Қарым-қатынас ұғымы және оның мәні жайлы

Кіріспе 3


Негігі бөлім 8


1. Т. Әбдіков прозасындағы замана бейнесі 8


1. Т.Әбдіков шығармаларындағы кейіпкерлердің рухани әлемі 32


1. Т. Әбдіковтің "Өлара" романы: тартыс және мінез 40


Қорытынды 52


Пайдаланған әдебиеттер тізімі 55
60 жылдардың аяғы, 70 жылдардың басына қарай қазақ әдебиеті жаңа сапалық сипаттарға ие бола бастады. Әдебиеттегі жағымды образды кеңес мемлекетін нығайтушы, қоғамдық тұлға, социалисті еңбектің озаты деп, суреттейтін қалыптасқан дәстүр шеңберінде шектелмей, жеке адамның жан дүниесін, ішкі сарайын, адам ретіндегі күйініш-сүйініштерін көркем түрде бейнелеу үрдісіне ұмтылыс жасала бастады. Әрине, бұған дейінгі қазақ әдебиетінде ондай сипат байқалмады деуге болмайды. Бұрын алдымен қоғамдық фон, саяси ұстаным, патриотизм, интернационализм мен еңбексүйгіштік сияқты кеңес адамына ғана тән болуы тиіс жақсы қасиеттерді алдымен ашып көрсету шарт болатын. Ал жеке адамның ішкі әлемін, оның қайшылықтары мен сезім-күйлерін бейнелеу заман талабымен толық қабыса бермейтін.
Осы кезеңде оқырман қауымды елеңдеткен адам тағдырын, оның жан дүниесіндегі құбылыстарды, алғашқы орынға шығару үрдісінің байқалуы еді. Әдебиеттің мәңгілік функциясы-идеялық эстетикалық сипаты рухани құндылық ретінде көңіл аудара бастады. Қазақ прозасына көркемдік серпін әкелді. Ә.Таразидің, С.Мұратбековтың, Ә.Кекілбаевтың, Д.Исабековтің, А.Сүлейменовтың, М.Мағауиннің, О.Бөкеевтің, Т.Әбдіковтің адамның жан дүниесін түрлі аспектіде, әр түрлі көркемдік деңгейде ашып көрсетуді мақсат еткен шығармалары, міне, осы кезеңнен бастап жарық көре бастады.
Бұл жазушылар өздерінің шығармалары арқылы қазақ прозасына өзіндік жаңалықтарын ала келді. Ол жаңалықтар ең алдымен, алдыңғы он жылдықтарға қарағанда, пішіндік тұрғыдан шығарма жасау жолдары ширай түсті. Жазушылар сюжет құру, композиция құрастыру, образ ашу мәселелерін тап-тинақтай етіп игере бастады.
Екіншіден, кеңес адамын, еңбекті, интернационализмді жырлау сияқты бұрынғы жылдарда көп кездесетін идеологиялық талаптардан гөрі, алдымен көркемдік-эстетикалық талаптарды басшылыққа алу үрдісі байқалды. Аталған авторлар кеңестік шындықты жырлау үшін жалаң деклорациямен публицистикалық ұрандарға ұрына беруді басшылыққа алмай, бірден жеке адамның жан дүниесіне үңілуді діттеді. Цензуралық тосқауылдың мықтылығына қарамастан,адам бойындағы қайшылықтар, асқынып кеткен кемшіліктер ашық түрде көркем шығарманың негізіне айналды. Бұрынғыдай ылғи қоғамды, мемлекетті ойлап, патриоттық сезіммен ғана өмір сүретін жасанды кейіпкерлердің орнына ең алдымен өз жағдайын, сосын ет жақындарының қамын жейтін, өз қиял-сезімін күйттей білетін шынайы кейіпкерлер басты.
1. Кекілбаев Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті. // Егемен Қазақстан. 2002, 29-қараша
2. Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік.–Алматы: Ана тілі, 1997.-256 б.
3. Кекілбаев Ә. Адамстанға саяхат. // Егемен Қазақстан. 2002, 4-қыркүйек
4. Бөкеев О. Белеске беттеген бес жігіт. // Қазақ әдебиеті. 1983, 25-ақпан
5. Әбдіков Т. Әке.–Алматы: Қайнар, 2005.-384 б.
6. Әбдіков Т. Айтылмаған ақиқат.–Алматы: Жалын, 1979.-255 б.
7. Нарымбетова Б. Халықтан ниет,жазушыдан қызмет. //Евразия КZ. 2007. 19-қаңтар. №3. (103)
8. Жеңісұлы Е. Адами философия. // Жалын. 2003, тұсау кесер дана.
9. Тұрғалиева О. Пенделік мұң мен періште үміт жыршысы. //Жалын. 1997, №7-8
10. Әбдіков Т. Оң қол менің өзге шығармаларыма обал жасап жүрген секілді.// Қазақ әдебиеті. 2000, 22- қыркүйек
11. Әбдіков Т. Ақиқат.– Алматы: Жазушы, 1974.-182 б.
12. Абай. Қара сөз.– Алматы: Ел, 1992.-272 б.
13. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық томдық.– Алматы: ҚАЗақпарат, 2006.-528 б.10 том.
14. Серікқалиұлы З. Тағдыр және біз.– Алматы: Ана тілі, 1996.-320 б.
15. Әбдіков Т. Таңдамалы. Роман және повестер.– Алматы : Жазушы,1992.-512 б.
16. Әбдіков Т. Көкжиек.– Алматы: Жазушы, 1969.-67 б.
17. Әбдіков Т. Өлара.–Алматы: Жалын, 1985.-352 б.
18. Нұрпейісов Ә. Айқас алаңы–адамның жан дүниесі.// Егемен Қазақстан. 2004, 31-желтоқсан
19. Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі.– Алматы: Ғылым, 1982.-148 б.
20. Әбдіков Т. Әдебиетке реформа жасау дегенге түсінбеймін.// Ана тілі. 2002, 29-тамыз
21. Жанұзақова Қ.Т. Т.Әбдіков прозасындағы көркемдік ізденістер.// Керуен. 2008, № 1
22. Түгенбаева К.Т. Жазушы Төлен Әбдіков шығармаларындағы парасаттық қасиет-ұлт мақтанышы.// Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы. Филология сериясы.2007, № 1
23. Серікқалиев З. Роман және біз.– Алматы: Раритет, 2008.-320 б.
24. Жанұзақова Қ.Т. Мәңгілік майдан.// Жұлдыз. 2008. № 4
25. Егеубаев А. Сөз жүйесі.– Алматы: Жазушы, 1985.-272 б.
26. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық томдық.– Алматы: ҚАЗақпарат, 2005.-998 б. 9 том.
27. Әбдіхалық Ж. Парасат майданы туралы.// Егемен Қазақстан. 2002, 13-қараша
28. Әшімбав С. Мұрат алды–ізденіс.–Астана: Елорда, 2006.-355 б.
29. Әбдіков Т. Жазушының негізгі құралы–сөз.// Қазақстан жаршысы. 1994, 14-масым
30. Дәулетбаева Б. Құпия есіктің кілтін ашқан қаламгер.// Қазақ әдебиеті. 2002, 22-қараша
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ...  ... ... ... ҰЛТТЫҚ  УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Диплом жұмысы
Төлен Әбдіков прозасының көркемдік ерекшелігі
Орындаған:
4 курс студенті ... ... ... ... ... доцент ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жіберілді:
« 20 » мамыр 2009 ж.
Мазмұны
Кіріспе
3
Негігі ... Т. ... ... ... бейнесі
8
1. Т.Әбдіков ... ... ... ... Т. ... ... романы: тартыс және мінез
40
Қорытынды
52
Пайдаланған ... ... ... ... 70 жылдардың басына қарай қазақ әдебиеті ... ... ие бола ... ... ... ... кеңес
мемлекетін нығайтушы, қоғамдық тұлға, социалисті еңбектің озаты ... ... ... ... ... жеке адамның жан
дүниесін, ішкі сарайын, адам ретіндегі күйініш-сүйініштерін көркем ... ... ... ... ... ... ... дейінгі қазақ
әдебиетінде ондай сипат байқалмады деуге болмайды. Бұрын алдымен қоғамдық
фон, саяси ұстаным, патриотизм, интернационализм мен ... ... ... ғана тән ... тиіс жақсы қасиеттерді алдымен ашып көрсету
шарт болатын. Ал жеке ... ішкі ... оның ... мен ... ... ... ... толық қабыса бермейтін.
Осы кезеңде оқырман ... ... адам ... оның ... ... алғашқы орынға шығару үрдісінің байқалуы еді.
Әдебиеттің мәңгілік функциясы-идеялық эстетикалық сипаты рухани ... ... ... ... ... ... көркемдік серпін әкелді.
Ә.Таразидің, С.Мұратбековтың, Ә.Кекілбаевтың, ... ... ... ... ... ... түрлі аспектіде, әр түрлі көркемдік деңгейде ашып көрсетуді ... ... ... осы ... ... ... көре ... жазушылар өздерінің шығармалары арқылы қазақ прозасына ... ала ... Ол ... ең ... ... он жылдықтарға
қарағанда, пішіндік тұрғыдан шығарма жасау жолдары ширай ... ... ... ... құрастыру, образ ашу мәселелерін тап-тинақтай етіп
игере ... ... ... ... ... ... сияқты
бұрынғы жылдарда көп кездесетін ... ... ... ... ... ... алу ... байқалды. Аталған
авторлар кеңестік шындықты жырлау үшін ... ... ... ... ... ... ... бірден жеке адамның жан дүниесіне
үңілуді діттеді. Цензуралық тосқауылдың мықтылығына қарамастан,адам
бойындағы ... ... ... ... ашық ... ... ... айналды. Бұрынғыдай ылғи қоғамды, мемлекетті ойлап,
патриоттық сезіммен ғана өмір сүретін жасанды кейіпкерлердің ... ... өз ... ... ет ... ... ... өз қиял-сезімін
күйттей білетін шынайы кейіпкерлер басты.
Үшіншіден, қазақ әдеби тілінің мол мүмкіндігі ашылды. Әдеби ... ... ... аталған авторлар әр ... ... ... Атап ... Ә.Кекілбаев, А.Сүлейменов, М.Мағауин,
О.Бөкеев, Т.Әбдіков ... жаңа буын ... ең ... ... ... ... қазақ тілін қаншалықты бай, қаншалықты икемді екенін
байқатты. Ал әдебиеттің басты пәні адамды суреттеу үшін ... ... ... қордың айналысқа енуі-ең алдымен аталған авторлар таланты мен
ізденістерінің ... ... ... соны ... үлгілері ретінде С.Мұратбековтың
"Жабайы алма", Ә.Кекілбаевтің ... ... ... ... пен ... ... атауға болады.
М.Мағауиннің "Тазының өлімі", "Бір атаның балалары" ─70 ... ... ... ... ... ... ... тұрғысының сәтті
жазылған бұл туындылардан бұрын соңды қазақ прозасында ... ... және ... ... аңғарылады. "Тазының өлімінде" ойды
астарлап жеткізуге бағытталған символикалық ... ... ... ... Бас кейіпкер тазы болғанмен, шығармада
айтылатын негізгі ... адам ... ... деген заманалық
көзқарас. Автор кеңес дәуірінде ашық айтуға болмайтын ұлттық ... ... мен ой ... ... ... ... мезгеп ұсынады. Жалпы өзі өмір сүріп отырған саяси-идеологиялық
режимге қарамастан, түпкі авторлық позициясын астарлап жеткізе біледі.
Ал О.Бөкеевтің ... ... ... ... ... автордың қоғамға, өмірге, табиғатқа көзқарасы тұрғысынан
баяндалғандықтан философиялық ой ... ... орын ... ... әңгімесінің астарында халықтың ұлттығын, этностық сипатын
жою жолында жүргізілген ... ... "тың ... ... ұранымен ең
шұрайлы жерлерге басқа ұлт ... ... ... момындығы
мен дәрменсіздігін пайдаланып, қазақты мүйіздеуге кіріскендігі, ата-баба
қаны тамған, кіндік кесіп, кір жуған туған ... ... ... ... ... ... саясаты сезіледі.
Осылайша,көркем прозаға ешкімге ұқсамайтын өз үні, өз ... ... ... арқылы жаңа тыныс, тіпті жаңа көркемдік бағыт
ала келді десе де болады. ... ең ... ... әрі ... ... ... жан дүниесіне мейлінше дендеп ене білді. Кеңес
адамының артықшылығын, ұжымдық еңбекті жырлаған ... ... ... ... ... ... ... гүлдендіре түскендей
болады. Жазушының бейнелі де бай тілді туындылары оқырмандар ... ... ... ... Оның ... қасқа құлыным",
"Мұзтау", "Қар қызы", "Құм мінезі", "Сайтан көпірі", "Жетім ботасы" т.б.
шығармалары ... ... ... ... ... жаңа
бір қырынан көрсете білді. Адам мен табиғат, адам мен ... ... ... кең аша отырып,жазушы сол арқылы оқырманға ой ... сол ... ... ... ... ... ... өзі
көркемдік тәсілдерді түрлендірудің бір жолы. Бөкеевтің қай шығармасын алсақ
та терең тебіреніске, жүрек қылын дөп ... ... толы ... сол ... ... ... ... "Дермене",
"Гауһартас", "Сүйекші" повестері ... ... ... ... ғана ... ... ... характерлерді сомдау
тәсілдерін қолдану жағынан да ... ... ... ауыл ... махаббат сезім және сенім мәселелері─жас отаудың қалыптасуы,жас
жұбайлардын өзара түсінісуі түрлі сынақтар арқылы ... ... ... ... идея ... ... ... сюжеттік желілердің іріктеліп
алынуы, моральдық түйіндер өмір шындығына жақын келеді.
Т.Әбдіков шығармаларында дүниетаным, ... ... мен ... өрнектері жарасымды өрнек табады және ... ... бірі ... ... ... ... ... оттары
жымыңдайды", "Ақиқат" сияқты шығармалары арқылы әкелді. "Тозақ оттары
жымыңдайды" ... ... ... рухани нормаларға мұрын шүйіре
қарайтын жеке адамның трагедиялық халін нанымды сюжет пен ішкі ... ... ... ашып көрсетеді.
"Бас сүйегі"─психологиялық талдауға құрылған. Онда адам ... ... толы ... ... ... ұғымы арқылы
түсіндіріледі. Адам санасын билеп алған санасыздық түс көру, сандырақтау,
аңғармай сөйлеу, еріксіз қозғалу сынды ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында кіші жүз руынан
шыққан Жаубөрі батырдың бас сүйегін ... оның ... ... ... ... ... күресте ерлікпен қаза тапқан Жаубөрі батыр туралы
тарихи деректерді толық білмегендіктен, сондай-ақ, қастер тұтар қасиеттен
қаймықпағандықтан бес жыл ... бір ... ... да ... ... Автор бес жыл ішіндегі Хамит санасындағы санасыздық құбылыстарға
үңіледі. Әңгіменің өң ... ... ... ... детальдар Хамит бейнесін
аша түсу мақсатында қолданылған. Шашылған ... , түс ... ... ... ... ... ... т.б. сюжеттер мүсінші бейнесін аша түседі.
Фонтастикалық шығармаларымен ... ... ... ... ... Оған "Оң қол" ... айтуымызға болады. Жазушы жас
қыздың өз қолы өзіне қастандық жасауы негізінде адам ... ... ... ... ... іздеп қана қоймай, ол жөнінде философиялық түйін
жасайды. Дүниедегі бар жамандық атаулы адам ... ... ... ... әңгіменің шешімін трагедиялық халмен айшықтаған. Сұлулыққа,
өмірге құштар Алманың аяқ ... мерт ... да ... ... ... қуып ... жан ... тән
құмарлығын айырбастағанын "Мансап", "Жат перзентті" арқылы көреміз. Сондай-
ақ, жетпісінші ... ... ... ... ... "адам
қайтсе қалады адам болып" мәселесі еді. Оның әдебиетте ұзақ баян ... ... ... ... ... еңбек сіңіргені ақиқат. Төлен
Әбдіковте шығармашылық ізденістерін, негізінен, осы бір сүрлеудің айдынды
жолға айналуына бағыштады. Осы ... ... ... Әбіш ... ... әрі әлемдік, әрі мәңгілік проблеманың қазақ тіршілігіндегі көрінісін
мейлінше етене жақын және терең жеткізуге күш салды. Сол ... өз ... ... ... ... ... місе ... өз халқының жиырмасыншы
ғасырдағы бастан кешкен итырқылжыңдарының тарихи астарын жіті ... ... ... ... әлі ... қоймаған "Өлара" романының
бірінші кітабы солай келді. Ол шамамадан тыс ... ... ... ... ... ... ... болған көзқарастар мен
мінез-құлық ұстанымдарының күйкі ... қаз ... ... таныта білді. Тоталитарлық идеологияның жауырды жаба тоқып, өзі
жасаған әлеуметтік қиянаттарды әр қилы ... ... ... ... тырысқан саяси көлгірлігін ... ... ... ... ... 5 б.] ... Әбдіковтің өміріне қысқаша тоқталсақ, қаламгер 1942 жылдың 4
қыркүйегінде Қостанай облысы Жангелдин ... ... Айса ... қарасты Көлқамыс елді мекенінде колхозшының отбасында дүниеге
келген. 1965 жылы С.М.Киров атындағы ... ... ... факуьтетін бітіргеннен кейін, "Қазақстан пионері" газетінің әдеби
қызметкері, бөлім меңгерушісі, 1970-1979 жылдары ... ... ... ... бас редакторының орынбасары болып жұмыс істеді. 1977
жылы "Қазақфильм" киностудиясының ... ... ... бас ... ... ... 1989-1991 жылдары "Қазақ
әдебиеті" газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының
екінші хатшысы ... 1994 жылы ... ... ... саласындағы көмекшісі болып тағайындалды. 1996-2007 жылдары
Президент ... ... ... жөніндегі ұлттық кеңестің хатшысы,
Президент әкімшілігі Бөлім меңгерушісінің орынбасары, бас ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
журналының бас редакторы. Шығармалары ... ... ... ... ... ... ... "Оң қол",
"Парасат майданы", ... "Біз үшеу ... атты ... ... ... "Қыз ... пен Ерсейіт" повесі бойынша "Өтелмеген
парыз" атты көркем фильм түсірілді. Грек ... ... ... ... ... тіліне аударды. Шығармалары бірнеше шет ... орыс ... ... одан ... Санкт-Петербург қаласында
"Славия" баспасында ... ... атты ... ... ... ... сіңірген қайраткері, Мемлекет сыйлығының лауреаты,
Қазақстан Республикасы ПЕН-клубы сыйлығының лауреаты, Франц Кафка атындағы
Европалық ... ... ... ... ... ... бейнесі
Философиялық парасаттың терең сыршылдығымен таңдандыра елеңдеткен
Төлен Әбдіков өз ... ... ... жоғары қояды. Адамның парасаты
жазушы үшін алдына қойған үлкен мақсат сияқты. Халықтың жаны мен ... бас ... ... шебер беріледі. Өз дәуірінің жастары
алдындағы мәселені қозғай отыра ... жас ... ... ... ... ... ... мен өмірдегі өз орнын тауып, адамгершілік ... ... ... ... бен мансап, ар мен ұят, ... ... ... арпалысында бірінші қасиеттің жеңіп шығуы
қаламгердің негізгі ... ... ... ... Яғни әдебиет мұраттарындағы,
тіл тазалығындағы, ұлт психалогиясындағы заман ... ... айта ... деген адалдығы.
Төлен Әбдіков суреткерлігінің негізгі ерекшелігі – тазалық. ... ... ... ілім биігінен іріктеп, іске асырып ... ... ... ар ... үшін ең ... мінезі, жазушының шындық үшін жан
пидалылығы"[2,159б.]─деп қаламгердің өзі ... ... ... ... ... босаң, оқиғаның жалған
өрістеуіне, құрылған шығармасының ... ... ... ... тақырыбының жүгін еркін көтеріп оқырман санасына өзгеше ой тастап, сәуле
құяр автордың парасат ... ... ... алыс ... жазу ... ... ... Төлен Әбдіков күні кешегі озбыр заманның күні-түні желкеңе мініп
алып, "осыны айт,осыны жаз" деп ... ... ... ... да құлақ аспай, сыртқары қала біліпті. Тап ... ... ... ... тың игеріп жатыр екен деп, совхоз өңірін, қызыл
топырақты ... ... кен ... ... екен деп ... өмірін жазамын деп
босқа арамтер болмапты. Өз заманының қаһарманын іздеп те ... ... көзі ... кеңістікті ауыл мен қалаға, өз еліміз бен
бөтен елге, суреткердің ойын бөлер уақытты өткен ... осы ... ... жіктеп, бөліп-жарып жатпапты. Пәлен деген елді,пәлен деген заманды,
пәлен деген қоғамды, пәлен ... ... ... ... ен таңба
салынған еншілі шындықты емес, әмбені тебіренте алатын әлеуметтік мәні зор
ортақ шындықты іздепті",[3,3б.]─деп Әбіш Кекілбаев ... ... ... идея, жалған моральды мойындамағандығын, коммунистік идеологиямен
қасиетті ... ... және осы ... ... әділ ... шығармаларының тағы бір өзгешелігі өзінің ешкімге де
ұқсамайтын кейіпкерлері және ... ... ... ... ... жапа тармағай сұрақтарына жан-жақты жауап беруге тырысқан жазушы
адам баласының сан қилы ... ... ... мен ... ... ... шынайы суреттеп береді. Адам баласындағы ... адам ... ... ... адамгершілік,
адамдық сияқты тамаша қасиеттер мен пендешілік, арамзалық ... ... ... ... ... ... сарыны.
Жазушының өзіндік ерекшелігі туралы О. Бөкеев: "Төлен прозасындағы
мен аңғарған ... ... мен ... ойының
ауқымдылығы. Тақырыптық жағынан да соны, әркімнің міне ... ... ... ... ... ... тым ... себетін жазушының сол
кірпияз дәні өніп шығар ... ... ... ... ... ... әр кітабы дүниеге түйенінің боталағанындай болып, ыңыранып әрең
келу сыры-осында шығар" [4, 4-5б.б.]─дейді.
Төлен Әбдіков ... ... ... ерекшелігі бір
шығармада айтылған ойдың келесі бір шығармада жалғасын ... ... ... ... ... ажар ... келбетпен, басқаша үнмен
айтылатыны. "Тозақ оттары жымыңдайды", "Қыз Бәтіш пен ... және ... ... ... ... ... Бұл үш туынды бір-біріне
соншалық туыс, соншалық жақын дүниелер. Осы үш ... ... ой, ... ... Жазушының "Тозақ оттары жымыңдайды" повесінде, ... ... пен ... повесінде айтқан ойлары "Әкеде" толыға түседі.
Қазақ прозасында әке ... ... ... ... ... "Әке" ... ... деңгейіне көтерілгендері шамалы. Повесть
деп аталса да, романның жүгін ... ... әке ... ... ... ұрпақтың өмір сүрген дәуір кейпін көрсету көркем сөздің шын жүйрігінің
ғана өресі жетер тірлік.
"Әке" повесінде хал үстінде жатқан ... ... ол ... ... ... лирикалық шегіністер арқылы байыптап өтеді. Қаладан хабар
ести сала жеткен ұл әкесінің төсегінің қасына отырып, бір ... ... ... есіне түсіреді. Бұл, ұрпақтың өз тегіне көз ... ... ... ... өлім ... ... жанның түйсігіндегі
өзгерістерді дәл болжап, дәл шамалауының көрнісіндей.
Октябрь ойранынан соңғы бір тыншымаған ... ... бір ... әулетінің трагедиясымен айқындалады. Тағдыр маңдайына сайдың
тасындай бес ұл ... ... ... не ... ... жұртты
тамсандырған әулет. Халық басына туған зобалаң нәубет атаулының бәріне бір-
бір ұлдан құрбандық беріп отырған. ... атты ... атып ... бай мен ... ... өлген. Әбсаттар ұлы ашаршылықта
әйелі, бала-шағасымен түгел өліп, Дүйсен репрессияда кеткен.
Елді таңдай қақтырған өскен-өнген ... ... ... тұяқ – ... ... төрт ... ажал жұтып, бүтін бір әулеттің аманатын
арқалап қалған жан өзінің бұл ... жер ... ... ... Өз
бауырларының тындырған шаруасындай істі өзі тындыра алмайтынын, олардай
бауырмал, ақжүрек бола ... ... ... ... тірі ... ... үлкен істер тындырар еді-ау" дейтін өкінішке жақын сезім. Сөйте тұра,
лирикалық кейіпкер─әкенің өзі де ... ... ... ... ... өзі ғана ... ... аңғаруға болады.
"Әке" повесінде ұрпақ қалдыру жолындағы қазақы иірімдер өте қанық.
"Менің есіме жамағайын біреудің бала ... ... ... ... естігенде әкемнің жылағаны түсті. "Шіркін-ай, ұрпақ қалмай қояр ма
деп қорқып жүруші ... ... ... жасаймын десе, жақсылығы аз ба?"-деп
жаулықтай шұбатылған бет орамалмен көзін сүрткен. Мен кезінде соған ... ... ... ... ... ... ... босаныпты дегенге өз
басым қанша зорлансам да, ... ... ... ... ... жалғыз қалған бейшара әкем жан басының мынау тіршілікте ... ... ... гөрі жақсырақ білген болуы керек",[5, 81б.]─дейді
автор.
Соғысқа кеткен жалғыз ұлын ... ... ... кемпірдің уайымын
беретін тұс та ерекше жылы. Жорабектің атын атамай сөз ... ... ... ішің аман ба?", ... қай ... ... ... сау бол ", " Ойбай, Жорабек, мен кетейін",-деп
тіпті үйге мал ... ... ... үйді ... ... құрық алып, малды қуар еді" [5, 97б.]. ... ... жалт етіп ... ... ... эпизоттардың өзінде-ақ оқушының
кеуде тұсын қозғап кететін ... көп. Қара ... ... ... ... естігенде кенет өліп кететін ... ... ... ... ... ... сайын біз күтпеген шындық, біз мән бермеген
өмірлік жағдайлар кездесіп отырады.
Осы шығармамен үндес ... бірі "Қыз ... пен ... ... бұл ... да ұрпақ жалғастығы негізгі мәселе. Мұнда ... ... ... жалғызы аурудан қайтып, кемпірі екеуі ғана қалып,
алданыштың жоқтығынан азап шеккені сөз ... ... күні күн ... бар ... ... медеуі ұрпақ деп білетін қазақ үшін қу
тізені құшақтап от ... ... ... ... ... жоқ. Осындай
жағдайға тап болған Қожабек шалға оқырман өзінен-өзі тілектес болып, шалмен
бірге күрсініп, шалмен бірге қамығады.
"Мақтап жатыр, ... ... О, ... қу жаны қайғыдан қусап
біткелі тұрса да "менен туған бала ... ... екен ғой" ... бір
болмашы арсыз мақтаныш көңіл түкпірінде бойдағы баланың қимылдағанындай
әрегідік бір бұлт етіп қалады".[6, ... ... ... атаулыны жаны түршігіп ұнатпайтын. Бірақ
сәулетті күмбездің тек тіршілікке емес, өлімге де жарасатынына іштей қайран
қалды. Тап енді ... ... өзге ... ... ... боп, ... секілді.[6,175б.]. Оқиға шиеленісіп, дамыған сайын ... ... бұлт етіп ... ... ... ... ... елегізе күту,
сезімімен шығармаға дендей келгеніңде, алдыңнан өзіңді де азаптайтын ой
дариясы кездеседі. Болаттан бала ... ... ... ... ... ... емініп, енді оқырман да сол сәбиді іздеуге кіріседі.
Кейіпкерге іштей аяушылық туып, оның ... ... бос ... ... ... шырқау шегіне таяйды. Болатқа деген екіұдай сезім де осы
арада туады. Болат─шығармада жоқ ... ... ... ... сол жоқ
кейіпкердің іс- әрекетіне құрылған. Алғашқы сәттерде оның іскерлігі, ... ... ... ... соңына қарай бастапқы сүйініштен
арылып, әкесіне ... ... үшін ... ... отырады. Сондықтанда:
"Мұ не қылғаның, жарығым-ау. Бәрі қолыңнан келгенде қиянат қылмау
қолыңнан келмегені ме, ... ... ... ... ... заңы
шығар, адамнан көрген зәбір ... ... Соны неге ... да ... ... ... еді, адам обалы қайтып жіберсін..."
[6,192б.]─деген зират басындағы ... ... ... ... шал ... ... ... естіп келсе, кейін талай жандарға қиянат
істегенін де ... Сол ... ... ... немересінің жүзін де
көре алмай кетеді.
Бұдан әрі ... ... ... шығарып, қорытындыны үш-ақ ауыз
сөзбен ... Онда ... ... ... ... бір ... талды
аударып тастап кете беретін Қалидоллаға ырзалығы айтылады да:
"Қожекең мұратына жеткендей ... ... ... -ай"деп қояды.
Арсыз тіршілік!"-деп нүкте қойылады. Бұл қорытындыда ... ... да, ... де ... бір сәт ... тіршіліктің сәттік
қызығына қалайша тез алданып кеткеніне ... әрі ... ... шығарманы әуелгі оқиғасынан бастап ойша қорыта келгенде, Қожабектің
көңілінде бір медеу жатқанын түсінесіз. Аты ... да ... ... ... қатар бұл повесте ұрпақ қалдыру мәселесімен бірге
тазалық, адамгершілік бастауларының негізі неде ... де ... екі ... сарындас шығармасы─" Тозақ ... ... Онда ... Америкадағы жер бетінен құрып бара жатқан араку
тайпасының тағдырын суреттеу арқылы жетпісінші ... ... ... ... жағдайын тұспалдап меңзейді. Өйткені кеңестік дәуірде мұндай
шындықты ашық жазу мүмкін емес еді. Бұл ... ... өзі ... "Жер ... ... ... ... қашанда ұқсас. Ұлттың
шын тағдыры туралы ашық жазу мүмкін емес еді. ... өзге ... ... ғана өз ... ... ... айтуға болады"-[7,5б.] деп
ағынан жарылады.
Енді осы повестке ... бас ... ... Эдуард Бейкер
оқырманның алдында тәкаппар, үстем, астам, өзін ... ... ... ... ... ... үйренген жан бейнесінде
көрінеді. Оның өмір парағына көз жіберсе өйтуге ... ... жан ... Медицина әлеміне жан сенбейтін ерліктер жасап о дүниенің
есігінде жатқан талай адамның ... алып ... ... шынында да
қандай мадаққа да лайық. Оған ... ... ... ... ... ... айтасыз, Бейкер мырза топырақтан адам жаратқан жоқ,
қалғанның бәрін жасап жатыр емес пе! ... қой, ... ... ... бір ... ... Түрлі-түрлі сөздер."Науқастың өмірін сақтап
қалуға ешқандай мүмкіндік жоқ. Өлетінін Бейкердің өзі де ... ... үшін ... ... ",- ... Ақыры не болды? ...Оператция сәтті
шықты. Ол үшін тек ... ұту ... ... ... ... 11 ... ... аяқтады. ...Феномен! Медицинадағы феномен! Инфарктан
өлген адамды отыз ... ... ... ... ... ... доктор
Бейкер".[6, 67б.]
Бірақ шығармаға дендеп ене келе , оның ... ... ... ... ... ... ... алған жан екенін көреміз. Оның өткен шағы
бар, ол шақ өте үлкен ... ... ... ... жас ұлғайып өмірдің
бүгінгі және ертеңгі қызығы кешегіден әлде қайда маңызды болып ... ол ... ... де ... ... өз ... ... "даңқ
Бейкерге өз аяғымен келді және өзімшіл сұлу әйелдей өзінен басқаның ... ... ... ... ... ... етті". Кияку-Бейкер өзгерді,
оның сыртқы келбеті ғана емес, ішкі әлемі де қатты өзгеріске ... ... ... қызы Кумбаның нұрлы елесі де жұбата алмайтын, оның өмірінде
бұрын өзі мүлде сезініп білмеген ... ... ... да, бұған дейін
аяулы болып келген нәрсенің бәрінен бас ... өз ... ... ... ... ... ... шығарма оқиғасының мүлде
басқа бағытқа бұра тартып, оқырманды қияндарға жетелеп кетуіне себепші ... бар. Олар ... ... ... де жоқ ... Бірі ... ... іздеп келетін италиялық журналист Ливино Палетелли. Бүкіл
шығарманың бойына басқаша бояу ... ... күрт ... ... ... ... әңгімесі де жеткілікті. "Біз иьямбикура
тайпасының территориясына қондық. Индеецтер үшін тұмау ең ... ... ... ... ... ... "Жасыл тозақ" деп атайды. Амазонканы
тозаққа айналдырған улы жыландар мен ауру тарататын масалар емес, ... ... мен ажал ... де ... адам ... балықтар мен
каймандарда емес....кәдімгі цивилизация мен мәдениет апармақ ... ... ақ ... Мен ... ... ... әдет-ғұрпы,
салт-дәстүрлері туралы жазбақ болғам. Бірақ мен ... ... ... жер ... ... ... ... Ақ адамдар джунгли
ішінен ең соңғы индеецті іздеп жүр. Қазір ғалымдар тек өлген ... ... Тек ... ... ... ... растайтын
бір де бір куә жоқ. ... тағы бір ... ... ... біткені
айқындалды ...Араку тайпасынан бір де бір адам қалмаған. "Неден қырылғаны
белгісіз, ... ... ... бос ... ... ... мардымсып отырған профессорды тәбесіне келтіреді, оның
санасындағы ескі елестерді оятады, профессордың ұзақ ... киіп ... ... бір сәт ... жол ашады. Бұдан әрі шығарма барысында
Палетелли мүлдем көрінбейді, оқырман оны қажетсінбейді де. Екінші ... шал. Ол ... ... ... ... ақсақалдық
миссиясын адал атқарады, араку ... ... өз ... ... жас ұрпақты батырлыққа, әділдікке ... ... ... ... ... ... ... алып үйретеді екен, адамдарға
әбден бауыр басқан елік ... ... ... ... бір ... адам оған ... ... Елік өз үйіріне барып жан тапсырар ... ... ... ... ... ... ішінде қанішер
жүр",[6,89б.]─ деп өсиет қалдырыпты.
Соны неге айтқанын түсіндіру үшін: ... сол елік ... ... дос ... Ал ... ... бір зұлымы біздің ... ... деп ... ... сақтандырмақшы болады.
Өйткені, шалдың қолынан ... сол ... ... ... керек
кейіпкер ретінде көрінетіні – оның түйсіктілігі, ... ... , ... ... ... ... ... кенет жоғарғы жақтағы ақ
адамдардың мекен-тұрағы ... ... ... ... ... Олар ... отқа ... жұлдыздар секілді жымың қаққан,
ерекше бір сәулелі сиқыр оттар ... ... ... ... ... жымыңдайды...
Көріп тұрсыңдар ма? ...Тозақтың отары!!! А-а-а-!!!"[6,90б.]
Жазушы басқа ... дәл ... ... ... болашақты болжайды.
Бұдан әрі араку тайпасының басына қасірет төнеді. Ақ адамдар оларды сүйікті
мекенінен аластайды. Тайпа түгел індетке ... ... ... ... шөп іздеуге кеткен бақсылардың барлығы оққа ұшады. Кияку бір кездері
өзі қатты қорыққан тозақ оттарының арасына барады. ... ... ... ... ... ... басты кейіпкері Эдуард Бейкер─өте күрделі
тұлға, ол да ... ... ... әу ... ақжүрек қалпынан ажырап
қалған, сөйтіп, айналасындағылар ... ... ... ілесіп кете
барған жан. Ол өз қатарындағы адамдар сияқты тек ауқымды ... Оған ... ... ... ... Ол ... өмір
қағидаларын ойлап тауып алған, тек ... ғана ... ... кейін оның Бразилияға ұшып баруы, ауру үндістерді емдейтін
орталыққа соғуы, ондағы өзінің соңғы тайпасын көруі оның ... ... ... ... жоқ. Оның көз ... ... ... бүтін бір
халықтың соңғы өкілі жан тапсырды. "Түн ортасы ауа ... ... ... ... ... Бейкердің алдында мәңгілікке көзін жұмды.
─Бітті, бітті, бәрі бітті. Түк қалған жоқ. Ең соңғы араку көз ... ол ... ... ... ең ... ... өзі ... мән бермеді.
Атағы жер жарған докторладың докторы Эдуард Бейкер өз қандасын өлімнен
құтқара алмады",─[6,129б.] өзі, ... ... ең ... ... Кияку-
Эдуард енді ештеңе өзгерте алмайтын еді. Ол -өркениеттің адамы. Оның ұрпағы
жоқ, болмайды да. Жер ... бір ... ... жоғалды. Оған Бейкердің
өз басымен берілген өркениет кінәлі.
"Өркениет деген туды сана шыңының басына ... ... ... тырмыса
ұмтылғанда, адам баласының ұтқаны не? Өкініш. Қолмен істегенді қайтіп
орнына келтіре алмайтын ... ... ... ... қаны таза
халықтың қан-жыны араласып, бірте-бірте қырық ұрықтың қансыздығын қайтара
алмайтын өкініш.Бірте-бірте әлемді ... мен ... ... ... ... ... Тек, дін, діл, тіл, сана, ... ... бара ... ... ... Ұсақ ... қақпақылдап оянудан, оларды жер бетінен жоғалтып жіберуден туған
өкініш. Ең ... ... ... ... күндердің күні тіршілік
тынысына мүлде айыратынын болжаған өкініш"─[8,36б.] деп Есей ... ... ... және ... ... ... ... жойылуына себеп өркениеттің келуі.
Озбырлықтың принциптері бір-біріне қандай ұқсас болса, аз ұлттардың
трагедиясы да ... ... ... ... дәстүрін, этномәдениетін
жоғалтқан тайпаның өмірін суреттейтін эпизодқа көз салсақ:
"Ей, тезірек! – дейді миссионер тағы да айқайлап, - ... ... ... ... деревня тұрғындары түгел жиналды. Үйретілген цирк
хайуандарындай үн-түнсіз, бір-бірімен де тіл ... ... ... Белі ... ... ... таяққа сүйенген ақсақ
еркектер, бір тісі жоқ қызыл иек әйелдер, соқырлар, бүкірлер, ши ... ... ... ... ... ... тайпалардың бірі болған ақ адамдармен отыз жыл соғысқан
ымырасыздардың қазіргі кейпі әлгіндей.
Ұлттың рухы өлген. Әлгі қорқынышты бейнелер тек кемді күн ... ... ... ... ғана.
Ең бастысы ұлттың рухын, тіршілік тұғыры─дәстүрін өлтіру. Одан кейін
ол ұлтқа алаңдамай­ақ, өзге тірлікпен айналысуға болады.
Рухы өлген ұлт ... ... ... ... ... түзу
жолмен емес бұрандамен дамиды. Бұранданың келесі орамында индеецтер тағдыры
кімді ... ... ... емес пе?.. ... мүлдем бейтаныс орта─ араку тайпасының өмірін көзі байлаулы,
құлағы тығындаулы өз еркінің тізгінін әлдеқашан жат ... ... ... ояту үшін ... ... ... қазақ өмірінің ең басты ұстанымы.
Барлай қарасақ,"Тозақ оттары жымыңдайды " ... ... ... ... ... ... ... Бақсы Чоро─ өз әулетінің ғана
емес, ұлтының тағдырына алаңдаушы азамат. Канато мен Сари─ ерлікке ... ... ... атыс ортасынан тайпа көсемін құтқарып шығатыны─ біздің
халықтың үлкенді аялап, ардақтайтынының көрінісі.
"Ақ ... ... ... ... ... ... Кияку кейін
атақ даңққа жеткенше үрейленеді де ... Өлім ... бас ... бір ... күй ... де жүреді. Жазушы шығармасында да өз
ұлтының ... ... ... қорқыныш бар. Мүмкін ол қорқыныш та біз
өзімізге өзіміз келіп, ұлт ретіндегі ... ... ... ішкі де ... азғыруына елікпейтін жағдайға жеткенде
сейілетін болар".[8,36б.]
Жұртқа кең танылып әдеби ортада лайықты бағасын ... ... бір ... келесі бір шығармасында жалғасын табатын
ерекшелігі "Оң қол" мен ... ... ... ... ... Бұл
екі повесінде тартылып жатқан бір жүйе бар. Ол─қостұлғалық, яғни ... ... ... ... ... жарты шар мен капиталистік
дүниенің болмысы деп қабылдаған бұл шытырмандардың біздің де ... ... ... ... ... екендігін алғаш батыл ашып
берген ұлттық прозамыздың христоматиялық үлгілерінің біріне айналған ... ... еді. Онда ... жоқ ару ... ... тап ... теңдесі
жоқ ауыр халді өз көзімен бақылап, өз жүрегімен зерделеген жас ... жан ... ... ... ... басына түсіп келе жатқан
жантүршігерлік жаңа ... ... ... ... бұдан былай өз
құрбаны өзі болғандай алғаш рет екіұдайлық мәселесі Төлен Әбдіковтің "Оң
қол" әңгімесінде ... ... ... ... ... шығарып, үлгерген кезде көбіне "Оң қол"
деп аталататын әңгіменің авторы ретінде ауызға ... ... ... ... ... ... ... мен дау айта алмаймын. Талғам үшін таласуға
болмайды. ... ... ... ... ... де қақым бар.
Керісінше "Оң қол" менің көптеген басқа шығармаларыма обал жасап, ... бір қол ... ... ... ... ... ... өзінен
артық жігіттердің бағын байлап жүрген секілді елестейді"[10,4б.]─дей келе:
"Жазушылық─жоқтан бар жасағыш іскерлік емес, немесе қолға қалам ... ... ... ... ... ... да емес. Шын
жазушылық─дүниетаным, ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлік. Жазушы өз шығармаларындағы биік
принциптермен өмір сүре алмауы мүмкін, бұл үшін оны ... ... ... мақтаныш емес"[10,4б.]─дейді.
Төлен Әбдіков өзі айтқандай әңгімелерінде өз кейіпкерлерін кең
парасатты түрде бейнелейді.
"Оң қол" ... жас ... ... жас ... ... парызды өтеудің өзі үлкен адамгершілік, парасаттылық иесін
көрсетеді. Жас та болса, ... ... ... ... тіл тауып,
олардың сеніміне ене білудің өзі үлкен жүрек иесі екенін көрсетеді.
Бұл ... адам ... сан мың ... ... ... ... ... беріледі.Жас қыздың жаңа басталған өмірі ... ... оның ... әлде бір тылсым күштің ... ... ... ... жас ... қыздың мына сөзін дәл
келтіреді: "Маған қастандық жасаған мынау, бұл ... ... ... ... мені ... келіп жүр",-деп өзінің оң қолын көрсетті. Дәрігер
тілінде бұндай аурудың ... ішкі ... ... ... деп ... Яғни,
бір денеде екі түрлі жан иесінің кезектесіп, қатар өмір сүруі. Осылайша бір
адамның бойындағы екі ... екі ... қолы ... ... келе ... ... күй кешеді. Бір тұлғаның бойында тоқайласқан қарсы екі
күштің, оң қолы мен сол ... ... ... ... ... қайшылықтарды нақтырақ, көркем ... ... ... аты Алма. Жас дәрігер өзіне жеке ... ... ... ... ... ... ... "Оң қол шынында да
өз бетінше ақылға сыймайтын әрекеттер жасайды. Оң қолы ... ... ... ... Оң қол қыз тек ... ... ... ғана шабуыл
жасайды. Өзіне қанша түсініксіз болғанымен өзін­өлтіру ниеті қыздың миында
бар деген сөз. Бірақ ол ниет ... ... ... ... бүкіл өмірін,
мінезін адамдармен қатынасын зерттей келіп, мұны өз басынан туған ... ... таба ... Бұл ... да ... тұқым қуалап келген ниет.
Науқастың шешесі, не әкесі, не әкесінің әкесі бір кезде өзін­өзі ... Енді олар ... ... ... ... санасында тұрып өздерін
өлтіргілері келеді. Бірақ олардың өздері жоқ. Сананың иесі қыз ... ... ниет ... ... ... ... ... шақта таңғажайып қатерлі
рефлекс арқылы оянып, оң қолға сигнал береді."[11,124б.] ... ... Алма ... ... Күндіз ол кітап оқиды. Тек жалғыздық қана
оның серігі. Автордың сөзін ... ... ең қиын зат ... ... ... ... мен ... өзіңмен бөлісе алатын жан
серік адамдар барда тіршіліктің де, өлімнің де бір ... ... ... рас, ... ... ... кетпейді. Өлім қашан да қорқынышты.
Бірақ сенің өлімнен қашып ... ... өзі сол ... ... ... Ал жер ... ... тіршілік атаулы жойылып,
әлемде жалғыз қалған сәтіңді ... ... ... өлім ... ... ... ... болмақ. Алманың бойындағы рухани
жалғыздық та осыған ұқсас бір зат."[11,126б.]
..."Сол кезде мен оң қолдың ... ... ... ... жылжып
бара жатқанын көрдім. Бұл шынында да қорқынышты көрініс еді. Алма ... де оң ... ... жүреді. Бұл менің санамнан тыс нәрсе
еді."[11,125б.]
Әңгімені жеткізуші жас дәрігер аурухананың бас дәрігерін ... ... ... ... ... ... ... алады. Сол күні түнде
оң қол Алманы өлтіріп тынады. Осылайша Алма арғы ... ... ... ... өзін-өзі өлтіру идеясының құрбаны болады. Жүзеге аспаған жаман
ойдың айналып келіп жас қыздың бойында оянуы ... ... ... ішкі
ол әлеміндегі жауапкершілік мәселесін қаузайды. Жазушы адам рухани
кемелдікке ... ... ... ған ... ... бірге ішкі жан
дүниесінің, ойының тазалығымен де ұшталуы тиіс дегенді айтпақшы болады.
Төлен Әбдіковтің бұл ... ... ... ... Бұл ... ар да, ... нәрсе де жоқ. Қарт пен жас та ... ... ... ... де ... де жоқ. ... еркінен тыс бір
күштің бар екені мәлім. Сол күш қандай күш? Ақ ниетті ме, қара ниетті ме ... ... ... ... ... ... өзіне жау болғаны
бақытсыздық. Бірақ адамның өзіне өзі жаулығы соншалық сирек оқиға ма? ... ... ... ... ... ... ... бәріне де
өздері кінәлі. Кісі өлтіруден бастап, ұрлық ... арақ ... ... ... ... ... ... кейін түрмеге түсіп, өмірін қор қылу,
өзіне өзі жаулық жасау емес пе? Адам бойындағы ... оң ... ... Қандай күш екені айтпаса да анық.
Жазушы 2002 жылы ... ... ... атты повесінде де адам
жанының екіге бөлінетіндігін дәлеледегендей болады."Оң қолда" ... ... ... жас ... ... ... кейіпкер өмірдің
дәмін татып, ауыртпалықтан жүйкесі тозған адам. "Оң қол" ... ... ... ... ... егжей­тегжейлі баяндалып, жан жақты
ашылмаған күйі қалса, "Парасат майданы " ... осы идея жаңа ... Кез ... ... алдымен адам санасына идея түрінде ... ... ... ішкі ... ... ... ... ізгілікке
деген сенімі шығармада басты рөл атқарады.
Жалпы "Парасат майданы" жазушының шығармашылық ізденіс ... ... және бұл ... ... ойын дамытуға орасан елеулі үлесі.
Адамзаттың іштегі іріп-шіріп, адамгершіліктен азғындап, ... ... жоқ және ... ... ... ... ... мерт болуы алдында
тұрғандығы жөніне жер бетіндегі дабыл қаққан шығармасы.
Бұл шығармасында адам мен қоғам арасындағы қарама­қайшылық ... ... ... пен философияны тереңірек зерделеген парасат пайым,
әлеуметтік қайшылықтардың астарын тап басқан өмірлік ... ең ... ... ... ... ... ... көтеріп тұрған шағын
повесть адамзаттың былайғы ... ... ... неге ... ... ... іздейді.
Повестің негізгі тақырыбы─ рухани кемелдену мәселесі. Адамның рухани
тұрғыдан жаңа деңгейге көтерілуі, тазаруы, рухани кемелділікке жетуі ... бері ... ... ... ... ... ... жеңу арқылы жаңа рухани деңгейге көтерілу, әулиелік сипатқа
ие болуы ... ... ... ... ... ... кемелденуді
жазушы адамның өзіне үңіліп, ішкі ойы мен іс-әрекетін тазарту, нәпсісін
тыю, осы кезге ... ... ... ... ... ... адам өз бойындағы мінімен күресте жеңіске жетуі тиіс. ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктерімен
күресуі керек. Адамдардың барлығы жауды сырттан іздейді, солармен ... ... ... ... Шын мәнінде, әр адамның жауы өз ішінде
отыр, тек рухани кемелділікке ұмтылған адам ғана сол ... ... ... ... ... ашық ... шыға алады. Өз "меніне", өз бойындағы
зұлымдық бастауларына ... ... ... ... ... рухани
кемелділік мәселесін адам бостандығымен ... ... ... ... ... ... ғана қол ... болатынын ескертеді.
Повестің көтерер рухани-әлеуметтік жүгі осындай.
Шығарма композициясы да қызғылықты: күнделік пен кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... желіні немесе ұзын-
сонар баяндауды көрмейміз, адамдар арсындағы шым-шытырық ... ... ... қыл аяғы ... ... да ... тартыс жеке адам басында өтеді. ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Шығармадағы ерешелік─ тартыстың адам мен басқа ... ... ... ... ... ... жапа шеккен жеке бір ... ... ... жаны ... жарылған адам. Ол әуел бастан адамды адам
еткен қасиеттер: ізгілікті жақтауға, ... ... ... ... ... сенуге және сол үшін күресуге дайын.
Ол бүгінгі заманда ... ... ... келеңсіз істерге, теріс
әрекеттерге бір жағынан, тіксіне қарап, жиркенеді екінші жағынан дәрменсіз.
Әлемнің, қоғамдағы адамдардың бүгінгі ... ... оның ... ... ... тұрғандай. Осыны ойласа болды─ оның еңсесін түсірер
бір зіл ... ... ... жан ... ... да ... ол өзгені де өз халін де біршама кәміл түсінгендіктен,
төңірегіндегілермен бүкіл байтақ сыртқы ... ... ... ... ... ... ... аңсайды "...Бүгінгі бүкіл жүйке-
тамырыңмен сезіп тұрған анық ... ... ... адам ... ... ... ... бастан кешкен тарихы, қызығы мен қасіреті, үміті
мен өкініші, сан мың ... ... ... ... ... парасат
биігі─рақымшылдық, жанашырлық, аяушылық, жақсы көрушілік, ізгілік жолындағы
жанпидашылық тіршіліктің мәніне ... ... ... ... ... ... ... жоқ болады дегенге көңіл шіркін ... ... оны ... бас қатырғанмен, ештеңе өзгермейді ".[5,10б.]
Жазушы өз кейіпкерінің жан ... ... ... адам бойындағы қайшылық күллі адамзат қайшылығы. Кесапат ойды
Бейтаныс құрбы мен күнделік иесінің ... ... ... ... ... мәңгі майдан.
Кейіпкер─күнделік иесі араға үш не төрт күн салып басқа бір адам,
яғни бейтаныс құрбы болып оянып жүреді. "Осы екі ... ... ... ... жаға жыртысудың ар жақ бер жағында тұрады. Күнделік иесі
Бейтаныс құрбысын, яки ... ... бір ... "өте ... ... ... барады және одан өлердей қорқады.
Күнделік иесінің ізгі ойларына ... ... ... ... былай
деп қайтарып отырады:
"Тіршіліктің мағынасын іздеу деген бір қиын іске бел ... ... өзі ... ... рух деп ... ұлы әлемге сапар шегу ғой..."
"Адам өмірі─жақсылықтың мәңгілік ... ... ... ... де ойлануды қажет етеді. Себебі жаңағы Жамандық пен Жақсылықты жеке-
жеке бұғалықтан, екі ... ... қоя ... ... кез келген бір
адамды ұстап алып, оның жақсы-жаманын айыру мүмкін емес. Өйткені,ол біреуге
жақсы болса, біреуге жаман. ... ... ... т.с.с. Адамның жақсы көру, жек көру сезімдері де әлгі екі ұғымға
тікелей қатысты емес. Яғни, адам үнемі ... ... ... ... ... ... Жақсы мен жаманның достығы немесе жақсының екінші жақсыны
жек көруі өмірде аз ба? ... пен ... ... ... қақтығысы ғана емес, ізгілік пен ізгіліктің де, ... ... да ... . ... мен ... да ... айтысады, бірін-
бірі құрта алады. Ендеше Жақсы─Жаман деген ұғымдар шартты ұғымдар"[5,11б.]
Осылайша өмірдегі қарма-қайшылықты ... ... ... ... ... ... туындайтынын бір күннің ішінде екі түрлі өмір
кешетінін ... ... ... ... тұр. Шын ... адам ... қырық құбылатыны баршамызға аян. Бірақ ешкім де ... мән ... ... ғой. Бір ... ... төбеміз көкке жеткендей
қуанып, біреуді алдап соқсақ та, одан ... ... ... ... ... ... сәтте Абай айтқан:" Адам баласы адам баласынан байлық,
дәулетпен оздым деуі ... ... адам тек ... ... оза
алады"[12,89б.]─деген қара сөзін ұмытпай жиі еске ұстап ... ... ма ... ... ... туындыдан кем түспейтін шытырман ойлы
желісіне қызығушылық адам бойындағы білмеске құрылған. ... ... ... ... ... ... оқып ... жазып жүргенін білмей
дал болады. Өмірдегі өз орнын таба алмай жүрген көп пенделер сияқты ... ... ... ... ... ... тірегені сондай, бұл
адалдық, тазалық, өтірік, жалған... дегендер туралы мүлде " теріс ойлап,
шатасып" жүр ... ... жан ... ... ... болады." Қиялда
ғана бар, ал өмірде орындалмайтын тазалық пен өз санамызды өзіміз улағанда
не бітіреміз? Не деген ... ... ... ... ... ... ізгіліктен, парасатты биік
қасиеттерден қол үзіп бара жатқандығын көлденең тартып қана ... ... деп ... ... ... ... бүге-шүгесі анықталғанша
оқырман да сюжет жүйесінен көз алмай қалады. Шығарма кейіпкерлері секілді
құпия хаттың иесі кім ... ... ... ... ... тіл
безенісі, ой тартысы бірінен-бірі өтетін қос парасаткердің "майданы" немен
бітер екен деп ... ... ... "Мен адам ... қос ... ... ... жоқпын. Сізбен бір айға жуық хат жазысқан адам ешқайдан
келген жоқ, ол өзіңіздің ... ғана ... ... ... ой ... шындық та бар. Соған ... ... ... ... ой түйеді. "Дүниедегі ең жаман нәрсе
біріңғай жалғандық емес, шындық араласқан жартылай ... Ең ... ... ... ... бойында аздап та болса жақсы қасиеттері бар
жексұрын. Ондай "жақсы " жексұрындармен ... он есе ... ... ой ... ... ... кім екенін танытады.
Шығармада кереғар, қайшылықты ой өрнегінің ... ... ... иірімдер де мол. Әрбір емеурін арқылы бір арнаға ұлы
ізгілік идеясын аман сақтап қалуға мейлінше әр беріп тұр.
Бейтаныс ... адам ... ... ... ... ақыл мен
ойдың азаттығы керек, адам бақытына кедергі келтіретін ескі ... ... деп ... Күнделік иесінің пікірінше, ойыңа не келсе соны
істеу, қалыптасқан белгілі бір ... ... ... ... ... ... ішінде, санасында ол-ар-ұяттың тазалығын сақтау. Ақыл-ойды
ауыздықтап, ойыңа не келсе, соны істесең, ібілістің ... ... ... ... ... құрбаны боласың. "Өз мініңмен қателігіңді
мойындаудан қорықпау өзгеге қаталдық емес, ... ... ... ... ең ... өзіңді жеңе білу- мұның бәрі ерлікке ... ... деп ... иесі ... ... ... дерттердің қалыпты құбылысқа айналғанына
алаңдайды. Автор тұжырымдамасында, рухани дерттің жанында дене дерті түк
емес. Дене ... ... тек ... өзіне ғана тиеді, ал рухани дерттің
кеселінен тұтастай қоғам зардап шегеді:"мен ойлаймын: мына ... ... мен ... тыс ... мидай араласып тұсында дерт пен
денсаулықтың ортасына шекара қою ... ... ... бір ... ... ... ... ал кеше ғана күйіп жанған ғашықтар мен қандыкөйлек
достар аяқ астынан бір-біріне ... ... ... ... ... ... тән қалыпты және осындай ұғымға да, қағидаға да етіміз
үйренген.Әйтпесе, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мінез-құлық өзінен басқаның бәрін иттің етінен
жек көретін ... ... ... мақтаншақтық, жаны ашымас
қатыгездік, мейірімсіздік, іштарлық-потология емес ... ... тек ... өзін ғана емес, барша адамзат баласын толғандырған
сауалдардың жатқанын ... ... иесі де ... "Сұм өмір ... ғой саналыға" деген жыр жолын өзіне серік етеді.
Арсыздық пен әділетсіздікке, өтірікке еті ... соны ... ... ... ... ... ... осы кепті киіп
соған мойынсұнады. Қоғамда болып жатқан ... ... ... ... еті өліп ... жандарға әсер етпеуі де мүмкін.
Повесть кейіпкері жалпы ... ... ... ... ... туралы толғанады. Бүкіл әлемнің ... ... ... ... Адам ғұмырының мәңгі еместігін, материалдық
дүниенің өткінші екенін мойындай ... ... ... ... ... тіршіліктің мәніне айналған әулие қасиеттердің" ... ... ... кейіпкерінің бір басында екі дауыс, екі адам бұғып отыр: ол
күнделік иесі мен бейтаныс ... ... ... ... күнделік иесі
әділетті, адамгершілікті, имандылықты жақтайды, жақсылыққа ... ... ... ... Ал ... құрбы өмірде ізгілік пен
жамандықты қарсы қоймай, жамандықтың да ... ... тұсы бар ... ... ... екі күш ... өздерінің мән
мағыналарынан айырылуға тиісті. Неге ақ пен ... адал мен ... ... ... ... ... бір-бірімен мидай араласуы керек? Екеуі бір
табаққа сыймайтын құбылыс. ... ... бір ... ... ... керек
болуы мүмкін?
Осының бәрі меніңше, адамға да, арамға да, ... де, ... ... ... ... көбеюінен"[5,20б.] деп толдағанды. Повесть
кейіпкерінің рухани-моральдық құндылықтар туралы пайымдауларынан ... ... ... ... ... Есей Жеңісұлының сөзімен:"
Парасат майданы" жазушының өз ішінде өмір сүріп келген, өмірдің сан ... ... өзі ... ... ... ... ... қалмауға тырысқан "мен"-кейіпкердің егіз ойлары. Яғни,
жазушының өзі. Тұрлаусыз дүниеде ... ... етер ... ... ... бұрын әулие тұтқан сенімдердің оңай қирап жатқан тұсында
қаламгер тапқысы келген жол да сол болар,бәлкім. Құндылық ... ... ... бара жатқаны жазушының жанын қинамайды дейсіз бе? "Парасат
майданы"─сол опасыздардан табылған өзіндік шешім."[8,40б.]
Жазушы ... ... ... ... ... нақ осы ... әрбір
адамды мысалға алып тұрғандай. Жазушы шығармасындағы жүйкесі тозған ... ой ... ... ... өзін біз шын ... ізгі
ниеттің, парасаттың жыршысы деп түсінеміз.
Адам бойындағы аласұрып қанағат ... ... ... пен ... жыртқыштық сезім тиісті түрде жүгенделмесе, іштегі
қоя сыртқа лоқси төгіледі. Айнала төңіректің бәрін былғайды. ... ... ... жүген-құрықсыз кетуі неге әкеп ... бас ... ... ... ... ... Бетін ашсақ болды, небір сұмдық оқиғалар
тасқыны сені ... ... ... ала ... ... зорлаған немесе өлтірген...
Өзінің балиғатқа толмаған қызын зорлаған немесе өлтірген...
Сәбиін өлтіріп, қоқысқа тастаған келіншек...
Өз ұлына тұрмысқа шыққан миллионер ... етін ... ... ... ... жыныстық қатынас жасағандар тағы сол сияқты
сорақылар туралы шар тараптан ... ... ... қоғам тежеуішінің тегеурінді ... бір ... ... ... өзеуреген ессіздік,бейсаналық кеселдер
толқаны. Жаңа қоғамның күреспей, тиісті мықты моральдық ... ... ... бет алдымен жіберіп алуының салдары. Арсыздық
қылыққа сұраныстың молдығы бүгінгі ... ... деп ... ... ізгіліктің жеңілісі демей не дейміз? Адамның өзінің де өзін тиісті
дәрежеде адамдық кейіпте ұстай алмауының ... ... ... ... бас ... ... ... "Мен бұзылған бірдеңе жеп қойған
адамдай лоқсудамын. Жиіркеніштен қан-тамырларым тас боп ... ... ... ... ... құтылар амал жоқ. Дәретхананың түбіне
құлаған адамдаймын. Бәрі былғанған..." [5,9 б] дейді ол.
Міне, осылайша қасіретті шындықты елден ерте ... ... ... бір адам ... еді, ол да ауру, қоғам үшін ... ... ... ... ... түрін есі ауысқандыққа
қимайсын. Ол ... ... ... ... бұл ... ... тұрғандай көрінеді. Бәлкім, оны құлатпай тұрған сіз секілді
санаулы ... ... егер ... жалғыз қалмаған болсаңыз..." [5,59-
60б.б.] деп берген сипаттамасына көңіл бөлмеске болмайды. Оның ... ... ... "Мен ... де, ... қасиеттеріңіздің бар екеніне
сенемін"- дейді дәрігер. ... ... ... ... бірақ жер
бетінде миллиондардың ішінен екі бас, бір денелі кембағалдар ... ... ... дімкәстігі─қай күні таңертең басқа адам ... Ол ... ... яғни ... тұлғасы бұған қарама-қарсы
пиғылды жан. Біріншісі – бастапқыда айтылғандай ізгілікке сенсе,екінші
тұлға ... ... ... ... ... білдіреді. Оның
пікірінше, ізгілікке де, зұлымдыққа да сену ... ... ... бар. ... бір өкілі─ажал. Бірақ ажал ... ... ... ... ... еді? Ауру ... кәрі ... адамзатқа қасірет әкелген тирандар өлмесе не ... ... қана ... ... ... кісі ... алатын қатыгездік
болмаса, қанішерлерден өзімізді қайтып қорғар ... ... ... ... ... ... ... тас-талқан етіп бұзуға
деген ниетін қуаттамайды. Оны "рухани ... деп ... ... иесі ... ... басқа адам болып оянасыз"
дегенінен ... ... "Жоқ, ... – деп ... ... болады, ол ертең онсызда лас ... одан әрі ... ... ... ... ... ... келмейді. Сондықтан
өзі пір тұтқан ... ... мен жан ... қалу үшін ... шешімге келеді. Ешімге ұқсамайтын оқшау
кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... да
арының тазалығын сақтап қалуға деген ұмтылысы, адамгершілік мұратына
адалдығы. Тығырықтан шығудың ... ... жолы ... болмаса да,
бұл кейіпкердің өз таңдауы. Өз өлімі арқылы ... ... ... жол бермей, ізгілікке деген сенімін ... ... бұл ... ... ... дап бағалауға болады.
Өйткені адамзатты ... ... ... ... ... кем
емес ақыл-парасат майданы шықты. ... бұл ... ... ... ... ... ... дәуірі басталады".
"Парасат майданының" көркемдік ... ... өз ... ... ... жол ... ... атаулыны көрге тығу
керек. Повесть ақын Мұқағали Мақатаевтың тазалықты ... ... ... аяқталады:
Бүкіл дүние жамандықтарын
Артыңдар маған көтерем!
Қарызым болсын өтеген,
Жауыздық біткен менімен ғана ... ... өліп ... ... иесінің ой саптауына қарап отырып, біз оның ... ... ... ... ... адам бола тұра ... ой ... арпалысы бір басына ... ... ... ... ... оның жан ... ... ғалым Ш.Елеукенов: "жазушы Төлен Әбдіковтың жаңа
шығармасы ... ... өнер ... ... ... ... аталатын ағыммен айтысқа түсіп отыр. ... ... ... ... ... адамгершілік, әділет туралы
түсініктерді қайта қарауға шақырады. Сонау ... бері ... идея ... ... ... бар" [13,177 б.] деп ... ... повесттің негізгі темірқазығы –адамгершілік идеял, ... ... ... атап ... Ал Әбіш ... ... - ... айтып беруге, тіпті ... ... ... ... ... Оны оқып отырып, ойың он саққа, санаң сан
саққа жүгіріп, ойланасың, тебіренесің. Ойланған ... ... ... ... теңселе күйзелесің. Нағыз ... "шок ... ... адам. Өзінен-өзі алжасқан қоғам. Өзінен-өзі күйреп
бара жатқан ... ... кім? ... кім? ... ... Емі ... бар ма, жоқ па? Әлде ... тап болған ... ... ... ... оқып, күйзеле аяқтаймыз"-[3,3б.]─деп
ізгілік пен ... ... ... ... әсер етер ... жеткізеді.
Төлен Әбдіковтың тұғырнамасында қоғам рухани тұрғыдан жетілгенде
ғана даму өз ... таба ... ... даму ... мен ... ... ... адам баласының рухани өсуімен ... қай ... ... эстетикалық кемелділікке, әлеуметтік
теңдікке ұмтылысын байқаймыз. ... ... ... ... ашқан
кейіпкерінің тағдыры ... ... да ... ... ... ... имансыздық, рухани жұтаңдық ... Жеке адам ... ... пен қоғамның рухани
өміріндегі уайымшылдықтардың шынайы болмысы ... өз ... ... ... көзі ақ пен ... пен жамандықтың, ізгілік пен ... ... ... үміт пен күдіктің, өмір мен өлімнің арасындағы ... ... ... ... етіп алған. Шығарма кейіпкерінің
бойындағы екі ұдайылық бүгінгі ... ... жар ... да бет бейнесі. Бір кейіпкердің ішкі ... ... ... өзін ... жаңа ... ... ... шығарманың негізгі
мақсаты да, ... өзін ... өзін ... жетілдіруіне ықпал ету.
Төлен Әбдіков –тек осы шығармасы ғана емес, көркемдігі мен ... ... өзге ... ... да ... неге ... ... мөлдірліктен, биік парасаттан таза ақиқаттан тұрмайтындығын
ұдайы айтып, алуан ... ... ... арқылы оны үнемі әйгілеп
келе жатқан жаны сирек, рухы өте ... ... ... оның мына ...... ... оймызды заманалық тағдырға
бұғалық салып, оның ... жай ... ... ... ... ... көрінісі. Сондай-ақ адам тағдырын жан дүниенің екіге
жарылу құбылы ... ... ... ... ... ... ... кеткен Адамзат тағдырын көрсетіп ... ... ... ... ... Бұл ... туғызған сол адамзат
жасаған, бүгін де дүниені сілкіндіре күркіреп келе ... ... яғни о ... адам ... ... де адам ... – деп, соның
игілігі үшін деп жасаған ... ... ... көр ... ... бұл мәселені "Тозақ оттары ... ... ... ... ... ... ... "Тозақ оттары жымыңдайды" –деп өркениет
атты тажал ... ... ... ... болса, келесі
тоқталар повесть яғни "Ақиқаттағы " Роберт болса: "Адамға өз ... ... ... деп ... ... бір ... адасудан құтылудың жолы бар екен . Ол – ... ... ... ... ... қасиеттерден туындайды
екен. Әлгі ... ... ... да тас, ... де темір болып
кеткен адамзаттың парасаты ... ... ... ... ... ... деп аталатын ұлы қасиет жеңіске жетсе ғана
әлем шытынамай, аман ... ... бұл ... ... ... ... ... прозасында шетел тақырыбына қалам тартып, әлемдік цивилизация,
қоғамдық прогресс сипаттарын, ғылыми техникалық революцияның адам санасына
әсерін интеллектуалдық биіктен топшылай ... ... ... ... ... ... ... тереңдігі мен көркемдік шеберлік
өрнектері жарасымды бірлік ... ... ... " ... ... ... бұл шығармасында қазіргі дәуірде моральдық рухани нормаларды аяққа
салған капиталистік системадағы жеке адамның ... ... ... пен ішкі ... ... ... ... нәтижесінде, күрделі
тағдыр көріністерін жасау арқылы көрсетеді".[19,145б.]
Ғылым мен техниканың дамуы қоғамда материялды ... ... ... мәселелердің тууына себепкер болды. Қоғам дамуына
байланысты адам мен табиғат, адам мен ... ... ... тереңдеді,
адам мен адам, адам мен қоғам арасындағы қатынастың шындығы,жеке тұлғаның
ішкі әлеміндегі арпалыс, осының барлығы "Ақиқат " ... ... ... ... " ... ... Оралхан Бөкеев былай дейді: "Мұнда қазір әлем
әдебиеті бет бұра бастаған интеллектуалды прозаның нышандары бар. ... ... ең ... ... ... ... ... бұрын Төлен туындылары жауап бере алады".[4,5б.]
Повесте телепаттық қасиеті бар ... жеке ... ... ... ... Ол адамның өмірі "...біздер өз
туысқанын өлген ... ... ... оның ... ... жылы ... жылы ... деген хабар күйінде ғана есінде қалдыратын жатжүрек,
тасбауыр жандар секілдіміз...","шексіз, ... ... ... жүрген өлі,
тірі денелер. Ажалдай қатал, мейірімсіз әлем. Мәңгілік деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... бір жалт еткен
нәзік сәуле секілді. Ал жеке ... ... ше?... ... ... ... ... ... осынша үлкен азапты
арқалап кететіндей адам сорлының не жазығы ... ... ... ... мен өркениеттін ықпалы "...өркениет атаулы табиғаттан бастап,адам
бойындағы табиғи қасиеттердің бәрін жояды. ... мен адам ... ... ... данышпанды колбада қолдан ... ... ... ... ... бір ... ... та, батыр да, адал да,
арамза да етуге болады. ... ... ... ... ... ... да ... жасауға болады",[5,174б.]-деп ұзақ ой сарсаңына
түседі. Елден ерекше көріпкелдік қасиеті бар ол айналасына оғаш ... ... ... ... қыруар әлсіздіктерге, ... ... ... ... гөрі ... ... ... ешқашан бақытты болмайтынына, ізгіліктің жоқтығына көзі
жетеді, сол себепті кәсібінен, тіршілігінен безеді. ... күрт ... ... ... ... ұласып, осы құбылыс одан әрі дамып
ақиқатқа, ақиқаттан ащы ... ... ... ... бұрын
санасындағы өзгерістер, яғни ақиқаттың ашылуы оны одан сайын толғандыра
түседі. Жалпыадамзаттық мәселелерді ойлауынан ол ... ... ... ... ... ... ... налиды. " Адамдар
әділ болғысы келеді.Өз істеріне әділік деп ат қойып, айдар тағып, ... ... ... қауымында әділдік деген ұғымның бары рас.Ал осыны
жалпы абсолюттік тұрғыдан алып бір сәт қарасақ ... ... ... өзі ... болып шыға ма? Адам ... қой. Ең ... Жер ... ... ... ... ... кіріптар етіп, торда ұстайды, бұғаулайды, көлік етіп жегеді, өлтіріп,
еттерін жейді. Жылқының, сиырдың, ... етін жеу сол ... ... ... пе? Ал ... ... ... негізгі заңын
құраса, онда жер бетіндегі бұлжымайтын күштілер заңы ғана, болуға ... ... ... ... ... ... не істеймін десе де рұқсат.
Ендеше бүкіл әділетсіздік атаулының қайсарлығы осы күштілер зорлығы емес пе
?" [5,186 б] Ол үшін ... ... ... ... Өз өмірінен
бастап бүкіл тіршілік атаулыға деген наразылығы ұлғая келе бүкіл ... ... ... ... ... да" ... тіршілік
атаулыға шегі затта қарқ -қарқ" етеді. Қасындағы қолынан інжіл тастамайтын,
"әр қимылынан жұмсақтық, мейірбандық, діндарлық ... ... ... ... қандай адам екендерін білгенде" ... ... ... ішін ... ... қан жынын, нәжісін ақтарып
алғандай жиіркеніп "[5,200б.] одан әрмен ... ... ... ... Ең соңғы үміт ақырғы сүйеніші боп тек әйелі ғана қалады. Сол
сүйенішінің ішкі сырына үңілгенде көргені:"...әйелінің ... ... ... ... Кенет ол күдікті бір адамның бейнесін көрді. Ұзын бойлы,
шашы желкесіне түскен, сұлу жігіт... Бір жерден ... ... ... ... ... ... курортқа барғанда бұларға келіп, ыңғай карта
ойнайтын жас жігіт. Бір рет әйелі екеуі ... ... ... Сол, дәл
өзі... Роберттің көз алды тұманда бастады. Ол әйелінің әлгі жігітпен қалай
құшақтасқанын... ... ... Аң ... ... ... ... ... жатқанын... көрді..."[5,204б.]
Ең соңғы үміті жарының адалдығына осылайша қылау түскенін көрген
трагедиялық кейіпкер аянышты өлімге орныққан, өзгермес ұғыммен ... ... ... ... әлгі адам ... жер ... ... күмбезді патша
сарайына әкеліп кіргізеді де: " Қалаған шарабың мен ... іш, ... ... ... құр, ... ... кіріп, алтын сарайды
тамашала. Тек ... ... бір ... ғана ... ... Оны ... боласың", -дейді"[5,20 б]
Тіршілікке үміті сөніп, қажып-талған ... ... ... бала ... ... ... айтатын осынау бір ертегіні есіне
алады. Сонда, ... ... есік ... болғаны ғой.
Роберт ол есікті ашысымен қоғам шеңберінен аттап өтті. Бұндай
алдамшы, жалған ортада ол ... ... ... ... да жеңе
алмайды! Кісіге қиянат қылудың мың түрі бар. Алдау, арбау, ... ... ... тағы ... ... Ал ... ... бір-ақ түрі бар. Ол-
тек қиянат қылмау. Ендеше ізгілік жолы жіңішке, ізгілік әлсіз..."[5,194б.]-
деп кейіпкердің өзі ... ... да ... қайғылы қазасы повесте тек психологиялық
себептермен емес, әлеуметтік алғышарттармен дәлелденген. Ал, ... ... ... берумен бірге идеялық салмақ көркемдік
құрал ретінде де ... роль ... ... ... рухани азғындықты,
адамдардың машинаға айналуын, бәрін ақша мен ептілік билейтінін жүйелі
логикалық дәлелдер арқылы ... ... ... ... ... Роберттің аузымен, оның священник, бас дәрігермен сұхбаты және ... ... ... Бұл ... де "Оң қол", ... ... кейіпкерлердей психикалық күйзеліске ұшыраса да ... ... ... біледі. Осылайша, нақты адам тағдыры, нақты кісілік
мінез құлық арқылы ашылған ... ... ... ар ... болып жатқан
сияқты қылып бейнеленгенімен өзімнің күнде көріп күнде сезіп ... еске ... ... ... шешімделген,бұл- сонау жетпісінші-
сексенінші жылдар үшін тек ... ... қана ... ... те ... ... түсінбей, артынан жер соқтырған аяулы махаббаты
туралы "Оралу" повесі ет жүрегіңді елжіретіп отырып ... ... ... тек қана ... ... оралып қоймай, сонымен бірге өткеніне
орала отырып ... ... ... ... ... ... ... үңілу, оралу. "Жастағы асау арманнан туған, үміт – ... ... ... профессорлардың "талант болашағы мол" деген қолпаштау
сөздері , болмашы сәтті туындылар-бәрі жайына ... бір ... ... біржола ұмытып, тек ... ... ... ... жұмыстан келіп, дивада жатып, балаларын еркелететін,
лауазымды ... ... ... табыс салығын сылтау етіп
айлығынан үш-төрт ... ... ... өзге ... ... ... командировкаға шыққанды ұнататын, кәдімгі қатардағы бір журналистке
айналдым да шықтым "-[5,157б.] дейді өз-өзіне оралғаннан ... ... ... арқылы повесте туған жер келбеті, соғыс тақсыреті, ... ... ... ... ... жатталып қалған таныс ауыл ... "Жаз бойы ... ... жағасында бие байлап, қымыз ашытып
он шақты киіз үй менің көз алдымда әрқашан әсем, көрікті күйінде елестейді.
Солардың күнге ... ... ... көне ... да, ... ... жел соқса сартылдап, сабалап тұратын үзік баулары ... ... ... көк ... ... күн көтеріле бастағанда-ақ
шөпшілердің кешкі салқыннан саумал қымыздың екі-үш кесесін сіміріп салып,
өгізге жайдақ мінетінен бастап, бұл ... ... ... ... желіге байлайтынын, жылқы қайырып жүрген балаға кемпірлердің не деп
ұрсатынын, тіпті сәскеде самаурынның трубасынан шұбатылған көк ... ... ... ... ... ... ... аңызақта көл жақтан
қандай иістер келетінін, ақырында ... ... ... мен
шыбыртқылардың сартылын, жұмыстан қайтқан шөпшілердің дабырлаған дауыстарын
... ... ... ... бере алар едім." [5,129б] ─деп кейіпкер
жан әлемінің ... ... ... қамы үстіндегі қарбаластарымен
күнделікті дағды машығымен баяулық пен біршама баяндылық ... ... ... Белгісіз сағыныш, мұң мұнармен оралған жігіт
сезіміндегі психологиялық дәлдік: "Көзімді ... ... ... сол ... ап айқын, түсінікті қалпында алдыма келеді. Және
көңілімді мөлдір сезімге толтырып, ғажайып мекен ─бақытты ... ... Әлде ... ... тамаша етіп тұрған менің аяулы балалық
шағымның бейғамдығы ма екен?"[5,129 ... ... ... өзі ... жауап алатын сыршыл табиғатына тән биязы үнмен жарасымды бірлік
табады.
Еңбекпен таусылмас ... ... адам ... ... ... ... ... азапқа толы ауыр күндері кейіннен неге жүрек
соғысын ... ... ... ... ... әр ... ұғады.
Дегенмен де көбіне хас белгі іштей түлеу, ... ... ... ... ... ... есею жолындағы қиындықтарды бұрын өткен жеңіс
мерейіне лайықты масаттану ... ... Бір ... ... ... үшін ... даму ... адам бұрнағы күндердегі биік
армандарына қайталай үңіледі. Кешегі идеял, ... ... ... ... ... мұңға жетелейді. Адам ой толғаныс дүниесі
арқылы қоғамдық тірліктегі кезекті шешуші қадамынан бұрын жеке өміріндегі
тәжірбиелерді қорытуға кіріседі, яғни ... ... ... ... ... ащы сабағынан тәлім алған Әбдікәрімнің өскен ... тек ... ... ескі ... ... мөлдір шықтай таза сезімге,
сүйгеніне өзгеше бір балалық адалдыққа:"...мен Батиманы сәби күйінде
сүйіппін де, сол сәби ... ... ... ... Және ол ... періштені, пайғамбарды сүйгені тәрізді болып, пенделік ... ... ... жер ... ... ... құру, ұрпақ
қалдыру заңдылығын сезіну, тағы сол сияқты өмірдің шындықтарына бірде бір
үйлеспейтін таңғажайып, түсініксіз бірдеңе болып ... Ал ... ... ... ... ... ... ақ жүрегімен қоса егілуге де
ұяла тұрып:"...алқымына тіреліп тұрған бір түйіншек еріген ... ... екі ... ... парлай берді. Адам баласын осынша қинағандай
не жазығы бар екен деп ... ... Өкпе ... ... ... ... тұрғандай шектерім солқылдап, қатты қинала жыладым. Осы
кезде жұрттың нақтылы не затқа жылағанын мен білмеймін ал өзім, неге ... ұста ... ... ... тек ... ... ғана жыладым
". [5,136б.] Көз жасына ерік бермей қала ... ... пәк ... ... ұғып ... сипаған жылы алақанға:"...Бағиланың тізгінді алып
жатып, үн түнсіз шашымнан ... ... ... ... жіберді. Келіп
қалған өксігімді тоқтата алмай, бір түрлі ерсі дыбыспен шық ете ... ... ... осыныма қатты ұялып, түк шаруам болмаса да жылқы жаққа қарай
тұра ... ... ... ... ... деген құрмет. Табыну парызынан өрістейді. Екінші
жағынан, кейіпкердін ауыл өмірін, ондағы адамдардың мінезін, әзіл-қалжыңын,
қайғы қуанышын ... ... ... тән ... нышандары айқын
байқалады. Бұндай психологиялық өрнектердін ерекше ... мен ... ... ... ғана емес, сонымен бірге автордың шындыққа етене
жақындығына, естіген, көрген, аңғарған, ... ... ... ... ... қатысты болу керек.
Қарттардың діндарлығын, әйелдердің қамыққан көңілін үлкен ерлікті
сүйе жүріп, кішкене қызыққа алданатын ... ... ... ... ... таныс ұлттың өмір көріністерімен кездесеміз.
"Сол кездегі ауыр хал өмірінің ең ауыр өріністерінің бірі ... ... ... оқып ... тарих сабағынан Ұлы Отан соғысының
зардаптары туралы лекция тыңдап отырғанда көз алдыма қираған, ... ... ... түтіні емес,жүздері күп-күрең болып, өлгенше
титықтап, айырдың сабы ойып тастаған ... ... ... тұзы жоқ сары май ... киіз үй ... таң бозандай алагеуім
сәуле шашып тұрған ошақ отына аяқ ... ... ... жатқан қазанға мең-
зең қарап, белгісіз бір себеппен жылап ... ару ... ... ... адам ... ... бой көтереді. "Қираған үйлер", "өртенген қалалар, "снаряд түтіні"
әлемдік оқиғаның нақты суреттері ... ... ол ... ... ... таныса, кейігі көріністерге тікелей куәгер болғандықтан да
жанына жақын тарта иланады. Көптеген халықтар ... ... ... өз ... ... жайттарға үңілу нәтижесіде бағалауға
тырысады. Ал, ... ауыл ... ... ... ... ... ... жыға тани алмас еді.
"Шынында да, менің тап осындай сапырылыс кезде оқуға барам ... көш жаңа ... әлі үй де ... ... ... ... алып,
шай ішпек болған кейіп секілді ерсі жағы да бары рас еді".[5,147б] Осында
әдеттегі өзімшіл дала салтына тән ... ... ... ... ... қазақ мінезін көрсете бейнелегені анық. Бірақ, халық дәстүрі бойынша
қызға атастыру сәтінде жігіт салттан аттап кетеді. ... ... ... емес, тұнық, балаң сезімі лайлап алам ба ... ... ... ... еді. Және ... ... сияқты баюды
көздейтін теңсіз құдалық емес, майдандос достардың туыстықты көксеген адал
ниеттен туған адал ... ... ... мен ... көне салтты жаңа
ыңғайды пайдаланғысы келгенмен, екі жастың ... зер ... ... істі ... ... , әрі ... қиялдағы махаббаты аялап:
"Үйлену, сөйтіп, кәдімгі әйелге айналдыру. О, ... ... ... ... ... ... жүрегіне ине сұққандай жиырылады. - Түу, ұят-ай!..
Тұп-тұнық ... ... ... ... тас ... ... ... ұзақ жаттым. Жәбірленгенім сонша өксіп жылағым
келді..."[5,152б.] деп өз ... ерсі ... ... оның ... бар ... ... Белгілі бір төңіректі күніне мың
қайталанатын іс қылық ауқымынан шықпау, жүрек, көңіл ... ... ... ... ... тәуекел сезімнің жетіспеуі,"О-о-о! Қанша ... ... ... сөз осы! ... ә! Иә, иә, ... ғой ... ... емес, бауырым, біз бәріміз де жанаярмыз... Жанаярмыз!"[5,165б.] ... ... ... ... ... ... сынап, мәңгілік
тазалықты асқақ идеал дәрежесіне көтеретін сәттерінде ... ... туын ... ... ... ... ... айрылмай: "...иә, иә, адамдар тек
осындай жаста ғана ... ... ... үшін ... қия ... ... адам шындық үшін күресе алады".[5,127б.]─ дегендей балаң кездегі
тазалықты, шыншылдықты сақтап қалсақ қана ... ... ... ... ... ... ... өкінішпен қинамайды деген ойды
тұспалдайды.
Ал басты кейіпкер Әбдікәрімді орны толмас ... ... ... ... ... ... бақытына, елімнің даңқына
арнайтынымды, керек десең, бұл үшін қара басымның бақытын да ... ... ... өзінен гөрі өзгенің қамын көбірек ойлатар кіршіксіз
арманынан айрылып , оның орнына "...ауыр, азапты еңбектің бәрі ... бос ... үй ... ... немесе тек тынығатын болдым.
Ақша тауып, семья асыраудың өзі онша оңай жұмыс болмай ... Оның ... ... ... ... ... ... болуымды қажет
қылды"[5,156-157б.б.]─ дегізген жанаярлық тәрізді рухани шектеуліктің басуы
еді. ... мен ... ... Не үшін асықтым? Шындық үшін ... үміт ... ... ... ... ой ... ... болашағы үшін
бе? Жо-жо-жоқ! Әлде бір қасиетті, үлкен іске басымды ... ... ... ... ... Біз ... ... махаббатқа да жанаярлық көрсете
алмағанбыз". [5,168б.]-деген дәрменсіздікке әкеліп соғады.
Т.Әбдіков шығармаларындағы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... Т.Әбдіковтің тұңғыш "Райхан"
атты әңгімесі 1964 жылы "Таңғы шық" атты жас қаламгерлердің ... ... ... ... ... ... ... тақырыбында
жазылған әңгіме оқырманның сүйіп оқитын шығармасына айналды. Ал ... ... жеке адам ... ... берілген. Жазушы ғылым
кандидаты Естай бойындағы өзгеріс-құбылысты бір-біріне жол бергісі келмеген
екі түрлі ... ... ... ... ішкі ... ... ... Ася атты қызды жолықтырған Естай оны ұнатады, оған деген
махаббат сезімі оянады. Ал қыздың әкесі профессор ... ... ... бір ... ... де қосылғанын байқаймыз.
Шынында да Асяға үйленген соң-ақ, Естайдың тасы өрге ... ... ел ... ... де, кафедраға Естай қалдырылады. Пәтер
алып, кандидаттық диссертациясын да қорғайды.
Бірақ қуаныш көпке созылмайды. Оған ...... ... ... емес, профессорды сүйесің" деуі. Осыдан кейін-ақ Естай көңілі
нілдей бұзылады. Жатса-тұрса намысын қамшылап, мазасын ... әлгі ... ... ... күдіктерді одан сайын күшейтіп, тап бір
Фаусты азғырған Мефистофельдей, не Рүстемді азғырған Тулаттай ... ... ... ... жанын еңді "Асяны шын сүйіп қосылып па еді, болмаса
профессордың ... ... ... ... ... пе ... ... қинайды. Кейіпкер көңілін торлап алған бұл ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
бермейді. Ендігі жерде ерке мінезді Ася, өмірге келген жас нәрестесі, үй
іші, отбасы Естайға көңілсіздіктен ... ... ... Үй ... ... ... ... саған профессор әперген, профессор
әперген" деп миын шаққаңдай болады.
Кейіпкердің бұдан кейінгі әрекеті оның ішкі ... ... ... ... ... атақ-лауазымы еңсесін басқан Естай
ең алдымен ол ... үйді ... ... ... ... румын
гарнитурын әке-шешесіне қайтарып, жаңасын алады. Осымен уақытша саябыр
тапқан көңілі көп ұзамай ... ... ... ... ... ... ... сол бұрынғыша қорлап, тұншықтырып келе жатқандай сезінген
Естай Асямен ... ... ... Кейіпкердің жанын азапқа салған бұл
тартыста ... ... ... ... ... өркөкіректік
жеңеді.
Алайда, ойланбай істелген әрекеттің, асығыс шешімнің ащы дәмі ... ... ... ... елге ... ... орны толмас
өкінішке қалғанын түсінеді. Оның өкінуіне студенттік ... ... ... ... ... ... ... Көкірегі удай ашып, тұңғыш рет өз-
өзіне зығырданы ... ... ... сүйгем жоқ қой... өзімді-
өзім азапқа ... не ... бар еді? ... мен ... ... Естайдың
көніліне ерке мінезді Ася келді. "Ия, Ася. Оның кандай кінәсі бар? Япырау
не істегем? Асяны ... екем ... Тек ... ... ... ... ... профессордың атағы, лауазымы торлап, тұншықтырып келген
екен. Соның құрсауынан босап шықкан ... ... ... ... ... көзі жетіп отыр. Япырау..." [15,150б.]
Автор кейіпкер жанының қайшылығын суреттей отырып, оның ... ... ... ... Теріс ой теріс әрекетке әкеледі екен. Естайды
қате бастырған, сүйген жұбайынан айырған, ... ... ... ... Ася ... ... ... махаббатты профессордың атақ-
лауазымымен шатастырған тұста кейіпкер де ... ... ... ... деп ... ... барынан, сүйген жарынан
айрылады. Өзіне өзі жау ... ... ... ... ... ... арқылы айқындала түскен. Енді осының бәрін кеудеде ... ... ... ... ... қорытындыға келеді, басқа шешім
шығарады.
"... Мен... мен кінәлімін,—деді тұншыға сыбырлап,—махаббат мешітіне
кіре ... ... арам ой алып ... ... Сол ой сені ... Әзәзіл шайтандай бүкіл өміріңді улайды. Кәдімгі жеке меншік
Мефистофеліңе ... ... ... ... ... ... өз қателігін Естай кеш түсініпті. ... ... ... ... ... ... ... тұрмысқа шығыпты. Сюжет логикасынан туған
мұндай шешім ... ... зор ... ... әкеледі. Қалтасын
қармаған Естай іштегі қайғысын басу үшін ... бет ... ... ... ... ... ... оқырманын үлкен ойда калдырады,
Шындығында, Естайдың отбасынан айрылуына тек өзі ... ме? Әлде ... ... ... да ... болды ма? деген сұрақтар ойыңызда
еріксіз туады.
Төлен Әбдіковтің суреткерлік шеберлігін тағы бір қырынан дәлелдейтін
"Бассүйек" әңгімесі. Мүсінші-анторополог және ... ... ... күрескен атақты батыр Жаубөрінің бассүйегі. Өткенді тірілтіп, өшкенді
жандырмақ болған өнер адамы және айлар бойы ... ... ... да ... жұмбақ бас. Стол үстінде тарихтың тілсіз ... ... ... Хамит үшін алынбайтын асу секілді. Не сыр бар мұнда? Белгісіз
батыр ... ... ... өлшемдермен математикалық
дәлдіктердің өзі ... ... ... ... өліп-өшіп сүйетін,
дәріптейтін өнердің көне тарихы алдында ... ... ... ма? Болмаса
тарих құпиясын қолға ұстатар кілтті таба алмай жүр ме?
Мүсінші-антропологтың түн ... төрт ... ... осы. Оның ... ... күн ... ... тұйықталып, жөнін айтпай жатып алған
бассүйекпен ұзақ ... ... ... ... өнер туралы
толғаныстары кейіпкердің образын аша түседі. Жаубөрі ... ... ... да, оның өнер ... ... қанды жорықтар жайын, халықтың
өткен өмірін тірілтуге тырысуы, өзін ізгі мақсатқа ... ... ... түсінуі — кейіпкер бойындағы ізгі қасиеттерді, елінің өткенін
сүйетін, өнеге, еліне адалдығын аңғартады. Елі үшін ... ... ... ... қорғаған Жаубөрінің бейіті әлі күнге ескерусіз жатқанын, ал
оның есесіне жақсылығы жеке басынан ... ... ... ... айтқан қария сөзінен кейін Хамит үлкен ойға калады. Жаубөрі өмірін,
батырдың жорыққа шығар алдында тартар ... елім деп ... ... ол ... ... — бассүйекті қайткен күнде тірілту керек, батырдың
бейнесін ел білуі керек деген шешімге келеді. "Менің ... ... ... деді ... ... ... іске тас бекінген түрі бар",
—[15,35б.] деп суреттейді ... ... ... біле ... білмей, өнер жоқ. Өнер —
өмірдің шежіресі. Өмір мен өнердің ... ... ... ... өн бойынан көркем өнер психологиясы терең шешімін тапқанын
аңғарамыз. Бассүйектің ... ... біле ... ... ... ... ішкі ... арқылы, бірде автор баяндауы арқылы
ашылады. Жазушы музейдегі лекцияны, көзілдірікті жігітті, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер толғанысын былай жеткізеді:
"Жаубөрінің тарихтағы орнын, халыққа қадірін, өмірін..."
"Жирафтың мойнының ұзыңдыған алып тастаса..." ... суық ... ... бәрі әшейін теория. Жоба, тұспал. Айтуға ғана оңай сөздер ғой.
Болмаса таза қабілет пен ... ... ... осы ... ... бар сол ... Трибунаға арналған ондай ресми сөздерді мен де
айта алар едім біреуге: "Талант дегеніміз — ... "Ұлы ... ... ... Туу, ... ... ... [15,31б.]
Жазушы кейіпкердің жаңа басталған ойын кездейсоқ үзіп ... ... Оның ... ... ... бірін-бірі үздіксіз
алмастырып жатқан ойлардан хабар беретін кейіпкер бойындағы ... ... ... ... көп ... ... Сол көп
нүктенің астарында жазушы ... ... ... айта ... сырлары
жатыр.
Алғашында "біздер үшін бұл бас — ғылыми предмет қана" деген мүсінші
Жаубөрі батырдың ерлігі ... ... ... ... ... бас иеді.
Батырдың бассүйегінен мүсін жасау жолындағы ... ... ... ... ізденісті беруде автор түске сүйенеді. Әбден торыққан Хамит
түсінде Жаубөріні көреді. Бұған: "Неге жылайсың, иттін күшігі. Сен, ... бір ... сыр ... Мені жұрт ... қолынан өлген деп жүр. Олай
емес. Мені өлтірген өз серілерімнің біреуі", — ... ... бұл ... ... ой ... Бірін-бірі аяғынан шалған қазақтың тағы бір
теріс мінезін ашады. Шығарма соңында үлкен іске бекінген Хамит ұлт ... үшін ... ... ... қажет екенін түсінді, ата-баба рухын,
даңқын қастерлеуді түйсінді.
Бұл әңгімеден де жазушының қай ... ... ... да ... оларға деген авторлық ішкі сезімін сездіре бермейтін ... ... ... әңгімесінде өзінің туған баласы өзіне қонақ
болып, жылына бір бас ... ... ... ... ... ... ... жетім баладай жәудіреп қалып бара жатқан қос қартқа
немересін тастамай, Жеңісін жетелеп ұлы ... пен ... Тома ... ... ... ата-анаға деген қатыгездігін жазушы үлкен
суреткерлікпен жеткізген.
Немересінің шақырғанына келмегеніне, қазақша сөйлей ... ... ... ... ... ... бітпейтін мылжың
әңгімесіне қырыстанып отырған Ерғабыл ... ... ... ... домбыра тарқанда ғана қабағы жазылып, ашуы тарқайды.
Жазушы Сапабекке келген қонақтарға ... ... ... ... ... ... ... ішетінін қайта-қайта айтқызу
арқылы жатсырап кеткен Сапабекті ащы мысқылмен кекетеді. Немересін тастамай
кеткен баласына ашуланған ... шал ... ... қи оюға ... ... бет ... ... басу үшін тағы да жігіттік дәуренін,
бұрынғылардың ... еске ... ... Ескі ... ... еніп,
қоңырсыған иісі мүңкіген қарақошқыл қиға өткір жалпақ ... ... ... ... ... ғана кәрі ... жазылып, көңіліндегі
ащы уайымы бірте-бірте жоғала бастағандай болды.
Жазушының ... ... "Екі ... "Қайырсыз жұма" атты
әңгімелері бар. ... ... ... ... инфарктан кайтыс болуын
баяндайтын "Қайырсыз жұма" әңгімесі бүгінгі күннің талай атқа мінерлерінің
мінезін, жан дүниесін ашып ... ... ... ... мансап деп жүріп
жалғыз қалған Әбенді тіпті отбасында да ... ... тұр ... ... дауылдан жан ауруы мен тән ауруы ... ... ... тіс ... ... ... Байлық, билік, дәрежесі, не керек
бәрі бар Әбеннің жанын ұғар ... адам жоқ ... Бұл — осы ... ... жатсырауы жайлы жазылған жазушынын бір үзік сыры.
Адам ─қайшылығы көп жаратылыс. Бір ... ... ... жаман деп
бірден кесіп баға беру өте қиын. Мың сан иірімге толы адам жанының түрлі
жұмбағын ... ... өзі ... бері ... жасап келеді,бірақ,
шарты түрде категорияларға ... әр ... ... ... ... ешкім таласпайды. Адам тануда жазушы иығына артылар жүк
өзгелердікінен, ... ... ... есе ... ... ... ... көріп немесе қатты жек көріп кетуіне болмайды. Оны ... ... ... романының кейіпкерлері де қайшылықты тағдыр
иелері. Мұнда кесек-кесек үш ... бар. ... ... ... ... тұсына кеткен " заман болса да,Асқар сонша тәкаппар,
сонша өр. Оған басқаны қойып кейде өз жары ... де таң ... ... тұра Асқардың бойында қарама-қайшылық жетіп артылады. Адам ... ... ... де, сол ... ... қала ... өте қиын екенін
Әбдіков осы Асқар бейнесі арқылы көрсеткісі келгендей.Бәйтенннің үйіне тары
әкеп беретін ... түн ... ... ... ... жеткен
Асқарды біртүрлі ондай ұсақтыққа қимасаң да, санаңдағы ... ... ... тура ... әзірде ғана тал сүйреп бара жатса да
еңкеймейтін Асқардың осынша ... ... ... тиіс ... ... тазы боп ... адам емес, қайта қандай
сынақ келсе де, көкірегін жая ұмтылатын ақкөз. Оның ... ... ... ... қазылған молада өлуге бел буғаны біртүрлі аянышты. Дегенмен,
әлгінде ғана ... баз ... ... жан ... ... жынды Қамзаның
сөзіне тоқтайды. Неге? Өйтені, Қамзаның тілімен айтқанда:" Сіз ... онда бәрі де ... ". ... өзі ... да, ел пір ... ... өз ... көрсетуге тиіс емес тұлға. " Емен ағаштың
иілгені- сынғаны" десек, ел ішіндегі Асқарлардың мүжілуі сол ... ... ... ... ... ... бөрі болып, сыртқы түгін
қампайтып жүруі керек. Қалың ... сол ... Оның ішкі ... жан
ауруын былайғы жұрт сезінбей-ақ, білмей-ақ ... Арба ... ... ... ... ... " иығы ... сөлбіреп кетті" деп емес, " арба
ұзаған сайын мықшиып кішірейіп бара жатқан Асқар..." дейтіні содан ... ... де ... ... ... жетелейді. Заман өзгерген
мезетте жас адамның қай тараптан бой ... ... ... ... түсіндіріп бере алмайды. Өйткені замана желі Бәйтендерді әрі де, ... ... ... ... ... ... жастарды өз қалауына үйіріп
кетуі де бек мүмкін еді. ... ... қиын ... өз ... да қиын ... ... ... ниетті жанның көз алдында түрлі зорлық,
түрлі көзбояушылық, түрлі араңдатушылық өтіп жатыр, бұл ... ілкі ... ... ... ... ... өзі ... тиіс шақ ... ... ... ... ... о бастағы жаратылысы, өзі
қаласын, қаламасын, әйтеуір алуан ... ... ... Бәйтен
кешкен әрқандай жағдайлар арқылы аңғартады. Сүйінішті көңіл сүйген жүрек
түңіліске тап болады. Зор деген жандар көз ... жер ... ... ... ана ... бір ... ... мына қабырғаны, сәл жарық
көрсе, соған ұмтылатын жанды елестетеді. Оған салса, қандай жаңалықтың да
әділеттілікпен орнағаны ... ... да ол ... ... ... қуып ... келісе алмайды. Сондықтан да ол ... ... төзе ... Оның Қадишаға махаббаты да бір түрлі ... ... ... де ... адал еді. Бірақ амал не ол да бозбала ғұмыр кешкен
талай жан ... өз ... бір ... ... ... Соның кенет
құлдырап, табан астылық әрекет ... ... ... ... келе
Қадишаның аяғына жығылмақ болғаны да бір сәттік алданыш.
Үшінші күрделі образ- Өлмес. Заманның желі қай ... ... да ... жандар болады. Өлмес соның нақ өзі. Оның ... ... оны ... жек көре ... та, оның осы романға әбден керек
кейіпкер екенін шамалайсың. Адам болмысы ... ... " ... ары ... ... "деп ... ... жападан жалғыз тыр жалаңаш тұрған адам
өзінен-өзі ұялмайды, ал осы күйінде жұрт көзіне ... ... еді. Яғни ... көзге ғана байланысты. Немесе басқа біреудің әйелімен ашына болу
масқара емес, масқара-соның жұртқа жария ... ... ... жұрт білмейтін
іштегі дүние ар емес, ол- адамның сыры. ... ... сот жоқ. Тек ... өз ... ... ... жатыр". [17,225б.] Өмірлік ұстанымы осындай
Өлмес өзін керек ортаның жанашыры етіп көрсете алады. Малын аман алып ... ақ ... ... ... өз ... ... берген Өлмеске өзгенің
жан ауруы─бес тиын, оған қара ... ... ... Ұлы Қамзаның жүрек
сезімі оны толқыта алмайды, оған бай ... ... болу әлде ... Басына қандай іс түссе де, не арбаны сындырмай, не өгізді өлтірмей
шыға алатын Өлмес─нағыз өлмес. Өлара ... ... ... ... ... ... ... келбетінің көрінісін кереметтейтіндер. Ар
жағында ит өліп жатыр. Өлмес─бүгінгі талай ... ... ... ... ... "Өлара" романында ғана емес,
басқа ірілі-ұсақты шығармаларының бәрінде бар. Жазушы кейде олардың әдеби
бейнесін кең ... ... ... ... детальдар арқылы бере алады.
"Әке" повесінде ... ... ... ... ... ... ... неге
орамалы жоқтығын сұрайтыны, "Оралу" повесінде баланың ... ... ... оны Бәтимаға көрсететін тұсы─бәрі-бәрі характерлердің одан ... ... ... ... толы күрделі кейіпкердің бірі-"Парасат майданындағы"
Күнделік иесі. Бұл ... ... ... екі ... Осы ... ... ... деп мінездеме береді:
"Хикаяттың басты кейіпкері-зиялы отбасынан шыққан, жаны жұқа, сезімтал жас
жігіт. Ол-ұдайы өз жүрегінің ... ... ... әділетсіздік пен
адам бойындағы кемшіліктердің себебіне жауап іздеп, толғанып та, ... өмір ... ... жан. Бір ... жас жігіттің жаны да тәні де сап-
сау, тек өзгелерге қарағанда сезімталдау, арманшылдау, тазалау, сол себепті
өзге пасық жұртқа тым ... да ... ... Ал шын ... ол қатал да
қайырсыз тірліктің жазықсыз ... ... да жас ... ... адасты
дегенге біз әсте келіспейміз. Өмір шындығының қатыгездігі мен қаталдығына
тығылмақ болып баққан жүрегінің жылуымен ... ... ... ... тұлға ізгіліктер жеңісі туралы, әлемнің адамдардың өзара сүйіспеншілігі
туралы утопиялық ойларын күнделікке түсіреді."[18,4б.]
Ал повесте сөз ... ... ... ... ... құрбы –
Күнделік иесінің қарама-қарсысы. Күнделік иесінің сөзімен ... ... ... " өте ... адам"[5,21б.]"Ол адам баласының ғасырлар бойы
ақыл-парасатымен жігерін жұмсап тұрғызған рухани ғимаратын тас-талқан ... ... де ... Егер ол ... ... ... сан мың
жылдық еңбегінің зая кеткені"[5.33 б.] деп Бейтаныс құрбысының қандай ... анық ... оған ... ... ... ашады. Сөйтіп
күресіп жүрген " зымиян құрбысы" өзі екенін білгенде "боқ ... ... ... ... кесапат бейтаныс, сен де қайтіп оянбайтын мәңгі
ұйқыға кетесің... Амал жоқ, ... арам ... ... ... ... қашып құтылмайды..."[5,61б.]─деп өз-өзіне қол жұмсайды. ... бұл ... ... ... ... өз ... зұлымдыққа қолынан
келген бар қарсылығы деп түсінеміз.
Төлен Әбдіков ... бір ... ... олар өзімен-
өзі іштей алысып жүретіндігінде және ерекше ... ... ... ... иесі "Қыз Бәтіш пен Ерсейіт" шығармасындағы
Қожабек шал, "Қонақтардағы" ... шал, ... ... ... ... ... Ордабек т.б. кейіпкерлер қашан да терең ойдың ... ... ... оның шығармада адам ретінде бар екендігі, оның
ой иесі ретінде өмір сүретіндігінің көрінісі болса ... ... ... көпшілігінде жазушы кейіпкерлеріне лайықты
оппоненттерді таба ... да ... ... ... ... ... Роберттің құдайды кінәлаған барлық сөзі осы
свяшенниктің бір ауыз қарсылығына тап ... да ... ... уақытта
өте тыныш Роберт осы свяшенникпен ...... ... ... осы ... ... пікірлері арасындағы
кереғар пікірлер арқылы ашыла түседі. ... өмір бойы ... ... ... келе ... "жынды " деген сөзге төзбейтін свяшенник,
немесе адуын сестра туралы шағын ... ... бір ... ... ... ... бұл юмор ... көтерілген, адамгершілік,
әділетсіздік проблемаларына тікелей қатысты ... ... ... ... қоғамдық пікір мен жеке адамдардың қарама қайшы келетін
тұстарындағы ұтымды ... ... ... ... ... жердегі свяшенниктің қарсылығы әлсіз қарсылық. Оған мысал Роберт:"Егер
адамдардың тағдыры құдайдың өз қолында болса, өз ... адам ... ... ... ... жер ... ... бәрі
адамның өзінен. Егер олар шын ниетімен құдай жолына түссе , күнәнің ... ... көп ... еді."[5,197б.]─дейді. Кейде свяшенник сөз таба алмай
қалғанда құлағын тас ... ... ... ... ... ... ... Күнделік иесінің қарсыласы Бейтаныс құрбы.
Бұл шығармадағы тартыс ─тартыс емес, шығарманың аты айтып тұрғандай майдан.
Бұндағы ... ... өзге ... ... ... ... ... түсетіндігінде. Адамның өзгеге емес өзіне қарсы шығып,
күреске түсуі,әсіресе сол күресте жеңіске жетем деуі өте ауыр ... Бұл ... ... ... де содан болса керек.
"Біз үшеу едік" драмасындағы Мұрат ... пен ... ... оған ... ... ... пен ... Шығармадағы қызу
тартысқа қарай отырып өмірден жақсылық пен жамандықтың алар орнын көреміз.
Төлен ... ... ... ... мінездерінің,
характерлерінің сан алуан қырларын ашып көрсетуге көп ... ... ... ... ... болмаса, портрет жасамайды. Сондықтан кез-
келген шығармасын оқып болғаннан ... ... ... ... ... гөрі ... ... жақсырақ танып шығамыз.
Ал көркем туындыларындағы көптеп ... ... ... ... қарттарына тоқталсақ, олар бір біріне өте
ұқсас, бір шығармасындағы кейіпкер келесі бір ... ... ... ... ашыла түседі.Қазақтың тек өзіне тән дархан мінездерінің көбі
осы қарттардың бойынан көрінеді. ... ... ... ... пен ... ... барлығы Төлен Әбдіковтың
қарттарына тән мінездер. Мысалы, "Өліара" ромнындағы Асқардың ... пен ... ... , "Қыз ... пен Ерсейіт" повесіндегі
Қожабек шал арқылы ұрпақ үшін жан ... ... ... ... дананы
көреміз. Ал "Бассүйектегі" Мұқаш шалдан көрегенділік пен ата-бабаға ... ... ... "Қонақтардағы" Ерғабыл қариядан салт дәстүрге
беріктік пен ... ... Осы ... ... ... ... пен ... тән мінезді танимыз.
Т.Әбдіков кейіпкерлерінің тағы бір тобы әйелдер ... ... ... ... олар ... ... ... көрінеді. Мысалы,
"Өлара" романында басты кейіпкер Бәйтеннің алмақ болған жары Хадиша ... ... қас жауы ... ... ... ... Ал ... Роберттің өліміне тікелей себеп болған әйелінің опасыздығы еді.
"Біз үшеу едік" пьесасында ... ... ... шөп салса, "Жат
перзентте" Зәуреш, "Күзгі жапырақтардағы" Еркетайда жаман ... ... ... ... ... және ... оқырманға философиялық жағынан терең әңгіме, повестерімен
танымал Төлен Әбдіковтің роман ... ... ... "Өлара" романы
1985 жылы жарық көрді. XX ғасырдың отызыншы жылдары қазақ халқының ... ауыр ... ... ... бір отбасының - ағайынды Асқар мен
Бәйтеннің тағдыры арқылы бүкіл қазақ ... ... ... тар ... ... ... суреттелген.
Роман өмірдің дамуы, қоғамдық сана алдына тартқан ірі мәселелерді
тереңнен қозғай алады. Романдық ... ... ... ... ... ... дүниетанымы байқалады. Романның
тақырыптық-идеялық сипатын қаламгердің азаматтық, адами көзқарастарымен
қатар ... ... де ... ... ортасында қоғамдық өмірдегі қайта құру, әдебиет
пен өнердегі жылымық қазақ әдебиетшілерінің де ... өз ... ... жеңісін баянды ету мақсатында жүргізілген қазақ
даласындағы коллективтендіру кезеңі, сол бір ... ... ... ... ... ... жер бөлісу сияқты саяси
әрекеттердегі ... ... мен ... ашып ... "Өлара" романы толғауы жеткен шыңдықты бейнелейді.
Романның негізгі окиғасы Ақшоқы ауылында ... екі ... ... ... ... ... Шалғайдағы шағын ауылдағы жаңа
өмір, ондағы елді қоғамдастыру, халықты сауаттандыру, байларды тап ретінде
жою сияқты жұмыстардың бәрі де ... көз ... ... ... жатады.
Шығарманың алғашқы беттерінде қазақ халқының өміріне, санасына ене
бастаған жаңалықтар жаңа сөздер ... ... ... ... ошақ
басындағы әйелдердің сөз арасына ... ... ... ... ... ащы кекесінмен жеткізеді. Ауыл адамдарының арасындағы жанжалға
жалтарған жиынды да Т.Әбдіков сол ... ... ... үшін ... ... ... ... әңгімесі де ұсақталып, қаңқу сөзге
ерген азаматтардың да азғанын ... ... ... ... ... ... камалдай ұлт бірлігін ... ... ... ішкі тәртіп, қарым-қатынас қағидасының бұлжымас
заңдарының қазан бүліншілігінен соң қаңдай жолдармен тәрк ... ... ... ... заңы ... сөзге тоқтау қағидасына
берік негізделген қазақ қоғамының кұрылымында сөз ұстаған парасат иелерінің
орны өзгеше болған. Жазушы коммунистік қоғамның ... ... ... шындығын эпикалық терең тыныспен оқырманға жеткізді.
"Өлара" романының атауының символдық мәні бар. Жазушы өзгерген заман
аралығыңдағы ... ... ... ... ... үшін ... ... терең
мағынаға ие. Көшпенді халықтың тіршілігіне мүлде жат ұжымдастыру ала сүргін
төңкерістен ауыр тиді. Жалған ұраншылдықтың салдарынан ... ... Ұзақ ... ... ... ескі мен жаңаның тартысы деп айдар
тағып келген жараның аузы ашылды. Адамгершілік, имандылық ... ... ... ... Адам да өзінің рухынан ... ... ... ... ... кете ... ағасы Асқардың кеңесімен әрі көмегімен сауатын ашып ... ... ... ... адал ... ... алғашқы кезде елдегі саяси
өмірге белсене кірісе қоймайды. Ел ішіндегі төңкеріс ісінің ... ... ... адам ... бүкіл алып қашты сөздер, байларды тек
тап ретінде үрім-бұтағымен жою әрекеті, адамдар ... ... ... тән ... ... ... ... саясат, шолақ
белсенділердің шалағай іс-әрекеттері, өз пенделік мақсатынан аса алмаған
ауылнай психологиясы оқыған, көкірегінде ... бар ... әсер ... ... бір ... ... қолшоқпары емес, үлкен ұғымның адамы
екендігі аңғарылады. Сондықтан да оны "байдың құйыршығы" деп ... ... ... сөзбен сайысумен ғана күресіп келеді. Қалада оқып
жүрген кезінде Сейіт пен Оймауыт ... ... қана ... ... ... ... көрінеді.
Жазушының кейіпкерлер галереясын жасау принципі де ерекше. ... жан ... ... ... ... ... ... - өзінің
бар бақытын революцияға кызмет етуден тапқан, өз сеніміне берік жан. ... ... ... деп айыпталған қазақ зиялыларының жиынтық ... ... пен ... ... жан ... дос, әрі жау деп береді.
Екеуі де — халқының тағдырын ойлаған оқыған азаматтар. Алайда, елін ... ... ... жолдары әр басқа. Романда Сейіт пен Оймауыттың
пікірталас диалогтерінің атқарар қызметі үлкен.
" - ... ... ... кезеңді басынан өткеріп көрмеген шығар, - деді
Сейіт масаңдау үнмен.
- Қай сорақылықты айтып отырсың? - деді Оймауыт оған ... ... ... малдан бір үзім нанға қараған күнге түсу сорақылық емес
пе? ... ... де ... ... ... ... жоқ. ... мақсаттарың байлық емес, кайыршылық па?
- Біздің қоғамның мақсаты байлық та, қайыршылық та емес, -Оймауыт ... өзін ... де жеңе ... көзі ... ... ... күлімдей карады. - Негізгі мақсат — биік мораль мен биік ... ... - ... ... жету ... қажетті материалдык, база"
[17,24б.].
Роман басында көрінетін Оймауыт пен Сейіт — бір-біріне кереғар ... жаңа іске ... ... ... адал ... ... ол өз ... жатқан қылмыстардың байыбына бара бермейді. Партия не талап етсе,
соны ғана ... бір ғана ... ... ... сол ... Ал Сейіт, керісінше, бай тұқымы деп қудаланып жүрсе де, жалпы
адамзат ... ... ... ... ... құбылыстың кесапат
екендігін де жақсы біледі. Ол Оймауыт секілді ұрдажықтың емес, ойдың адамы
екендігін аңғарамыз. ... ... ... ... емес, қазақ даласына
ене бастаған жаңа өмірдің солақай саясатына, революцияның атын ... ... ... өңін ... ... қарсы. Сейіттің:
"- Сен бар болғаны қолшоқпарсың. Ал ... ... ... да солар. Және олар өздеріне керек тарихты жасайды;
- Мен үшін ел ... ... да ... ... үшін жеке ... ет, бірақ елді құрбан етуге болмайды;
- Қасиетті принциптерді сақтап қала ... ... сен ... ... ... ... үшін түк те қасиетті емес"[17,31б.] -
деген сөздері оның ... ... ... ... - бір кезектік қателікті емес, елдің ертеңін ойлаған ер.
Сондықтан да ол ... ... ... болашағын, шын
мәніндегі өз билігі ... ... ... ... ... ... ... құрбаны, көзі ашық, оқыған зиялы қауымның өкілі деп
танимыз.
Сейіттің ақындық ... ... өз ... тіпті ажырата
алмайсыз:
"Қияр едім бір күніңе өмірімнің ... ... ... ... ... ... жақсылыққа сенбеген.
Бұған дейін көңіліңе түскен болса қаяу-мұң,
Барлығы үшін кешір мені, кешір мені, аяулым!"[17,25б.] Бұл
жай ғана ... ... ... жыры ... ... адамның сүйе білу
сезімінен туған күй. Мұндай сөздерді кез келген жан айта ... ... ... ... ... күйініш сөздері деп білгеніміз
орынды.
Бірінші тарауда тек өзінің мұғалімдік қызметінен өзгені білмейтін, көп
отырған жерде өзі ... сөз ... ... ... бозбала Бәйтен екінші
тарауда ысылып, ... ... ... тұлғаға айналады. Елге
келгелі қызыл отаудағы жиындар, арық қазу жұмыстары, қыз алып ... ... ... ... ... ... ел өмірі де оны есейте
түседі.
Бәйтеннің ой түзіп, бой көрсете ... ... ... ... Адам бойындағы тұйық жатқан қасиеттерді ашуға ... ... ... ... ... санасын оятуға Нұрбек
дәнекер болады. Жұлдызы қарсы екі ... ... ... ... ойнаған күні Хадиша мен Бәйтен алғаш табысып, "ғасырлар бойы
ешкім байқамаған бір қисапсыз қазынаның ... ... ... ... ... ... де әрі ... әрі куанып, әрі абдырап тұр еді". ... ... ... ... кез келеді. Бәйтенді жан-тәнімен
қалайтынын, ол үшін еш ... ... жұрт ... ... адам ... ... еді. Қызмет жағынан, көзқарас ... ... ... ... ойынында Хадиша мен Бәйтеннен үсті-
үстіне жеңіліс табады.
Бірақ Нұрбек оңай ... жау ... Ол өз ісі, ... үшін ... да ... ... кауіпті жан. Автор қасаң кағида жолында өзін де,
өзгені де құрбандыққа шалатын ... ... ... мен ... ... ... ... ашады. Оның тұлғасы әсіресе, ... ... ... ... ... ... - дейді Бәйтен, - адамдар мемлекет үшін жаралмайды,
мемлекет адам үшін жасалған. Ал осы ... ... ... бірақ сызып, бірінші орынға мемлекеттік принципті қоясың. Ақшоқы
халқы ғасырлар бойы өз ... өмір ... ... ... ... ... ... түсінбейді. Астықты байлар ғана емес, кедейлер де жасырады. Олар
оның қазіргі ... ... тең ... ... Ал ... ... ... ашып алмай, бірден жазалау біздің ісімізді ілгері
бастырады деп ойламаймын" [17,172б.].
Өкімет ісі үшін өз ... ... ... "Мен оған ... ол ... ... адамы емес. Әркім өз жақыны үшін өмір сүретін
болса, ғасырлар бойы аңсаған қоғамға ешқашан ... ...... ... ... арқылы Бәйтенді даралап, тұлғаландыра
түседі. Осы ... ... жаңа ... ... ... шын күрескерінің
өмірге келгендігінен хабар береді.
Бәйтеннің Нұрбек жайлы ішкі ойларына назар ... ... ... сол себепті жұртқа да маза бермейді. Адамның ... ... ... жоққа шығарады. Бұлармен өмір сүру қиын. Адамның өмір
сүру қабілетін шындауға тағдырдың қаттылығы ... ... ... ... ... ... Ұнамсыз, бірақ қажет" [17,185б.].
Бәйтен Нұрбек сияқты мықты қарсыласына қарсы тұра алды ма? ... ... ... жоқ. Ел ... ... ... ... деген сөз
тарайды. Бәйтен қызбен ... ... ... ... ... Жауаптан
жалтарған Хадишаны кездесуге әрең келтіргенде қыздың ... ... ... ... ... ... өсегі рас болғаны ма?
- Қандай өсек? - деді Хадиша тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... үнсіз тұрып калды да: -Рас, - деді
меңіреуленіп". [17,271б.]
Бәйтен мен Хадишаның бұдан ... ... ... ... қылыштай
тілгілейді.
"Сен шілдеханадан шыққан күні киіз үйдің ішінде ... ... ... ... ... - деді бейтарап үнмен. - Өз обалың өзіңе" [17,271б.].
Қыздың сөзінен Бәйтен сол сәтте Нұрбектің қапы калмағанын сезді. Қаны
басына шапшып, көзі ... "- ... ... - деді ... ... де ептіге, биліктіге бас иетінін Бәйтен осылай өз
басынан кешеді. Күтпеген ... көз ... тыя ... опасыздығына қатты күйзелген Бәйтен сатқындық қылығына
белшесінен батқан дүниеге пенделік ... ... ... ... қыр
соңынан қалмай жүрген Бибәтимаға баруға бел буады. Сонда құрдасы Каратай
"саған баруға ... деп ... ... көнбейтінін байқаған соң
еркек басымен жылайды.
Сыдыртып оқығанда байқалмас елеусіз ғана эпизодта тым ... ... ... Осы ... ... тілімен мьңдаған ғасыр ұлағатын бойына
сіңірген дана халық сөйлеп тұр. Әр ... өз ... ... ... да, жылағандар да сиятын адамдық парызын ақтаған Бәйтен сияқты
тұлғалар адамдарға керек-ақ.
Сөйтіп, екі жастың арасына ... ... ... ... ... алып ... Ол Бәйтенді Хадишадан айырып қана қоймай, түрлі жаламен
қамауға алдырып, ақырында ... ... ... ... ел ... жаяу ... айдатуға мәжбүр етеді.
Ромаңда өмірдің опасыздығы жайлы ойға тартатын ... ... ... ... айналған. Хадишаның Бәйтенге жасаған опасыздығы
қайталанады. ... бұл — ... арға ... ... ауыр ... ... ол сатқындықгы өзін оқытып, бар жақсылығын жасаған, әке орнына әке
болған ағасы Асқарды өз басының амандығын ... үшін ... ... ... ... ... қарай адамдардың да ұсақталып бара жатқан
бейнесін ... ... ... ... опасыздық тақырыбына ерекше
тоқталып отырғанын аңғарамыз.
Ашынған, тосылған, таусылған Сейіттің ... ... осы ... ... өзек ... ... салады: "Шындық өлмейді деген сөз —
жұртты жігерлендіру үшін айтылған насихат. Неге өлмейді? Талай халық, ... ... ... ... асыл ... та өледі. Өлмейтін бір-ақ зат бар,
ол - адам бойындағы сатқындык," [17,27б.].
Әрине романдағы күрделі әрі кесек ... - ... ... Бай ... ... ... — сол ... құбылысы. Асқардың бәрінен де жанына
батқаны інісі Бәйтеннің өзіне қарсы шығып, өз қолымен айдатуы. ... ... тай ... ... елді дүрліктіріп той жасаған Асқарды сол інісі
айдап әкетеді. Бұл — жаңа ... ... ... ... опасыздық. Бірақ сол
сатқындық пен опасыздықты істеп отырған Бәйтеннің өз ырқы емес, қате ... ... ... заманның талабы ғой. Бәйтендікі кайтсе де аман қалудың
камы емес, әлі де болса, ... ... ... ... ... ... Амалсыз, басқа шарасы жоқ.
Жазушы Бәйтеннің ағасын айдауга келіскен эпизодын өте ... ... ... ... деген сыбыр естілді". Бәйтен Асқар жайына келгенде
көкірегін кернеген ащы сөздерді айтуга талпынғанда да:
"Тш-ш, — деді ... ... - ... ... ... бұл ... ... аталмайды. Кеңес үкіметі жарлықтарын орындайтын аты жоқ белсенді,
белгісіз адам. Бұл — ... ... аса ... ... от тастап, бәле
шығаратын үндеместердің өкілі.
Асқар бір кезде халықтың сыйлы азаматы, ұлт ... ... ... ең ... жолдастарының бірі болған. Бірақ жабылған жаланың, нақақ
қудалаудың арқасында өмірде көп қиындық ... ... ... ... Өзінің адалдығын, жүрегінің ақтығын өзгеге ... ... ... ... — қатыгез заманда халықтың қамын ... ... үшін ... дейін ақылы мен айласын жұмсаған ел ... ... ... ... деп қызы ... заң ... ажырастырады. Өзімдікі,
өзгенікі деп ешкімді алалап көрмеген, ұлттық психологияның ең ... ... ... ... ... бойын алыс ұстайтын Асқар — биік
тұлға. Ел күн көріп отырған бөгетті тасқын су бұзып ... ... ... суға ... сол ... өзін ... қылып тыққаны Асқар бейнесінің қай
биіктен көрінетінін байқатар символдық деталь деуге болады.
Жазушы Асқардың барлық толғаныс, құбылыстарын, ... ... ... ... Қанша мықты болса да, оның тауының
шағылуы, әлсіздік көрсетуі шындыққа саяды. Қартайған, ... ... ... ... ... ... ... дәлелденбеген адалдық, мәнін
жоғалтуы да мүмкін екен-ау! Асқар шарасыз күйге қалай түсті? Адам ... ... ... опасыз? Әйтпесе басына күн ... ... ... мен ... неге ... ... кетті?
Ауылнай Жақай ұсталып кеткенде Зылиха әйелі Асқарға көмек, араша ... ... ... ... ... ... ... көрейін" деп
бекінген Асқар айлакер Нұрахметтің алдына барады.
"Ата қаздай кекірейіп өмірі бір менсінбей кетіп ең. ... ... ... ғой. ... ... адам ... сен қанша сүттен ақ, судай таза
қылам десең де, ол сен ... бола ... Мен ... ... ... өмірдің заңы. Мінекі, енді сен де мені сатып алып ... ... ... ... ... ... - деп ... ... ... ... барғанда да Асқар өз биігінен аласа тартқан
жоқ. Алайда ол жаңа заманның ыңғайына көну ... ... ... қаны ... ... ... ... тәжікелесуі көп
күңгірттің бетін ашады. Асқар санасына Назардың ... ... ... ... ... қолданған ішкі диалог үлгісі.
"Ал, мен ше? - деді Асқар ... Мен ... ... ... ба? ... ... ... Шаруаң қанша дейсің бе? — деді Назар өтірік күлімсіреп, - Өйткені
сен тым ақылдысың. Маған өзімнен ... ... ... Шырағым-ау, сонда мені ақылым үшін елден аластатпақсың ... Иә, ... ... - ... көзі ... ... ... әдетімен
қанын ішіне тартып, сұрлана қарады. — Сен бәрібір қарап жүре алмайсың, ол ... ... Сен ... ... ... ... ісіме ішіңнен болса да,
шек келтіріп отырасың. Сондықтан маған басы істейтін ... ... ... ... ... ... жоқ" [17,291б.]
Жазушы Асқар бейнесіне үлкен көркемдік, ... ... ... ... ... ... ... адам бойындағы, болмысындағы рухани биік
қасиеттердің тағдыры жайлы ойларын ... ар ... ... Адамның
адамгершілік болашағының өзі сол ... ... ... ... арасында ниетім адал дейтін Асқарда осынау заманның, саясаттың
құйтырқылығынан қажиды, шаршайды, өз үкімін өзі ... ... ... ... У ішіп өлуді ойлап өзіне даярланған мазарына келсе,
ауылдың жындысы атанган Қамза ол ... ... етіп ... ... уланған барлық жақынынан көрмеген жылылықты жынды Қамзадан көреді. ... ... ... ... ... байқалады. Сұрқия заманда сол кезеңнің
дүрмегіне ермеген сол жалғыз Қамза ғана ... ... ... бар. ... ... ... ғана емес, жанындағы адамдармен де
жіпсіз байланып жатқанын, ел ... ... ... ... беделді
жалғыз саясатпен де, өліммен де құрта алмайтынын сонда сезеді. Сезеді ... бас ... ... заманның алға тартқанын көруге бел буады.
Ромаңдағы Асқар бейнесіндегі биіктік, тазалықтың, адамдықтың соңына
шам алып түскен ... өте ... ... Оны тек ... ... деп ... ... болмайды. Назар — қисық айна қоғамдағы ел
басқарушының моделі. Назардың билікке ... ... ... ... ... өсу ... ... айла-тәсілдері,
лауазымдардың алдына жағымпазданып, құрдай жорғалауы — тоталитарлық жүйенің
дүниеге ... ... ... қалыптасқанының көрінісі дер едік.
Назардың парасат деңгейі, бет-бейнесі қандай болса, оны ел ... ... ... тұрпаты да сондай. Өлмес, Назарлар үшін
ар, адамгершілік принциптері пайдалы болса, ... көз ... ... болса, шешіп қояр сырт киім шапан ғана.
Шығармада қулық пен жылпостықтың, жағымпаздық, ... ... айт ... тура ... еш ... ... ... назарына ілігу
үшін әулиенің мазарын құлатуға сүймен ала жүгірген Сағидолла — ойсыз, ... ... ... ... келген төңкеріс аласапыранында ешбір қағида-
дәстүрсіз, тек қана диктатураға ... ... ... ... ... жол ашылды. Олар өзі тұтынған парасат қағидаларынан,
өмірдің мазмұнына айналған ақиқаттың ақ ... өлсе де, ... ... бейнелер.
Назардың Асқар мен Бәйтенге ... ... тек жеке ... ... ... деп қарауға болмайды. Ол ... ... ... ... ... ұлт санасының шырақшылары - терең
парасатқа деген өшпенділігі.
Басынан-ақ ұрандары бір ... ... ... оған қайшы
екіжүзділік, жалған мораль терең тамыр жайған түп құрылымның негізінде ... ғана ... ... ... пен ізгілікке орын жоқ.
Ромаңдағы Асқар тағдыры, оның толғаныс-күйініші жалпы адамзаттық тұрғыда
шешімін тапқан. Өмір ... ... ... жер бетіндегі пенде
ғұмырнамасының соншалықгы түсініксіз, ... ... ... ... ... ... шыққан жалғызының жан түршігерлік, ешбір ақылға
сыйымсыз қылықгарына ғана ... ... ... ... ... ... кітабы аталған "Өліара" романы мынадай сөздермен
аяқталады:
"Баяғыда, Көтенші болыс болып ... ... ... ... ... ... осы ... айдатып еді, кейін осы жолмен айдалып өзі кетті.
Өткенде осы арадан жаяу айдалған Бәйтенді көруге жиналған жұрт ... өз ... ... бара ... көру үшін тайлы-тұяғы қалмай сыртқа
шықты.
"Анада ғана інісі келгенде тай ... ... елді ... ... ... анау ғой... Енді сол інісі өзін айдап ... ... ... ... ... ... оқиғаларға жетелейді, олардың
шытырман болмысынан елес береді.
"Өліара" романыңда жазушы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі мен ... ... ... ... кеңес өкіметінің орнауы, колхоздастыру,
тап күресі — адамдар өз ... өзі ие бола ... адам ... ... ... асыл ... ... айдауында кеткен
замаңды суреттейді. Қан жылап жазып отырған қаламгер туындысын қан ... ... бері ... ... ... етіп келген қазақ
даласы аяқ асты астаң-кестеңге ... Бай мен ... ... ... ... енді егес пен ерегеске, аяғы жаулыққа ұштасты. Адамды адам
аямайтын, бауырға бауырдың бүйрегі ... ... ... Сол ... ... ... ар-ұятты жоғары ұстаған ерлердің кешкен
қияметтерін, ... жан ... мен тән ... ... ... ... білген.
Шығарманың кейіпкері Бәйтен кешкен азапты бүкіл халқымыз кешті.
Өзіндік пікір ... ... ... көзқарасы өзінше қалыптасқан,
көзі ашық мұғалім ақырында өз принцпінде тұра ... ... ... орнын босатып, не өзіне, не халқына пайда келтірместен ... көзі ... ұлы ... ... ... көнеді. Адамды
соншалық дәрменсіз, лажсыз өткен ... ... ... ... ... шара жоқ.
Көркем шығармада объективті екі шындық бар: бірі - ... ... да, ... — оған ... ... ... тәуелсіз өмір шындығы
—объективтік шындық. Олардың арасыңдағы үндестік, ұқсастық, қарым-қатынас
күрделі. Көркем шығарма-өмір ... мен ... ... ... ... түскен қоспасы.
Роман—мақсатты түрде құрастырылған композиция, жазылған шығарма.
Демек, өңделген, ... бір ... ... ... ... ... бітімге
айналған алуан түрлі құбылыстар, уақиғалар, тағдырлар тарихы.
Шығарманың ... ... мен ... ... арасына тендік
белгісін қоюға болмайды. Өйткені, бұлар бір ... ... ... ... ... ... ... құрылған композиция. Ол
тек қатар-қатар тізбектеле орналаскан уақиғалар баяны ... ... ... ... ... ... ... мақсатты, шартты, бейнелі,
көлемді көркем мазмұн.
Қаламгер шығармасына енген уақиға, құбылыстар арасындағы ... ... оны ... ... процесс үстінде өзінше, өзіне
қажетті қатынаста қалайды. Ол — өзгерген, шығармашылық қиялмен ... ... ... ... ... [17,265б.] Қаламгер
өмірден мақсатына керек уақиғаны алады. Әрі оны ... ... ... ... бір ... ... жазады. Мұнда қаламгердің
идея-эмоциялық бағасы, соған катысты мақсатты әрекеті әсер етеді. Бұл әсер
табиғи ... ... ... ... ... ... ... қосатын материалдар мен өмірден ... ... ... Бұл - ... ... ... ... асты.
Оның үстіңгі, көрінген беліктен әлдеқайда ... ... ... ... ... осы ... бөлік үңдестігі мен
үйлесімін бейнелеуге ұмтылса, шығарма көркемдігі ... ... ... өзі ... ... кейіпкерлермен қарым-қатынасқа түседі.
Оның сезімін, әсерін, әрекеттерінің арқауын бейнелейді. ... ... ... ... бағасы белгісіздеу болса, байқалмаса жақсы.
Шығармада авторға ұқсамайтын кейіпкерлер өз ... ... ... ... ... ырқына бағынбай жатса, ол реализмнің басты ... ... ... романдық шындықты, характер қисынын мойындағаны.
Көркем мазмұндағы ... ... ... ... Көп ... үнді, көп тілді романның алғы шарттарынын бірі осы. [17,75б.]
Көркем шығарма әрі нақты, әрі шартты, әрі ... ... ... ... Онда ... дүниетанымы бас қаһарман дүниетанымымен диалогке келуі
де, болмаса қосылып кетуі де мүмкін.
Шығарма жазу барысында қаламгер басшылыққа ... ... ... ... ... қатысты. Бейнелеу әдіс-тәсілдері мен құралдары осы
принципке орай ... ... ... ... каламгерлік ой,
идея нақты көркемдік әдіс-тәсіл, ... ... ... ... ... ... ... сюжетті дәл таңдауы, адамдар бойындағы сезімге ден
қоюы, ... мен ... ... ... ... ... пен
тағылымдылығы романның құндылығын арттырып отыр.
Оқиғаны диалог арқылы өрбітетін жазушы өмір ... ... әрі ... ... ... тілі ... ... жанрда ықшамдап, аз сөзге көп
мағына сыйдыруға ... ... ... ... кең бола тұра ... қумайды,
сөзге әрі сақ, әрі сараң. Сол ... де 1985 жылы ... жыл ... ... "...шағын жанрларда суырылып танылған жазушы ... ... ... ... - деп баға ... еді.
Жаңа өмір жаңалықтарын жаппай беру мақсатында алғашында автор ... ... бір ... тізбелеуге жол бергені байқалады. ... ... бас ... ... ... қоюланып, шындық шымырлана,
адамдар арасындағы тартысты оқиға шиеленісе түседі.
Жазушы бірде кейіпкерлерінің аузына өмір жайлы философиялық ойларды
салса, бірде оны ішкі ... ... ... Қалай болса да, Т.Әбдіков
өзінің шығармаларына тән философиялық ой тереңдігін романында да көрсетіп
отырады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ұштасып кетеді.
Автордың тағы бір стильдік ерекшелігі - ол әр кейіпкерінің өзіне тән
сөйлеу мәнері. Мысалы, жас шамасы қатарлас Өлмес пен ... ... ... ... ... Шығарманың әр тұсында кездесетін Өлместің
айтарынан жортақтық сезіліп ... ... ... лебіз үнемі
тәкаппарлық пен туралықгы аңғартады. Ақ көңіл келіншек ... ... ... мен ... шықсын" ауыл әйелдерінің қолданатын сөздері
болғандықтан емес, кейіпкердің әңгімесінің құрамдас бөлігі ретінде бірігіп
кеткен.
Романның ... ...... ... ... түрде сабақтастық арқылы психологиялық дәлдікпен ... ... ... ... оқушыны еріксіз алға жетелеп
отырады.
Әр эпизоды Ақиқат ... от ... ... ... ... ұлт ... панорамасын көркем тілмен айқындаған, ... кең ... ... камтыған "Өлара" романы — тек әдебиет
мұраттарының ғана ... ... ... да орнын толтырған шығарма.
Романда тарихи фон ретінде XX ғасырдың отызыншы жылдары алынған,
алайда ... ... тән ... ... романның өн
бойымен өріліп отырады. Жазушының романда танылған тағы бір ... ... ... ... ... сол ... шындығын ашуда өзіндік
рөл атқаратындай дәрежеде таңдап-таразылауы. Мәселен, кеше сері болып ... ... ... енді ... ... ... ... бір көрген
Бәйтенге ғашық болған жеңгетай Қоңырша, арсыз Нұрбек, жан ... ... ... ... ... ... ... саудагер
Нұрақмет, тағы басқалары - сөз жоқ сол ... ... ... ... ... ... әдебиетіміз үшін ең басты құндылығы —
бүгінгі таңда бойымызға бекем орнығып, асқынған, ескі дерттей белең алған
сатқындық, ... ... ... бойы ... принциппен өмір
сүрген халқымыздың санасына калай орныққанын көрсетуі.
Алайда әдебиетімізге "Өлара" ... ... ... ... ... да, ... жайында ғылыми еңбек жазылмапты. Оның себебін жазушының өз
сөзімен айтсақ: "Менің кателігім — оған ... ... деп ... ... ... ... жасамай, екінші кітаптың шығуын күтіп
жатқанына да өзім кінәлімін", [20,4б.] — дейді.
"Қазір ... ... қыс ... деп ... ... ... жазу
үстіңдемін. Әр шығарманың дүниеге келу тарихы әр қилы. ... ... ... ... ... ... мен ... кінәраттарынан десем
дұрысырақ болар еді. Бұл кітаптар тарихи роман деп аталмағаны болмаса,
негізінен ... ... ... ... шындығын ашу үшін, сол
тұстағы адамдардың аты-жөні, ... сол ... алу ... ... үшін ең ... - ... бейнесін жасау, заманының рухын ашу,
тіршіліктің ... ... ... ... тарихтың хронологиясын емес, жан
дүниесін ашу бірінші ... Ал ... ... жан ... ... Оны
жасау -жазушының міндеті. Менің бұдан кейінгі шығармаларым да негізінен ... ... ...... ... ... ... XX ғасырдың отызыншы жылдарын ... ... ... ... ... етіп ... Бір ... уақыт
аралығындағы қазақ халқының тағдыр тарихы романдық мекеншақта шебер
бейнеленіп, ... ... ... ... - ... ... баладай тарихқа өгей, қан төгіспен, заңсыз
орнатылған қоғамның жиіркенішті келбетін талант қуатымен айқындаған ұлттық
әдебиетіміздегі тұңғыш ... ... Бұл ... ... қоюдағы суреткер
батылдығы" [9,265 б.], - дейді ғалым ... ... ... ... ... ... жазу
мәнері, сөз қолданысы, кейіпкерлерінің іс-әрекеттерін, мінез құлқын
сомдауы, ... ... ... тұлғалар табуы тайға таңба басқандай
дәлелдеп тұр. ... ... кез ... ... ... ... сөз ... бастап дүниетанымына дейін ... ... ... ... ... ... пайымдап, гуманизмді
мадақтауға арнаған. Ол – халқының ... ... бойы ... ... ... ... жазған жаңа шығарманың еленіп-
ескерілмей тасада қалған кезі болған емес. Өзі де ... ... ... биік ... ... туындылары алғашқы әңгімесінен бастап
соңғы роман, повестеріне дейін жұртшылықтың жүрегіне жол ... ... ... ... ... жайлы зерттеулер баспасөз ... ... ... ... аспайды. Ол мақалалардың өзінен
ғылыми талдауларды кездестіре алмаймыз. Ал ... ... ... ... ... пікірлерді сыңаржақ көзқарастар құрайды.
Б.Сарбалаев жазушының "Әке" повесі жайлы: "Повесть өзегі бір ... ... ұзақ ... тізбелеп, баяндауға құрылғандай. Түбірлі
тартыс, ширыққан арқау тағы жоқ. Нақ осы нәрсе ... да, ... ... да, әлі соза ... де ештеңе етпейтіндей. Т.Әбдіков
шығармаларында ой безеу, ... ... ... ... ... ... ... кейде жөн таппай жайылып кетеді. Сондай сәттерде
бейне бір көркем ... ... ... ... ... ... сезінесің", [23,104б.] - дейді. Әрине, бұл пікірлердің кеңес
дәуірінде айтылғандығын ... ... ... ... ... ... ... шығармалары жайлы ол кезде ... ... ... жазушы Төлен Әбдіковтің қаламгерлік қасиеті туралы айтқанда,
оның екінің бірі батылы жетіп бара бермейтін өткір әлеуметтік ... және нені ... да, биік ... ... зерттеп,
жеріне жеткізе жазатындығымен жете сезіне білуіміз керек. Ұшқыр суреткердің
өзіндік қолтаңбасы аз жазса да, саз ... ... Ол ... ... да, қай ... шындығын жазса да, өмірлік, адами
проблемаларды алға тартатындығымен көзге түседі.Әдебиет дегеніміздің өзі ... мен ... ... ... ... ... бәрін айта алып
өткен суреткер болған емес. Азат ойға астам билік пен қоса алмағайып ... ... ... да аз ... ... Айт ... ... ар
төгіледі. Айтпа дегенді айтсаң - бас кетеді.
Т.Әбдіков — осы заңдылықты ерте ұғынып, жете ... ... да күні ... озбыр заманның желкеңе мініп алып "осыны айт,
осыны жаз" деген нұскауларының ... ... ... ... қала
біліпті. Ол өнерді адамдарға өздерінін адам екендігін ... ... ... деп ... ... да ол әр ... ... деп аталатын
байтақ әлемге саяхат деп ұқты", [1,5б.]-белгілі әдебиетші Ә.Кекілбаев дейді
де:"Ол өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... бөлектеп қарастырмайды. Қайта бүгінгі ұрпақтың рухани ізденістерін
өткен ұрпақтардың сергелдең тағдырлары мен жан тебіреністеріне ... ... ... "Өлараның" өзі текрес немесе тақырыптас өзге
шығармалардан көрер көзге оқшауланып тұруының негізгі сыры да осында ... ... ... қалған дүниенің бастан кешіп отырған
шындығынан бөле-жара қарамайды. Сол ... ... ... былайғы
дүниеге атымен ұқсамайтын айрықша шындық, оқшау құбылыс санаған үйреншікті
қисынды ұтымды бедерлейді. Дүниенің қай ... де бар ... мен ... ... ... да ... ... орын алып отыратындығын, онымен қоса, тек кеңестік дәуірге ғана тән,
былайғы ... ... ... ... ашып ... ... ауызға қақпақ болып, айтқызбай отырған әлеуметтік
індеттерді аллегориялық тәсілдермен жеткізеді. Ол кезде тек ... ғана тән ... ... өз ... өзі ... өз ... жирену, өмірден торығып, қаралай ... ... ... ... күйге түсу тақырыбына біздің топырақта алғаш рет батыл еніп
бара білгеннің бірі─Төлен Әбдіков ... ... Оның "Оң ... ... ... ... ... жүзінде бір түрлі, іс ... екі ... ... екі оттың ортасында шыжғырылған көз күйік хәлді одан сайын
асқындырады. Жеке ... ... жан ... ... қоғамның көлгірлікке
ұрынып, тұтас ұлттардың рухани мүгедектенуіне ұласты. ... ... ... баса ... бұл ащы ... ... әдебиетінде
"қайтсе, халық қалады халық болып", дейтін екінші бір өткір ... ... [1,5б.] деп әділ ... білдіреді. Т.Әбдіков
кезде Ф.Кафкадан басталған әлеуметтік паталогиялық құбылыстар тақырыбын
қазақ әдебиетінде алғаш рет ... ... ... жымыңдайды" атты
аллегориялық повестерінде көтерді. Кезінде кеңес оқырмандары батыс жарты
шары мен капиталисте дүниенің ... деп ... бұл ... де ... ... екендігін, түсіміз емес, өңіміз екендігін
жазушы батыл ашып бере білді.
Иә, ... ... ... болмысымызға өзі игерген жаңа дүние
түйсікпен, азаматтық көзқараспен ... ... ... ... құрған орта, қалғандар өмір сүріп жатқан ортаға мүлде
ұқсамайды, атымен басқаша деген ... ... ... бастады. "Өлара" мен
"Әке" атты туындыларында осыған дейін қызылды-жасылды қып, ... ... ... ... беймазалыққа тап болған бейберекет
дәуір ретінде бейнеленді.
Әрбір ... ... ... бір ... ... қозғаушы күші пенделік мұңды жырлаудан таным дүниемізге тұтас ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде ғаламдық
проблемаларды арқау еткен шығармаларға жатады. ... ... ... ... ... ... жетті. Келешекте Төлен Әбдіков шығармаларық
тақырыптық-идеялық, мазмұндық-пішіндік жайымен ... ... ... ... мақсат ететін ғылыми ... ... ... ... тізімі:
1. Кекілбаев Ә. Талантты ұрпақтың тағылымды келбеті. // ... 2002, ... ... С. ... ... Ана тілі, 1997.-256 б.
3. Кекілбаев Ә. Адамстанға саяхат. // ... ... 2002, ... ... О. ... ... бес ... // Қазақ әдебиеті. 1983, 25-
ақпан
5. ... Т. ... ... ... ... ... Т. ... ақиқат.–Алматы: Жалын, 1979.-255 б.
7. Нарымбетова Б. Халықтан ниет,жазушыдан қызмет. //Евразия КZ. 2007.
19-қаңтар. №3. (103)
8. Жеңісұлы Е. ... ... // ... 2003, ... ... ... Тұрғалиева О. Пенделік мұң мен періште үміт жыршысы. //Жалын. 1997,
№7-8
10. ... Т. Оң қол ... өзге ... обал ... ... ... әдебиеті. 2000, 22- қыркүйек
11. Әбдіков Т. Ақиқат.– Алматы: ... ... ... ... Қара ... Алматы: Ел, 1992.-272 б.
13. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық томдық.– Алматы: ... б.10 ... ... З. Тағдыр және біз.– Алматы: Ана тілі, 1996.-320 б.
15. Әбдіков Т. Таңдамалы. Роман және ... ... : ... ... ... Т. ... Алматы: Жазушы, 1969.-67 б.
17. Әбдіков Т. Өлара.–Алматы: ... ... ... Нұрпейісов Ә. Айқас алаңы–адамның жан дүниесі.// Егемен Қазақстан.
2004, 31-желтоқсан
19. Майтанов Б. Қазақ ... ... ... ... ... ... Әбдіков Т. Әдебиетке реформа жасау дегенге түсінбеймін.// Ана тілі.
2002, ... ... Қ.Т. ... прозасындағы көркемдік ізденістер.//
Керуен. 2008, № 1
22. Түгенбаева К.Т. Жазушы Төлен Әбдіков ... ... ... Абай ... ҚазҰПУ-дың Хабаршысы. Филология
сериясы.2007, № 1
23. Серікқалиев З. Роман және біз.– Алматы: Раритет, 2008.-320 б.
24. Жанұзақова Қ.Т. ... ... ... 2008. № ... ... А. Сөз ... ... Жазушы, 1985.-272 б.
26. Қазақ әдебиетінің тарихы. Он ... ... ... ... б. 9 том.
27. Әбдіхалық Ж. Парасат майданы туралы.// Егемен Қазақстан. 2002, ... ... С. ... ... ... 2006.-355 б.
29. Әбдіков Т. Жазушының негізгі құралы–сөз.// Қазақстан жаршысы. 1994,
14-масым
30. Дәулетбаева Б. Құпия ... ... ... ... ... 2002, ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қарым-қатынас ұғымы және оның мәні6 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет
Қазақстан Республикасындағы сақтандыру ісі62 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Азаматтық құқықтың обьектілері29 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь