Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

ІІ Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

А) «Тарихи.и.Рашиди» кітабына жалпы сипаттама; ... 5.7
Ә) Моғолстан жөнінде және оның ханы Есенбұға; ... ... .8.11
Б) Мұхаммед Хайдар Дулатидің Кашмирде болуы ... ... .12.14

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

ІV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
Мұхаммед Хайдар Дулати- қазақтың есімі әлемге мәшһүр тарихшы ғалымы, кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі этнограф.
Ұлы ғалымнын, әкесі Мұхаммед Хусейн көзінде Моғолстан мемле-кетінің көзінде болған Султан Махмуд ханның туған қарындасы Хуб Нигарханымға үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидің анасы Хуб Нигар ханым - Моғолстанның әміршісі Жүніс ханның кенже қызы. Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар ханым - аты әлемге әйгілі Захириддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмуд өзінің күйеу баласы Мұхаммед Хусейнге Ташкент маңайындағы Оратөбе өңірін сыйға тартады. Міне, сонда Ташкент шаһарында 1499 жылы (хижра жыл санауы бойынша - 905 жылы) Хайдар Дулати өмірге келеді.
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім алған ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта ғасырлық аса көрнекті ғұламалары еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза табады. Әкесі қайтыс болған соң 1509 жылы Хайдар Дулати сол кезде Кабул уәлаятын билеп тұрған өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады.
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
Алматы 1999. /10-28/

2. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz

3. Асанбай Асқаров. «Ұлы Тұранның ұлдары». Алматы 1998. /55-60/

4. Әбсаттар Дербісәлиев «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы 1995. /87-90/
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Тарих факультеті
Қазақстанның ежелгі және орта ғасырлар тарихы кафедрасы
Реферат
Тақырыбы: Мұхаммед Хайдар Дулатидің
«Тарих-и-Рашиди» еңбегі
Орындаған: ... ... ... ... – 2007 ... ... «Тарихи-и-Рашиди» кітабына жалпы сипаттама;....5-7
Ә) Моғолстан жөнінде және оның ханы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... есімі әлемге мәшһүр тарихшы ғалымы,
кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет ... ... ... ... ... ... көзінде Моғолстан мемле-кетінің
көзінде болған Султан Махмуд ханның туған қарындасы Хуб ... ... ... ... ... ... Хуб Нигар ханым ... ... ... ... ... ... Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы
Михр Нигар ханым - аты ... ... ... ... ... ... Моғолстан ханы Сұлтан Махмуд өзінің күйеу баласы Мұхаммед
Хусейнге Ташкент маңайындағы ... ... ... ... Міне, сонда
Ташкент шаһарында 1499 жылы (хижра жыл ... ... - 905 ... ... өмірге келеді.
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім ... ... ... ... ... музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары
бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан ... орта ... ... ... еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза
табады. Әкесі қайтыс болған соң 1509 жылы ... ... сол ... ... ... ... өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады.
Ал Бабыр ... ... ... атты ... ... ... ... талантын, білімділігін, садақ жебесін жасаудағы
шеберлігін аса ... ... Саид хан ... елінің билік тағына отырған кезде, дәлірек
айтсақ 1514 жылы Хайдар Дулати осында келіп, ... ... ... ... ол ... ... Әбу ... ұстаз-тәрбиешісі болып
тағайындалады
Кезінде Хайдар Дулати есімі аса ... ... ... мәшһүр
болған.
533 жылы Сұлтан Саид хан қайтыс болады да, онын, тағына баласы Әбу ар-
Рашид отырады. Жас мұрагер дулат ... жек ... ... ұшыратады.
Бұған ренжіген Хайдар Дулати алдымен Бадахшанга, сосын үнді елінің әміршісі
Бабырдың баласы Камранға барып, 1539-1540 жылдары Аграда ... ... ұлы ... ... ... ... 1541 жылы ... ұрпақтарының көмегімен Кашмир елін жаулап
алып, сонда дербес мемлекетке өзі жеке дара билік ... 1551 ... ... сондағы тағы тайпалардың бірімен шайқас кезінде мерт ... ... ... - ... ... ... әлемге мәшһур еткен ең
басты шығармасы. Бұл ... ... ХV-ХVI ... ... Қазақстан,
Өзбекстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан аймағында болған аса ... ... ... жазады.
Сондай-ақ Ауганстан, Тибет, Үнді елдерінде орын алған кейбір ... ... ... да қамтылған. Ғалым, қаламгер сол елдерді мекен
еткен ру-тайпалардың, халықтардың тарихын, қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ... зор білгірлікпен жазып
қалдырған. Бұл еңбектің ең құнарлылығы - Хайдар Дулати өз ... ... ... оқиғаларды өзінен бұрынғы және өзі өмір сүріп отырған дәуірдегі
тарихи құбылыстармен ... ... ... ... ... Рашиди» - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан,
Ауғанстан, Үндістан, Тибет елдерінің ХV-ХVI ... ... ... мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды,
таптырмас деректер көзі болып ... ... бір ... ... аралас, қойы қоралас болып жатқан күллі
түркі халықтарының ... ... ... ... ... бұл ... қазақ халқының төл тарихы, шынайы шежіресі деуге
болады. Қазақ тарихы, ... ... ... ... Моғолстан
мемлекетінің өмірге келуімен -тікелей байланысты. Моғолстан - шығысында
Ертіспен, солтүсгігінде Балқаш көлімен, батысында - ... және ... ... ... ... ... ұланғайыр мемлекет
еді. Сонау XIV ғасырдың екінші жартысында Моғолстанның алғашқы хандары
Тоғлұқ-Темір мен ... ... ... ... үшін ... ... Бертін келе осы мемлекетке қарасты, ... ... әмір ... ... Бұл ... Орта ... ... Әмір Темір
Моғолстан жеріне қайта-қайта шабуыл жасаумен болды. Моғолстанның билеушлері
әмір Қамараддин ... Еңке ... ... хан және Ақ Орда ... бас ... Әмір ... қарсы шыкты.
Он бесінші ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің ішкі қайшылыктары
күшейіп, қазақтың көптеген ру-тайпалары Дешті ... ... ... ... ... аударған еді. Бұларды Шу өңіріне қазақтың ... ... ... пен Керей бастап барып еді. Моғолстан ханы Есенбұға көшіп
келген қазақтарға негізінен Шу өзені, Қаратау маңайынан қоныс ... ... ... бұл ... ... ... ... құрды.
Сөтіп, Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегінде қазақтың алғашқы
хандары және ... ... ... қарым-қатынасы кең көлемде сөз болады.
Сондай-ақ мұнда Керей ханның баласы -Бұрындық хан, Жәнібек ханның ... ... хан, т. б. ... ... ... ... Дулати қазақ халқының этникалық құрамына енген ру-тай-палар жайында
егжей-тегжейлі жаза келіп, тайпалық ... ... сан рет ... соқтырғанын, ел ішіндегі алауыздықты ... ... ... ... ... деректер негізінде әңгімелейді.
Хайдар Дулати тарихшы ғалым ғана емес, ол ... ... аса ... жазушы,
ақын. Сол себепті ол «Тарих-и Рашидиді» ... сөз ... ... жазып
шыққан. Каламгер өз көзімен көрген оқиғаларды аса дарынды суреткерге ғана
тән шеберлікпен бейнелеп көрсетеді.
Міне, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... мен жазылған шығармаға көбірек ұқсайды. Жалпы Хайдар Дулати өмір
сүрген дәуірде оқыған зиялылар арасында ... жазу ... кең ... ... де Хайдар Дулати жазған шежіре ғылыми жығынан да, ... сөз ... да ... биік ... ... ... айту мен ... қалыптасқан тәсілі бар. Хайдар Дулати
қазақ қауымының тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын, әдет-ғұрпын бейнелейтін
тұстарда осы дәстүрді ... ... ... ... ... қазақ
билеушісі Қасым ханның алыстан қонақ болып келген Сұлтан Сайд ... ... ... ... ... бар. Мұнда Қасым хан өзінің құрметті
қонағына қарата айтатын монологы берілген. Бұл монолог-сез ішкі ... ... өлең ... келеді. Қасым хан сөзінің тындаушысына
тигізетін эмоциялық әсері күшті екенін аңғару қиын емес. ... хан ... «Біз дала ... бұл ... ... ... мен ... жоқ.
Ең қымбат байлығымыз - жылқы және ең дәмді тамағымыз – оның еті, әрі ... ... - оның ... мен одан ... ... ... ... мен зәулім үйлер жоқ. Серуендейтін жеріміз
– малдың жайлауы, сонда барып бәріміз бой ... ... ... ... ... екі сәйгүліктей екі жылқыны ешқашан көрмегені
әңгімеледі.
Бірде Қасым хан: «Ел - ... ... ... тіршілік етеді.
Менде осы екі арғымақтан басқа өзіме лайық сенімді ат жоқ. ... ... ... тарту ете алмаймын. Енді сіз қадірлі қонағым болғандыктан,
екеуінің бірін таңдап, қабыл ... Ол ... ... ... [Саид] хан біреуіналды. Ол аргымақтың аты –Оғылан Түік ... ... ... кейін туған жок,. Қасым хан тағы ... атты ... ... ... тартты (80, 309).
Хайдар Дулатидің бірқатар елдерге жасаған ... да осы ... ... ... ... ... ... ғажайып көріністерге
аса бай еңбек. Мәселен, қаламгер ... ... ... ... ... ... өндіру кендері туралы қызықты хикаялар айтады.
Осы Тибет сапарында ол жол-жөнекей көптеген ... тап ... гүл ... ... зорға жетеді. Бұл сапарда ол жанындағы жеті
жүз адамынан айрылады. Жан азабынан соң ... оған ... ... Хайдар Дулатидіңжазған мынадай бір өлеңі бар екен:
Бір сәтке де жаным сенсіз жай ... ... ... ... ... Әр тал ... сөйлеп кетсе тіл бітіп,  алғысымның мыңнан ... ... ... Дулати ез дәуірнің белгілі ақыны болған. Жыр қадірін жетік
білетін атақты Бабыр патша кезінде ... ... ... ... ... ... Жиын-тойларда Дулатидің лирикалық өлеңдерін әуенге ... ... ... ... идеясы - адамгершілік, сүйіспеншілік,
достыққа адалдық болып келеді.Ол өз өмірінде әлемнің көп ... ... ... ... куә ... Тағдыр тауқыметінт көп көрген
ақын ... ел ... ... да, ... ... ... хан да
болған. Сол себепті ол мына жалған дүниенің өткінші ... адам ... ... ... ... пен ... ... шайқасыпжататынын
өзгелерден гөрі тереңірек пайымдаған.
АҚЫННЫН, философиялық ой-толғамдарын төмендегі жырларынан аңғару киын ... әлем ... ... ... ... күзгі гүлдей солады.
Мәңгі ғұмыр - тек Аллаға жарасқан,
енделері топырақ болып қалады.
Немесе:
Бізден бұрын ғайып болып ... ... ... ... ... сәт қана ... ... мас еді,
Шарап болып қайта оралды, төкпендер!
Хайдар Дулати Кашмир елін жаулап алып, хан тағында ... ... зор ... ... ... ... ... мынандай керіністер бар: «Каш-ми рауасының (температурасы) жаз
айында ете қоңыр салқын, сондықтан ешқандай желпуіштік ... жок,. ... ... ... есіп ... Оның хош иісті лебі адам жанын жадыратып
жібереді. Үнемі Исаның деміндей жандандырып ... ... ие ... ... ... төгіліп жатады. Сайраған бұлбұлдар мына халді
баян еткендей: «Шіріп кеткен сүйектерді кім ... ... ... адамнын, жылы ұшырар ауласы,
Соны сезген адамның қай кезде де сау басы.
Қыста ауанын кокыр салкындыгы сондай, кардын, ... ... ... қажет етпейді. Оның суықтығы сол табиғи жылуды толық күйде еске
түсіріп тұрады. Әлемді сәулесімен нурландырар күн ... ... ... ... ... бас ... Мына өлеңде айтылғандай.
Бәйіт:
Мазасыздау көңілім, ұшқан тозаң-көк мұңы,
Бүгінгі күн, білгенге, шарап, шатыр от күні.
Мұндай күн ... ... ... тұрады. Оның көктемгі ауа райы
[Құранның ... «... жан ... ... ... ... оның ... көк ... жәннат шалғының даңқын
ұрлағандай, ал оның бақтарының гүлдері мен ... ... ... өңі ... тартады. Гүлдендірген бақтарынан ағып жатқан өзендері
Құраннык аятында айтылғандай: «... төменде бұлақтар ағып ... ... еске ... Оның отты ... Халелдік отына кінә
артқандай еді.
Бәйіт:
Жұмақ жаққа бұрылған шықсан жолдың шетіне,
Отын жаққан Халелдік қызғалдақтар бетіне». (80, ... ... ... ... атты ... ... ... көптеп
келтіруге болар еді. «Тарих-и Рашиди» екі дәптерден (кітап) тұрады. Бірінші
дәптерде Моғолстанды және Қашқар елін ... ... ... ... ... ... ... Тоғлық Темір билік жүргізген кезден (1347-
1348 жылдар) бастап хан тағына Әбу ... ... ... (1533 ... тарихи мерзімді қамтыған.
Ал екінші дәптердің көлемі біріншісіне қарағанда төрт еседей көп. Қаламгер
оны 1542 жылы ... ... Бұл ... ... өз ... ... бойынша жазылған. Екінші дептерді ғұмырнамалык, шығарма деуге
болады.
Шынында да, ... ... - ... ... ... ... шежіре
айту дәстүрінде шебер жазылған көркем туынды. Ол дарынды қаламгер ретінде
тарихи тұлғалардың жанды бейнелерін жасаған. ... көне ... ... оқиғаларын өз көзімен көргендей әсер алады. «Тарих-и Рашиди» ... ... сан қилы ... ... ... бай. Ең
бастысы –бұл мемуарлық еңбектің шынайы көркем туындыға тән ... ... ... ... ... ... әрі метафора, эпитет, теңеу
іспеттес көріктеу құралдары қатар пайдаланылады.
Тағы бір назар аударатын жәйт - автор ... бір ... ... ... қоймайды. Дәл сол деректер ... ... ... дидактикалық философиялық, психологиялық тұрғыдан ... ... бұл ... ... ... зерттеуді қажет
етеді.
Хайдар Дулати «Тарих-и Рашидиді» жазу үстінде өзін дарынды ақын
ретінде де ... ... ... ... ... қиын ... ... ол арагідік поэзия тілімен, яғни ... ... ... ... ... ... ... Рашидиді» өзге -тілдерге тәржіма
жасаған Батыс пен Шығыстың көптеген ғұламалары ерекше атап көрсеткен.
Хайдар Дулати бұл ... ... көп ... өмір ... және ... ... ... шайырларының поэзиясына теориялык талдау жасап, ... ... ... ... Олар -Науаи, Жәми, Бинаи, Сухайли,
Хилали, т. б. ақындар. Сондай-ақ мұнда сурет өнерінің тарихы да сөз ... ... ... және оның ... салған көркем бейнелерге зор
ептілікпен жан-жақты талдау ... ... ... өнері, музыкалық
аспаптар, оларды жетілдіре түсу жолдары жайындағы ғылыми ой-пікірлері де
ерекше назар аударады.
Жанрлық тұрғыдан келгенде, ... ... - ... екбек әрі түркі тілдес
халыктардың шынайы шежіресі, сондай-ақ тарихи тақырыпқа жазылған көркем
туынды деуге де ... ... ... ... араб, парсы, латын,
ежелгі грек, үнді тілдерінде жазылған, есімдері ... ... ... ... ... тарихи зерттеулеріне негізделіп жазылған нағыз ... ... ... ... сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасып, ... ... ... ... деректерді, ан,ыз-әфсаналарды,
хандар мен сұлтандардың ... ... өз ... ... ... кітап деуге болады.
Үшіншіден, қазақ, зиялылары шежіре кітаптарды тарихи ... ... ... ... таныған. Тіпті алғашқы ресми тарих ретінде
жазылған шежіренің өзін айтушы ... оған ... ... ... ... мәтінін тарихи тақырыпқа жазылған көркем ... ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» атты ... ... осы ... ... ... ... оны жоғарыда айтылған үш
талапқа да ... ... етіп ... осы ... ... ... ... тілдерге тәржіма жасау
жайында бірер сөз айта кетейік.
Хайдар ... бұл ... ... рет Англияның аса көрнекті
тарихшысы Ә. Денисон Росс (1871-1940 жж.) ағылшын тіліне аударып, оны 1895
жылы ... ... ... Осы ... сол ... ... ... 1972 жылы Лондонда жарық көрді. Шығарманың қазақ ... ... ... ... ... ғалымдар В. Вельяминов-Зернов, В.
Вяткин, Т. Султанов, К. ... ... өз ... ... ... ... ... кезінде қазақтын көрнекті ғалымы С.
Асфендияров та тәржіма жасаған. Хайдар Дулати ... ... ... ... 1969 жылы орыс ... ... ... Өзбек ғалымдары «Тарих-
и Рашидиді» парсы тілінен орыс тіліне аударып, 1996 жылы ... ... ... ... ... ... ... еңбегі - түркі
тектес халыктар тарихынан, соның ішінде қазақ кауымының көне ... ... ... ... ... ... Хайдарды оқыған күншығыс ғалымдарының ол ... жылы ... ... ... бірі жоқ. ... ... ... бірі – Ағзам. Ол
Мұхаммед-Хайдардың Қашмир өлкесі туралы жазғанына зор қуаныш көрсетіп,
өзінің ... ... ... ... Мұхаммед-Хайдардың әдебиеттегі
орнына ерекше баға береді. “Мұхаммед-Хайдар күншығыс ғылымның терең ... еді оның ... ол ... сөз ... ... ақын ... Оның
“тарихи Рашиди” кітабы болған оқиғаны төндіре айтуда ең ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
Алматы 1999. /10-28/
2. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz
3. Асанбай Асқаров. «Ұлы Тұранның ұлдары». ... 1998. ... ... ... «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы 1995. /87-90/

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Мұхамед Хайдар Дулати «Тарихи-Рашиди» атты еңбегі10 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь