Мұхаммед Хайдар Дулати заманы

1. Мұхаммед Хайдар Дулати заманы . қазақ тарихының ақпараттық дерегі


1.1 Ғалым жазбаларындағы жылнамалық жанр үлгісі


1.2 Жолсапар баянындағы оқиға өрістетелуі мен фактология



1.3 Тарихи ескерткіштегі нақты тұлғалар бейнесі


2. Мұхаммед Хайдар Дулати және қазіргі көсемсөз дәстүрі


2.1 Тарихшы, қаламгер туындысы . қазіргі журналистика жанрларының ізашары


2.2 Шығарманың сюжеті мен компазициясы



2.3 Тарихи туындының өзіндік лексикасы
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл дипломдық жұмыс түркі халықтарына ортақ тұлға, қазіргі қазақ мемлекетінің бір тармағы ұлы жүздің белді руына жататын дулат тайпасының ұрық-шәрифі, 1499-1551 жылдар аралағында өмір сүрген ортағасырлық тарихшы-шежіреші, әдебиетші, талантты қолбасшы, мемлекет басқарушы Мұхаммед Хайдар Дулатидың (Мырза Хайдар ибн Мұхаммед Хұсейін) «Тарихи-Рашиди» тарихи-әдеби еңбегін орта ғасырлық публицистиканың жарқын үлгілерінің бірі ретінде қарастыруға, ондағы тарихи мәтіндердің пішінін, компазициясын, жалпы лексикасын, стилистикасын саралап, публицистикалық жанрлардың ізашары ретінде мейлінше ақтап шығуға арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жер қайысқан қалың қолмен, асқан парасаттылықпен жарты Еуроазияны жаулап алған ұлы жиһангер Шыңғыс хан империясының бір бөлігі Шағатай ұлысының екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған Моғолстан мемлекетінің саяси билігінде үлкен рөл ойнаған дулат тайпасынан шыққан тарихшы-ғұлама Мұхаммед Хайдар Дулатидың еңбегі «Тарих-и Рашидиде» Орта Азиядағы ортағасырлық мемлекеттердің арасындағы жер мен жұрт үшін күрес, қазіргі тілмен айтқанда геосаясаттағы шиеліністер мен қақтығыстар, орта ғасырлық мемлекеттердің хандары мен әмірлерінің мемлекет басқарудағы артықшылықтары мен қателіктері, соғыс жүргізу тәсілдері, ортағасырлық мемлекеттерде ислам дінінің таралуы туралы маңызды мәліметтер бар. Сондықтан да «Тарих-и Рашиди» қазіргі тарихи болжамның фактологиялық негізін айқындауда, сол дәуірдің келбетін тануда тарихшылар мен шығыстанушылар арасында, сондай-ақ философтар мен филологтар арасында құнды еңбек боп есептеледі. Алайда қазіргі қазақ журналистикасында өзіміздің түркі этнониміне тікелей қатысты ерте-орта ғасырлық жазба ескерткіштерді қазақ публицистикасының қалыптасу және даму жолдары тұрғысынан зерттеу маршруты ашылса да, Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди» шығармасын тереңірек талдап, жанрлық-пішіндік, компазициялық ерекшелектері тізілген жоқ.
Шыны керек, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін бұрынғы советтік стереотиппен қатып қалған публицистика туралы қасаң ұғымның сеңі сөгілді. Әрбір халықтың өзіндік дүниетанымы, төл тарихы болатынын, біздің отандық журналистика күні кешеге дейін оқытылып келген «ДУГ» (Дала уалаяты газеті) пен «ТУГ»- тен (Түркістан уалаяты газеті) бастап түзілмегендігін, жазу-сызуы ертеден қалыптасқан тұтас түркі дүниесінің бұл тұрғыда өз тарихы бар екенін түйсініп, отандық публицистиканың генезисін, эволюциясын, поэтикасын зертеген ғалымдар табылды.
Солардың бірі – филология ғылымдарының кандидаты Бауыржан Жақып қазіргі журналистика факультетінде әліппедей оқыталатын «Публицистикалық шығармашылық негіздері» деген кітап жазды.
        
        1. Мұхаммед Хайдар Дулати заманы – қазақ тарихының ақпараттық дерегі
1.1 Ғалым жазбаларындағы жылнамалық жанр ... ... ... ... ... мен фактология
1.3 Тарихи ескерткіштегі нақты тұлғалар бейнесі
2. Мұхаммед Хайдар Дулати және қазіргі көсемсөз дәстүрі
2.1 Тарихшы, қаламгер туындысы – қазіргі ... ... ... ... сюжеті мен компазициясы
2.3 Тарихи туындының өзіндік лексикасы
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Бұл ... ... ... халықтарына
ортақ тұлға, қазіргі қазақ мемлекетінің бір тармағы ұлы жүздің ... ... ... тайпасының ұрық-шәрифі, 1499-1551 жылдар аралағында ... ... ... ... талантты қолбасшы,
мемлекет басқарушы ... ... ... ... ... ибн ... ... тарихи-әдеби еңбегін орта ғасырлық публицистиканың
жарқын үлгілерінің бірі ретінде қарастыруға, ... ... ... ... ... ... стилистикасын саралап,
публицистикалық ... ... ... мейлінше ақтап шығуға арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жер ... ... ... ... ... ... жаулап алған ұлы жиһангер ... ... бір ... ... ... ... бөлінуі нәтижесінде пайда
болған Моғолстан мемлекетінің ... ... ... рөл ... дулат
тайпасынан шыққан тарихшы-ғұлама Мұхаммед Хайдар Дулатидың еңбегі «Тарих-и
Рашидиде» Орта Азиядағы ортағасырлық ... ... жер ... үшін ... ... ... айтқанда геосаясаттағы шиеліністер мен
қақтығыстар, орта ғасырлық мемлекеттердің хандары мен ... ... ... мен ... ... ... тәсілдері,
ортағасырлық мемлекеттерде ислам дінінің таралуы туралы ... ... ... да ... Рашиди» қазіргі тарихи болжамның фактологиялық
негізін ... сол ... ... ... ... ... арасында, сондай-ақ философтар мен ... ... ... боп есептеледі. Алайда қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ғасырлық жазба
ескерткіштерді қазақ публицистикасының қалыптасу және даму ... ... ... ... да, Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и
Рашиди» шығармасын тереңірек талдап, жанрлық-пішіндік, ... ... ... ... ... қол ... кейін бұрынғы советтік
стереотиппен қатып қалған публицистика туралы қасаң ұғымның сеңі ... ... ... ... төл тарихы болатынын, біздің отандық
журналистика күні кешеге ... ... ... ... ... ... ... «ТУГ»- тен (Түркістан уалаяты газеті) бастап түзілмегендігін, жазу-
сызуы ертеден қалыптасқан тұтас түркі дүниесінің бұл ... өз ... ... ... отандық публицистиканың генезисін, эволюциясын,
поэтикасын зертеген ғалымдар ... бірі – ... ... ... Бауыржан Жақып қазіргі
журналистика факультетінде әліппедей ... ... ... ... ... жазды.
«Публицистика туралы іргелі зерттеулердің басым бөлігі кеңестік кезеңде
туды. Сондықтан публицистикаға ... жүйе ... ... баға ... Қазақ публицистикасы да тамыры жоқ бұтағы ... тар ... ... ... ... мәжбүрлік еді. Зерттеудің
зәрулігі де тәуелсіздік талаптарыннан туындайды.
Біріншіден, қазақ публицистикасына тұтас алып ... ... ... баға ... ... ... бұрын зерттеуге болмайтын қазақ публицистикасының ... ... ... дәстүрін, шешендік негізін ашудың сәті
түсті», деп көкжиектен көтеріліп келе жатқан жаңа ... ... ... ғалым Бауыржан Жақып. (Публицистиканың шығармашылық негіздері/ А;
2007, 4б;)
Осы тақырыпты түбінен тартып зерттеп, орта ғасырлық жазба ... ... ... ... ... элементтерді «құлағынан
тартып шығарып», бірнеше ... ... ... филология ғылымдарының
кандидаты, жазушы Кәкен Қамзин де:
«Бүгінгі ... ... қол ... оны ... ... ... оның өркениеттілік ғылыми категориялары да бар екен.
Осы заманғы ақпарат жүйесі, оның ... ... ... ... қыр мен ... ... көзі тек ... құнарлы топырақтан
жылғаланып жатқан жоқ.
Елбасымыздың еуразиялық достастық идеясының да түп-тамыры сонау ... ... нәр ... ... ... тарихы, оның өркен
жайып дамуы да қазіргі жүз ... ... ... ... тым әрі де
жатыр» деп кесіп айтты. /ҚазҰУ хабаршысы. №3, 1998; ... ... ... ... ... негіздері»
кітабында қазақ публицистикасының гнесеологиялық негіздері, екі ... ... ғана ... оның даму ... жалғастық
сабақтастық ескерілмеген. Тек Орхон-Енисей ... ... ... ... пен кіші, үлкен Күлтегін жазбалары және ауыз ... ... ... ... ... бұл тақырыптық маршрут
отандық публицистика тарихының көзге көрінбес тінін ажыратуда әлі ... ... жоқ. ... бірі – ... ... ... «Тарих-и
Рашиди» шығармасы.
«Тарих-и Рашиди» еңбегін парсы-араб ... ... ... ... үлес ... ... ... филолог ғалым Ислам Жеменей:
«Тарих-и Рашиди» – мазмұндық және ... ... тек қана ... ... Онда ... ... ... естелік түрінде баяндайды. Тарихи
оқиғаларды баяндауда барынша көркемдеп, ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқына өз көзқарасын білдіреді.
Мырза Хайдар барлық ... ... ... ... арқа сүйейді. Сол
себептен шығармасында да Исламдық Шығыс әдебиетінде ... ... ... оның ... ... Мәселен, Исламдық Шығыс
әдебиетіне тән мадақ және мадақ түрлері, мүнәжат, ... ... ... тағы ... ... ... Хайдар шығармасында исламдық қағида адамның өміріне, тіршілігіне
тікелей қатысты екінін білдіру үшін оқиғаларды ... ... ... ... оған баға ... талдайды. Екінші жағынан, осы ... ... ... ел ... дәріптеу, талқылауға мүмкіндік
береді. Сондай-ақ, оқиғаларды, кейіпкерлердің бейнесін өлең ... ... ... ... өз шығармасында түрлі жағдайларға
байланысты парсы, араб және ... ... ... ... ... ... Рашиди» еіңбегіндегі түркі өлеңдері»/ «Түркология» №1,2
2007 ж, 27 б)
Дәл осы Ислам ... ... ... М.О. ... ... ... редакциямен шығарылған «Қазақ прозасы» ... ... ... ... Алматы, Ғылым 2001; 272-273 б)
Яғни, біздің әдебиет үлгілерін зерттеушілер Мырза Хайдар ... ... ... ... тапты.
Әрине, тарихи шығарманың публицистикадан да ... ...... ... ... жоқ. Бір кездері қазақ прозасы ... ... ... ... келе – келе ... Алтынсаринге,
Абайға, одан әрмен Күлтегін, Тоныкөк жазбаларына дейін барып тірелгендігі
біздің әдебиеттану ғылымымыздағы ілгерілеушілікті ... ... ... ... ... туыс ... сондықтан Мұхамммед Хайдар Дулати
шығармасын тек проза деп танып қоймай, фактологиялық, ... ... ... ... мен ... ... аралық формада
жазылған деуге толық негіз бар.
«Тарих-и Рашиди» шығармасының тарихи философиядағы ... ... ... Ж.Ж. Молдабеков былай деп түйіндейді: «М. Х. Дулати
шығармашылығындағы ... ... ... ... ... тілінің жатықтылығы, кейбір сәттердің тарихи-мемуарлығы,
хронологиялық суреттемелердің ... ... ... – бұл методологиялық тұрғыдан алғанда қазақ философиясының басты
әдістері ретінде жеке зерттеулерді қажет ететін ... (М.Х. ... 500 жыл ... орай өткізілген ғылыми-практикалық конференция мат-
ы/ Тар ГУ, 1999 ж, ... Ж.Ж. ... атап ... ... ... ... ... тарихи философиялық талдау ... ... ... ... ... көмекші болатыны
сөзсіз.
Алайда тағы да қайталап айтамыз, гуманитарлық пәндердің зерттеу обьектісі
көп жағдайларда ортақ боп ... ... ... ... ... да ... тіпті принциптері де ұқсас боп келеді.
Сондықтан, жаңағы ... ... ... ... кейбір ... ... ... ... шегіністермен толықтырылып отырылуы» бір есептен
публицистиканың теориясы талап ... ... ... ... ... ... және ... зерттелу деңгейі. Сонымен
сәл шегініс жасап, біздің зерттеу нысанамызға ілігіп отырған ... ... ... ... ... жауап беріп, тарихи тұлғаның зерттелу,
өмірбаяны мен шығармашылығындағы ... ... ... ... баяндап кетейік.
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығы мен өмірін, жалпы орта ғасырдағы ... ... яғни ... ... ... ... түпнұсқадан
зерттеуші (аударманы ... осы ... ... ... ... шығыстанушы ғалым Ислам Жеменейдің айтуынша,
«Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ортасында Дұғлат
лақап атымен (Кейбір ғалымдарымыз ... ... деп ... ... ... ... ... мұра болып келе жатқан саяси биліктің және
ғалымдардың ортасында өскендіктен өзі де ... ... ... ... ... болған.
.... Бізге оның ата-бабасы Шыңғысхан тұсында ел билей бастағаны ... ... ... ... ... ... Бұл билік Моғол хандарының
тұсында арғы атасы Әмір Болатшы Дулат арқылы жалғасын ... ... ... соң, оның баласы Тоғылық Темірді (1329/30-1362/63) Моғол
хандығының тағына отырғызуға Әмір ... ... ... ... ... ... тайпасының мемлекет басқарудағы үлесі одан әрі артып,
беделі көтеріле түскен.
«.... Тоғылық ... ... Ұлыс бегі Әмір ... ... ... бұл ... ... Әмір Болатшыға тапсырылады. Одан кейін оның ұлы ... ... Ол ... ... аралағында тоқсан жыл билік
құрды. Кейін Әмір Хұдайдаттың ұлы Сайид Ахмет Қашқарда ұзақ уақыт ... ... Саид ... ... Әмір Саид Әлі ... ханның қол астында
көптеген игі қызметтер атқарды. Хан өз қарындасы Ұран Сұлтан ханымды ... ... ... ... Әмір Саид ... ... ... Хайдар Мырза
(Мырза Хайдар – «Тарих-т Рашиди» кітабының авторы өзінің атасының ... еді) ... әмір ... ... ... ... төрт жыл
үзіліссіз биледі. Оның он алты жылын дербес биледі, қалған уақытында ... ... ... ... ... Моғолстанның Жүніс ханымен кейде тату,
кейде қату қатынаста ... ... ... ... яғни ... ... ... Хұсейіннің жары
Жүніс ханның Иса Даулат ... ... ... қызы Хүб ... ханым
Үндістанда патшалық құрған Заһиреддин Мұхаммедтің шешесі Меһр ... ... ... Бабыр мен Мырза Хайдар бөле ... ... №9 2005 ж, 83-84 б) ... ... Хайдар Дулатидің өмірін басқа
деректерге қарап зерттеуші және оның ... ... ... ... ... ... басын қарайтуға зор үлес ... ... ... ... ... ... ... еліміздің мұсылмандарының
Бас мүфтиі, филология ғылымдарының докторы Әбсаттар Дербісәлі қажы мен
Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... рет ... қауымын таныстырып, 1941
жылы «Әдебиет және искусство журналында мақала жазған қазақтың ... ... ... ... ... ... ... Мұхаммед Захир ад-дин
Бабырдың (1483-1530) шешесінің атын Құтлығ (Хұтлығ) Нигар ... ... ... және ... / №7 1963 ж. 22-23 б)
Мырза Хайдар үш жасқа келмей жатып ... ... ... ... ... ... ... бұйрығы бойынша оның жендетінің қолынан ... ... ... дәл осы ... ... ... өзбектерді» бастап Орта Азияға
баса көктеп ... ... ... хан 1500 жылы ... мен ... жылы Ахсикент пен Ташкентті, 1504 жылы ... 1505 ... 1507 жылы ... пен ... ... да ... алады.
Соғыса, соғыса Бабур Кабулге кетеді. Жетім қалған ... ... ... ... ... ... тұрады. 1512 жылы Бұхара маңында шайбандықтардан
тағы да жеңіліп, ... ... келе ... ... ... Хайдарды
Жүніс ханның немересі Әбу Саид хан мен ғалымның немере ағасы ... ... ... ... хан ... ата-баба дәстүрімен Мырза
Хайдардың әпкесі Хабиба Сұлтан Ханишке үйленіп, ал оған қарындасын ... ... ... (гурган) етеді. Осыдан былай болашақ ғалым енді Мырза
Мұхаммед Хайдар Гурган деп аталады. («Тарих-и ... ... 2003; 7 ... ... ... ... публицист ретінде қалыптасуын
тануда Бабырдың Мырза Хайдар жайында жазған мына бір ... де ... ... «Ол орнықты, байсалды азамат болып, жақсы жолға ... ... ... ... ... ... жебе жасауға, зергерлікке, садақ
шыбығын июгі қолының ебі бар. Он саусағынан өнер тамған ... ... да бар еді. Ол ... ... ... хат ... сөз саптауы тәп-
тәуір».
Мырза Хайдар Дулати Сұлтан Саид ... ... 1533 ... ... ... яғни ханның өмірінің соңына дейін болған.
Ал Әбсаттар Дербісәлі қажының ... «1514 жылы ... хан ... ... Дулатиден тартып алып, жаңа мемлекет – Қашқар хандығының іргесін
қалайды. Жаркент ... ... ... Осы ... ... ... 18 ... Сонда оқиды. Ержетеді. Қашқар мемлекетінің үлкен лауазымына ие
болады. Кейде ханның өзі, ... ... ... және ... қол ... 1527-28 ж. ... (Ауғанстанның солтүстітігіндегі таулы
өлке), 1529-30 ж. Бадахшан, 1532-33 жылы Балтистан мен Балур және ... ... 1533 ... ... ... ... қайтар жолда Сайид
хан қайтыс болады. Хан тағы Әбдірашидке ... ... ... ... алып ... деген жалған қауіппен Сейіт Мұхаммед Мырзаны
өлтіртеді. Оны ... ... ... өз өміріне қатер төнгенін біліп,
Жаркентке оралмайды. .... ақыры 1536 жылы Үндістандағы Бабырдың ... мен ... ... ... ... («Тарих-и Рашиди»/ Алматы 2003;
24б;)
Бізде жарияланып жүрген мақалаларда ғалымның тек 1540 ... ... ... Ал оны ... ... 1994 жылы ... 1997 жылы ... ұйымдастырып, күңгірттеу тұстарына шам түсірген ғалым Әбсаттар
Дербісәлі дулаттануға мынадай тың мәліметтер ... ... бірі ... (Мүхаммед Қасым һиндушаһ Астраби (1552-
1624) «Тарих-и Фиришта» (Гүлшани Ибраһими») деп аталатын кітабының ... атты ... ... Хұмаюн мен ауған текті Шершаһ (1472-
1545) ... 1540 ... ... ... – Үндістанның билігі үшін Ганга
жағасындағы шешуші шайқасында ... ... ... ... ... ... Хұмаюн жеңіліске ұшырайды. Шегіне-шегіне
олар Лаһорға келіп, әрі қарай не ... ... ... ... ... ... жаулап алуды ұсынады. Өйткені Зейн әл-Абидин ... ... ... ... Чак пен Макр ... 1533 жылдан
кейін де тақ үшін таласып өзара қырқысуда еді. ... ... ... ... олар ... Абд ... мен Занги Чакты елден қуады.
Сол себепті олар Лаһордағы Мырза Хайдарға 1537 жылдан ... –ақ ... ... ... ... ... ... болады. Ұлы ғалым онда
барып Кашмир тағына ие болуға Хұмаюнды үгіттейді. ... ... ... өзі ... да ... ... Хайдарға аз-кем жасақ беріп Кашмирге
аттануына ... ... ... 400 кісімен (олардың біразы бірақ жолай қашып кетеді)
Кашмир әкімі шиашыл Қажы Чак күтпеген – Пир ... ... Панч ... ... ... ... 1540 жылдың 22 қарашасы күні Кашмирге аяқ
басады да, оны бір оқ та шығармай өзіне қаратады. ... ол Абд ... мен мен ... Чакты өзіне одақтас етеді.
Қажы Чак Кашмир тізгіні тағы да Мырза ... ... 1533 ... ... ... ... ... мемлекеттерін кері қайтарып
берген) тигеніне қарсы еді. Сол себепті ол Шершаһтан көмек сұрайды. ... ол ... 2 піл, ... мың жаяу әскер мен 5 мың атты әскерді Мырза
Хайдардың 300 ... 1541 ... 1 ... күні ... етіп ... Ұлы ... Сұлтан Зейн әл Абидиннің ұрпағы Нәзік (Нәдір) шаһты
таққа отырғызып, ... ... ... ... ... ... Алматы
2003; 16-17б)
Жалпылай алғанда Мұхаммед Хайдар өмірінің соңына дейін сол Кашмирде хандық
құрған. Ал оның қабірін, 1996 жылы ... қажы ... ... астанасы
Сринагар қаласындағы «Мазар-и салатин» («Патшалар зираты») қабірстанынан
тапты.
Әбсаттар қажы ... ... ... ... Хайдар көптен ойында
жүрген «Тарихи Рашиди» атты еңбегін ... ... алып ... ... ... болуы керек. Өйткені 1541 жылдан 1544 жылға
дейін ел ішінде алабөтен оқиғалар бола ... ... ... ... ... (екі бөлімге) бөледі. Әуелі ... ... ... ... ... бұрын-соңды тарихи шығарма жазып ... өзі ... ... ... естіген немесе жадында ... ... ... Аталмыш дүниесіне кіріспес бұрын бөлесі
Бабырдың «Бабыр намесін» тағы да ... сан рте ой ... ... ... һәм ... салыстырады. Оқиғаларды сұрыптап
екшеуге мән береді.
Сөйткен ғалым «екінші дәптерді» 1541 жылы бастап 1543 жылдың ... ... ... ... ... қойылған соң – оның ұмыт
қалған тұстарын толықтырып, ... де ... ... ай ... ... оның ... дәптерін» де бітіреді.
«Екінші дәптердегі» ... ... ... ... ... арттыру үшін Ата Малик Ала ад-Дин Мұхаммед Джуфайнидің (1225-
1283) «Тарих-и джаһангушай» және Әмір ... ... ... ... ... ... Әли Йаздидің (1454 ж қ.б) «Зафар намесіне» сүйенеді.
(«Тарих-и Рашиди»/ Алматы 2003; ... ... ... ... қатысты деректер Үндінің арғы-бергі
кезеңдеріндегі тарихшылардың еңбегінде жиі кездеседі. Мысалы. Үндінің ... ибн ... ... деген тарихшысының «Акбарнаме» деген шығармасында
«Мырза Хайдар туралы қысқаша мағлұмат» ... ... бар. Онда ... ... ... ... мен ... көркеюіне атсалысқаны
айтылған. Ал үнді ғалымы Р.К ... ... ... ... ... де ... ... билік еткен жылдары Кашмир өлкесіндегі ел
басқару жүйесінде реформалар ... ... Ол, ... ... ... ... дінінің құндылықтарына сүйенгеніне қатысты. Өйткені, Мырза
Хайдар кашмирліктердің дін бұзарлық қылықтарын қатты ... және ... ... ... діни ағымдармен күресуде қаталдық танытқан.
Кашмир Таришысы Г.М ... ... ... ... ... соңғы
кезеңдері, оның Ханпура елдімекені маңында қаза тапқаны жазылған.
(Subі G. M Kushiro being a history of Kashmir.From the Earliest Tomes ... Own. Vol.1 Capital ... house, New ... p ... «Тарих-и Рашиди» еңбегінің ағылшынша транскрипциясы ағылшын ... ... ... шығыстанушы Нэй Элиястың алғысөзімен 1885,
1898 жылдары жарық көрді. Парсы тілінен орыс тіліне ... 1966 ... ... ... Ал 1999 жылы ... ... баспасынан ғалым,
шығыстанушы Ислам Жеменейдің аудармасымен қазақша нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... зерделей оқып, құрметпен
қараса, В. В. ... (1830— 1904) ... ... ... деректеріне қатты мән бере келе: «Мұхаммед Хайдардың жазғандарының
барлығы дерлік — жаңалық және ... ... ... қай ... да ... және жауапкершілігімен ерекшеленеді»,—дейді. Әрі ол
бабамыздың жазбаларын өз ... ... ... Орта Азия ... ... ... зерттеген В. В. Бартольд те ... ... зор мән ... ... ... ... ... жайлы әр жылдары
Ә. X. Марғұлаң, Н.Н. Мингулов, Т. И. ... ... ... ... С. Ә. ... X. ... және ... үлкенді-кішілі зерттеулері жарияланды. Әлкей Марғұлан ... ... ... ... деп атаған.
Міне, «Тарих-и Рашиди» шығармасының қазақ тіліндегі нұсқасының қолға тиюі
дулаттанудағы маңызды қадамдарға жол ашты. 1999 жылы ... ... ... ... ... 500 жыл ... орай ... қаласында ғылыми-
практикалық конференция өткізіліп, онда бірқатар ғалымдар Мұхаммед Хайдар
Дулатидің ... ... ... ... зерттелген ғылыми
ізденістерді ортаға салды. Бұл еңбектері ... ... ... ... ... ... сілтемелер береміз. Жалпылай алғанда,
М. Х. Дулатидің тұлғасы мен оның ... ... ... ... ... ... зияткерлік қоғамында кеңінен
қозғалып жатқандығын айрықша атап ... жөн. ... ... ... ... ... ... зерделеген ешқандай ғылыми ... ... ... Дулати заманы – қазақ тарихының ақпараттық дерегі.
Мұхаммед Хайдар Дулати өзінің «Тарих-и Рашиди» шығармасының ... ... ... ... ... ... деп бұл ... не түрткі болғанын былай баяндайды:
«.... Дәл осы дәуірде ... ... ... ... ... елдерден, мемлекет
басқарудан, биліктен шеттеп, қол үзе бастады, сол себептен де ... ... ... ... жоқ еді. ... ... де сахараны
мекендеуде. ... ... ... тек ... айтылып келе
жатқан тарихи аңыз-әңгімелерде ғана сақталып қалған.
..... Шыңғыс ханнан бастап, Тоғлық Темірге дейінгі ... мен ... ... тарихи шығармаларда кеңінен жазылған. Бірақ Тоғлық
Темірден (ханнан) кейінгі хандар ... еш ... ... ... олар ... ... тек сөз арасында ғана атап өтіп, ... ... мен бұл ... ... ... ... бастап жаздым. Оның да
үш түрлі себебі бар еді. Бірінші ... ... ... ... ... көп жазылғанымен, одан кейінгілері жайында айтылмайды. Осыдан келіп
мен тарихи кітапта жазылмаған ... ... ... ... бекіндім.
Тоғлық Темір ханға дейінгі белгілі тарихты қайталау «Ефраттың жағасынан
құдық қазғанмен ... еді. ... ... ... ... кейінгі
хандардың салтанаты, мәртбесі ол жеткен өрге жете алмады. Үшінші себебі
мынау – ... ... ... исламды алғаш Тоғлық хан қабылдады.
Соның нәтижесінде ол моғол ... ... ... ... ... тұзағынан
құтқарып қалды. Сондықтан бұл тарих оның даңқты есімінен басталып, ол
хақында жазылмақ» («Тарих-и ... ... 2003; ... жерде кітаптың ең негізгі атауы «Хақ жолындағылар тарихы» деп аталғанын
да еске сала кетейік. ... ... атын ... ... қойып, өз
тұсында Моғолстанда хандық құрған Шағатай ұрпағы, Сұлтан Сайид ханның ұлы
Әбдірашид ... ... ... ... заты ... шығарманың
тақарыптық гравитациясынан, тартылыс ортасынан ауытқымаған. Ол тақырыптық
гравитация – Мұхаммед Хайдар Дулатидің хандар мен ... ... ... ... ... жолы ... қиындыққа. жеңіліске ұшырауын
бір ғана ... ... ... ... ... хақ дін ... ал оған ... сүргіні мен қияметі Алла
Тағаланың қалауымен болатынын ... ... ... арқасында, мұсылманшылдыққа беріктігінің
арқасында ... ... ... ... ... ... сияқты ішінара талдау жүргізеді. Әр құп көрген іс ... ... ... ... өз жүрегінен пәтуасын шығарып
отырады.
1.1 Ғалым жазбаларындағы жылнамалық жанр үлгісі.
Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... ... ... өзі айтқандай, ол ... ... ... үшін Ата ... Ала ... ... ... (1225-
1283) «Тарих-и джаһангушайына» және Әмір Темірдің жвлнамашысы ... ... әлем ... ... ... негізгі
хикметін және басқа ережесінің білгірі, ... да ақыл ... ... ... ... Әли ... (1454 ... «Зафар-наме» кітабына
сүйенеді, бөлесі Бабырдың «Бабырнамасын» басшылыққа алады.
Алайда ... ... ... табан тірегеніне қарамастан кейбір
оқиғаларды баяндауда қазіргі тілмен айтқанда обьективтіліктен ауытуы мүмкін
екенін ескертіп ... ... ... Әбу ... ... ... ойлары мен әрекеттері жайындағы» баянын бастар алдында
«...Мырза ... оғаш ... ... ... мен пасықтық
әрекеттерін үш бөлімге бөлдім:
Біріншісі – елден ... мен көз ... ... бұл ... ... – өзім ... ... оқиғалар егжей-тегжейлі
баяндалады. Үшіншісі – өз құлағыммен есітіп, өз көзіммен көргендерім, егер
де ақылым оны қабыл ... ол ... ... ... ... ... А; 2003,163а]
Бұл – ортағасырлық жазушының (публицистің) хатқа түскен сөзде қапы ... мен ... ... ... ал ең ... ... түсіретінін түйсініп, нақты фактілерге сүйенуді берік ұстануы.
Яғни, «көз ... ... ... ... (сенсация немесе қаңқу ... ойлы ... ... ... ... орта ... қаламгер
кәсіби деңгейде түсініп тұр.
Бұл қазіргі бәтуа мен береке кете ... ... ... ... ... бас ... көз ... беталбаты журналистикаға
үлгі боларлық қасиет. Немесе, талтүсте ... ... ... ... ... ... қойып мақала жазатын, ойдан очерк құрайтын жалған
журналистердің кәсіби білімсіздігін анықтайтын өзіндік бір ... ... ... Қалай болғанда да, Мұхаммед ... ... өзі ... ... ... ... ... (бәлки жазып алған), немесе өзінің ғұмырында
кездескен көзкөрген оқиғалардан ... оның таза ... ... айта ... ... ... мен ... кемшілігін ашық, бүкпесіз жазатынын
білдіре тұра ... ... ... өті ... кетсе өтірік айтпайтынын,
шыншылдыққа бас ұратынын қатаң ескертеді.
«Бұл жазбаларды оқыған оқырмандар өздері оның істерін ... ... мені ... шығып кетіпті деп даттаудан құдайым сақтасын, ал мұның
өзі надандық, онбағандық болар еді, – ... ол, – Ал егер ... ... жөн ... болсам, онда [мырза Әбу Бәкірдің] оңбағандық істерін
[баяндауға] ешқашан кіріспес ... ... бұл кісі ... ... ... туралы жазбайтын болсам, оған қатысты оқиғалар ... ... ... ... ал бұл ... ... ... болмақ.
[Әңгімені баяндауда] артық нәрсеге ... ... ... ... жазуда үнсіз қалмау – шындықты айтудағы парыз» [«Тарих-и Рашиди»,
А; 2003,163а]
Енді «Тарих-и ... ... ... ... ... ... Мырза Хайдар өзінің тарихи баянын екі дәптерге бөліп ... ... – 70 ... яғни ... ... ... екіншісі – 117
тараудан тұрады. Шығарманың өне бойында кәдуілгі хроникалық жазбаларға тән
мерзімді нақтылап көрсету бірен-саран ... де, оның ... ... ... ... түрде өріліп отыратындығын байқауға
болады.
Жалпы ортағасырларда, тіпті жазу-сызу мен жыл санау жолға қойылғалы
бері ... ... ... тәртіппен жазылуы барлық халықтардың
әдебиетінде кездеседі.
Мысалы, Еуропадағы ортағасырлық тарихи жазбалардың екі түрі болды:
хроника және жылнама (анналдар). Хроника жанры ... ... ... ... ... тарихы, әлемнің жаратылуынан бастап ... ... ... ... осы ... ... жанрмен жазылды.
Сондай-ақ інжілдегі және ... ... ... аңыздарды
салыстырып, олардың бір-біріне сабақтастыра жазып шыққан Евсевийді де нағыз
хрониканы меңгергендердің қатарына жатқызуымызға болады.
Анналдар (көп ... лат. Annales (annus) – жыл) ...... реті ... ... ... ежелгі әлем мәдениетінің ... ... ... ... ... ежелгі
гректерде пайдаланды. Мысалы, қытайлықтардан біздің тарихымызға, дәлірек
айтсақ, Түркі ... ... ... өмір ... ... ... жазылған, «Мәдени мұра» ... ... ... Халық
республикасы Шыңжаң Ұйғыр автономиялы районы Қоғамдық ғылымдар ... ... аға ... ... ... Ахметұлының ұсуынымен
«Әдеби жәдігерлер» көптомдығына енгізілген «Солтүстік Чинама», «Жоунама»,
«Сүйнама» осы аналдардың, хроникалардың ... ... ... ... дерегі мол үлгісі деп атауға болады. (Әдеби жәдігерлер. І-том, ... ... ... ... ... ежелгі римдіктердің қатысы бар. ... ағаш ... ... ... жазбаларда (Commentarii
Pontificum) уақыт, мезгіл ең маңызды компонент ... ... ... ... ... ... аты-жөндері, күн мен айдың тұтылуы,
жеңістер мен жеңілістер, кейінірек тіпті бағаның өсуіне дейін ... және бұл ... ... ... болу үшін ... ... ... болған.
Тарихшылардың пайымдауынша, олар б.з.д галлдардың шапқыншылығында Рим
өртке оранған кезде жойылып кете ... ... ... рим ... жады бой ынша ... б.з.д 130 ж
олардан «Ұлы анналдар» (Annales maximi) ... ... 80 ... ... ... анналдардың біздің заманымызға дейін бірде-бірі жеткен жоқ.
Алайда рим ... ... Тит ... ... ... өзінің
жазбаларында пайдаланып отырған.
Жылнама дәстүрі ортағасырлық батыс әдебиетінде қайта ... ... ... мәдениеттегі Ренесанс дәуірінің жазба деректерге салған бір
ізі осы. Егер бір кездері ... ... «ақ қыш ... ... ... сұрыпталып шықса, орта ғасырда шіркеу күнтізбелеріне
монахтар жаугершілік туралы, қуаңшылық туралы т.б ... ... ... бұл екі ... ... ... кетті: жалаң хроника азайып,
жылнамалық жанр жұмырланып шықты, ол ... ... ... ... ... ... жазылды, өйткені тәу етіп келушілерден ел
ішіндегі ... ... ... алып ... ... да ... ... орта ғасырларда діннің бұқара арасында тез таралуы,
діндарлардың шіркеуге көп келуі халық арасында өзара ... ... ... ... осы ... мәліметтерді әрі қарай
толықтыра түсіп, оларды жүйелеп тарихи жазбаларды қалдырған. ... ... ... ... тек ... ... ретсіз, жүйесіз қаттамасы
ғана еді, ал ХІІ ғасырда жазылған Жамблулық Сигебертаның ... ... ... ... ... (1075- және 1142 ... ... Вильям Мальмберийскийдің (шамамен 1090 – 1142ж), неміс Оттон
Фрейзингенскойдің (шамамен 1114-1158) ... ... ... ... ... ... таза ... тарихқа құралған, ал Оттонда
бүкіл дүние тарихынан бастап Қасиетті Рим империясының құлауымен аяқталады.
Тарихи ... ... ... оқиғалардың хроникасын беру жиі
кездеседі, мысалға ... ... Ең ... крест жорығы туралы баян
тарихшы бірінші рет Гвиберт Ножанскийдің (1053-1121), екінші рет – ... ... ... ... рет – ... ... (1210 ж.к
қ.б) еңбектерінде жазылған, алайда Гунтердің заманында ғана ... ... ... бір ... ... қалыптаса бастады. Мысалы,
Виллардуэннің шығармалары осы латын әдебиетіндегі ... ... ... болып табылады. Латын әдебиетіндегі тарихи жазбалар бір жағы
көркемдігімен айрықшаланса, екінші жағынан оның мазмұны ... еді. ... ... ... ... ... ... олар бірте-
бірте Еуропаға ортақ құндылықтарға айналды. Мысалы, ... ... ... ... Граматиктің «Деяние датчан» шығармасында
көрініс тапса, ... мен ... ... ... туралы славяндық аңыздарды
ХІІ ғ басында Гал ... мен ... ... осы ... ... ... кельттердің «Көне кітабындағы» сюжеттік желілерді пайдалана отырып, вал
Гальфрид Монмутски (шамамен 1100-1115) атты тарихшы ... ... ... ... ... зерттеушілер орта жылнамалық жанрда жазылған тарихи
баяндарды діни-клерикальді және ... ... ... жанр) аралыққ
формасы ретін қарастырады. Өйткені, ... ... ... ... ... (Адамның тағдыр-талайына Жаратушыны қатыстыра
суреттеу), ғылыми (нақты мәліметтер ... әрі ... ... ... ... қыры ... көрінуімен ерекшеленеді.
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» шығармасы жоғарыда аталған
жылнамалық шығармалардағы барлық кретерийлерге сай ... ... ... ... шын мәнінде зияткерлерге тән жазба
ескерткіш. Атақты қолбасшы, Үндістанды билеуші Бабыр патшаның бауырында,
Жүніс ... ... Саид ... ... ... ... ... өзінің
науша күнінен бөтен нәрсеге көңіл бөлмей, кітап оқып, өлең ... ... ... ... ұрыс ... ... ... Мұхамед
Хайдардың Моғолстан деген ұлы мемлекеттің хандар мен бек, әмірлері, Бабыр,
Ұлықбек, маулана ... Әмір ... өз ... Хұмаюн,
Рашидаддиннен басқалар туралы жазуға қақысы да жоқ еді, бір жағынан ... ... ... ... жазу тек екі ... ғана тән нәрсе
еді.
Біріншісі, хандар мен ... ... ... ... басынан
өткерген өмірі туралы өздері жазып қалдырды. (Мысалы ... ... ... ... ... сол ... ... айналысқан
ғұламалар, діндарлар, ақын-шайырлар жазып қалдырды. (Ата Малик Ала ад-Дин
Мұхаммед Джуфайнидің ... ... ... және Әмір Темірдің
жылнамашысы болған тамаша тарихшы Шараф ад-дин Әли ... (1454 ж ... ... сол ... ... ... ... өлшеушіз үлес қосқан
ислам дінінің пірадарлары, діндарлары өздерінің ... ... ... ... ... ... ... осы айтылғандардың бірінші категориясына ... егер ... ... ... ... ... ... келешек ұрпаққа
сабақ болсын деп қалдыруға ... ... ... ... ... қуат
берген Бабыр болса, моғолдардың арасынан Мұхаммед ... ... ... ... ... тек жалаң жылнамалық үлгімен жазылған
тарих емес, өткеннен тәлім, сабақ беруді көздейтін дидактикалық қырын ... ... ... ... тең. ... тән, ... жатқан ұлтанмен тең»
деп мемлекет басқарудағы хандар мен бектердің опасыздығын жасырмай ... ... ... ... ... ... ұстанымынан байқауға болады.
Мырза Хайдар: «Алла Тағала әлемді жаратты және жаһанда тәртіп орнату ... ... биік ... ... ... болуын жөн көрді. Сонда ғана
адамзат зұлымдық-зорлықтан аман-есен болып, тіршілігін жасайтын болады.
Бұл ... ... ... Хайдар хандар мен бектердің опасыздығын, елге тұтқа бола ... ... ... ... үнемі Алланы еске алады, халықтық
нақылды көлденең тартып, ... ... ... ... ... ... ... ой қосады.
Мысалы, Хазірет Сахибқыранның (Әмір ... ... ... ... ... және жете әскерінен кейін шегінуі туралы» баянында:
«Алланың қолдауымен арыстандай ... ... бір су ... гүрілдеп,
буырқанған хазірет Сахибқыран әскерлері таудан түсіп, жауды өкшелей қуды»
деп суреттейді. (Тарих-и Рашиди А; 2003, ... ... ... ғылымилығын, яғни публицистикалық шеберлікпен
жазылған сол заманның тарихи ... ... ... ... құрлығындағы
саяси интеграцияға катализатор болған Шыңғыс хан ... ... ... Орта ... ортағасырлық мемлекеттердің тарихынан сыр
шертетін баян десек әсте жаңылыспаймыз.
Өйткені бас-аяғы екі ғасырдың ішінде, шамамен ... ... ... ... түркі халықтары екі бірдей үлкен империяның (Алтын Орда
мен Әмір Темір) пайда болып, қайтадан ... ... ... ... Оның ... ... ұлысында құрылған Моғолстан мемлекеті,
Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... 1465-66 ... ... ... Шу ... ... ... деген жерде қазық қаққан Қазақ
хандығы, Орта Азияға басып ... ... ... ... ... ... Бабыр патша – осының бәрі байтақ
даламыздағы ... ... ... оның ар ... ... халық
тағдарынан хабар береді. Қанды қақтығыстарға толы бұл тарихи кезеңнің
аяқталуы жеке ... ... ... ұйысып, бір қолдың
саласындай ... ... ... Рашиди» шығармасындағы оқиғалардың желісіндегі тарих жұлыны –
Моғолстан мемлекеті. Мұхаммед Хайдар Дулатидың өзі осы ... ... осы ... ... саяси билігінде үлкен мәртебеге ие болған ... ... ... қалған мемлекеттердің тарихынан тек
Моғолстанға қатысты тұсы қамтылады.
«Тарих-и Рашиди» шығармасында ... жер ... ... ескі ... ... тұсындағы деректі келтіреді:
1. Өзінен бұрын жазылған, яғни Шыңғыс ханның хан ... ... ... ... әулетіне жорық жасауына дейінгі моңғолдардың тарихын
қамтитын ... Ата ... б. ... әл ... ... ... ... еңбегіне сүйеніп көрсетеді:
«Татардың ежелгі тұрақты мекені, шыққан тегі және туған жері болды. [Мына
аятта айтылғандай]: ... ... ... деп) ... ... ... оқысын деп) Сенің қасиетті үйіңнің (Меккенін) төңірегіндегі
егін салынбаған бір алқапқа орналастырдым> Осы аймақты басып өту үшін ... ай жол жүру ... ... ... жағында – Қытаймен,
батысында – ... ... ...... және ... – Таңғұтпен шектеседі. «Тарих-и ... ... ... боп тұрғаны Қытай. Ал [Жувайни] айтқан ұйғыр уалаятын
алатын болсақ, ... ... одан еш ... жоқ және ... уәлаяты қай
жерде орналасқаны беймәлім. Қарақыз және Салингай жайында да осы ... ... жоқ» ... ... А; 2003, ... топонимдерге түсініктеме берген ғалымдар Қарақызды – Көкжарым тау
жоталарындағы асу, ал Салингайды – Моңғолиядағы ... ... ... ... ... А; 2003, 557 б)
Алайда Қарақыз атауы қазіргі қырқыз халқының байырғы атауы болуы мүмкін.
Өйткені ... ... олар ... ... ... ... ... қоңсылас отырдық деп көрсетеді.
2. «Қазіргі уақытта Моғолстан деп аталатын аумақтың ұзындығы мен ені ... ... жол ... Оның шығыс шекарасы – қалмақтардың жері – Барс көл,
Еміл және Ертіске тіреледі. Солтүстігінде Көкше ... ... Бум ... ... ... шекарасы Түркістан мен Ташкент және ... ... ... Чалыш, Тұрфанмен шектеседі» (Тарих-и Рашиди. А;
2003, 557 б)
Тарихшылардың көпшілігі ұзақ ... бері ... ХІY ... ... ... Оңтүстік Батыс Қазақстанның және Қырзғыстанның жерінде
құрылған, яғни ... мен мен ... ... ... Шағатай
мемлекетінің құлауы нәтижесінде пайда болған ортағасырлық мемлекет. Ол ХYІ
ғасыр ортасына ... өмір ... деп ... ... ... А, 1999.
87 б).
Алайда осы келтірілген деректерді зерделей отырып, мемлекеттің тарих
сахнасынан ... ... ... ... ... ... сәл
әріректеу деген де пайым ... ... ... ... өзі ХІІІ
ғасырда өмір сүрген, алайда оның ... ... ... аумағы әлдеқашан айқындалып қалған мемлекетке ұқсайды.
«Тарих и ... ... ... ... ... ... көрсеткен Моғолстан территориясының ХІY –ХYI ғасырлардың өн
бойында ... ... оның ... ... ... Сарысу, Балқаш,
Ертіс және Оңтүстік Тянь-Шанның оңтүстік сілемдері аралағында үлкен ... соң тек ... және Іле ... үлкен бөлігі ғана кіргенін,
ал мемлекет ... ... ... ... ... тек Қашқарияға ғана
таралғанын айтады. ... ... ... 1966, 609 б)
Бұл пікірмен қосылуға болады, өйткені ... ... ... ... ... ... ол анық сезіледі.
Мысалы, «Тарих-и Рашиди» кітабының екінші дәптерінің 76-тарауы «Ханның
Моғолстанға соңғы ... және ... ... ... һәм сол ... ... оқиғалар жайында» деп аталады.
Онда Моғолстанның соңғы ханы Саид хан мен оның ұлы Әбдірашид (Рашид)
сұлтанның Моғолстаннан кетісі ... ... ... бару себебі моғолдардың хабарынша ... ... ... ... ... ... ... Ханның
өзбектерге қарсы шығатын күш-қуаты жоқ болатын. Бұл қыста Моғолстанда қалу
қауіпті болғандықтан хан ... ... мен ... ... ... ... ... өзбектер арасында алауыздық пен тәртіпсіздік
орын алғанын естіді. Көктем айының аяғы болғандықтан Моғолстанға ... ... ... ... ... қалды. Көктем шыққанға дейін Таһир хан
қырғыздарға ... ... ... ... ... ... бір үйір ... қосып, алып кетті. » ... ... ... 418-419 б)
Бұл жердегі Таһир хан (Тайыр хан) деп отырғаны – Қазақтың ханы ... Әдік ... ұлы, ... ж ... хан ... ... хан
тағына отырады. Өте қаталдығымен көзге түсіп қабілетсіз ... ... ... ие бола алмаған. 1526 жылы ... және аз ... ... ... ... 1531-32 ... ... болған.
Моғолстанның соңғы хал-ахуалын Мұхаммед Хайдар Дулатидің өзі «916 (1510-
1511) жылдары Моғолстанда қырғыздардың кесірінен ... ... ... 928 ... жылы ... ... ... байланысты
(Саид) хан Моғолстанды басып алуға бар-ынта-жігерін жұмсады» деп жазса,
«Бабурнамеге» түсініктеме ... ... ... ... ... ... ретінде ғана көрсеткен. («Бабурнаме». Т., 1958 ж. 454 ... ... ... ... және ... ... тайпалары
мекендеген мемлекет деп жүр. Оның этникалық құрамына ... ... С. ... ... түркі тілдес дулат, қаңлы, жалайыр,
керей, найман, үйсін.т.б және ... ... ... ... ... шурас, баарин, арлат т.б» кіргізеді. (С.Жолдасбайұлы/ Ежелгі ... ... ... ерте ... ХYІ ... ... А., 1995,
110б.)
Ал академик Манаш Қозыбаев Моғолстанның ... ... ... ... ... ... басқа дүхтуй, бәркі, итаршы, құнжы,
бекжақ, меркіт, шұңқаршы, ... ... ... ... рулары бар
екендігін айта келіп, Моғолстанның ... ... ... ... қалыптасқанын ұмытпау керек дейді. Мысалы, қаңлы, ... ... ... ... ... мен ... Жетісуда Карлық,
Ұйғыр, Қарақытай қағанаттарының тұсында, қарахандықтардың ... ... ... кескілескен соғыстар, тартыстардан кейін іргесі шайқалған
Моғолстанның құрып кетуін және ... ... жаңа ...... ... шығармасындағы жылнамалық ретпен жазылған
жазбаларға негіз болғанын осыдан байқауымызға болады. ... ... оған ... ... ... өлшеусіз үлес қосқан шығыстанушы Ислам
Жеменей бұл ... ... ... ... ... даму ... түйін жасайды:
«Тарих-и Рашиди» авторының өзбек, өзбек-қазақ, және ... ... ... ... ... ... ... сияқты
тайпалық атауларды тең қолдануы осы тарихи процестің ... ... ... ... бұл жеке ... ... қалыптасу процесі сәтті,
жеке халықтардың табиғи мүддесіне сай қарқында және ... ... ... негіз жоқ. Түркі халықтарының, ... ... ... ... ... ... саяси билік үшін тынымсыз
күрестен әбден ... ... олар енді ... Алтын Орда
немесе Темір империясы сияқты қуатты мемлекеттік жүйе құруға шамасы ... ... ... ... дамуға ықпал еткен Түркістанның ендігі
уақытта тәуелсіз ... ... ... ... ... батыс (орыстық) болып бөліне бастауы сондай құлдыраудың айғағы ... ... ... ... ... гүлденген дәурен тек ауыздан
ауызға айтылып келе ... ... ... ғана ... ... ... ... тарихшы Талас Омарбеков: «Моғолстан мемлекетінің ... ұзақ ... ең ... ...... этникалық негізде емес, Шағатай
тұқымдарының таққа ... ... ... ... ... жасайды.
(М.Х. Дулатидің «Тарих-и Рашидиіндегі» Моғолстан туралы деректер/ «Қазақ
тарихы». 1998 ж, ... ... ... ... болған Кеңес Үкіметінің 70-жылдық қысқа
ғұмырымен өте ... Онда ... ... ... орынға шығып,
ұлттық мүдделер тек бір ұлы орыстық ... ... Қара ... ... ... да, ... пісіп-жетілген ыза-кек айылды
босатқан кезде ытқып шыға келді.
Қалай дегенде де ... ... ... ... ... Рашидиде»
Моғолстандағы билік әлсірегенде немесе хан тағына қабілетсіз, қауқарсыз,
тіпті арамқұлқын шағатай ұрпағы отырғанда, мемлекет құрамындағы ... ... ... ... Мауареннахр билігіне, бірде Шайбани әулетіне,
соңғы кездері этникалық негізде ... ... ... қол ... бүкпесіз айтылады.
Мысалы, «Уәйіс ханның баласы Есенбұға хан ... мен ... ... ... себепті әмірлерге әдепсіздік көрсетіп, Тұрфаннан ... ... ... атты ... ... ... етіп ... оған
деген қамқорлығы шектен асқанда, өзге әмірлер өздерінің аяқасты қор болып
жүргендеріне шыдамай, хан ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Әмір Кәрімберді дулат Әндіжан мен ... ... ... жерде қорған салып, Әндіжанға, мұсылмандарға
шабуыл ... ... Әмір ... ... ... ... Қой су ... жерінде
қорған салып, Түркістан мен Сайрамды ойрандауға кірісті; ... пен ... ... Тайшы қалмаққа кетті, калучи, бұлғашы әмірлері
Әбілқайырдың қол астына ... ... ... ... ... ... ... қалғанын білген Әмір Сайид Әлі Моғолстанға барып,
ханды Ақсуға орналастырады, хан ол жерде табан ... ... ... ... ... болып Мұхаммед шаһ келеді, одан соң барлық ел ханға оралады;
Ол толық өз күш-қуатына келген соң, 885 (1451) жылы ... ... ... ... Рашиди». А; 2003, 108-109б) делінген.
Ал Жүніс хан билік еткен тұста ол Ташкентті алу үшін Сұлтан Әбу Саид ... ... бірі Шейх ... ... ... ... ренжулі
моғолдар астыртын адам жіберіп Шейх Жамал харға Жүніс ханды өздері ... ... бір жыл ... соң, әмір ... ... ... бір топ ... бірге Шейх Жамал харға щабуыл
жасап, оны өлтіріп, ... ... ... ... ... ... жиналған әмірлердің бәрі хан алдына барып, оған
кезінде қарсы болған себебін – өздерінің ... ... ... ... ... қатты әуес екендігін айтып түсіндіреді. («Тарих-и Рашиди». А;
2003, 120-121б)
Яғни, Моғолстан мемлекетінің негізгі ... ен ... ... көшпелі
тайпа-рулар болған, сондықтан олар өздерінің еркіндігін, дағдыланған
тұрмысын ... ... ... ... ... Тіпті бір қызығы сол
кезде олар Шағатай ... бір ... ... ... Шашта тіршілік ететін моғолдарды қараунас деп атаған. Бұл
қазіргі тілге трансформациялағанда шатыс ... ... ... парсы
шатыс, өзбек шатыс, сарт деген сөз ... ... ... Ал ... далада
тіршілік еткен түріктенген моғол тайпаларын жете деп атаған. Бұл ... ... ... ... құрамына кірді.
Тарихшы А. И. Левшин «арабтар, кейде персиялықтар өздері ... чете ... ... ... ... ... және Қыпшақ деп
атады», – деп жазады. (Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких орд и степей.
А, 1996, 149б)
Осы ... ... ... атасын білмеген жетесіз» деген сөзі ойға
оралады. Егер жете ... ... ... ... ... ... ар ... берген жалпы атауы деп түсінсек,
әлгі мақал «Жеті атасын білмеген жете емес» ... ... ... ... деген болжам жасауға болады.
«Тарих-и Рашиди» шығармасында айтылғандай, Моғолстандағы биліктегі ең
басты инстанциялар – ... ... мен ... ... ... Биліктегі бұл бұлжымас қағида ... ... ... хан ... ... арғы атасы Өртөбеге жеті артқышылық ... ... ту, ... ... ... литавраның түрі), ханның
мәжілісіне қару алып кіруге рұқсат, анға ... ... ... ... рұқсат, моғолдардың бүкіл ұлысына Әмір әрі сардар болып
жарлыққа тіркелген, хан ... бас әмір ... ... ... ... ... ( Күнгей бет – Қашқария мен Шығыс Түркістан) деген ... ... өзін ... кескілескен күрестер нәтижесінде хан
сайлаған Әмір Болатшыға осыған тағы екі ... ... ... Олардың
біріншісі – мың нөкері бар әмірді ханға айтпай, басшылыққа тағайындауға
құқылы, екіншісі – Әмір Болатшының ... ... ... жасағанға дейін
жауапкершіліктен босатылады.
«Тарих-и Рашидиде» баяндалған әңгімелердің мазмұнына қарай отырып,
Хандар мен ... ... ... ... ... ... ... былай беруге болады:
Есенбұға хан ( – Бауырты дұғлат
Тоғлық Темір хан – Әмір ... Қожа хан – Әмір ... қожа хан – Әмір ... ... ... хан – Әмір Сайид Әлі
Есенбұға хан
Жүніс хан - ... ... ... Махмұд хан – Мұхаммед Хұсейін гурган
Мансұр хан – Әмір Жаппарберді
Сұлтан Саид хан – ... ... ... Саид хан
Әбдірашид хан – ... ... ... аталған хандар мен әмірлер Моғолстан билігінде ұзығырақ болғандардың
санатынан. Билікке қол жеткізуге ... ... ... хандардың да,
ұлысбегілердің де арасында жүріп ... ... ... ... ... ... ... тарих сахнасынан тез ... ... ... ... ... ... хатқа түскен хандар да бар.
Мысалға, алатын болсақ:
Илияс Қожа ханның тұсында, Әмір Болатшының ... Әмір ... ... ... 18 хан ... ... Моғолстандағы билікті өз қолына
алған....
Ал Мұхаммед хан ... ... ... хан ... ... Шир ... Ол хан тағына отыра алмай кеткен інісі Шир Әлі ханның баласы Уәйіс
ханмен ... ... хан мен ... ... тұсында Әмір Сайид Әлі қайтыс болғаннан
кейін Қашқар тағына баласы Сансыз мырза отырды. Ол ... ... ... ... ... сол ... ... Моғолстанға енді келген Жүніс ханды
паналаса, оның інісін Мұхаммед Хайдар мырза (ғалымның атасы) ... ... ... Мырзаның қазасынан соң, Қашқар тұрғындары Мұхаммед
Хайдарды шақырып алады. Сансыз ... ... Әбу ... және Омар ... екі ұлы қалады. Әбу Бәкір 884 (1479-1480) жылы бүлік ... ... ... билігін тартып ала жаздады....
Есенбұға хан қайтыс болғаннан кейін (866( ... ... ... ... хан ... Алайда Мұхаммед Хайдар Дулатидің айтуынша,
«ол ... ... ... ... ... ... ... оның үстіне ол бір сәт болса да мастықтан есін жиған емес»....Ал
ең сорақысы, ол өз әкесінің әйелін некелеп алып, ... жат ... ... ... ... ... ханмен қатар билікті оның туған ... ... хан да ... «Ол ... мәрте қалмақтарға жеңісті жорық
жасап, олардың көбісіне ажал тапқызды. Екі рет Исан ... ... де ... ... ... ... оны ... қатты сескеніп,
онымен есептесетін болды. Олар оны ... хан» деп ... Ал ... ... яғни ... ... ... мағынаны білдіреді.
Ол одан кейін өзбек-қазақтарға шабуыл жасады. Одан кейін 905 ... Ол ... мен Инги ... ... ... ... Әбу ... қарсы жорық
жасады. Одан жеңіліс тауып, бір жылдан кейін ... ... ... жорыққа
аттанды. Үлкен ұлы Мансұрды өз орнына отырғызып, қалған екі ұлы Сұлтан ... ... ... ... ... ... алып кетті.
Сұлтан Маһмұд пен Сұлтан Ахмет хан Ахсида Шаһибек ханға ұрыс салып, ақыры
жеңіліс ... Екі хан да ... ... ... хан ... кешірім
береді. Сұлтан Ахмет хан қатты ауырып, 909 (1503-1504) жылы Ақсуда, хан
ордасында қайтыс болады.
Мырза ... ... «ол өте ... мұсылман пейілді, шариғатшыл адам
болған». («Тарих-и Рашиди». А; 2003, 120-121б)
«Тарих-и Рашиди» шығармасы шын ... ... ... ... айта ... аталмыш шығарманың басқа дәстүрлі ... ... ... ... ... ... мек бектердің
басынан өткерген жаугершілігі, ел ... ... ... ... қысқаша аңдатпалармен беріліп отырған. Ал тарихи ... ... ... ... ... тән жыл көрсету ішінара ғана
кездеседі.
Мысалы:
|41-тарау. Жүніс ханның өмірі жайында|шамамен 819 ... жылы ... ... ... | ... Жүнісханның Мауареннахр |832 (1428-1429) жыл ... ... ... | ... ... ... ... ... 860 ... жыл ... Рашиди». А; 2003, | ... | ... ... ... ... ... | ... Саидтан екінші мәрте қайтып | ... | ... Дос ... ... | ... ... ... Жүніс | ... ... ... ... ... ибн | ... хан ... өлтірілуі | ... Шейх ... ... ... ... ... оның ... ... | ... | ... Шейх ... ... | ... ... хан мен Мауараннаһр | ... ... ... | ... тарау. Жүніс ханның Мұхаммед |884 (1479-1480) жыл ... ... ... ... | ... және ... Әбу ... | ... ... | ... ... ... ... ... |885 (1480-1481) жыл ... ... ... беру үшін | ... ... рет ... ... | ... ... Әбу ... ... | ... Жүніс хан мен Мұхаммед | ... ... ... ... | ... ... және ... ... | ... | ... ... ханның және моғол | ... ... ... ... | ... мырза, Омар Шейх мырза және | ... ... ... ... | ... ... хан ... | ... | ... ... біз «Тарих-и Рашидиден» тек ... ... ... ... ғана ... алып ... ... Алайда аталмай
айналып өткен тарауларда сол Жүніс хан Моғолстанға билік еткенде, мына
жақтан тағы бір ... ... ... биліктің жалына жармасқан Досмұхаммед
хан (866 (1461-1462) – 873 (1468-1469ж.ж) , Жаркентті басып алып, ... ... ... ... ... ... ... Әбу Бәкір (1465-1514ж)
мырзалардың тарихы таратылып шығады.
Яғни, Мұхаммед Хайдар ... ... жанр ... ... көрініс табады. Тек оқиғалар жіпке тізгендей рет-ретімен баяндалып
қана қоймай, сол кездегі орын алған тарихи оқиғаларды, ... ... ... ... бұзылмаған қазыдай бүтін жеткізе білу ... ... ... ... ... ... сол кездегі, яғни 1468-
1487 жылдары Моғолстан билігінде ... орын ... ... ... ... ... ... оған қаймалдас, мерзімі жағынан
жақын, маңызы жағынан себептес оқиғаларды тарамдалған бұтақтардай жайқалта
білген.
Мұхаммед ... ... ... Рашиди» шығармасының моно, яғни бір
сарын ... ғана ... ... ... ... ... біз одан тек Моғолстан тарихын ғана емес, осы елмен бегінен
бұқарасына ... үйір ... ... ... ... аралас болған басқа
көршілес мемлекеттердің тарих ... ... ... кірпішін тауып
аламыз.
Мысалы, біздің төл тарих үшін ең маңыздысы – ... ... ... ... ... деректерге қанығуға болады. ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібек сұлтанның
қоныстануынан бастап, ХVІ ... 40-шы ... ... ... ... ... тіпті оның белгілі бір кезеңдерде жойылып кете
жаздағандығы «Тарих-и ... ... ... баяндарда кеңінен
көрініс тапқан.
«Тарих-и Рашидидің» қазақ хандығына қатысты деректерді қамтыған баяндарға
тереңірек ... оның ... ... ... ... ... ... дамуының үш кезеңін анық байқауға болады.
Олар:
1. Хандықтың ... ... және ... ... одан ... ... ... «уақытша әлсіруі»
Мырза Хайдар Қазақ хандығына қатысты деректерді Моғолстан, Шайбани
әулетімен ... ... орын ... ... ... Яғни ... ханның бүліншілігі салдарынан Алтынорданың ыдырауы,
одан бөлініп шыққан қазақ хандығының саяси өміріне және ... ... ... ... Орта ... ... ... мығым елге
айналуына, одан кейін Сырдария мен Түркістан атырабы үшін ... ... ... ... ... ... бірнеше ондаған жылға
созылған ... 20-30 ... ... ... ... ... біз ... Рашидиден» Моғолстан террториясына Жәнібек пен ... ... ... тайпалардың қалай, қай тұста қоныстанғаны туралы
білеміз.
«Тарих-и Рашидиде» ол туралы былай жазылған: « ... ... ... өз ... ... ... тұрғызған моғол әмірлері ханға да
бағынбайтын. Хан да оларға оларға тиіспей ... ... – бір ... ... ... ... үміті бар еді. Сол ... ... ... даласына түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошыв
ұрпағының сұлтандары жорық ... ... пен ... хан одан ... ... ... еді. Есенбұға хан оларды құрметтеп қарсы алып,
қоныстануға ... ... ... Шу ... ... Қозыбасыны
берді. Олар бұл аймақта тыныш өмір сүрген. Әбілқайыр хан қайтыс болған соң
өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, ... ... ... туды.
Жұрттың көпшілігі Керей хан мен Жәнібек ханның ... ... ... саны екі жүз мың ... ... ... ... қазақ деп атай
бастады. Қазақ сұлтандарының алғашқы билік жүргізуінің басы 870 ... ... ... . 940 ... ... ... Өзбекстанның көп бөлігіне өз биліктерін толық жүргізген еді.
Керей ханнан кейін Бұрындық хан басқарды. Одан соң ... ... ... хан ... ... ... ... биледі. Оның әскерінің саны
мың-мыңдаған адам еді. Жошы ханнан кейін ол жұртта одан ұлы хан ... ... ... ... оның ұлы ... хан биледі. Одан соң немересі
Таһир хан биледі. Таһир хан заманында ... саны ... ... ... оның ... ... хан ... қолға алды. Қазақтар Бұйдаш хан
кезінде жиырма мың болып қалған еді. 940 ... ... соң ... ... о дүниелік болып [бұл жерде] қазақтар қалмады десе де болады» ... А, 2003; ... ... ... ... ... айрықша құзіретке ие бола
бастауының нақты уақытын көрсетсе де, қазақ мемлекеттігінің қалыптасуына
байланысты тарихшылардың ... неше ... ... ... К. Ақышев, өзбек және қазақ мемлекетенің қалыптасуының басы ... жылы ... ... келген Әбілқайыр хандығынан тарату керек» дейді
(Акишев К., Хабдулина М. Казахское государство XV – XVI вв.: ... ... ... Евразийское сообщество: общество, политика,
культура. №1 (21), 1998. 132б)
Ал ... А. ... 1445 жылы Ұлық ... ... Орданың) билеушісі
Ұлық-Мұхамммед хан (эпикалық шығармадағы Орманбет) қайтыс болғаннан кейін
Қазақстан ... ... ... да, ... да ... қазақ
ұлысы пайда болды» дейді. ( Хасенов Ә. ... ... қай жылы ... ... ... №1. 1993. 41 б.; Хасенов Ә. Қазақ тарихының бес мың ... А., 1996. 175 ... ... ... әдебиетшы ғалымдар, «дәл 1456 жылы Керей мен Жәнібек
Моғолстанның батысына қоныс аударды және көп ... ... ... ... ... ... тарихшы Б. Кәрібай «Қазақ хандығының құрылуының аяқталуы 1470 жылдардың
басында жүзеге асты» дей ... ... ... үш кезеңге бөліп
қарастырады:
Бірінші кезең – 1458-1461 жылдар
Керей мен Жәнібек бұл жылдары «өзбек-қазақтардың» билеушілері ... ... ... ... ... Әбу Саид ... қатысты саясатта
Есенбұға ханның тобында болды. Өйткені, жаңадан ... ... ... ... ... ... ... ұсынатын күш әлде болса жеткіліксіз
еді.
Екінші кезең – 1461-1468 жылдар
Екінші, кезең Есенбұға ханның ... ... ... басталды. Есенбұға
ханнан кейін оның орнына ... ... ... Он жеті ... ... ол жеті ... ... 1468 жылы жиырма төрт жасында қайтыс болады.
Ресми биліктің ... ең ... ... ... үшін ... ... Бұл
кезеңнің уақиғаларын Махмұд ибн ... ... ... ... ... мен басқа адамдар Керей мен Жәнібек хандардан пана тауып жатты»
деп жазады. (Махмұд ибн. Әмір ... Бахр ал ... Т; 1977. ... ...... жылдардың басы
1468 жылы Әбілқайыр ханның қайтыс болған кезі мен 1470 ... ... ... ... Дешті-Қыпшақта жойылу аралағы жатады. ... ... ... Дулати былайша баяндайды: «Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... ... Әркім өзінің
қауіпсіздігі тыныштығы үшін Керей мен Жәнібек ... пана ... ... ... ... ... ... А, 2003; 348б)
Өзбек ұлысындағы тақ үшін таластар мен Жүніс ханның Моғолстанға келіп,
ішкі саяси ... ... ... хандығының жеке мемлекет ретінде
көтерілуіне жол ашты. (М. ... 500 ... ... ... ... ... ТарГУ, 1999, 129б)
Әрине, әр тарихшының келтіретін дәйегінің ... бар. ... ... ... ... жатқандықтан Б. Кәрібайдың ... ... ... ... ... хронологиялық тәртіпте
баяндалуы 100 пайыз болмаса да, соған жетеқабыл денгейде Қазақ ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді. Осы
тұрғыдан алғанда, «Тарих-Рашиди» ... ... ... ... ... дерек көзі деп баға бере аламыз.
«Тарих-и Рашидиде» ол туралы қозғалмаса да, бір ақиқатты мойындау керек.
Қазақ ... ... ... ... Қазақстан және оған көршілес
аймақтарда ұзақ уақыт бойы жалғасқан ... ... ... ... ... Бұл ... ... соңғы
сорабы моңғол шапқыншылығынан кейінгі мемлекеттердің (Ақ ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
қалыптасуына ұласты, ал өз кезегінде бұл қалыптасқан ... ... ... ... гипотезаның шындыққа жанасымды екенін нақтылай түсу үшін «Тарихи-
Рашидидегі» «қазақшылық салт» ... ... де ... бар деп ... «Сұлтан Уәйіс хан әкесі Шир Әлі ... ... ... соң, ... Шир ... ... ... болды. Алайда кәмелетке толған соң
немере ағасынан кетіп, ... салт ... ... ... ... ... ... моғол ұлысының жастары өздерін баһадүр санап
оған жақындасты» (Тарих-и Рашиди. А., 2003; ... өз ... ... ... һәм ... өмір сүру үшін
Керей хан мен Жәнібек ханды паналады, олар күшін ... ... ... ... ... ... бөлініп, жырылып қалып, біраз уақыт тарығып
әрі сергелдеңде болғандықтан ... ... деп ... Бұл ... ат
қазақтарға солай таңылды» (Тарих-и Рашиди. А., 2003, 306б)
Яғни, қазақ деген атауды Дешті-Қыпшақтан жылыстап келген ... өз ... жоқ, ол ... жылдар, тіпті бір ғасырға жуық уақытта әбден сөздік
қорға енген саяси атау (политоним) ... ... ... ... ... ... жағдайға қалыптасқан политонимдер болып табылады.
Алайда қазақ ұғымы туралы орта ғасырлық араб географы ... б. ... ... ... кейін олар қалмақтарға шабуыл
жасады және ... ... ... ... ... ... халыққа қазақ деген ат берілді» деген суреттеуімен келісе қою сәл ... б. Әмір ... Бахр ал ... Т; 1977. 350б) ... ... қазақтардың тонаушылықпен айналысқаны туралы ... ... Тек бір ғана ... ханның қырғыздарды өзіне қосып, біраз
уақыт Моғолстанның территориясында ойқастағаны ғана айтылады.
«Тарих-и Рашидиде» ... ... ... ... хан ... қазақ
халқының Қасым хан тұсындағы ... ... ... өте ... суреттейді.
«Қасым хан барлық Дешті-Қыпшақты өзінің ақыл-күшімен билігіне алды. Жошы
хан өлгеннен кейін Дешті ... ол ... ... билеген жоқ. Оның
әскерінің саны жүз мыңнан артық еді. Ақыры тарих 924-те (1518) еді, ... опат ... деп ... ... ... А, 2003; ... ... ханы Әбдірашидтың әкесі Саид ханның Ташкентке қарайтын
Ахангаранға жорықтан қайтып келе жатып, ... ... ... ... келтірген деректерінен біздің ұлттық имунитетіміз –
далалық мәдениеттің қаншалықты маңызды болғанын ұға түсесің.
Қасым ханның ғұмыр бойы ... ... ... келе ... Саид ханға қарата:
«Біз дала халқымыз. Бұл жерде ... ... мен ... жоқ. Ең ...... ең дәмді тамағымыз – оның еті, әрі ең сүйкімді
сусынымыз – оның ... мен одан ... ... ... ... мен ... үйлер жоқ. Серуендейтін жеріміз – малдың жайлауы,
сонда ... ... ... бой ... ... салып, жылқыларды
қызықтаймыз»,– дейді. (Тарих-и Рашиди. А, 2003; ... ... ... ... жанрда жазылған тарихи баянының
географиялық ауқымы үлкен. Одан маман тарихшылар Қытай, Үнді, Ауғанстан,
Пәкістан және Ирак ... ... ... ... ... деректер кездестіре алады.
Осы күні өз алдына дербес, тәуелсіз мемлекет атанып отырған бұл бес
мемлекеттің бір ғана ... ... ... арналған шығармада
көрініс табуы сол кездегі орта ғасырлық геосаясаттың адымы кең болғанын
дәлелдей ... ... Орта Азия ... ... Батысқа дейін әскер салған,
түріктенген моңғол тайпасы барластан шыққан Әмір Темір ... ... ... яки Қос ... ... Шолпан мен Юпитерді немесе Шолпан
менді күнді иеленуші», яғни бақытты деген мағынада келтіреді»), сондай-ақ,
Тибетке, Бадахшанға, Балурға ғазауат ... ... ... ... ... ... тұтқан, сақырада тірлік кешкен моғолдарды
қалалық мәдениетке үйреткен Жүніс ханның немересі Саид ханның, ... ... алып ... ... ... ... шағатайлық
әдіппен 20-жыл ел басқарған Заһареддин Бабыр бабамыздың ат шашасынан қан
кешіп ... ... ... ... ... ... ... болды.
«Тарих-и Рашидиде» Әмір Темір ... тек ... ... ... ... ... келтірілген. Мұхаммед Хайдар
Дулати жеңімпаз әмір Темірдің жойқын жорығын ... оған өз ... ... комментарий қосып отырады. Оның эмиоцианалдық бояу
беруі Әмір Темірдің әрбір ... ... араб ... түркі
өлеңдерін, рубайларын, Құран Кәрімнен аяттар келтіріп отыруынан байқалады.
Мысалы «Әмір Хүсейін мен Әмір Темірдің жете ... ... ... ... ... ... жақтың әскерінің кезіккен жері Қаба Матин ... ... еді. ... ... әскері алғашқыда өздерінің көптігіне, ... ... ... қол ... ұрыс ... ... ... хазірет
Сахибқыранға қарсы шықты. Хазірет Сахибқыран бейне өзінің мемлекетінің ... ... ... әскерлерін орталыққа бұрып орналастырып, аяғын
жеңімпаз үзеңгіге тіреп, епті де қарулы қолдарымен садақты ... ... ... ... он ... «дал» жасап жебе тартып жатты:
Нун мен далдай оғы оның бір кездері бүгілді,
Әліптей боп шаншылып, атып ұрды зұлымды.
Жауынгерлер ... ... ... ... айдың айналасындағы жұлдыздай
боп жамырап қарсы ... ... ... Өткір жебе қанға бояла батырларға
мына [аятта] баяндағандай және
олардың халі:
секілді. (Тарих-и ... А., 2003, ... ... жете ... деп ... өзінің атамекені – Моғолстанның ханы
Илияс Қожаның басқаруындағы әскер. ... ... ... дініне бет бұрған
Әмір Темірдің бар ... ... ... ... Мұхаммед Хайдар
Дулатидің өзі де Маулана Мұхаммедтен оқып, ислам іліміне ой ... ... бар ... ... адам болған.
Оның үстіне Мұхаммед Хайдар Дулатидің Әмір Темірдің Моғолстанға жорықтарын
жақтайтындығының тағы бір үлкен себебі – ол ... ... ... ... ... Тіпті олардың көпшілігінің тәңіршілдікті
Жүніс ханның кезіне ... ... ... мына екі ... ... ... ... ханның ислам дінін қабылдауы»
«Шейх Жамаладдин Катактан Айкөлге келді. Ол Ақсумен жалғасып жатқан ... ... ... Ақсуда еді. Оны Ақсуға алғашқ алып келгенде жасы он
алтыда болатын, ал ... ... он ... еді. Оның шейхпен
кездескендегі әңгімесі былай болған еді. ... ... аңға ... да, ... ... шет ... деген жарлық береді. Аң аулап жүргенде хан
сарбаздары бір топ босқындарға ... ... ... ... ... алып ... ... хан бұйрығын бұзып, аңға ... ... айып ... Хан ... ... неге ... әмірімді
орындамадыңдар? – деп сұра йды. «Біз жат жерлікпіз, қираған Катактан келе
жатырмыз, сіздің жарлығыңыздан бейхабар ... деп ... ... ... Ашулы
хан: «Тәжіктер адам емес», – дейді. Ол бұл сәтте иттеріне шошқаның етін
беріп отырған еді, ... ... ... былай деп сұрады: Сен бе, әлде
сенен мына ит жақсы ма?»
Шейх оған: Егер сен ... ... мен ... ал егер ... болсам,
ит жақсы», –де йді. Бұл жауап ханға ... ... ... хан ... ... ... артық ететін бұл не
нәрсе?» – деп сұрады. Шейх: «Иман» – деп жауап береді. (Тарих-и Рашиди. ... ... ... хан ... ... және оның ... туралы»
«Сұлтан Жүніс ханның билік еткен заманының бастапқы кезінде ... ... ... бойынша Моғолстанда тұрып, қала ... ... ... ... ... ... ұлысында мұсылмандықты
білмейтін, тіпті атын естімегендер де бар болатын. Сондықтан уәлаят ішінде
басқа да ... ... ... құл ... ... Хан ... Ишанға
[Ұбайдоллаға] бас иіп, екеуі мәмілеге келген соң ол кісі ... ... «Біз ... ... ... ... мұндай мұсылман патшасы бар
халықты құл етуге болмайды» деген мазмұнда хат ... ... бері ... ... ... құл ... сату ... (Тарих-и Рашиди.
А., 2003ж, 177б)
Яғни, «қандай территориясы үлкен, халқы көп, ... ... ... онда ... діні ... ... онда ... болмайды» деген бағыт
Мұхаммед Хайдар ... ... ... болып тұр. Әйтпесе, әлем
халықтарының тарихында Әмір Темірді ... ... ... ... ... ... айналысып, басып алған жерлерінде аяушылық танытпаған
жаулаушы ретінде көрсетеді.
Мәселен, Иран тарихында: ... ... ... ... алуы 1381 ... Ол Гератты басып алып, билік басындағы Құрт ... ... ... ... ... ... Сабзевардағы 1383 жылғы көтерілісті
Темір асқан қатігездікпен басып жаншыды, 2 мыңға жуық бас ... ... ... ... Исфахан жұрт жас ұстаның бастауымен
қарсылық көрсетіп еді, ... да ... ... тегіс өлтіріп,
бассүйектерінен мұнара соқты... (История Ирана. М., 1977, 162-б)
2.2 Жолсапар баянындағы оқиға өрістетелуі мен фактология
Ғылыми жұмысымыздың ... ... ... ... ... ... ... «екінші дәптерін» 1541 жылы бастап 1543 жылдың ... ... ... ... ... сырт формасы ғұмырлық баян,
яғни мемуарлық жанрда жазылған екінші дәптерде ... көзі ... Саид ... ... Бабыр, оның ұлы ... т.б ... ... тарихи
оқиғаларды орын-орнымен, әсерлі өрбітеді.
Тұтас көлемі 117 ... ... ... осы ... ... ... сөз ... публицист-шежіреші жазушының
суреткерлігін, оның тіл ... ... ... айқындайтын
жолсапар баяндарын қазіргі журналистік теорияда қалыптасқан очерк жанрымен
жарыстыра, салыстыра отырып, біраз ... ... ... ...... ... ... ашуда барлық көркемдік әдіс-
тәсілдер жинақталған, публицистикалық әрі поэтикалық қыры қатар көрінетін
өзіндік жазылу жол-жоралғысы бар ... ... ... ... ... диалог, портреттік суреттеме
жатады. Олардың қызметтік функциясы – өзара ... ... ... біртұтас мәтінге әр беру.
Очеркшілерге өмір құбылыстарының теріскей жақтарын, адам ... ... ... ... аша ... ... әдіс-
амалдарды мейлінше молырақ пайдалануға мүмкіншілігі мол.
В.В. Ученов очерк ... ... ... ... ... ... ...
оқырманға эстетикалық бітімімен тартымды болуында. Оқырман очерктерді оқи
отыра құрғақ деректермен таныспайды, әлеуметтік ... бар ... ... ... ... көркемдік интерпретациямен берілгенде
нанымдырақ, әсерлірек бола түседі» (Творческие горизонты журналистики. ... ... ... ... ... ... Дулатидің өзінің өмірімен қат-қабат
оқиғалар нағыз көркемдік интерпретацияларды ... ... ... ... ... Оны біз ... ... Хайдардың жол сапарындағы көркемдік
артқышылықтар арқылы дәлелдеп шықпақпыз.
Жалпы, жол – ... ... ол – ... ол жолдың тақтайдай тегіс тұсы
да, ұңғыл-шұңғылы да, асуы да, ойы да ... Жол – егер С. ... «тар жол, ... ... егер ... айтсақ «соқтықпалы –соқпақсыз
сорап». Ендеше, Мұхаммед ... ... ... баяндары – оның
өмірінің бір ... ал ол ... ... ... ... ... ... жалына жабысып мініп, жалғыз жортқан (яғни өз
алдына өмір сүре бастауы) сапары әкесі Мұхаммед Хүсейін гурганның ... ... ... ниет ... ... орта жолда Фарахта Мұхаммед Шайбани
хан (көшпелі өзбектердің ханы Шаһибек) бөгейді. Шаһибек оны бірге ... ... ... ... ... жасады. Әкесін Самарқанда қалдырады.
Осы тұста Моғолстан қыспаққа алынып, Шаһибектен көмек сұрауға Сұлтан ... келе ... ... ... ... ... Хүсейін гурган «бұл істің
аяқталу тауқыметін көрегендікпен болжап, өлім сағатының тақтасынан азапты
тағдырының бояуын ... ... ол ... ... ... – Сұлтан Махмұд
ханға Шаһибек ханға ... опа ... ... ... ... ол ханның өлімін өзінің өмірі деп есептейтінін» бірнеше мәрте
білдірген болатын. Бірақ «онбаған жауыз, мұрнының ұшынан ... ... ... ... ... ... ... ол Шаһибек ханның өзін де, ханды да аман ... ... ... ... аман ... қалу үшін ... Мұхаммедке ілестіріп
қаштырып жібереді. Бұл бас сауғалауды суреттеуден де Мұхаммед Хайдар Дулати
өзінен басынан өткерген жәйттерді керемет сабақтастырып береді.
Қалай ... ... ... ... ... қаласынан таныс кісі тауып, мені соның үйінің бір бұрышына ... ... ... бұл ... ... ... олар біз қашатын
түні қорадан аттарды алып, ... ... үшін ... ... ... ... Ал біз ... жамағатқа, есек айдаушыларға ілесіп, Хисар и
Шадманға бардық. Хисар базарында ... ... ... ... ... таныды. Ол біздің ізімізді кесіп жүрмесін деп Хисрадан
аттанып кеттік. Жолда ... ... сол ... шынтағын шығарып алдым.
Сол күйде екі ай азап шектім»
Олар сол қашқаннан ... ... ... бірі Қожа ... ... ... бірнеше күн аялдайды. Оны Мұхаммед Хайдар «қайырымды адам»
деп ... ... ... ... ... ... екенін біліп
қалады.
Сол сәтте олар Қожа ... ... дұға ... жолға шығып кетеді.
Алайда сол заманда Бадахшанға бару мүмкін болмай қалады. Өйткені Бадахшанда
әлемдегі ең күпір нанымдардың бірі – ... ... ... Шах ... ... ... ... Дулатидің баяндауынша, «олар біреуге кездесіп қалса ... ... ... ... һәм оны ... ... сауап,
құтқаратын себеп деп білетін. Сондай-ақ олар жақындасу өз затында халал
деп ... Егер ... ұл, қыз бір ... туса да, ... ... ... жасауға рұқсат етіледі. Қан мен мал-мүлік бәріне халал
дейді. Шаһ Разиаддинді ... хан ... ... ... ... Систанға адам жіберіп шақыртып алған. Бұл ... ... ... болатын. Оның Бадахшанға келуінен бұрын мұнда Мырза хан
келіп ... ... өзі ... болған-ды. Содан бастап Рағ елі мен
Бадахшанның хазірейлері оны ... ... ол елге ... ... Хутталаның әйгілі ауылдарының бірі Дили Базарға келгенде жағдай
бізге мәлім болды» (Тарих-и ... А., 2003 ж, ... ... біз сол уақыттың өзінде діни бұрмалаушылықтың, секталардың,
небір қилы касталардың болғаны туралы мағлұмат ... ... ... осы жерде сектаның тарихын таратып айтып, оның аса ... ... діни ... ... ... дін атын ... топтардың қоғамға келтіретін апаты – өздеріне мойынсұнған адамдарды
құлақ кесті құлға, дүмбілез мәңгүртке, еркін ойлау қабілетінен ... ... ... ... ... ... сіңіріп, «енді не
болар екен» деп ынталандырып қояды. Бұл ... ... ... жерде кейбіреулер оған шах Никпайға баруға ақыл береді. Өйткен ол Шах
Разиаддинмен байланысы болғанмен, Мырза ханның да ... ... ... оған ... «Мен Мырза ханның ұстазы едім. Өзбектердің
шабуылынан ... ... ... ... ... ... ... деп
өтінеді. Шаһ Никпай мұны қабыл алып, сол кездегі тыныштау аймақ – ... ... ... үшін өзінің сенімді бес адамын қосып береді».
Міне, ... ... ... ... ... ... әлгі бес ... адамгершілік тұнығы лайланғандар болып
шығады. Оны ... ... ... ... суреттейді:
«Күннің нұрлы жалыны көкжиекке батқан кезде, ал жұлдыздардың ұшқыны түнгі
көк аспанға шашылғанда әлгі бес ... ... ... оты ... ... сауда жасаймыз деген үмітпен Кала-йи-Зафарға бара жатқан үш
саудагерге: «Баж төлеуге тиіссіздер» деп ... ... ... ... өлтіре бастайды»
Олар тек Маулана Мұхаммедтің Никпай шаһтың атын атап, ... ... ... ғана ... ... ... отырады.
Осы жерде Мұхаммед Хайдардың басына төнген қауіпті, яғни күндіз дос ... ... ... қас ... шыға ... ... екенін түн мен күнді
символикалық нышан қылу арқылы беруі өте ... ... ... ... параллезимді оңтайлы пайдаланады.
«Сөйтіп біз қарғыс атқыр мулахидтерден құтылып, келесі күні Зафар қамалына
жеттік» дейді де Мұхаммед ... ... сәл ... ... ... «Зафар қамалы» деп аталғанына түсінік беріп кетеді:
«... өзбектер жаулап алған уақытында Бадахшанның елі әр жерде бас ... ... ... ... бірі – ... шаһ ... мықты мекенді тауып орналасты. Бірақ қорғаныс шараларын олар толық
аяқтап үлгермей жатқан ... ... ... жасады. Сол жерде Мүбәрақ шаһ
аянбай шайқасып, өзбектерді күйретті, ... ол ... ... ... ... деп атап ... Бұл атаудың екінші бір себебі ... ... ... ... бар, Мүбәрақ шаһ сол тайпалардан
болатын. Бұл жер Бадахшанның астанасы ... ... ... ... ... ... өкіметті басып алды, ал Зубаир Рағиды өлтіріп, ... ... ... ... ... ... ... Мырза Әбу
Бәкір өзіне қаратып алған еді. Ал Бадахшанның төменгі жазық ... ... ... ... ... алды, ал солардың
аралағындағы ... ... ... ... ... шаһ ... ... Бадахшанның дін бұзарларымен басып алған еді. Сондай жағдайда
Мырза хан ... ... ... ... өткеріп жатты. Ол бізді
мейіріммен қарсы алды. Мен бір жыл бойы ... ... ... болдым»
(Тарих-и Рашиди. А., 2003 ж, 257б)
Дулати бұл ... ... ... ... топонимикалық атауға түсініктеме
беріп кету арқылы сол кездегі бір өңірге жүргізілген әртүрлі ... ... ... ... ... ... тұр. Жай ... басталған әңгіме жымын білдірмей, Бадахшанның төңірегіндегі ... ... ... хан – ... ... ... Сұлтан Махмұт мырзаның
ұлы. Анасы – Жүніс ханның қызы Сұлтан Нигар ханым. Яғни, ... ... бөле ... Шайбани әулеті арасындағы кескілескен шайқастардың
болғанын шағын ғана жеті-сегіз сөйлеммен аяндап кетті. ... ... бұл ... ... ... ... ... өзіндік
фон, алғышарт рөлін атқарып тұр.
Мұхаммед Хайдар Дулатидің жолжазбалық баяндарының ... ... ... ... ... ... ... туралы айтқын әңгімелерінен әсте
айқын байқалады.
Жоғарыда келтіре кеткеніміздей, Мұхаммед Хайдар Дулатиді 918 жылы 1512 ... ... келе ... ... Саид хан ... ... ... әкеткен болатын. Мырза ... ... хан ... ... ол атқа ... ... ... жүреді. Егер ол аңға шықса
бірге алып ... ... ... ол оған ... ... ... «гурган»
(күйеу бала) атандырған. Жасы 25-ке шыққанда, Саид хан Мұхаммед Хайдар
Дулатиді ... ... ... ... алып ... ... да ... Сұлтан Саид ханның Сүйіншік ханмен шайқасын, Шаһибек ханға қарсы
соғысуға үгіттеу үшін қазақтарға ... (919 ... ... ... ... бет ... (920 (1515) жыл) және онда ... Әбу
Бәкірмен соғысын, сөйтіп Қашқар аймағын ... ... ... ... ... ... алуын (920 (1514 ж 22 тамызы), Мансұр хан мен Сұлтан
Саид ханның кездесіп, екеуінің арасында бейбітшіліктің ... (922 ... ... (ақпан) айы) т.б оқиғаларды алақанға салғандай айқын
суреттейді.
Осы бірнеше жылдардың ... ... ... ... автордың өзі
тікелей қатысқандығы білініп тұратын ... ... ... ... ... ... ... бір тақырыпқа
байланысты очерк бірнеше тақырыпшаларға ... ... ... Саид ханның Тибетке жорығы» деген бас тақырыптың ... ... ... ... бірнеше тақырыпшаларға бөлініп берілген.
Олардың ішіндегі жолжазба очеркінің көркемдік, мағлұматтық ... ... ... ... ... ... оған ... баға береміз.
88-тарау. «Сұлтан Саид ханның Тибетке жорыққа аттануы жайында әңгіме»
«...Сол жылдың көктемінде Саид хан ... ... ... жүргізбек болды.
Одан бұрын талай әмірлер Тибетке ... ... ... ... Бірақ
Тибетте ислам діні әмірлердің надандығынан таралмай ... ... ... ... жерінен басқа да жерлерде де кәпірлер көп ... ... Алла ... ... ... ... ... .... Қалайда
дін жолындағы күрес ислам діні үшін үлкен негіздердің бірі болып саналатын.
Сондықтан 928 (1532 жазында) жылы Тибетке ... ... ... ... ... А., 2003 ж, ... тұрғыдан түйсіну: Жорықтың мақсатын түсіндіру, оны хақ ... ... ... ... деп ...... ... экспозиция.
Егер очерк алдында бұл айтылмай, Тибет туралы сипаттамадан басталып кетсе,
оқырман оны неге жорырын ... ... ... ... мұны ... жатқызуға болады. Бұл деталь очерктің өне
бойындағы барлық сюжеттің ... ... ... ... ... ... ... очерктік образдарды типизация жасауда зор
қызмет атқарады» (Творческие горизонты журналистики. М., 1976, 90б)
89-тарау. «Тибеттің тау үңгірлерінің орналасуы және ... ... діні ... жер ... ... ... пейжаз)
«Тибет аймағының жері ұзынынан созылып жатыр. «Солтүстік пен батыс аралағы»
дегенді білдіретін Рикан Баидтан, «оңтүстік пен шығыс ... ... ... ... ... ... айлық жол. Оның ені бір ... көп ... не он ... жолдан кем емес. Рикан Баид жақтан оның
шекарасы Балурға ... ол ... ... ... Ал Бакани
жағынан шекарасы Хочжау және Саларға шектеседі. Олар ... ... ... орын ... ... тауларынан бастау алып, батыс пен оңтүстікке ағатын өзендердің
барлығы дерлік ... ... ... ... ... Бхира, Жинаб,
Лахор, Сұлтанпур, Бажвара сияқты өзендер. Олан Синд өзеніне барып ... Жун, Ганг тағы ... ... ... ... ... одан ... барып
қосылады.
Осыған қарағанда Тибеттің ең биік ... ... ... ... қай ... баратын адам болса да биік асулардан көтеріледі, олар
да төмен түсетін еңіс болмайды.
Тибеттің халқы екі ... ... ... ... яғни «ауылда
тұратындар», екіншісі «жанпа», яғни «далалықтар», алайда ... ... ... ... бір ... бағынады. Ондай жағдай еншбір халықта
жоқ. Біріншіден, ет және басқа да тамақтарды тек қана шикі түрінде ... атқа ... ... олар ет ... ... ... олар қойдың арқасына артады. Әр қой шамамен ... ... ман ... ... ... Ол жүкті қажет кезінде алады, қалған
уақытта қойдың үстінде жүреді. ... ... А., 2003 ж, ... ... түйсіну: Жалпы географиялық мағлұмат және пейжаздық
суреттеме беру ... ... ... ... оқиға орнының елді мекендік ерешелігін білдіру үшін;
... ... ... ... ... ... ... беріп отыру үшін;
Алайда бұл жерге автор құр еріккен саяхатшы ... ... ... ... оның әр ... мән ...... стратегияны құруға
қажет байқампаздығын білдіреді. Мұхаммед Хайдар Дулати суреттемелерді беру
арқылы, біріншіден оқиға орның ... ... ... боямен құбылтса,
екіншіден жорыққа шыққан ... ... ... ... ... ... ... Тибеттің ғажайып жерлерінің сипаттамасы.
Мұхаммед Хайдар Дулати Тибеттің ғажайыптары ретінде екі ... ... ... ... бай ... ... Гуганың алтынын таза саф
күйінде жаратыпты, оны топырақтан қазып ... ... ... тазалайтын
болса, салмағы бір мысқалда кемімейді» дейді.
Екіншісі – «дәмгири» (тұншықпа ауруы) . «... оны моғолдар «иіс» ... ... ... ... бар. Бұл дерт ... ... адам ... танып,
сандырақтай бастайды. Кейде ләм-мим тіл қатуға ... ... ... ... ... Рашиди. А., 2003 ж, 457б)
91-тарау. Тибетті сипаттау. Тибет тұрғындарының нанымы жайында әңгіме.
Автор бұл тарауда пұтқа ... ... ... ... ... ... ... «Тибеттіктердің наным-сенімі бойынша адам діні
бойынша емес, істіген ісіне қарай пейшіке барады.
Шакья Муни мынаны айтыпты-мыс ... ... ... бір жүз ... төрт мың
пайғамбар келеді. Олардың соңғысының аты Жаңа Касапа ... Ол ... ... адам оның ... ... парыз»
Олар негізінен біздің пайғамбардың бойында бар
қасиеттерді қосып айтады екен. Мен соңғы пайғамбардың келгенін қанша ... олар мұны ... Сол ... олар ... ... шыға алмай жүрді»
(Тарих-и Рашиди. А., 2003 ж, 459-60б)
Әрине, діндер арасындағы ұқсастықты ажыратып, олардың қайсысы хақ ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен Мұхаммед
Хайдар Дулатидің олардың да діни наным-сеніміне түсіністікпен қарағанын
«Тибетке баруы және сол ... ... ... деп ... ... мына бір ... байқауға болады:
«Дегенмен әрбір ғибадаттың артықшылығы – шеккен азап пен ... ... Бұл ... нәпсі – басты қайнар» (Тарих-и Рашиди. А., 2003
ж, 461б)
Теориялық ... ... Бұл ... байқампаз оқырман Мұхаммед
Хайдар Дулатидің тек ... ғана ... ... да ... шығу ... болғанын ішпен сезер еді. Мұхаммед Хайдар ... осы ... ... ... тек ... ғана хақ дін» ... ... пікірден тар
шеңберінен шығып, жалпы діндердің бір-бірімен ұқсастығын сөз ... ... ... ... ең ... мақсат-мұраты пендеге тән нәпсіге
құмарлықты, харам тірлікке ... ... бой ... ... да ... ... қыбыр еткен қимылымызды қарап отырған Жаратушының
бар екенін сезіне керек ой түйеді. Бұл – ... ... ... ... ... қатар.
Пікір ойдың мұншалықты кең ... ... ... тек ... ... ғана тән, бұлайша тұжырымды да тиянақты
философиялық терең толғам жасау, энциколпедиялық білімдарлықпен ой ... ... ... ғана ... ... ... ... шарпыған жалқын
ойды астастыру тек нағыз суреткерге ғана тән.
94 – тарау. Кітап авторының ... ... және сол ... ... ... ... Дулати бұл жерде 938 жылы сапар айыны4 басында (939 1532ж ... ... бай ... ... ... ... баяндалады.
Соның ішінде мына бір сөздерге көзіміз ... ... ... үрейленген кәпірлер басы ауған жаққа бытырап, жоқ ... ... ... ... ... ... ... Осы адасқан
қауымның ешбірі құтылып кете алмады. Бур Капаны (Нубраның басшысы – Ә.Ж)
барлық әскерімен өлтіріп, ... ... ... биік мұнара пайда
болғаны сондай, бұл ... сол ... ... ... ... түтін
аспанға жетті». (Тарих-и Рашиди. А., 2003 ж, 461б)
Теориялық тұрғыдан ... Егер ... үшін ең ... ... ... ... соғысының қаншалықты жойқын жүргендігі мына үзіндіден айқын
білінеді.
1.3 Тарихи ескерткіштегі нақты тұлғалар бейнесі. Мұхаммед ... ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» шығармасында арнайы тоқталғаны бар,
әшейін ... ... ... бар – ... ... ... ... аттарын
атайды. Алайда олардың ішінде қазақ тарихына ғана ... ... ... туыстас халықтардың тарихына қымбат тұлғалардың өмірі мен
өнегесі, мінез-құлқы, қам-қарекеті айшықты баяндалады.
Мысалы, түріктенген ... ... ... ... Әмір ... ұрпағы,
Үндістанды билеуші Бабыр туралы ол қалай сөз қозғайды:
«Ол әртүрлі ... ... әрі ... ... ... болды. Оның
бойындағы жақсы қасиеттерінің ішінде батырлығы мен ... ... ... ... өлең ... әмір Әлішерден кейін оған ешкім ілесе
алмаған. Түрік тілінде өте ғажап ... ... бар. Ол ... деген
атпен поэзиялық шығарма жазды – бұл өте пайдалы әрі фикһ ... ... деп ... Ол ... ... ... ... «Түрік арузын» өте
шеберлікпен жазды әрі Хазірет Ишанның ... ... ... и
Уалидииасын» өлеңмен жырлады. Оның ... ... өте ... ... әрі ... тілмен жазылған «Вакаи» (оқиғалар) атты тарихи шығармасы
бар. Бұл кітапта кейбір әңгімелер сол тарихи ... ... ... ... ... ... мен ... өнер түрлерін игерген дәл ондай
дарынды адам ... ... ... ... А., 2003 ж, 193б)
Бұл келтірілген үзіндіден «әртүрлі қадір қасиет дарыған әрі ... ... ... ... ... ... ... айтылған жайдақ сөз ретінде
елестетерсіздер. Ал Бабыр бабамыздың шығармалары ... ... ... ... көрсеткішке баларсыздар. Дегенмен,
Мұхаммед Хайдар Дулати осы сипаттың ... ... ... жоқ ... ... ... ... тарихи тұлғасы – ... ... ... ... ... ... ... көңілін
сендіре, көзін көндіре түседі.
Мәселен, Бабырдың кешірімпаздығы, ... ... ... ... ... ... қолбасшы бола тұра жүрегінің
жұмсақтығын мына бір ... анық ... ... ... де, ... да төтеп беріп, жан пидалықпен күресіп,
арып-аршып ... ... ... ... ... ... ... шаһтың
қайырымдылы мен мәшһүрлігінен үміт етіп барғанда, ол адамгершілік жүзін
бұрып, жон-арқасын ... ... ... ... ... оған кешірім
жасайды.
Әйтеуір күндердің күні қолға түскенде патшаның бауыры ... хан ... ... ... ... етіңіз деп сұрайды. Патша табиғаты
мейірімді адам болғандықтан Мырза ... баяу ... ... ... ... залымдығын қарсы қою мың мәрте өкініш болар еді»,
– дейді. Сөйтіп Бабыр мейірімділік нұрымен Мырза ханды ... ... ... қарсы ештеңе демеді. Хұсрау шаһ салт-дәстүрді сақтап тұрған
патша мен ... ... ... сол сәтте-ақ оның арсыз маңдайынан ұяттың
тері бұрқ ете түсті. Патша оны ... әрі ... ... ... ... ... А., 2003 ж, 193б)
Бұл жерде антитезаға түсіп ... қос ...... пен қайырымдылық.
Ал автор осы екі детальді айшықтандыра түсу үшін ... ... ... туғызып тұр.
Г.В. Колосовтың «очеркте маңызды және маңызды емес детальдар болады. ... ... рөл ... Бір ... ... емес деталь деген не деп
ойлап қалуыңыз ... ... ... ... ... екінші детальдың
салмағы арта түседі» дегені біздің осы мысалымызға айғақ болып ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы77 бет
МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі8 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой пікірінің пайда болуы мен қалыптасуы9 бет
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь