң шығармашылығында шығыс үлгілерін шебер қолданған – бұл
Шәкәрім ақын. ... ... үшін ең ... парсы поэзиясы болатын. Парсы
ақындарының шығармаларын Шәкәрім еркін игерді. /2,39/
Сондай ақындардың бірі – Қожа ... ... мен ... ... – бұл ... ... ... құндылықтарды ұлықтатаған қос ақынның шығармашылық бірлігі.
Мұндай ... яғни әр ... әр ... өмір ... екі ... ... тіпті көркемдік көзқарастарының үндес болуы – бұл ... ... ... ... Бұл ... ... мен ұлы мұраттардың, кемеңгер
ойлардың қашанда баршаға ортақ болуымен түсіндіріледі. Бастысы бұл ... ... ... Біріншіден, ақын болмысын, сол ... ... тану ... екіншіден, әдеби байланыстардың барысын білу үшін,
үшіншіден, мәдениеттердің жалғастығын түсіну үшін.
Шәкәрім мен ... ... ... ... – қазақ
әдебиеттануының өзекті міндеті. Бірақ бұл бірлікті жалғыз ғана әдебиеттегі
байланыс ретінде ... ... ... емес. Бұл бірлік - әдебиеттану
ғылымының ғана емес, мәдениеттану ілімінің де зерттеу ... ... – қос ақыл ... ... ...... дүниетанымдар, ұлттық
дүниетанымдар үндестігі. Әр ақын өз алдына үлкен мәдени ... ... Әр ... шығармашылығы олардың ұлттық мәдениетке, шығыстық
мәдениетке, әлемдік мәдениетке қосқан ... ... ...... ... бірлік – эстетиканың зерттеу объектісі. Көркемдік көру қуаты
қарымды өнер иелерінің сөз ... ... ... ... ... ... көркем бейне тудыру қабілетін ғана емес, дүниені көркем
танудың жалпы табиғатын, ... ... ... ... ... ... мен ... шығармаларындағы байланысты тек бір
ғылым аясында қарастыру жеткіліксіз. Оны тек ... ... ... ... де әрі ... әрі ... әрі ... мәні бар өнер
философиясындағы құбылыс ... ... ... зор. Өйткені
«әдебиеттанудың өзі ғылым болғандықтан, ғылыми-логикалық ой-жүйеге тән
жүйелеп талдауды, ... көре ... ... ... айқындауды қажет етеді. Бұл ... ... ... ... ... эстетика, психология сияқты ғылымдармен
ұштасады.». /3,75/
Зерттеу жұмыстың тақырыбын ... және ... ... ... деп ... ... – Шәкәрім мен ... ... ... ... әрі ... ... Сол ... Шәкәрім ақын шығармашылығының сырлы ... ... ... ... ... ... ... шеберлігін таныту.
Сайын далаға есімі сұлу жырларымен жеткен шығыс шайырларының бірі –
Парсы әдебиетінің жарқын жұлдызы - ... аты ... Қожа ... ... Хожа Шамсуддин Мухаммед ибн Мухаммед Хафиз Ширази 1308 жылы, ... 727 жылы ... ... дүниеге келген атақты парсы шайыры. Күллі
Шығыс әлеміне «лисан аль-ғайп», яғни «ғайыптан ... тілі бар» ... ... ... ... жер ... ... Мұсылмандық мәдениеттің ең
бір жарқын көрінісі ретінде танылған сопылық поэзияның теңдессіз үлгілерін
берді.
Хафиз мұраларының ең маңыздысы – бұл оның ... ...... жағынан қазақтың егіз ұйқасына ұқсас аа, ба, ... ... ... ... ... ішкі халі мен ... баяндайтын,
шығыс халықтарының поэзиясында кең таралған өлең түрі... ... ... көбі 12 ... ... ... ... бар ... – (арабша «шатыр» деген мағынада) – қос тармақты өлең ... ... ... бір ... емес, қостармақ деп саналады. ... ... ... ... ... ... өлең ... жиі
қолданылады. Төрттармақ өлең екі бәйіттен құралады. /3,104/
Хафиз – шығыстық ғазал жанрын шыңына ... ... ... үлгі ... кейінгі парсы ғазалына мектеп қызметін атқарды.
Хафизден кейінгі шайырлар ғазал жанрында оның биігінен әрі көтеріле ... ойды ... ... ... деп ... шығыстанушы
ғалым Ислам Жеменей. /4,32/
Хафиз ғазалдарының өзіндік құндылығы – олардың мазмұн мен форма
жағынан ... ... ... ... ... сұлулығымен
ерекшкленуінде. Әрі «иллләһи» сарындағы (Хақиқатқа ... ... ... да ... ... ... ажар, зор мағына беретіні
сөзсіз.
«Илләһи» ... орта ... ... ... ... ... түгел
ортақ. Мұсылман Ренессансы дүниеге әкелген бұл сарынның арқауында Аллаға
деген Ғашықтық, ... ... ... ұмтылу сияқты ұғымдар
жатыр. Белгілі философ Ғарифолла Есім осы ... ... орта ... ... былай деп жазады:
«Ғашықтық - адамдардың бір-біріне сезім, рух жақындығын білдіретін
ұғым.:ашықтық құмарлықтан өзге жол. ... ... ... таза ... үлгісі ретінде айтылады.
Ислам дінінде сопылық дүниетанымда Ғашықтық пенденің өзінің
Жаратушысына шексіз ынтықтығын ... ... Сопы – ... ғашық адм...
Жаратушыға ғашықтық оның жаратқан дүниесіне ғашық болу деген ... саф ... ... әлемнің көптеген тілдеріне
аударылған. Батыста да, ... да өлең ... өнер ... ... ... ... бола алады. Бұл жайтты парсы тілінде жарық көрген Мүсен
Рамазанидың «Хафиз отыз ... ... 1988/ ... ... толы сұлу ғазалдарын төл даламыздың төсіне жеткізген,
төл ... ... ...... ... – Шәкәрім.
«Науаи, Сағди, Шәмси, Физули бар,
Сайхарли, Қожа Хафиз, Фердоусилер...
Бәйітші елден ... ... ... ... нұрын жайған солар»,- /6,235/
Деп жырлаған Шәкәрім бабамыз бен ... ... ... ... ... ... ашықтайды:
«Мен түріктің пәк сұлуын тәңіріме теңер ем, - Самарқан мен Бұқараны
бетіндегі ... ... ... ем», - деп шалқи шырқаған ... ... өзін ... ... Шәкәрім қазақ поэзиясында мүлде соны бағытқа
із салады. Өлең өрнегі де, сөз ... да ... ... ... ... ... еркін игерген, қазақтың дәстүрлі лирикасы қара өлеңнің
қасиетін жете таныған, Абай ... Абай ... ... ... жас ... ... ... жол тапқан қас шебер екенін аңғартады.» /7,9/
Шәкәрім – Хафиз жолдарын қазақ тілінде ... ... ... «Көрініске шоқынған», «Кешегі басшы піріміз», «Кел, ... ... «Ей, ... ай нұры», «Анық ерге жолдас бол», «Тұр, ... ... ... жібі ... ... сүйікті ол бала», ... деп ... ... ... ... Шәкәрім ақын өз
қолымен таныстыру сөзін жазып, 1918 жылы ... ... ... ... ... ... шығарды, қалғаны сол тұстарда халыққа
мәлім болғанмен, өзінің көзі тірісінде жарияланған емес.
Шәкәрімнің Хафиз жырларына жасаған тәржімалары қазақ әдебиеттануының
айдынында аз ... деп ... ... ... бағасыз бұл гауһарлар
әлі де ... ... ... хақ. Күні бүгінге дейін тәржімаларды
зерделегендер - Ө. ... И. ... А. ... ... ... ... ... тікелей талданып, салыстырылып сарапталды
да. Дегенмен олардың мән-мазмұнын, өзіндік ерекшелігінің қыр-сырын түрліше
саралап, әр тараптан таныта түсуге болатыны шындық.
Шәкәрім ... ...... ... жолма-жол, тура
аудармасы емес, Шығыс дәстүріндегі «жауаптасу» жанры да емес, нәзирагөйлік
жырлаудан да өзгеше. Бұл – ... ... ... ... Сайын
даланың тумысынан азат, рухы ... ... ... төл ... сай нағыз төлтума шығармалар. Тіпті, ... ... ... ... те ... ... Шығыс жырларын тәржімалау дәстүрі орта ғасырлардан
келе ... ... ... ... ... XIII-XV ... ұлан-
ғайыр қыпшақ даласына кеңінен тараған еді. Фирдоуси, Низами, Сағди сияқты
шайырлардың шығармаларын ... Орда мен Орта Азия ... ... ... уа ... Сайф Сараи («Гүлстан бит-турки»), Дүрбек сынды ақындар
тамаша тәржімалай бастады. Олар түпнұсқа ... ... ... ... ... ... ... дейін ескере отырып,
бірақ өзек-арқау, бастапқы мәннен ... Ұлы ... ... ... шығармаларды өмірге әкелді. /8,204/
Шәкәрім де көнеден жеткен рухани ...... ... ... Оның ... ... ... тудырған тәржімаларында да жоғарыда
аты аталған түркі дүниесінің ақындары салып кеткен сара ... ... Сол бір ... ... Мұны тәржімалар табиғатына ... ... ... ... аяқшы, бер қымыз» өлеңіне мән
берейік.
Тұр, аяқшы, бер ... ... ... ... көр ... керек өзге жат.
Пәлесіне дүниенің
Күні-түні сабыр қыл.
Таза болса мақсатың
Ақыры қолың жетер біл. /9, ... ... ... 8 ... екі шумақ өлең. Әрі көркем, әрі
мағынасы да терең.
Бұл – Қожа Хафиздің 9 ... ... ... ... ... мұнда Хафиз ғазалының алғашқы бәйіті мен ... ... ... Бірақ бұл жайт Шәкәрімге айтар ойын жеткізбекке жетіп жатыр.
Өйткені мәселе өлең ... ... ... ... мән-мағынасында,
ғибратында болып тұр.
Сопылық сарынның ізгі ізімен Шәкәрім бізді ақ ... ... ... ... да сол еді. ... ... оның ... бәйіттерін
біздің түсінігімізге лайықтайды. Түпнұсқадағы сақи, яғни шарап құюшы сөзін
қымыз құятын аяқшы деп, шарапты – ... ...... ... деп ... ... ... – шығыстық дүниетаным емес,
түркілік түсінікке сай ... Бұл ... ... ... да ... Мұндағы «аяқшы» - жол нұсқаушы, ұстаз, ... ... - жол, ... ... «шын ... - ... ... Хақиқат, «пәле» -
дүние, азғындық, ... ... - ... ... адамның өзін-өзі
жеңуі; «мақсат» - ниет, ой, пиғыл. /10,23/. Мұның бәрі - дәстүрлі сопылық
поэзияға тән ... мол, ... ... өз тәржімаларында Хафизге тән ... ... ... ...... ... тән ... құралы,
өлеңнің соңғы бәйітінде ақын өзіне қаратпа түрінде тл қатады. Мәселен:
Мен Шираздың пәк сұлуын тәңіріме теңер ем,
Бір меңіне ... пен ... ... ... ... іңкәрімді хаса сұлу қаламқас,
Зәру ме оған әдемілік әшекейге бөленген?..
Қане, Хафиз, ғазалыңды тасфих ет те айта бер,
Құптан мезгіл шоқ ... боп ... ... ... /11,67/
Шәкәрім өлеңнің ең соңғы бәйітіндегі Хафиздің өз есімін ... ... ... ... ... түріндегі дәстүр, жалпы,
ортағасырлық түркі поэзиясында да орын ... ... ... көп ... «Құл Қожа Ахмет»,- деп өзіне қаратыла аяқталады.
Бірақ бұл ... дәл ... ... ... болмағаны анық.
Шәкәрім тәржімалары – қазаққа арналған төлтума ... бір ... ... аударсақ:
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Көпке бер де, маған бер.
Уақыт салды ауыр күй,
Жан қысылып ақты тер. ...... ... ... құй» ... ... төрт жолы. Осы
жолдарды Хафиз ғазалынан жолма-жол, сөзбе-сөз аударуға ... орыс ... ... ... ... о кравчий,
Ты вручи мне как бывало.
Мне любовь казалась легкой,
Да беда все прибывала. /12,124/
Бұл өлеңде де сақи «аяқшы» деп ... бір ...... аудармада түпнұсқадағыдай «шарап толған ыдысты маған ұсын»
десе, ... ... ... және ... бер» ,- ... Яғни осы ... ... тәржімасында көрініс берген «көпшілдік», «кең пейілділік»
ұғымдарын байқаймыз. Ал бұл ... ... ... мен ... ... ... ... көшпендіге, исі қазаққа тән ұғымдар екені сөзсіз.
Енді осы тәржіманың соңғы шумағы:
Ақ ... ... ... ... ... кез ... ... қайрылма! /9,148/
Орысша аударма:
Вот Хафиза откровенье,
Если страсти ты предашься,
Все отринь –
Иного мира хоть бы не существовало. /12,124/
Айырмашылық жер мен ... ... ... ... сен ... сезімге берілсең, одан ешуақ бас тартушы болма»,- десе, Шәкәрім: «Ақ
жолында ақ адал, жақсы адамды ... ... ... деген
қазақи өсиетін айтады.
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Кесемізді нұрландыр,-
деп басталатын тәржімасында Шәкәрім Хафиз жырлаған ... ... ... өзін ... ... ... ұсынады.
Мәселен:
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Кесемізді нұрландыр.
Домбырашы, тартшы күй,
Бізге уақыт берді қыр.
Жарқыраған кеседен,
Жар суретін көрдік ... жоқ ... ... сезімсіз.
Асыққа ажал келмейді,
Қандай қаза көрсе де.
Көңілі жанды өлмейді,
Тәні ... өлсе де... ... ... ... ... мынадай болар еді:
Әй, сақи, шарап нұрымен кесемізді нұрландыр.
Әнші, әндет, дүниеде біздің мұратқа жеткен күн.
Біз көргенбіз Жар ... ... ... ... ... ... ләззатынан...
Махаббаттан тірілген жүрек ешқашан өлмейді,
Осылай біз әлемнің мәңгі кітабына тіркелеміз... /11,55-56 /
Тұнып тұрған сопылық таным. Мұндағы кесе – ... ... ...... ... Сопы кеседен Алланың суретін, бейнесін, ... ... ... ... - ... ... ... аңсайтындай күйге
түсіруші немесе рухани ұстаз, ал ... оны ... деп ... ... ... ... сөзі) – Алласына ұмтылған, мәңгілік
ғашығын сағынған, мәңгілік ғұмырды арман ... ... ... бейнесі.
«Сопылық (арабша суфь – «жүн», сондай-ақ «таза» мағынасында ...... ... VIII-IX ... Араб ... елдерінде
пайда болған ілім. Кейіннен орталығы ... Орта Азия ... ... ... ізбасарлары өмірдің ең жоғарғы мақсаты адам жанының
Құдаймен бірігуі немесе Құдайдың дидарын көру деп ... ... ... мәдениеттанушы ғалым Назира Нұртазина ... ... ... ... ұлы мәдениет дәрежесіне көтерген сопылар еді. Ең
биік мәдениет туындылары , поэзия, музыка, Шығыс тарихындағы небір даналық
, ... ... ... ... үлгілері - барлығы да
суфизмнің көрінісі, суфизмнен нәр алған. Мұсылман ... , оның ... ... ... қандай да болсын тұлғаны алсаңыз (патша, әулие,
ақын) әйтеуір, оның ... бір ... ... ... Ол ... ... даналық пен арлылықтың рәмізі, шынайы Исламның баламасы ретінде
қабылдады». /13, 26/
Сол дәуірде-ақ талай жерге сапар шегіп, жеті жұрттың ... ... де ... ... ... үшін ... ... сарындағы
поэзиясымен сусындаса керек.
Шәкәрім парсыша жетік білген, сопылықтан хабары бар сезімтал ақын
Хафизді жақсы түсінген. «Кесе», ... ... ... ... ие. ... «сақи» сөзінің де шарап құюшы дегеннен басқа «пір» деген ... ... ... ... дау тудырмайды. Алайда Шәкәрім өмір ... ... ... ұғымдармен бейтаныс еді әрі «шарап», «шарап құюшы»
деген ұғымдар да қазақ қоғамына жат болатын, сондықтан ақын Хафиздегі ... ... ... ... - ... құюшы деп тәржімаламау себебі, ол
кезде қазақтар шарапты маскүнемдікке жетелейтін, ислаият шарттарына ... ... ... қабылдауы мүмкін болғандықтан, саналы түрде осылай
аударған. Тіпті Шәкәрімнің еркін аударған ... ... ... ... десе де ... Шәкәрім оны қазақ өлеңінің ... таза ... ... ... ... ... көрініс, қылған еп,
Бұзама деп қорқамын
Арақпен тең болар деп
Жалған сопы тұз-наны... /9,147/
Түпнұсқадан тура аударма мынадай болар еді:
Қорқамын қиямет күні артық ... ... адал наны ... арам ... ... ... зерттеп жүрген бірегей ғалымдардың бірі Ислам
Жеменей ... ... ... табиғаты жөнінде мынадай пікір айтады:
«Хафиздің ғазалдарында екіұштылық тұспал мол болуына байланысты оны
толық ұғыну парсы әдебиетін зерттеушілердің өзін де ... жүр. ... оны софы деп ... ... оның ... оқи ... шарап
ішіп, ән-күй тыңдап, той-думан, қызық қуған жан ретінде қабылдаймпыз.
Екінші жағынан ғибадатынан айнымаған, таза рухқа, ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің көптігінде
болып отыр.» /4,70/
Шәкәрімнің Хафизден тәржімалаған өлеңдеріне тоқталғанда, біздер үшін
оның ... ... ... ... ... мен ... таным-түсінікті сол
қалпында сақтап жеткізуі маңызды емес, бастысы – төлтума туындыға айналған
шығармалардың қазақ үшін, көшпелі түркі жұртының ... үшін ... ... ... ... – түркілік дүниетаным мен қазақи түсінікке
лайықталған, Шығыстың өзіндік ... Ұлы ... ... ... жиған өсиет-нақылын қосып қайталанбас, ғибраты мол төлтума
туындыға айналған дүниелер. Шығыстық ... мен ... ... ... ... үлгісі. Тәржімалардан біздер тағы бір мәрте, тек ізбасар
ғана емес, Түркі әлемінде өзі де ... орын ... ... зор мәнге ие,
ойшыл, ұлы ақын Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігіне, кемеңгерлігіне тәнті
боламыз.
Жалпы, Шәкәрім мен ... ... ... тек ... ... жасаған тәржімаларымен ғана шектеліп қалмайды. Шәкәрім мен
Қожа Хафиз арасындағы ... ... ... ... ақын
туындыларында табиғи көрінеді. Әсіресе ақынның соңғы ... ... ... ажыратуға болады. Бұл кездегі ... ... өзі де ... ... ғой:
Қырықтан соңғы қырымды,
Сынамақ болсаң сырымды,
Көрейін десең нұрымды,
Жи-дағы оқы жырымды.../9,201/
Шәкәрім Хафиз жырларына, жалпы шығыс шайырларына қажылық ... ден ... ... Бір ...... ... шығыстан гөрі
батыстың ойшыл, ғұламалары көбірек ... ... де, ...... жат бола алмаған. Ақын шығысын тілге тиек еткнде, қалай болғанда ... ... ... тұра ... Ахат ... естелігінде
ақынның өз аузынан былай делінген:
«Сол сапарда неше ұлттың ғалымдарымен сөйлесіп, пікір алысып, керек
кітаптарды ... Ол ... ... ... ... Әниярдың атына
жіберіп отырдым... Ертедегі ... ... ... ... ... орай Шәкәрімнің Шығысқа деген айрықша ... ... Сол ... ... ... Хафиз, Сағди сынды
шайырларының жырлары болғандығында сөз жоқ. Қалай болғанда да, ... ... ... ... кең ... жете танысу қажылық сапарынан біржолата
жолға қойылғандығы анық.
Шәкәрім мен Хафиз шығармаларындағы рухани үндестік қос ... ... ... ... ... ... ... тұр,
Үмітті тілегім
Орынсыз қалып тұр.
Ақыл, қайрат, сабырдың бәрі кетіп,
Адасқан ... ... әнге ... ... – Хафиз әуені, Шығыс үлгісі. Тәжік-парсы, түркі-шағатай дәстүрі.
Бұл – ... ... ... ... ... ... (ғашығы) – жай ғана
сұу емес, бір адамның, жұмыр басты пенденің ғана құмары ... ... ... ... ... жанды-жансыз атаулының тәңірісі, бар ғаламның
қозғаушы күші – Жаратқан Жар – Сол ғана. Онсыз тіршілік жоқ. ... ... ... ... ... ... ... нұрыңнан ұялып,
Жұлдыз бен ай қалды сәулеңнен нәр алып.
Жеті қарақшы айналып сені іздеп жүр.
Бәрі де сені ойлап, мас болып сандалып.../15,31/
Ақын қол ... ... ... ... бұл дүниеде қосылмақ емес.
Бұл сарынмен Хафиздің ғазалдары өн ... ... мое! Как уйти мне от ... тебя моя душа скулит, сжатая в тиски.
Что ты ... со ... я! ... днем я вижу ночь.
Впереди меня – ни зги...
Но увы я не ... ... ... ... ... опелили твои виски.../16,76/
Хақиқатқа, Аллаға деген ынтызарын қос ақын да көркем символдврмен
береді. Хафиз:
Расцветший розе так сказал однажды соловей:
«О, не ... Не ты одна меж ... ... ... ... прав. Но под луной
Никто не скажет горьких слов возлюбленной своей»... /16,78/
Шәкәрім:
Сорлы бұлбұл Жарға асық боп,
Нұрлы гүлге айтты зар.
Көбелек те ... алам ... ... боп ... ғашық болғаныма
Таңданатын түк те жоқ.
Жер жаралмай тұрғанында
Менде асықтың нұры бар.../9,244/
Бұл мысалдар Шәкәрім мен Хафиз ... тек ... ... ... ... ... үндестік те бар екенін
аңғартады.Және бұл ... қос ақын да Ұлы ... ... ... – Жаратушыа, Жарға деген шынайы ынтық ... ... ... тазалықты насихаттауға жұмсайды.
Шәкәрім:
Жар есіркеп бері қарп,
Нұрына жүрек қанған күн.
Ескі иманды отқа өртеп,
Асыл иман алған күн.
Асық Жарды таптым деп.
Хақиқатқа нанған күн...
Жар ... мас ... ... талған күн...
Тауып алып тілекті
Ұстап тұрып білекті
Саналы шерлі жүректі
Сары алтынға малған күн. /9,22/
Хафиз:
И воду ... во ... ... мне ... я ... свои в ... того естества!
Вина из чаши, что духа
родит возвышенье, мне дали,
И взоры теперь устремил
на зеркало я ... там в ... ... ... мне ... ли нужно тому, что сердцем так весел я стал.
Томился скудностью я,
и вот – ... мне ... я в тот же ... к ... я ... Хафиздің айтқысы келген ақиқатты жеткізгенде Шәкәрім де Шығысқа
тән «Сұлу жар», «бұлбұл», «раушан гүл», ... ... ... болу ... ... ... ... символикалық бейнелерді қолдануға
барғанмен, ақын өз ойын, ... ... ... ... әрі ... қуаты да қарымды болатындай, көркем түрде
жеткізе білген. ... ... тән аруз ... ... бой ... өлең өрнегімен жүрген.
Аруз – Шығыс поэзиясына тән, ... ... ... ... ... байланысты өлең өлшемі.
Хафиз өлеңдерін орыс ақындары өздерінің төл тоникалық өлшеміне
бағындыра сөйлеткен, мұндағы басты пәрмен – ... ... ... ... құдіретке иеленеді. Ал қазақ өлеңіндегі ең шешуші оын –
буынның үлесінде, ... пен ... ... пен ... буынның ырқына
бейімделеді.
Мәселен, Шәкәрімнің Хафизше жырлаған мына бір өлеңін алайық:
Егер сүйікті ол бала
Көңілімді лса мен ... мен ... қара меңі ... ... әкел сен,
Бер, аяқшы, кесемен.
Гүлді жеміс, талды өзен
Табылмайды бейіштен.
Шала асықпыз жағалап,
Жар көңілі бір бөлек.
Қастауыш, иіс, мең, далап
Нұрлы ... не ... сұлу ... ... жайғызған.
Зылиқаны білеміз,
Ар-ұяттан тайғызған. /9,96/
7 буынды шалыс ... ... әсем де ... ... Енді ... орыс ... К. Липскеров пен Ә. Жәмішевтің аудармаларымен салыстырып
көрелік. К.Липскеровте:
Дам тюрчанке из Шираза
Самарканд, а если надо ... А в ... ... ... и ... вина! Д дна! О кравчий!
Ведь в раю уже не будет
Муссалы садов роскошных и ... ... ... умчал терпенье –
так с добычей мчатся тюрки –
Рой причудниц – тот, с с ... нет ... ... ль твою ... ... иль помада?
Красота Юсуфа, знаю, в Зулайхо зажгла желанья./14,36/
Ә. Жәмішев аудармасы:
Мен Шираздың пәк сұлуын ... ... ... ... ... пен Бұхараны бере ем.
О сақи, дос, толтыра ... қой ... ... ... бағы,
Рукнабадтай кең өзен!..
Қайтсін менің іңкәрімді хаса сұлу қаламқас,
Зәру ме оған әдемілік әшекейге бөленген?
Құштарлықтың қызулы отын көрдім ... ... ... ... оғанг, ұят қалды бөгеген.../11,67/
Мұндағы орысша аударма түпнұсқадан сөзбе-сөз тәржімаланса, Ә.Жәмішев
аудармасы осы орысша нұсқадан жасалған. Салыстыра қарасақ, ... ... екі ... да ... ... ... бейнелі сөздер түгел
дерлік ұлттық ұғымға сай. «Шарап» - қымыз, «сақи» - аяқшы, ... ... ... ... ... «Рукнабад өзені» - талды өзен деп берілген. Ал өлеңнің
келесі шумағы Шәкәрім жанынан өзінше ... ... ... ... ... ... шалыс ұйқасына құралған ырғақты, әуезді, сұлу келеді.
Дыбыстық үйлесімдер, қайталаулар, бейнелі ... – исі ... жат ... ... мен ішкі ойы ғана өте терең.
Қорыта айтатын болсақ, аты ... ... ... ақыны Қожа Хафиз
Ширази мен Шәкәрім Құдайбердіұлы туындыларынан қос ғұлама арасындағы шынайы
шығармашылық бірлікті, рухани ... ... Бұл ... бұл
үндестік шығыс шайыры мен қазақ кемеңгерінің ұлы мақсатқа қызмет қылып, ... ... ... ұлы Ақиқатты жеткізбек ойынан келіп туындаса керек.
Қос ақынның ... ...... ... Жаратушы махаббаты мен
мәңгілік ғашықтық мәні. Кіршіксіз тазалық пен шынайы адалдық. Абзал амал
мен қайырлы ... Ізгі ... мен ... ... Кең ... мен ... ... жүрек жайы.
Хафиз де, Шәкәрім де ұлы мұратқа көксеген ... ... ... ... өлең ... ... Екі ... шығармашылығындағы
эстетикалық-көркемдік үйлесім де соншалықты табиғи түрде көрініс береді.
Шәкәрім өз шығармаларында өз ортасына жат деп ... ... кел ей, ... ... ... ... қозғау салып отырады.
Тіпті таза шығыстың шайырлары шырқаған сопрылық ... ... ... Мұны ... ... тәржімалаған туындыларынан
байқаймыз.
Шәкәрім тәржімалары – ... ... мен ... ... ... ... өнегесіне Ұлы Даланың өсиет-нақылын қосып,
қайталанбас, ғибраты мол төлтума туындыға айналған ... ... ... ... ырғақты түйістіре білудің тамаша үлгісі. Тәржімалардан тағы
бір мәрте Шәкәрім ақынның шеберлігіне, ... ... ... ... мен Қожа ... Ширази шығармашылықтарындағы
байланыс табиғатын зерделей отырып, төл ... бен ... ... ... қарым-қатынасының тарихына, болмысына үңілеміз.
Қазақ поэзиясының парсы әдебиетімен байланысын сараптап, Шәкәрім
ақын шығармашылығының сан қырлы сырын ашуға бір ... ... ... Абай ... Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық
жинағы. Т. 1: Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: ... ... ... Ш. ... ... Алматы: Қазақ ССР «Білім»
қоғамы, 1990
3. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырушылар: ... ... Ана ... 1998
4. Жеменей И. Хафиз және қазақ әдебиеті. Алматы: ҚБА РБК, ... Есім Ғ. ... // ... ... ... ... ... Шәкәрім. Қазақ айнасы. Өлеңдер мен поэмалар. Алматы: Атамұра,
2003
7. Мағауин М. ... // ... Ш. ... ... ... ... ... Жалын, 1988
8. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары.(көркемдік ... ... Ана ... 1998
9. Шәкәрім. Иманым.Алматы, «Арыс», 2000
10. Мырзахметұлы М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан, 1994
11. Шығыс жұлдыздары. Алматы, ... ... ... ... ... ... ... Н. Ислам және қазақ мәдениеті.(монография) Алматы,
2002
14. Хафиз. Лирика. Москва: Гослитиздат, 1956
15. ... А. ... ... ... ұлы – ... // Абай, 1994,
№9, 37 бет
16. Құдайбердіұлы Ш. Жолсыз жаза: ... мен ... ... 1988
17. Хафиз. Газели. Москва, 1984
18. Хализев В.Е. Теория литературы. Москва: Высшая школа, 2004
19. Қамбарбекова Ғ. Шәкәрім һәм ... // ... 2005, №1, 165 ... Маралбек А. Хақиқаттың шын нұры. // Шәкәрім. Иманым. Алматы:
Арыс, 2000
21. Әбдіғазиев Б. Шәкәрімнің лирикалық шығармалары. Алматы: РБК,
1994
22. ... А. ... ... Зерттеу мен өлеңдер. Алматы:
Атамұра, 2003
23. Ғабитов Т. Мүтәліпов Ж. Құлсариева А. Мәдениеттану.Алматы:
Раритет, ... ... Р. Сөз ... ... ... ... 2003
25. Ведение в литературоведение. (под общей редакцией Л.М.
Крупчанова). Москва:Оникс, 2005
26. Хафиз. Ғазалдар. Алматы, 1986

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хафиздің өмірі мен шығармашылығы30 бет
Шәкәрім4 бет
Шәкәрім және шығыс әдебиеті12 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь