Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі


І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4

ІІ Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

А) «Тарихи.и.Рашиди» кітабына жалпы сипаттама; ... 5.7
Ә) Моғолстан жөнінде және оның ханы Есенбұға; ... ... .8.11
Б) Мұхаммед Хайдар Дулатидің Кашмирде болуы ... ... .12.14

ІІІ Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

ІV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..16
Мұхаммед Хайдар Дулати- қазақтың есімі әлемге мәшһүр тарихшы ғалымы, кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі этнограф.
Ұлы ғалымнын, әкесі Мұхаммед Хусейн көзінде Моғолстан мемле-кетінің көзінде болған Султан Махмуд ханның туған қарындасы Хуб Нигарханымға үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидің анасы Хуб Нигар ханым - Моғолстанның әміршісі Жүніс ханның кенже қызы. Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар ханым - аты әлемге әйгілі Захириддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмуд өзінің күйеу баласы Мұхаммед Хусейнге Ташкент маңайындағы Оратөбе өңірін сыйға тартады. Міне, сонда Ташкент шаһарында 1499 жылы (хижра жыл санауы бойынша - 905 жылы) Хайдар Дулати өмірге келеді.
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім алған ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта ғасырлық аса көрнекті ғұламалары еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза табады. Әкесі қайтыс болған соң 1509 жылы Хайдар Дулати сол кезде Кабул уәлаятын билеп тұрған өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады.
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. «Тарих-и-Рашиди».
Алматы 1999. /10-28/

2. Интернет сайт. Адресі: www.google.kz

3. Асанбай Асқаров. «Ұлы Тұранның ұлдары». Алматы 1998. /55-60/

4. Әбсаттар Дербісәлиев «Қазақ даласының жұлдыздары» Алматы 1995. /87-90/

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Тарих факультеті
Қазақстанның ежелгі және орта ғасырлар тарихы кафедрасы

Реферат

Тақырыбы: Мұхаммед Хайдар Дулатидің
Тарих-и-Рашиди еңбегі

Орындаған: Мадиеав
Ж.Д.
ИП-61К тобы
Қабылдаған:
т.ғ.к., доцент
Махаева А.Ш.

Алматы – 2007 жыл

Құрылымы:

І
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ...3-4

ІІ Негізгі
бөлім ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

А) Тарихи-и-Рашиди кітабына жалпы сипаттама; ... 5-7
Ә) Моғолстан жөнінде және оның ханы Есенбұға; ... ... .8-11
Б) Мұхаммед Хайдар Дулатидің Кашмирде болуы ... ... .12-14

ІІІ Қорытынды
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

ІV Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... .16

Кіріспе
Мұхаммед Хайдар Дулати- қазақтың есімі әлемге мәшһүр тарихшы ғалымы,
кемеңгер ойшылы, аса дарынды қаламгері, әдебиет зерттеушісі этнограф.
Ұлы ғалымнын, әкесі Мұхаммед Хусейн көзінде Моғолстан мемле-кетінің
көзінде болған Султан Махмуд ханның туған қарындасы Хуб Нигарханымға
үйленген. Дәлірек айтсақ, Хайдар Дулатидің анасы Хуб Нигар ханым -
Моғолстанның әміршісі Жүніс ханның кенже қызы. Ал Жүніс ханның тұңғыш қызы
Михр Нигар ханым - аты әлемге әйгілі Захириддин Мұхаммед Бабырдың анасы.
Сонымен, Моғолстан ханы Сұлтан Махмуд өзінің күйеу баласы Мұхаммед
Хусейнге Ташкент маңайындағы Оратөбе өңірін сыйға тартады. Міне, сонда
Ташкент шаһарында 1499 жылы (хижра жыл санауы бойынша - 905 жылы) Хайдар
Дулати өмірге келеді.
Хайдар Дулати - өз заманы үшін жан-жақты әрі аса терең білім алған
ғұлама адам. Тарих ғылымы, поэзия, музыка, сәулет өнері, зергерлік салалары
бойынша оған дәріс берген ұлы Бабыр, Сұлтан Саид хан сияқты орта ғасырлық
аса көрнекті ғұламалары еді.
Хайдар Дулатидің әкесі Мұхаммед Хусейн Шайбани ханның қолынан қаза
табады. Әкесі қайтыс болған соң 1509 жылы Хайдар Дулати сол кезде Кабул
уәлаятын билеп тұрған өзінің туған бөлесі Бабыр патшаның қарамағына барады.
Ал Бабыр өзінің атақты Бабыр-наме атты мемуарлық кітабында Хайдар
Дулатидың ақындыық талантын, білімділігін, садақ жебесін жасаудағы
шеберлігін аса жоғары бағалаған.
Сұлтан Саид хан Қашқар елінің билік тағына отырған кезде, дәлірек
айтсақ 1514 жылы Хайдар Дулати осында келіп, Қашқар билеушілерінің бірі
болады. Сондай-ақ ол ханның мұрагері Әбу ар-Рашитдің ұстаз-тәрбиешісі болып
тағайындалады
Кезінде Хайдар Дулати есімі аса дарынды қолбасшы ретінде мәшһүр
болған.
533 жылы Сұлтан Саид хан қайтыс болады да, онын, тағына баласы Әбу ар-
Рашид отырады. Жас мұрагер дулат тайпасын жек көріп, қуғынға ұшыратады.
Бұған ренжіген Хайдар Дулати алдымен Бадахшанга, сосын үнді елінің әміршісі
Бабырдың баласы Камранға барып, 1539-1540 жылдары Аграда тұратын Бабырдың
үлкен ұлы Құмайынмен бірге болады.
Хайдар Дулати 1541 жылы Бабыр ұрпақтарының көмегімен Кашмир елін жаулап
алып, сонда дербес мемлекетке өзі жеке дара билік жүргізеді. 1551 жылы
Хайдар Дулати сондағы тағы тайпалардың бірімен шайқас кезінде мерт болады.

Негізгі бөлім
Тарих-и Рашиди - Хайдар Дулатидің есімін әлемге мәшһур еткен ең
басты шығармасы. Бұл еңбегінде ғалым ХV-ХVI ғасырларда қазіргі Қазақстан,
Өзбекстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістан аймағында болған аса манызды тарихи
оқиғалар туралы жазады.
Сондай-ақ Ауганстан, Тибет, Үнді елдерінде орын алған кейбір саяси,
мәдени, әлеуметтік оқиғалар да қамтылған. Ғалым, қаламгер сол елдерді мекен
еткен ру-тайпалардың, халықтардың тарихын, қоғамдық-әлеуметтік өмірін,
әдебиетін, медениетін, әдет-ғұрпын, салт-санасын зор білгірлікпен жазып
қалдырған. Бұл еңбектің ең құнарлылығы - Хайдар Дулати өз көзімен көрген
аса маңызды оқиғаларды өзінен бұрынғы және өзі өмір сүріп отырған дәуірдегі
тарихи құбылыстармен шебер түрде байланыстыра отырып баяндайды.
Тарих-и Рашиди - қазіргі Қазақстан, Өзбекстан, Шығыс Түркістан,
Ауғанстан, Үндістан, Тибет елдерінің ХV-ХVI ғасырлардағы тарихын,
географиясын, әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші ғалымдар үшін аса құнды,
таптырмас деректер көзі болып табылады
Бұл еңбекте бір кезде ауылы аралас, қойы қоралас болып жатқан күллі
түркі халықтарының қоғамдық-әлеуметтік ғұмыры баяндалады. Алайда Хайдар
Дулатидің бұл кітабын қазақ халқының төл тарихы, шынайы шежіресі деуге
болады. Қазақ тарихы, Хайдар Дулатидің айтуы бойынша, Моғолстан
мемлекетінің өмірге келуімен -тікелей байланысты. Моғолстан - шығысында
Ертіспен, солтүсгігінде Балқаш көлімен, батысында - Түркістан және Ташкент
шаһарларымен, онтүстігінде Қашғариямен шектесіп жатқан ұланғайыр мемлекет
еді. Сонау XIV ғасырдың екінші жартысында Моғолстанның алғашқы хандары
Тоғлұқ-Темір мен Ілияс-қожа Мауераннахрды өзіне қарату үшін бірқатар
соғыстар жүргізді. Бертін келе осы мемлекетке қарасты, Жетісу жеріндегі
билік әмір Қамараддинге көшті. Бұл кезде Орта Азияның билеушісі Әмір Темір
Моғолстан жеріне қайта-қайта шабуыл жасаумен болды. Моғолстанның билеушлері
әмір Қамараддин дулат, Еңке төре, Қызырқожа хан және Ақ Орда билеушісі
Тоқтамысхан бас қосып, Әмір Темірге қарсы шыкты.
Он бесінші ғасырдың екінші жартысында мемлекеттің ішкі қайшылыктары
күшейіп, қазақтың көптеген ру-тайпалары Дешті Қыпшақты тастап кетті. Олар
Жетісуға қоныс аударған еді. Бұларды Шу өңіріне қазақтың алғашқы хандары
саналатын Жәнібек пен Керей бастап барып еді. Моғолстан ханы Есенбұға көшіп
келген қазақтарға негізінен Шу өзені, Қаратау маңайынан қоныс берді. Ал
Жәнібекпен Керей бұл кезде Жетісуда қазақ хандығын құрды.
Сөтіп, Хайдар Дулатидің Тарих-и Рашиди еңбегінде қазақтың алғашқы
хандары және олардың көрші елдермен қарым-қатынасы кең көлемде сөз болады.
Сондай-ақ мұнда Керей ханның баласы -Бұрындық хан, Жәнібек ханның баласы -
Қасым хан, т. б. туралы құнды деректер бар.
Хайдар Дулати қазақ халқының этникалық құрамына енген ру-тай-палар жайында
егжей-тегжейлі жаза келіп, тайпалық тартыстардың тарихта сан рет қанды
қақтығыстарға соқтырғанын, ел ішіндегі алауыздықты сыртқы жаулар қалай
пайдаланып кеткенін нақты деректер негізінде әңгімелейді.
Хайдар Дулати тарихшы ғалым ғана емес, ол сонымен бірге аса дарынды жазушы,
ақын. Сол себепті ол Тарих-и Рашидиді көркем сөз зергері ретінде жазып
шыққан. Каламгер өз көзімен көрген оқиғаларды аса дарынды суреткерге ғана
тән шеберлікпен бейнелеп көрсетеді.
Міне, соның нәтижесінде Тарих-и Рашиди ресми тарихтан гөрі, көркем шежіре
дәстүр мен жазылған шығармаға көбірек ұқсайды. Жалпы Хайдар Дулати өмір
сүрген дәуірде оқыған зиялылар арасында шежіре жазу салты кең тараған еді.
Әйтсе де Хайдар Дулати жазған шежіре ғылыми жығынан да, көркем сөз өнері
тұрғысынан да өзгелерден биік туынды болатын.
Қазақта шежіре айту мен жазудың қалыптасқан тәсілі бар. Хайдар Дулати
қазақ қауымының тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын, әдет-ғұрпын бейнелейтін
тұстарда осы дәстүрді сақтайтын сияқты. Мәселен, Тарих-и Рашидиде қазақ
билеушісі Қасым ханның алыстан қонақ болып келген Сұлтан Сайд ханды қалай
қарсы алғанын бейнелейтін көрініс бар. Мұнда Қасым хан өзінің құрметті
қонағына қарата айтатын монологы берілген. Бұл монолог-сез ішкі логикалық
үйқасқа құрылған өлең болып келеді. Қасым хан сөзінің тындаушысына
тигізетін эмоциялық әсері күшті екенін аңғару қиын емес. Қасым хан сонда
сөйлейді: Біз дала халкымыз, бұл жерде қымбат бұйымдар мен тағамдар жоқ.
Ең қымбат байлығымыз - жылқы және ең дәмді тамағымыз – оның еті, әрі ең
сүйкімді сусынымыз - оның қымызы мен одан дайындалатын тағамдар.
Біздің өлкемізде бау-бақша мен зәулім үйлер жоқ. Серуендейтін жеріміз
– малдың жайлауы, сонда барып бәріміз бой жазып, сайран салып, жылқыларды
қызықтаймыз, -мына екі сәйгүліктей екі жылқыны ешқашан көрмегені
әңгімеледі.
Бірде Қасым хан: Ел - жылқының күш-қуатына қарай тіршілік етеді.
Менде осы екі арғымақтан басқа өзіме лайық сенімді ат жоқ. Сондыктан екеуін
бірдей сізге тарту ете алмаймын. Енді сіз қадірлі қонағым болғандыктан,
екеуінің бірін таңдап, қабыл алыңыз. Ол әрқайсысын жеке-жеке сипаттап
шықты. [Саид] хан біреуіналды. Ол аргымақтың аты –Оғылан Түік еді.
Шынындада, сондай бұдан кейін туған жок,. Қасым хан тағы бірнеше атты сол
үйірден таңдап, алдына тартты (80, 309).
Хайдар Дулатидің бірқатар елдерге жасаған саяхаттары да осы екбекте
тартымды түрде баяндалған. Тарих-и Рашиди оқиғаларға, ғажайып көріністерге
аса бай еңбек. Мәселен, қаламгер Тибет елінің табиғатын сүйсіне суреттеп,
сондағы алтын өндіру кендері туралы қызықты хикаялар айтады.
Осы Тибет сапарында ол жол-жөнекей көптеген қиындықтарға тап болып,
ақыры гүл жайнаған Бадахшанға зорға жетеді. Бұл сапарда ол жанындағы жеті
жүз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі
Мұхаммед Хайдар Дулатидің өмір белестерінен
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”
Мұхаммед Хайдар Дулатидің тарихи тәлімдік тағылымдары
Мұхамед Хайдар Дулати «Тарихи-Рашиди» атты еңбегі
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы
Мұхаммед Хайдар Дулати еңбектері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь