Ұлы жүз құрамындағы шапырашты руының тарихы

Кіріспе
І.Ұлы жүз құрамындағы шапырашты руының тарихы
І.1 Қазақ жүздерінің қалыптасу тарихы.
1.2 Ұлы жүз руы, олардың таралуы
ІІ Шапырашты руының генеологиясы
ІІ.1 Шапырашты руының таралуы, орналасуы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі. Қазақтың ауызша дәстүр үлгілері ерте заманнан бастау алады. Шежіре дәстүрінің қалыптасуы да осы ауызша тарих айту дәстүрі үлгілерінің қалыптасуымен тығыз байланысты әлеуметтік – мәдени үрдіс. Қазақ шежіресі қазақ ұлтының тарихи жадын қамтиды. Алайда халықтың жады дегенде, шежіре дәстүрі қалың бұқара ортасында ретсіз күйде сақталуы да мүмкін емес. Сондықтан да жалпы халықтың жадыға негізделген жеке тұлғалардың жаттай білу қасиеттері арқасында осы дәстүр өз жалғасын тапқан.
Қазіргі кезде ұлттық тарихымыздың бастау көзі болатын өлке тарихы, шежіре, салт – дәстүрлерді оқып үйренуге ұмтылуға баса назар аударылып отыр. Әсіресе, шежіре тарихын мұрағат материалдары мен ғылыми еңбектердікеңінен пайдалану арқылызірттеп, ғылыми ой елегіненөткізу қазіргі тарих ғылымының өзекті мәселелеріне айналуда.
Қазақ халқы үшін шежіре - қазақ руларының тұқым қуалау кестесі ғана емес, ол халықтың сан ғасырлық тарихы, сол тарихты ұрпақтан – ұрпаққа игі жақсылардан қалған атақты сөздері мен жоталы істері арқылыжіткізетін ұлттық сананың құрамдас бөлігі. Халыққа ауыздан – ауызға тарап жеткен қазақ шежірелерінің өңі өзгеріп жеткен. Оны хат танып, сауат ашқан соң шежірешілер әр түрлі нұсқаларды жинақтап, ондағы деректерді тарихи құжаттармен салыстыра қайта нақтылап, оған өз дәуірінің елеулі тарихи оқиғаларын қосып, толықтыра түскен.
Олардың қатарына Захираддин Бабырдың – «Бабырнамасын», Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарихи – и - Рашидиін», Бейбарыс пен Халдунның «Түрік шежіресін», Ұлықбектің «Сұлтандар шежіресін» және тағы басқаларды жатқызуға болады. Олардан жеткен мұралар кейінгі заманның елі үшін өмірін арнаған данагөй ғұламалары тарапынан іліп жетіліп, жалғасын тапқан. Олар өздерінен бұрын жазылған бір қатар шкжіре, жылнамаларды өздері өмір сүрген дәуір талабынан қайта қарап, ой қорытқан, жұртқа мәлім емес тарихи деректермен байытқан, тарихи құндылықтарға толы еңбектері қазіргі кезде табылмайтын дерек көзіне айналып отыр.
1. Арғынбаев Х, ВостровВ, Мұқанов М. Қазақ шежіресі хақында
Алматы., 2000
2. Сәйдібеков З. Сәйдібеков З. Қазақ шежіресі Ташкент., 1994
3. Байғазыұлы А. Бәйдібек баба-алып бәйтерек Алматы., 2005
4. Қазыбек Тауасарұлы Түп – тұқиямнан өзіме шейін Алматы., 1998
5. Қожабекұлы, Байзақ Албани Тарихи таным Алматы., 1994
6. Сарқытбек Шора Шежіре сыры Алматы., 1998
7. Тынышбаев М. Материалы к истории Киргиз-Казахского народа
Ташкент., 1975
8. Мақсат Алпысбес Қазақ , түрік шежірелерінің зерттелуі // Қазақ тарихы
2004ж. 3тамыз
9. Төлбасиев С. М.Тынышбаев қазақ шежіресін зерттеуші //Қазақ тарихы
2004ж. 3тамыз
10. Алпысбес М. Шежіре дәстүрі және шежіре сақтаушылар // Вестник
КазНУ 2004 № 3
11. Ақынжанов М. Қазақтың тегі туралы Алматы., 1957
12. Отаров А. Шежіре Алматы., 2000
        
        Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақтың ауызша дәстүр үлгілері ерте заманнан
бастау алады. ... ... ... да осы ... ... айту ... ... тығыз байланысты әлеуметтік – мәдени үрдіс.
Қазақ шежіресі қазақ ұлтының тарихи ... ... ... ... ... шежіре дәстүрі қалың бұқара ортасында ретсіз күйде сақталуы да
мүмкін емес. Сондықтан да ... ... ... ... ... жаттай білу қасиеттері арқасында осы дәстүр өз жалғасын тапқан.
Қазіргі кезде ұлттық тарихымыздың бастау көзі ... өлке ... салт – ... оқып ... ... баса назар аударылып
отыр. ... ... ... ... ... мен ғылыми
еңбектердікеңінен пайдалану арқылызірттеп, ... ой ... ... ... ... мәселелеріне айналуда.
Қазақ халқы үшін шежіре - қазақ руларының тұқым қуалау кестесі ғана
емес, ол халықтың сан ... ... сол ... ...... ... ... атақты сөздері мен жоталы істері арқылыжіткізетін ұлттық
сананың құрамдас бөлігі. Халыққа ауыздан – ауызға ... ... ... өңі өзгеріп жеткен. Оны хат ... ... ... ... әр ... нұсқаларды жинақтап, ондағы деректерді ... ... ... ... оған өз дәуірінің елеулі ... ... ... ... ... ... ... – «Бабырнамасын», Мұхаммед Хайдар
Дулатидің «Тарихи – и - ... ... пен ... ... Ұлықбектің «Сұлтандар шежіресін» және тағы басқаларды жатқызуға
болады. Олардан ... ... ... ... елі үшін өмірін арнаған
данагөй ғұламалары тарапынан іліп жетіліп, жалғасын ... Олар ... ... бір қатар шкжіре, жылнамаларды өздері өмір сүрген дәуір
талабынан қайта қарап, ой қорытқан, жұртқа мәлім емес ... ... ... ... толы ... ... ... табылмайтын
дерек көзіне айналып отыр.
Бұларға Қазақстан Республикасы егемендігін алып, өз алдына ту ... ... ... ... ... ... жылдары басылып шыққан
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының «Қазақ шежіресі», Нұржан Наушабаевтың «Манзумат
қазақиясын» (1903 жыл, ... ... ... «Түрік, қырғыз,
қазақ һәм хандар ... ... ... және 1925 жылы ... ... ... ... халқының тарихына материалдарын»
жатқызуға болады. Қазақ халқының бірнеше ғасырлық мәдени дәстүрлері ... әр ... даму ... қамтитын бұл еңбектер құнды ... ... ... ... шығу ... білуге ден қоюы, ізденіс
танытуы олардың ... ... ... тым ... ғасырлар
қойнауының беймәлім түпкірінен тартылуы мен оған ұмтылуында тарихи заңдылық
бар. Ешбір ұлт та, халық та, ұлыс пен руда бір ... ... ... , ... ... көктеп шықпаған, осылардың қай қайсы да дамудың объективті
заңы ... ұлт ... ұлыс ... ру ... ... ... белгілі
бір экономикалық, қоғамдық кезеңдерді бастан ... ... ... ұзақ ... ұлан – асыр ... ... өз таным
түсінігіне қарай қорытып, ұрпақтарына шамасы келгенше қаймағын бұзбай, ...... ... ... ... ... көне ... ауызша және жазбаша деректер негізенде бізге жеткен Ұлы ... ... руы. ... руы ... аңыз - ... ... Бәйдібек бидің немересі, әкесі Жалманбет, анасы Мапыраш.
шапырашты қайратты, жаудан жүрегі ... ... ... ... ... ... руынан шыққан батырлар, ақындар, билер, қоғам қайраткерлері
айтарлықтай бар.
Бүгінгі ... ... ... ... этникалық бітімі мен өзіндік
этномәдени болмысы өз алдына ... ... ... ... ... көрсету.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жалпы шежірені зерттеуді алғаш қолға
алған - әйгілі ... ... Оның ... тарихи аңыздың ғылыми
бағалы бір түрі ... ... ... ... көрсететін тарихи
шежірелер. Ал ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... Бұл ғалымдар қазақ шежіресін түркі тайпаларының ру –
құрылымдық жүйесін сипаттауға кең ... ... ... ... ... көп көңіл бөлген ғалымдар В.Н.Татищев, Н.И.Новиков, Н.И.
Карамзин.
ХХ ғасырда қазақ шежіресіне көңіл аударған ғалымдардың бірі ... ... ХХ ... ... зерттеген ғалы зерттеген
ғалыҒалымдардың біршамасы ... ... ... ... ... М.Тынышбаев, С.Асфендияров, Т.Қоңыратбаевтар есімі ғылымда әйгілі.
ХХ ғасырдың 90 жылдарынан бері көптеген ... ... ... көп ... ... ... ... мен сол
тұқымдардың аты – жөні ғана ... ... ата ... ... тарихи әңгімелері аз болып келеді.
Ұлы жүз туралы арнайы зерттеулер бар. ... ... ... осы Ұлы жүз ... ... руы ... аңыз - әңгімелер ғана
айтылған. Мысалға, Сәдібеков Зайырдың «Қазақ шежіресі», «Шежіре қазақтың ру
– тайпалық ... ... ... баба – алып ... ... Востров В, Мұқанов Н «Қазақ ... ... ... Қазы ... «Түп тұқиямнан өзіме шейін» т.б. атты зерттеулерде жазылған. Бұл
зерттеулерде Ұлы жүз ... ... ... , ... ... ... ... аңыз, әңгімелер,олардың таралуы туралы жазылған.
Сонымен қатар С.Толыбековтың «Қазақшежіресі», ... ... ... һәм ... ... ... Шора ... сыры»,
Ақынжановтың «Қазақтың тегі туралы» атты зерттеулерді атауға болады.
Тақырыптың әдістемелік негізі. Жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... ... жөніндегі қағидаларын
негізге ала отырып жаздым. Сондай –ақ ұлы жүз және ... ... ... бар әдебиеттер мен газет бетіндегі мақалаларды бір –
бірімен салыстыра ... ... ... ... ... тарихи
салыстыра, талдау, теориялық тұжырым жасау, қорыту әдісі негізінде жазылды.
Тақырыпты зертеудегі мақсатым. Қазақ қоғамындағы ... ... ... тарихы мен ішкі этномәдени ерекшеліктерін көрсету.
Сонымен қатар, біз ... ... ... ата – ... кім, олар ... ... ... Бабалармыз адамзат тірлігіне қандай үлес
қосқан, жауынгер – ... ... ... ... ма? ... жауап іздеу.
Тақырыпты зерттеудегі міндетім.
- Шапырашты руына байланысты ... ... мен ... ... ... ... ... еңбектің ұтымды тұстары мен кемшіліктерін көрсету.
- Мәселенің зерттелмеген тұстарын анықтау.
- ... бар ... ... ... ... айналымға енгізу.
Курстық жұмыстың құрылымы . Курстық жұмысым ... екі ... және ... мен ... ... ... ... тақырыптың өзектілігі, жұмыстың зерттелу деңгейі, мақсаты
мен міндеті, ... ... ... ... І- ... ... қалыптасу тарихы мен Ұлы жүз руы, олардың таралуы, 2 – ші
тарауда Шапырашты ... ... ... мен ... жүз ... ... ... тарихы
І.1 Қазақ жүздерінің қалыптасу тарихы.
Шежіре қазақ халқын үш арысқа, үш жүзге бөледі. Содан соң, олардың
әрқайсысына ... ... ... ... тармақ жайғанын көрсетеді.
Қазақ жүздерінің қашан, қандай жағдайларға байланысты шығуы туралы әлі
дәлелденген ... ... жоқ. ... ... ... ... тараған аңыз -
әңгімелерді келтірумен ғана шектелген. Мысалы айтатын ... ...... ... және ... атты үш ұлы ... ... ұш жүз
руы тараған деген аңыз келтіреді; М.Шорманов ... ... ... ... арғы тегі ... ... ... және Алшын аты
үш ұлы болған, осы ретімен қазақтың үш жүзінің негізін ... ... ... бар; ... ... ... ... Н.Аристов қазақ халқының
арғы тегі Әбілқайырдың – Байшора, ... және ... атты үш ... үш ... ... ... ... үшінші аңызды келтіреді.
Бұл, әрине тек аңыз ғана, өйткені әр түрлі атпен қазақтың әр жүзіне
жеке – дара оның түп ... яғни ... табу ... ... ... тарапынан әлдеқашан дәлелденген.
В.В.Вельяминов – Зернов қазақ жүздерінің Хақназар ... ... ... ... халық аңыздары негізінде жүздердің ХУІІғ
Қазақстанның оңтүстігінде пайда ... ... пен ... ... қазақ ғалымдары қазақ
жүздерінің қалыптасуын монғол шабуылына дейінгі ... яғни б.з. УІІ – ... ... ... ... ... жатқызызады.
Қазақ жүздернің қалыптасуы жайлы тарихи шындыққа жақынырақ келетін ой
– пікірді академик В.В.Бартольд айта келіп, табиғи және ... ... бір – ... ... үш ... ... Сырдарияның төменгі
ағысы мен Орталық Қазақстан және Батыс Қазақстан), қазақ жүздері мен ... ... баян ... ... бұл ... ... М.П.Вяткин географиялық
орта әсерінен қоса, бұл аймақтардың экономикалық және саяси ... ... сол ... үш ... ... ... қалыптасуына
енгіз болғандығын дәлелдей түскен.
Бес томдық қазақ ССР тарихының авторлары да көптеген этносаяси және
кәсіби факторлардың әсерімен ХУ – ХУІ ... ... ... ... ... – Ұлы, Орта және Кіші ... ... [1. 98-102]
Қазақ халқының қайдан шыққаны, оның жүздерге бөлінуі ... ... ... де көп ... Осы мәселе бойынша Ш. Уәлиханов
қазақтың шығу тегін қазақтың алғашқы ханы Алаш пен оның ... ... ... ... ... ұғым қалыптастырады. Ал Абай
Құнанбаев «Маңғұлдан шыққан ... ... ... деп ... ... кең ... Шәкәрімнің шежіресінде «қазақтардың шығу
тегі, нәсілі арабтардан емес, түп төркіні көне ... ... ... деп
дәлелдейді.
Осылардың бәрі ой- түрткі болып ХҮІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... тарихымен көп айналысқан
М.Тынышбаев жүз ... ... ... ... кезін Шыңғысханның немересі,
Жошының ұлы Бату уақытына жатқызады. Осы мәселе ... ... ... ... ... үш ... бөлінуі монғолға дейінгі дәуірде Х-
ХІІ ... ... ... ... қортындыға келеді. ... үш ... ... «дүрбелең уақытқа» сәйкестендіреді.
«Өздерінің көшіп жүрген ... ... ... ету үшін ... ... ол. ... ... пайда болуы
себептерімен ... ... ... ... ... ... пікірді тарихшы Бартольд те айтады. ... ... ... ... ... ... барынша толық көрсетуге тырыса отырып,
«қырғыз – қазақтар үш ... ... ... ... ... Солай дей
отыра, ол әрбір жүзді, оның әрқайсына кіретін ... ... ... ... Ұлы ... үлкен емес), Орта және Кіші (бірақ аз емес). Ұлы жүздің
құрамы: Үйсін (бөліктері – ... ... ... Оларға шапырашты,
сіргелі, ошақты, ысты, қосылады;
Орта жүздің құрамы: арғын, найман, қыпшақ, қоңырат, уақ, керей.
Кіші жүз құрамын алшын ... Ол үш ... ... 1. ... ... ... жаппас, есентемір, таз, байбақты, тана, масқар,алама,
қызылқұрт, шеркеш, ысық). 2) Әлімұлы (Әлім, ... және ... 3) Жеті ... жеті ... ... тама, жағалбайлы, телей,кердері, ... ... ... ... «көшпелілер тарихында елді
үшке бөліп билеу хандықтың айтарлықтай иелігіндегі ... бір ... ... мүмкіндігі болмай, билікті аға-іні балалар арқылы ... ... ... кезде пайда болған».
Сонымен қатар, қазақ жүздерінің бөліне бастауын ХҮ ғасырдың аяғы, оның
80-90 жылдардың шамасы ... де ... ... ... ... ... үлкен ұлы Мұрындық ... ... ... қазаққа хан болған. Ол соңынан 50 мың жасақ ерткен өз
заманының ... ... ... Ол ... ... кезде тарихқа
«Қасымханның қасқа жолы» деген ... ел ... ... заңы ... ... ... ... бірі Қасым хан әуелде осы ... атты ... ... ... ... ... қазақтар осы
кезеңді бытыраңқылықта өмір сүре бастағанымен, ... ... ... кетуі Әз Тәуке ханнан кейін басталған. Негізінен ... ... ... ... негізі аңыз деректерде көрсетілген тарихтан бастау
алса керек[1.120-132]
Сәдібеков Зайырдың «қазақ шежіресі» атты ... ... ... ... жүз – қазақ болып қалыптасудан ... ... ... ... ... ... Оған біріккен тайпалардың
бәрі бірдей бір атадан емес. Жүз – көне түркі тіліндегі «Дүз» ... ... ... ... «құла дүз» деген сөз бар. Ол құла дала деген
мағынада. Бұл ... ... араб ... «бөлік» дегенді аңғартады дейді.
Қайткенде де «жүздің» пайда болуына жүз- жүзден ... ... ... ... ... ұғым – «Дүз» (Дала) деген сөз қолайлы сияқты.
«Жүз»- ойрат тілінде біртұтас нәрсенің ... ... ... Жошы ... ... ... би ... деген пікір шындыққа жақын.
Себебі сол кездегі тайпалық ұлыстарды басқарған билердің ішіндегі атақ –
абыройы мен ... ... ... би еді. Ол ... ... ... ... жұртында мейлінше құрметке, сенімге ие болған адам. Сондықтан оның
көзі тірісінде- ақ «Түгел сөздің түбі бір, түп ... ... би» ... сөз ... ... би ... ханды ұлы хан етіп сайлаған 12 бидің бірі және
бірегейі еді. Сол ... ... ... ... Оның ел ... еді. ... Шыңғысхан жорыққа аттанғанда өзінің орнына ел басқару
билігін тек Майқы биге ... ... ... ... ол Жошы ... ... ... бөлігін және Жошы
әскерінің оң қанатын басқарған.
Мемлекеттік әскери құрылысты жақсы ... ол сол ... ... одағының басқару ісін жақсарту мақсатында ұлан ... ... ... ... ішкі ... ... ... өздеріне тән жағдайға
байланысты шешу үшін ... ... ... ... ... және табиғи
нәрсе.
Жүзге (аймаққа) бөлу, ондағы тайпалардың ежелден келе ... ... ... ... дәстүрлерінің сыбайластығына қарай
жүргізілген. Сонымен қатар Майқы би әр жүзге ұран мен ... және ... ... белгілеп берген. Ұран мен таңба жүздер ішіндегі тайпалар ... ... ... ... нығайтуға бағытталды.
Ұлы жүзге және бүкіл қазақ тайпасына Ұлық (нақта аға) жалайырды, Орта
жүзге Арғынды, Кіші жүзге Алшынды ұлық етіп ... Сол ... ... ... ... ... Тама ... ағалыққа ие болады.
Тарақты мен Таманың екеуі де ... ... ... ... ... ... ... тайпалардың көнелік, күштілік жолына қарай емес,
Шыңғысханның (монғолдардың) ыңғайына қарай жүргізілсе керек. Майқы бидің де
ол талаптан асып кете ... ... ... ... ... ... «Халық мұрасы» кітабында: Ғалым
Бичуриннің айтуынша,біздің дәуіріміздің 635жылында қазіргі қазақ ... ... ... ... ... шабуыл жасап, тыныштық ... ... үш орда ... ... ... – Ұлы ... ... Ертіс бойында – орта орда
3 Балқаштан каспийге дейін – Кіші орда болып топтасқан. Қазақ ... үш ... Мен ... ... ... би ... шапқыншылығы кезінде ыдыраған дешті –Қыпшақтың осы
ордаларын қайта ... ... ... ... ... ... белгілеу Шыңғысхан мен балаларының
замандағы іс ... ... ... олда ... елді ... бір ... болуы керек. «Қазақтағы үщ жүзге үйсін, қыпшақ,
Алшын тайпаларының жері ... ... ... Қырғыз, Қазақ деген бөліністер
ХУ – ХУІ ғасырларда пайда болған. Ру басылары ірі тайпалардың «үш жүзден»,
- мың ... ... ... - дейді профессор Ә.Қоңыратбаев «Көне
мәдениет ... ... ... құла – дала ... жері ...... қарай үш аймаққа
(немесе бөлікке) бөлінді.
Бірінші бөлік Ұлы жүз (дала) – Үйсін даласы. Ол ... жері ... ... ... Шу мен ... Балқаш өңірі. бұған Қаратаудан
Шыршық, Ангрен, сыр, арал өңіріне созылған ... ... ... ... ежелден Үйсін мен Қаңлы ... Олар көне ... ... бұл ... Шығыстан Жалайыр тайпасы келіп қоныстанды.Осы үш
үлкен тайпалардың негізінде Ұлы жүз ... орда ) ... ... Жалайыр
елі болды. Ұлы жүздің таңбасы «Жалау» ұраны «бактиер» деп белгіленді.Бұлар
бұрыннан келе жатқан үйсіннің ... мен ... ... ... бөлік Орта жүз (дала) – Қыпшақ даласы. Кейін оғыз ... ... ... Ол ... ... Торғайға дейін созылды немесе Қаратал
өзенінің оң жағы, Сырдарияның орта ... ... ... ... ... ... Бұл аймақта ескі Ғұннан тараған Оғыз, Қыпшақ, Қарлұқ,
елдері мекендеді. Олар ұйсін мен ... көп ... ... ... ... ... найман, керей, уақ, қыпшақ, арғын тайпалары. Бұларға
кейін моңғол ішінен ... ... елі ... ... монғол жерінде
тұрғанда найман, керей, уақтармен көршілес болған еді.
Осы алты тайпаның негізінде орта жүз (орта ... ... ... ... ... Арғын белгіленді. Ұраны – «Ақжол», таңбасы «көзтаңба»
болды. Бұлар ... ... тән ... ... Кіші жүз ... дала). Алшын даласы. Ол сырдың төменгі
ағысы, Арал теңізі мен Еділ, Жайық өзендерінің бойы. Бұл ... ... ... ... ... ... қарай Қыпшақ – қаңлыға қосылып
үдере көшіп келген . Алшын тайпасы ... ... түбі – ... ... ... өмір ... ... Адай, Кете, Кердері,
Шөмекей, Беріш деген рулар ... ... ... ... бір ... ауып барып, «Керей» деген атпен Алшынға бірікті.
Бұл ... ... ... ... Алшын белгіленді. Себебі олар сан
жағынан өзгелерден көп басым еді. ...... ... ... ... ... биі – Алау батырдың лақап аты. Алшын одағы «Байұлы»,
«Әлімұлы», және «Жетіру» ... ... ... Ұлы, ... Кіші деп ... ... тайпалардың көнелігіне
қарай белгіленген сияқты. Бір деректе ол атау Жошы балаларының ... ... ... ... ... ... ... бір – біріне тікелей туыстығы жоқ ... ... ... ... ... ... ... Жанарыс, Бекарыс деген
үш ағайынды кісілерден тарата салған.
«Қазақ арасындағы үш ... үш жүз ... ... зерттелмеген. Үш арыс
–ақарыс, Жанарыс, Бекарыс Х ғасырдан қалған атау, ал үш жүз ... ... ... ... болған», - дейді профессор Ә.Қоңыратбаев.
Үш жүзге бөлінген бүкіл қазақ ертеден бастап ХХ ғасырдың ... ... ... не ... ... не ... ... мал және жер шаруашылығымен айналысумен бірге әр
– түрлі қолөнер т.б. үй кәсіптерімен де ... ... ... ... ...... қатынаста болды. Бұл үш жүздің
жұртшылығы біртұтас қазақ тілінде сөйледі. ... ... және ... ... ... ... ... өзгешеліктер
болмаған. [2.24-29]
1.2 Ұлы жүз руы, олардың таралуы
Үш жүздің әрқайсының шежіресі өз алдында баяндалады. Ұлы жүз ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік –
шығысында ХУ – ХУІ ғасыр аралығында пайда болған. Оған ... ... мен ... зерттеушілер атап көрсеткендей бұл кезеңге дейінде,
яғни қазақ хандығы мен қазақ ... ... ... ... ... кешіп,
тарихта өзіндік күрделі із қалдырып келеді. Бұл рулар «қазақ халқы» деген
жалпы атау пайда болғанша Жетісу ... ... ... құрамына енген
еді. [1.94-95]
Арыс, Асы, ғұн және басқа сақ ... ... ... ... ұлы одаққа - ұлы жүзге ... ... ... ... тұлға Үйсін болған. Үйсін мемлекеті мен оның халқы ұлы жүздер ... ... ... өз ... ... ... құбылыс. Бұл туралы академик
Манаш Қозыбаев: «Осыдан екі жарым мың жылға жуық бұрын ... ... ... ... ... мемлекетінің бастап қазақ сахарасына талай тайпалық
мемлекеттер үстемдік етті» деп ... ... ... ... ... ... ... жазылған
олардың Қытай тілінен ... ... Н.Я. ... ... ... және ... ғалымдар жеткізген. олар «Усун»,
«Аөшін» ... ...... ал ... (яғни «ұлы билеуші, патша»
мағынасында) екенін айтады. Жапон ғалымы ... ... ... ... ... ... ... Академик Әлкей Марғұлан Үйсін
мемлекетінің халқы сыр алабы мен Алатау бөктерінен Сібір ... ... ... жайлайтынын әңгімелеп кеткен. Осы тарихымыз туралы құнды
мәліметтерді Ш.Уәлиханов, М.Тынышбаев, ... және ... да ... ... ... б.д.ІІІ-V ғасырларда осы күнгі Қазақ
даласынан асып, Шығыс даласын қамтыған. Көне Қытай ... ... ... мен Гуюань уездері ішкі Монғолияның ... ту ... ... ... ... ... ... әйгілі ханбиі
Елсаудың (б.д.д 178-104жж) екінші ұлы Дулы ... ... ... ... барған, құрамында ғұн тайпасының ержүрек жауынгерлері ... ... ... ... асып, Батыс Еуропа елдерін бағындырғаны
белгілі. Осы ... ... жаңа ... ... ... Дулының
ұрпағымыз, дулыларымыз дейді. [3.145-150]
Шығыс, Қазақ және Батыс Далаларын ... осы Ұлы ... ... хан билік тізгінін алып, 556-576 жылдары Ұлы Түрік қағанаты ... ... ... хан ... ... соң ... қазіргі Қазақ даласы
аумағындағы бөлігі оның үлкен ұлы Қараш ханның қармағына өткені де ... ... ... өмір жолы ... ... есімі ғасырлардан
ғасырларға тарих ... ... қақ ... өтіп келе ... бірі ...... ... би .
Бәйдібек туралы әңгімелер , аңыздар өте көп. Ұлы ... ... туып - ... ту ... ... жүргізген мемлекет аумағы, батысында
– қазіргі сыр алабын, күнгейінде Ыстық көл алқабын, Жеті ... ... ... Жетісу өзендерінің бойын, терістегі- Ұлытаудан ... кең ... ... ... ... ... ұлан дала.
Бұл арсы Батыс және ... ... ... сақталынып тұрған
М.Қашқари (ХІғ), Ж.Баласағұн (ХІғ), М.Х.Дулати (ХVғ) еңбектерінде, арабтың
саяхатшы ғұламалары Ибн ... (846), ... Ибн ... (Хғ), ... (ХІІғ) тарихи жазбаларында, берісі Н.Я.Бичурин, В.П.Васильев,
Н.В.Кюнер, Л.Н.Гумилев, Лю – ... ... ... арқылы бізге
жеткен Қытай шежірешілерінің жылнама ... анық ... V - ІV ... бастау алып, түркі қағанаты мен ... ... ... ... ... көне ... мемлекетінің алып
жүрегінің дүрсілінен тараған қуатты ағысты терең сіңіріп жатқан төл ... Көне ... ... ... ... бірі – ... ... – Бәйдібек Баба өзінің түп атасы Үйсіннің тарихи тізбегін үзбестен
осындай кең ... ... одақ ... сол ... үрім – бұтағының
туын тігіп ... ... ... ... көпшілігінде ұлы бабадан бертіңгі әр қилы
мәліметтер бар да, оның өмір сүрген кезеңі ... ... ... ... ... ... ... Қара үйсін деген атаудың үйсіннің
бертіңгі Қараш – Бәйдібек тармағы екендігін анық ... Олар ... ... ... ... қалалар салдырып көп ғасыр бойы бірінен
кейін бірі билік құрып келген. Ал мына жаңа әуірде көне ... ... ... ... ... Б.Қожабек ұлы Албани «Қытайдың тарихи ... ... ашып ... б.д. ҮІ – ҮІІІ ... өзінде Бәйдібек
Бабадан тікелей тарайтын бірнеше тайпалардың аты сол сөздікте ... ... ... ... «Ежелгі қазақ тарихында» нақты жазылғанын
нұсқайды [3,150-160]
Тарихта қалған шежірелерде ұлы жүз Үйсін (б.д.д Ү-ІҮ ғғ), ... ... ... ... одан ... одан Кейкі би (Киікбай) одан Төбеби,
одан Құйылдыр, ... ... ... ... ... би ... тоғысында
(б.д.д. І-б.д І ғғ) өмір сүріп билік жүргізген.
Қоғамнан – Бәйтерек, одан қаңлы ... ... ... ... мен ... тараған ұрпақтар басқа елге барып, солардың әдет –
ғұрып, дәстүрін қабылдап, сіңіп кеткен ... ... мен ... ... ... ... Үйсін мемлекетіне Дәу би билік жүргізген кезде
әскерді Грек – ... ... ... барып, үлкен жетістіктерге жеткен.
Өзі осы елге билік жүргізген, бұл өлке ... ... ... ... ... ... ... атты асулар, қамалдар сақталған.
Қатағанның ұрпақтары (шанышқылылар) қазақ халқының бір тайпасы. Қаңлы елші
алып шығып Үйсін ... ... сыр ... ... жүргізген. Бұл
алап б.д.д. ІІ б.д ХІ ғғ аралығында ... ... ... ... ... ... ... көрнекті тайпа.
Майқыдан – Бақтиір одан, Ойсыл мен Үйсіл. Ойсылдан он екі ата Сіргелі,
Үйсілден- ... ... ... - он екі ата ... ... ... ... ... Айдарлы мен Сақалды егіз. Сақалды, Керей
елінің ішіне барып бір қызға үйленеді де, сонда қалып ... Одан ... Абақ ... ... он екі атаға бөлінетіні айтылады. Айдарлыдан –
Асан мен Қараш. Асан үйленбей ... адам ... ...... Байдолладан – Айтыкел, одан Шақшам, одан Атым ... ... ... Қара ... ... таратады. Бәйдібек жайлы ертеректе
ел арасында аңыз - ... де, жыр да, ... де ... ... өмір ... ... ... тарихи деректер жеткілікті.
Қытай жылнамаларынан алынған деректерді қалың қауымға орыс ғұламалары
Н.Я.Бичурин (1950), ... (1993) және ... ... ... Қараш хан (530 – 604 )Батыс Түрік хандығын ... ұлы ... ... (576 ж ... ... ... Қараша би Қытай жазба деректеріндегі Қараш хан- қазақ
халқының белгілі айбарлы тұлғаларының бірі. ... ... ... Дяньгу, ал
Л.Гумилев оны түрікшелеп қара Чурин деп жазған. Ел ... ... ... сан ... шыныққан тәжірибелі Қараш таққа отырып, хан ... ... ... ... ... ... ... Естемес (кейде Естеми, кейде Ештіми ал
қытайша Ишдяньми) қаған мекендеген Түркібасы – мыңбұлақтан ежелден ... ... ... Есік аңғарына, қазіргі Қараш ... ... ... тыныш заман орнап, ел Қазақ Даласын еркін
жайлайды. Отыз жылдай мемлекет басқарған ... ... жасы ... ... ... көршісі Қытай қалың қолмен соғыс ... ... ... ... ... ... ... келтіре алмаған Қараш хан
ордасын тастап шегінуге мәжбүр болады. Тараздың ... ... осы ... 74 ... ... ... хан 64 жылы қаза ... деп ... ... ... тараздың шығысындағы Қараш қорғандары деп
аталатын жалпы саны 95 төбелер тізбегі сол қанды ... қнзн ... ... ... ... ... жеткен ескерткіштер. Осы
қорғандарға археологтар ... ... ... ... құнды мәліметтер
тапты.[3, 179-181]
Қазақ жеріне сұғына кірген қытайлар тұрақтап көп тұра алмаған. ... ... ... өз ... ... ... ... біріктірген Қараш ханның
кіші ұлы Бәйдібек басқыншыларға соққы береді. Осы соғыста ерекше талантымен
танылған 18-20 жас ... ... хан ... Ол ағасы Байтұлы
(Байдолла) екеуі ... ... ... ... ... ... ... мекендері Турфан өлкесіне дейінгі ... ... ... ... ... жеңілгенін мойындап, толысқан жігіт Бәйдібек ханға
ежелгі салт бойынша қызын беріп, бейбіт келісімге ... ... ... ... ... ... жасаудан ұзақ уақыт бастартқан. Тек өздерінің
жеңістері жеңістерін ғана ... ... ... ... ... (бұл барлық елдерде осылай болып келе жатқан үрдіс) ... ... ... ... ... Сыр алабынан Турфан алқабына
дейінгі байтақ өлкеге Бәйдібек хан 604 жылдан өмірінің соңына дейін ... Ал, ... ... ... ол ... ... ... батысы, Нарын
өзенінің алабын, Ферғананы және ... ... ... ... ... ... Оның ... осы өлкедегі Алатау жүйелерінің
бірінде «Байдулла тауы» деген атпен сақталған. [3, 201-232]
Келтірілген тарихи ... ... – Д. ... ... ... ... «Домалақ Ана » атты шығармасында (1991) Бәйдібек
би 1365- 1419жылдары өмір сүрген делінген.
Халық жадындағы көп деректер Бәйдібек ... жеке ... ... үш ... ... Бірінші әйелі Сарыбәйбішеден `(Мараудан) он ... ... ... Еңсары, Байтоқты Сарыбай, екі қыз көреді.
Марау өжет, бірбеткей, қайсар, өз дегені болмаса,
ешкімге көнбейтін, кісінің тіліне ермейтін мықты адам ... ... ... билік жүргізген ақылды ана болғандықтан ел-жұртын құрметтеп, атын
атамай, «Сарыбәйбіше» деп, одан ... ... ... деп ... ... ... Сарыбәйбішеден туған кенже ұлы Сарыбайдың (бір
деректеде Байтоқтыдан) Түркеш атты немересі ... ... Ол ... ... ... ... ... өседі. Осы сарыүйсін Түркешке уақыты
келгенде ұлы атасы Бәдібектен мемлекет билігі өткен, ол ... ... ... ... ... ... деп аталған. Ал Түркеш ... енші алып ... ... ... ... ... түрде 690-766
жждербес мемлекет саналғаны тарихта белгілі.
Түркеш (Сарыүйсін) атауы Қытай ... ... ... оқиғаларға байланысты кездеседі. (Н.Л.Бичурин 1950, А.Н.Гумилев
1993) осы ... ... ... Сарыүйсін тайпасы ҮІІ ғ ... өсіп ... ... ... ... ... кейін оның баласы
Ұшпақ (Қытай жылнамаларында Учәшлэ, ожэлы деп айтылады) билік жүргізген. Ол
698-708ж.ж хан ... ... ... ... мейлінше нығайып, мемлекет пен
оның билеушісінің атағы кеңінен ... ... ... айбары асады.
Қытай Ші хан деп танылған Ұшлақ ханның ордасы ... ... ... ... Қараш таулары мен Қараш ... ... Ол ... ... ... көшірген.Л.Н.гумилев (993). Бұл деректер ... ... ... ... ... б.д.д.(Ү-ҮІғ) құрамында
болғанын көрсетеді.
Ұшлақ хан 708 ж ... ... соң 300 ... ... әскер бар қуатты
мемлеті оның ... ұлы ... ... мұралайды. Согэ ханның кезінде Қытай
империясының түрткілеуімен қытайдың батысында орналасқан ... ... ... Сқгэ хан жеңіліп, 711ж қаза табады. Көптеген Сарыүйсіндер
Қытайға өтіп кетеді. ... ... ... ... 23 ... кеткен. Солардың тарихи бір сілемін тапқан тарихшылар Е.О.Малов,
Н.Л.Бичурин. Солкездерде бір ... ... ... басып ішкі
қытайға кеткенін, өзге мемлекеттер құрамына да шашырағаны Пекиннің маңында
«Сарыұйғырлар» деп ... ... әлі де сол ... ... ... ... тарих мәлімдейді. Мұндай есімді тайпа монғолдардың ішінде
де бар. Согэ ханнан кейін ... ... ... ... ... ... ... бірі Дулатқа өтеді. [3.345-350]
Халық аузындағы аңыздардың қай қайсысы да ... ... осы ... ... ... әу баста ұрпағының мол болғандығын (10
ұл, 2 қыз) ... Бір ... сол он ... 8-9 ... лезде көз жұмды
десе, тағы бір аңызда көз тиген дейді. Тағы ... ... бір ... ... ... ... ... орда бұзар ержүрек он ұлының тоғызы елі ... үшін ... ... ... ... ... қолмен бірге мерт болған дейді.
Жоғарыда айтылған Түркеш (Сарыүйсін) ханның қытайдың азғыруына түсіп қалып
көршілес қалың ... ... ... көп ... ... ұрпағын
қырғынға ұшыратып алғандығы анық тарихи дерек екендігі хақ деп ... ... ... Сарыүйсін ұрпақтарының түп қазығы Бәйдібек ... ... ... ... да, ... ... өзге ... қосылып, бірте-бірте сіңісіп кетті деген аңыздардың тарихи
сілемдері анық көрініп тұр.
Ендеше Сарыүйсін ... аз емес ... ... үшін ... оның ... ... ... сүйенсек, алдағы кезеңде толымды
іздестіру ұрпақтары- біздің парызымыз.
Сарыүйсіндердің елі ... ... ... ... ... ... ... Іле, Балқаш, Талғар, Жамбыл ауданының; Жамбыл облысының Шу,
Талас, Мойынқұм ауданының; ... ... ... ... ... ... жайлап отыр.
Екінші әйелі Зеріптен туған Жалмамбеттен Шапырашты, Ошақты, ... ... ... ... Ана ... ... белгілі. Домалақ Анадан
туған Тілеубердіден (Жарықшақтан) Албан, Суан, Болат ... ... ... Сарыүйсін Шапырашты, Ошақты, Ысты, Албан, Суан және ... ... ... ... ана (Нурила) қазақ даласына 712-714 ж жеткен Араб халифатының
әскери өкілдерінен бұрын ... ... ... ... дінін
уағыздаушылардың бірі болған Араб дегдарының қызы. Өзі де елді имандылыққа
шақырып, жас ... ... ... ... игі ісімен тартымды
қылықтарымен, Бәйдібек бабамыздың ерекше назарына іліккен. Елге танымал
болған Домалақ ана ... ... ... ... Бәйдібек баба
билігінің күллі ауқымында жалпы қауымды терең имандылыққа тәрбиелеп, Қазақ
даласында ... пен ... ... ... ана ... ... жұртты ұйытатын сүбегей, жаратушы
бір алланың күшімен болған және ... ... күні ... ... ... әулие кісі болғанын жалпақ елдің түпкір-түпкіріндегі
замандастары мен кейінгі ұрпақтарының көзі анық жеткен, қай ... де ... ... ... ... баба ... күндердің күнінде өсіп өніп,
кең жайылып, мол татайтынын да Домалақ анамыз көргендікпен ескертіп ... екен ... аңыз ел ... ... таныған.
Бәйдібек баба бейіті Қаратауда. Бабамыздың сүйегі осы Қаратаудың
басына кең сай ... ... ... ... мөп ... ... ... аңғарындағы биік төбенің нақ үстіне қойылған. Үлкен әрі
биік етіп күмбездеп салынған ескерткіш ... осы ... ... өз ... ... ... және сол төңірекке ерекше бой көрсетіп
сән беріп тұр. Ауыл ... бел ... ... ... ... Бәйдібек ауылынан алты шақырым жерде енелі- келінді
Зеріп пен ... ... ... пен ... ... ... ... Домалақ ананың (Нурила) осы бір өзеннің
алабына шұғырлана ... ... бұл ... ... ... ... қастерлеуші ұрпақтың басым көрсер қасиетті орнына айналған. ... мен ... ... ... ... ... ... жұрт, қазақ
елінің әр атырабынан үздіксіз келіп жатады.
Бәйдібек бабаның ... қай ... өмір ... ... ... ... үлкен жүк көтеріп өткендігін - ұлы қағандары мен
ел билеушілері болған ер жүрек ... мен ... ... ... ... кесек
оқиғаларды қапсыз өткізіп келген ежелгі үйсін елінің ішкі және сыртқы
тізгінін көп ... бойы ... ... отырып, тәуелсіздіктің туын көтерген-
бүгінгі Қазақстанға бірге жеткізіскен мың жылдық ұрпақ ... ... ... ... ... Азия ... әлемдік тарихтың қойнауынан
алатын орнына қарай алдағы ... тағы да ... ... ... ... ... тарихы Шығыс бәйтерегінің алтын ... ... ... ҮІІ ғ-б.д ІІІ ғ), ... ... ... Ү ... ғ) тікелей тарап, өрбитін (арасын ғасырлар үзіп тұрсада), Үйсін (б.д.д
Ү-ІҮғғ) Дәу би ... 178ж ... ... ... би ... 178-104 жж)-
Нулы би, Дулуы (Дулы, ... ... биге ... ... Іғғ) ... ... «түгел сөздің түбі –бір, түп атасы Майқы би» деген санаға
сіңіп өсиет қалған түп атасы-Үйсін, өз атасы-Қараш; ... ... ... ... ... ... ... Сарарқа жазирасына, Ерен қабырға
тауы мен Ұлытаудың арасын кеңінен керіп жатқан; өз ... ... бұл ... Жеті Арыс Ел ... ... ... ... Суан, Дулат) болып өсіп өркендеп отырған Қараш ұлы ... ... ... ... ішінде ірі тайпалық одақ құрып топтастырған,
Кейінірек өз ұлысының ... ... ... ... ... ... үлес ... беріп, қазірге жеткен тайпаларды қалыптастырып кеткен
тарихи тұлға-Ел басшысы, көреген көсем Білгір дана, ұлы баба деп айта ... және оның ... ... тағы да аңыз ... ... дерегі бойынша Үйсін Қойылдар, Алқап деген екі тармаққа бөлінеді.
Қойылдардан Қырық, Мың, Жүз деген рулар ... Олар ... ... ... ... ... ... «Әуеліміз ендеше, әуеліміз Жұпар тауын
жайлайды. ... пен жүз» ... өлең бар. ... тауы Өзбекстан жерінде
екендігі айтылады. Қойылдар тармағында ... ... ... ... рулар
болса, алқап тармағында таза Үйсіндер болған.
Алқап ... ... ... билеушілері (тайпа басшылары):
Ажап-Айтақан-Әбділпахан-Бабырхан- Тахирхан-палуан Ахмет-Жамит-Иәлік-
ұзынсақал ... ... ... ... хан, оның ... ... ол ... Үйсін тайпасының ұранына айналды. Кейін ұлы жүз ұраны
болып қалыптасты.
Мәсен ханнан Төбе би, одан ... би, ... би ... шежіренің
бірінде Ахмет биден Ойсыл туды дейді. ... ... ... ... ... Майқы бидің балалары көп болды. Еркетай деген ... ... ... ... ... ... ... бидің үлкен ұлы Бақтиярдан Ойсыл, ... ... екі ұл ... әке ... ... ауырып, көп ұзамай қайтыс болады. Қарт Майқы
би ер жетіп қалған екі ... ... ... ... ... деп
Үйсіннің ескі дәстүрі бойынша әрқайсысына еншіге он мыңнан атты әскер
беріп, ... ... ... ... ... ... Іле ... ұлысты екіге бөліп береді. Бұдан бір ғасырдан астам ... соң ... ... ... 786 жылында Ыстықкөл, Орта
өңірінен көшіп, Қаратаудың ... ... ... ... Арыстанды
өзендерінің бойына келіп қоныстанады. Бұлкезде Үйсіл ұрпақтарының арғы
қанаты Іледен Жетісудағы ... ... ... жеткен еді.
Хан Жәнібек тұсында оның бостандығынан құрбанға ұшыраған Ойсыл
ұрпақтарының аман ... ... ... ... (Албан, Суан, Дулат)
биі Бәйдібек байға Қаңлы және ... ... ... ... Оған ... деп аталатын, Ошақты, Шапырашты, Ысты рулары мен ... ... ... және ... ... ішіндегі бөлігі мысал
боларлықтай.Ескі Үйсіннің аты ... ... ... деп ... ... жүрсе,
енді Ойсыл атауы жойылып, тек Үйсіл атауы ғана қалады. Ел ішінде Үйсіл
атауы ... ... деп ... кетеді. Сондықытан шежіре ... ... ... Үйсін-көне Үйсін тайпасының тарихи аты болса, Екішісі-Майқы
Бидің немересі Үйсілдің билік құрған ұлысының аты ... бұл ... ... ... ... Үйсін жұрты І ғ басынан бастап-ақ екі тармақта болғандығы
айтылады.Үлкен күмбілгіне қараған жер-оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жазығы болды. Оны жежіре
жазушылар Ойсыл, Үйсіл деп атағаны болса керек.срқытбек Шора «Шежіре сыры »
атты кітабында ... ... ... ... ақсақал нұсқасына сүйенген.
Әбен Сыбанұлы мен Әтіш Өміралиевтің ... да ... ... отыз ұлы ... Әліхан, Бақырхан, Қорқыт, Төбеке батыр, Тура,
Шолақ, Бәйгел, Әмірбек, Өтеп,Тыныбек,Шыныбек, Нұрбек, Нұрымбет, Құлымбет,
Қосақбай, Алшынбай, ... ... ... ... ... Төлен
Арыстан, Бораш,Жарас, Жанас, Сырымбет, Тұрымбет, Жалмамбет.
Ойсыл ұрпақты өз шежіресін хан Жәнібектің билігі ... ... Хан ... өзінің хандығын күшейту күресі өзге тайпалар үшін
үстемдік, зорлық жасау ретінде ... ... ... ... ... ... сол ... Қаратау өңірін мекендеген ықпалды тайпаның бірі-Үйсіннің
ойсыл тармағы болды. Қастандықпен қапыда ... ... ... ... ... ... жесір қатын, шұбыраған ел жан-жаққа ыдырап
қашып, аяғы ... ... ... пана ... ... ... Суаннбиі
Бәйдібекбай мен Қаңлы және Жалайыр елдері болды. Мұны Ойсылдың отыз ... аңыз ... ... Сол ... ... ... ... өзінің арғы
дәуірдегі шежірелерін ұмытып қалған. 4[145-155]
Әтіш-Әбен шежіресінде ... ... ... ... ... деген бес баласынан Ошақты, Шапырашты, ... ... ... ... Әлекең шежіресінде Әліханның баласы Арыстан батыр, одан
Бораш мырза, ал Төбеке батырдан Өтеп ... ... Өтеп ... екі ... ... ... ... Өтеп батырдан Сырымбет, Тұрымбет ... ... ... ... қарағанда Ойсылдың 30 ұлдары
деп, оның ұлын, немере-шөберелерін қоса айтса керек.
Ойсылдың барлығы да батыр, бай болған. Хан ... ... ... ... ... түбегісі болды. Сырымбет деген баласының әйелі Езбике
бәйбіше асқан шебер адам болатын. Сондықтан ол ханның киім ... ... ... хан оның шеберлігіне ризашылықпен қарап, арнайы алтыннан
қайшы жасатып береді. Кейін ол кісіні ел «алтын қайшылы ... деп ... ... ... ... қызы болады. Ол Езбике бәйбішенің
үйіне келіп, киім тіктіріп жүргенде Ойсылдың Бораш мырза ... ақ ... ... ... ... ... Екі жас бір-бірін ұнатып, арада ... ... хан ... ... ... қалғанын жұрт байқап қалады. Ел
арасындағы суық сөз ... ... да ... Ол ... хан ... ... ... көріп, қатты ашуланады да өзінің қырғиқабақ деген уәзірлерімен
ақылдасады. Хан аузынан ақыл қосуды есіткенде, ол Ойсыл ... ... ... ... ... хан той ... Ойсылдың балаларын түгелдей қонаққа шақырып,
оларға арнап ... үй ... ... бір жақтан шығарып қояды.
Қонақтары үйге кіріп жайғасып болған соң, сөреге байлаған ... ... ... бауларын қидырып, тартпаларын босаттырып қояды. Олар ... ішіп ... ... ... «Жау келіп қалды,» деген ... ... ... ішіп ... ... ... ... қарай
ұмтылады. Олар далаға шыға бергенде, қараңғыда есік ... ... ... ... ... найзамен түйреп, айбалтамен шауып
өлтіре берген. Аттарына жеткен бірді-екілісі ... бос ... ... ... жау қолынан қаза табады. Ойсылдың қонаққа келген балаларын
түгелдей өлтіріп болғанына көзі жеткен соң, көп ... ... ... ... кәрі – жас ... еркек кіндіктердің барлығын өлтіртеді.
Сол қырғынды Ойсыл балаларының қырылған жері «Өлікті» деп атанып ... ... ... ... кеткен ойсылдың Арыстан батыр деген баласы мен
ханның туын ... ... ... ... ... тойға келе алмай аман
қалған екен, хабарды есітіп, ... ... олар ... мен ... ... ханға қарсы соғыс ашады. Соғыста хан Жәнібек те, ... ... ... ... ... аман ... Ойсыл ұрпақтары туралы аңыздар:
1. Ойсылдың Жанас деген баласының әйелі Жұпар Бәбіше Ысты деген ... ... ... ... ... ... деген баласын, Жарымбеттің
әйелі Мапыраш өзінің Шапырашты ... ... ... аман ... ... қаша – ... ... Үйсілдің шөбересі Бәйдібек байдың қол
астына барып паналайды. Бұл үшеуін де ... ... ... ... ... аналар мен ел адамдары әлгі ... ... ... ... ... ... деп ... Ошақты, Шапырашты, Ысты
ержетіп өскен соң елдеріне билік құрып, әр ... ру ... ... ... мырзаның әйелі болған. Ол алшын Қыдырбай байдың қызы болыпты.ол
кезде төркінінде болып, қырғынды естіп, ... ... ... Екіқабат әйел,
айы – күні жетіп ұл ... ... ... атын Қобысай (Қубасай) деп
қойды. Ол 14 жасқа келгенденағашысы үлкен той жасап үйлендіреді, еншісіне
қырық құлынды бие, отыз ... ... ... ... ірі қара мен ... ... ... – жалшы, үй қызметкерін беріп, Қобысайды бір ауыл етіп
бөлек ... ... оңды – ... ... шаруасын нығайтып алған соң
нағашысы өз атамекеніне қайтуына рұқсат етеді. Бұл оның ... мен ... ... ... ... болған.
Қобысай көші атамекеніне жақындағанда, оның алдынан қарсы алып шыққан
адамдардың көзі алдымен малдардың ... ... ... ... түсіп, малдары сіргелі болады екен ғой деп таң қалыпты. Адам
құлағына ... ... мал ... ... ... дейтін қариялар.
Кейін Қобысай сіргелі атанып кетеді. Қобысайдың Ақсиық, Құлсиық, ... ... ... төрт ұл ... Бұл ... ... Қыдырбай байдың
Бағысиық, Сұлтансиық, Қадырсиық деген балаларына ... ... ... ... оның ... ... деген екі баласынан өрбиді. Бұл екі
атадан өрбіген сегіз ру елі «Байұлы сіргелі» атанды. Бұлар ... ... ... ... ... ... Айтбозым.
Сіргелі атауының тағы бір нұсқасы мынадай: Үйсін Майқыби Шыңғысханды
ұлы хан көтерген он екі бидің бірі еді. Сол ... ... ... ... ... ... ... Майқы биге сенің ұраның «Бақтияр», таңбаң
«Сүргі» (сірге) таңба болсын дейді. Бұл ... ... ... ... ... қарағанда ол қарашаңырақ иесі болса керек. Бәлкім ... ... ... ... атамекеніне қарай көшкенде малдарына ... ... ... ... ол ... ел көшкенде малдары таңбасыз жүрмеген. ... ... ... елі Шыңғысхан дәуірінен бұрын белгілі ел болуы
ықтимал. «Сүргі» мен «Үштаңба» таңбасының ... ... ... ... да бар.
Үшінші деректегі сіргелі атауы: ертеде бір жетім бала нағашы жұртына
өсіп, ... ... ... ... ... ... араласады да жеңіске
жетеді, сонда ел «мынау сіргелі тайға ... бала ... ... ... ... «Сіргелі» атанды дейді. Алғашқы екі жоба шындыққа ұқсас келеді.
3. Алтын қайшылы Ізбике бәйбішенің Сырымбеттен нан, тола ... екі ... еді. Ол ... ... болып, хан Жәнібектің қырғынынан аман қалады.
Екі бірдей ұл баланы сақтап қалу Езбике бәйбішеге қиынға соғады, сондықтан
кіші ... ... ... ... ... жұртына қашырып жібереді. Үлкен
ұлы нан өзінің қолында қалады. Кейін одан өрбіген ұрпақ Сіргелі, ... ... ... ... ... атанады. Жесір қалған алтын қайшылы
Езбике ... ініс ... ... ... ... ... ... деген ұл туады. оның ұрпақтары тутаңбалы атанады.
4. Хан Жәнібек жүкті қызын өлтірмейді. Ол ай күніне ... ұл ... аман ... ... ... сезінген ол өзіне сенімді ... ... ... ... Ізбике бәйбішеге: «Бұл нәресте Ойсылдың ұрпағы,
Бораштың көзі еді, бағып өсіріп, сиреп қалған ... ... деп ... ... ... ... ... әйел нәрестені құндықтап әкеліп,
уәделескен көңнің үстіне жатқызып кетеді. Оны ... ... ... ... ... бала етіп ... алады. Алтын Көңірдек қояды. Ол ... ру ... ... ... Ізбике бәйбіше Нан, Манат, Көңірдек деген үш баласын
аман – сау ер ... ... ... енші ... ... ... ортақ таңба етіп «үш таңбаны»белгілейді. Сондықтан бұларда
«Үштаңбалы» деп атайды. ... ... бір ... ... үш ата малы ... өсе келе бөлініп, қайшылы тармағы «қайшы» таңба, ... ... ... ... ие ... ... олар да ... сияқты сіргелі
атанып кетеді.[2.144-149]
Сонымен Үйсіннің асыл тармағына осы ... ... ... ... тайпалары өсіп шығады. Олардың бір – ... ... ... де бар ... мысалы:
1.Ұлы жүздің шапырашты, ысты дегендері Алматыға қарайды, Сіргелі мен Ошақты
Сырдарияға жақын. Бұл ... ... ...... ... ... жерде олардың бір – біріне жақын екендігі айтылады.
2. Белгілі тарихшы – шежіреші М.Тынышбаев : «Ұлы жүзге алдымен ірі – ... ... ... ... ... (Албан, Суан, Дулат, Сарыүйсін),
Қаңлы, Жалайыр, кейін ... ... ... Ысты ... ...... ... - дейді. Демек ... ... ... болса, Шанышқалы Қатағаннанеді.
3. Ұлы жүзге жататын тайпаларда және бүкіл ... ... ... ... ... (ноқта ағасы) тойда, аста т.б ... ... ... ... ... Жалайырға бас, жамбас алдымен ұсынылады.
«Жалайырдан кейінгі екінші орынға Ошақтыға тиген. ... ... ... ... тек қана ... ... ие ... -дейді
М.Тынышбаев. Бұл кездейсоқ жағдай емес. Көптігіне, көнелігіне ... ... мен ... ... мен ... өте ... болар еді. Оған
негізгі себеп – Жалайырдың Шыңғысханға, оның ... ... ... ... ... ... сол ... бақарушы, Қытайды бағындырған Мұқыли
ноян деген кісі Жалайыр еді. ... оны ... әкім етіп ... , оған ант грамотасын, алтын мөрін ... ... ... жоғары отыр, сол қол түмен басы бол Ұрпақтарың да үзіліссіз осы
мәртебені иемденсін»- дейді.
Ал Ошақты болса көптігі , ... ... өзге ... басым
емес, ол тек қана аға баласы Ойсылдың ... ... ... ... ... ... аға ... өзінен жоғары санап, оған ... .
4. ... ... ... ... ... Дулат, Сарыүйсін) таңбалары
негізінен дөңгелек «күн» таңба (абақ тектес) ... ... ... ... ... дөңгелектің қай жерінде орналасуында ... ... ... тән ... ... мен ... ... үш бұрышты тұмар сияқты.Ыстының
ойығынікі – «сірге қурай», «ҺІ» - сіргеліге тән.
Шежіреші ғалым Н.Аристов: «Бір – ... ... ... ... ру ... туыстық жақындығы, рулық таңбаларына қарап анықтауға болады,» -
дейді. [5.144-158]
Сонымен, Ұлы жүз құрамына кірген рулар ... ... ... бара – бара ... ... – батыс, , Оңтүстік – ... ... ... ... қыс ...... ... Мойынқұм, Іле, Шу мен Талас өзендерінің бойы , жаз ... мен Іле ... Тянь – Шань мен ... ... ... ... ... жүз құрамына – Жалайыр, Албан, Суан, Дулат, Сарыүйсін, Сіргелі,
Ысты, Ошақты, ... ... және ... ... ... ... ... қосып, бүкіл қазақ еліне хандық құрған ... ... ... Ұлы ... ... Төле би болды. Тәуке хан ... ... хан ... ... әр ... ... пайда болған кезде Ұлы
жүзге Жолбарыс хан сайланып, ол ... ... ... ... ... хан 1739 жылы ... тауып, елді оның мұрагерлері басқарады.
ХҮІІІ ғасырдың 40 ... Ұлы ... ... ... ... бодан болады.
ХІХ ғасырдың ортасында патша өкіметінің әмірі Ұлы жүзге жүре қоймаған. Ұлы
жүз ... сан рет ... ... ... ... ... ХҮІІ ... мен ХҮІІІ ғасырдың басында Жоңғар шабуылының зардабын шеккен.
1848 жылы патша үкіметі Ұлы жүздің қазақтарын басқару үшін ... ... ... – губернаторлардың құрамында үлкен орда басқармасын ... ... 70 ... ... генерал губернаторының құрылуына
байланысты, оның құрамында Жетісу және Сырдария облыстары құрылды да, ... ... және ... ... Ұлы жүз ... ... тарапынан осылайша басқару жүйесі қазан төңкерісінің жеңісіне дейін
созылды. [6.15-23]
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... Жаркент және Верный уездерінде, Сырдария облысының
Әулиеата, Шымкент және Ташкент уездерін ... ... ... генеологиясы
ІІ.1 Шапырашты руының таралуы, орналасуы
Ұлы жүз құрамына кіретін Шапырашты руы туралы ежелгі ... ... жоқ. ... ... ... Үйсіннің шөбересі, Бәйдібектің
немересі болып есептеледі, ал ... ... Ұлы ... жеті руының
(Сарыүйсін, Албан, Суан, Дулат, Ысты, Ошақты мен Шапырашты) түп атасы. ... ... ең ... ... деректерде бар Сарыүйсін, Дулат,
Албан, Суан ... ... ал ... мен ... ... айтуы бойынша «Үйсін» рулары одағына кейіннен келген деп
есептейді. Бұл ... ... ... Ұлы жүз ... жазылған
аңыздарда көрсетілген. Шапырашты туралы ежелгі жазба деректерде ... ... бар. ... тоқтала кетсек.[7.14-15]
Сәрсенбек Қопабаев Шапыраш сч ты руының шығу тегі ... ... кең ... өте қызықты аңыз айтқан. Онда Бәйдібектің екінші әйелі
зеріптен Жәлменде (Жәмембет) атты ұл тауып, ол ... да ... ... өседі. Бірде ол қыстыгүні әкесінің жылқы тебінінде жүріп, Қоңырат
руы, ... ... қызы ... ... ... Сол жылы жазда Жәлменде
әкесімен бірге қызды айттыруға Қызыл би ауылына ... ... көк ... ... оны ... ... Осы ... Қызыл би ауылына бұрылып,
Жәлменде қасқыр терісін сыпыруға кіріседі. Сол ... оған ... жас ... ... бауырын алып беруді қанша өтінсе де бас
тартады, алайда ол жас ... ... ... соң ... ... ... өз ... Мапыраштың желігін басу үшін ... ... ... күні ... құда түсу ... ... ... би сылтау айтып, айныйды.
Тіпті болмаған соң, Жәлменде қыз әкесіне үш айлық бала ... ... соң оны ... ... алға тартады. Қыз әкесі тығырыққа тіреліп,
ақыры қызын күңі Сланды мен ... ... ... көп қалың мал алады.
Біраз уақыттан кейін айы – күні жетіп, Мапырашты сұлу ұл ... Оның ... ... ... ... деп ... ... Бір жолы Жәлменде Сланды
күңмен де көңілдес болып қалады да, Сланды Жәлмендеден ұл тауып, оның атын
Ысты ... Көп ... ... ... ... ... ... балдызы
Қарашашқа үйленеді. Жайлауда Қарашаш екі қабат болып жүріп ... ... ... кенет ошақ қасында босанып, оның есімін Ошақты деп
атайды. Сонымен, Жәлменденің үш әйелінен үш ұл: ... Ысты және ... Олар ... бөлек жасау алып, өздерінше отау көтереді. Ал балалар
әкесі өлген соң шешелерінен енші алып ... ... ... ... әр ... енші ... олардың әрқайсысына таңба береді.
Шапыраштыда – Ү, Ошақтыда - /\, Ыстыда – І. [1.125-129]
Халық арасындағы тағы бір аңыз . ... ... ... ... ... деген бір әйелінен Шапыраш көз бала туады. Сондықтан оны
Шапырашты деп атаған. Ойсыл балаларының ... хан ... ... ... ... бәйбіше баласы Шапырашты сол қырғыннан аман алып, қаша –
көшіп Үйсіл Бәйдібек байдың қол ... ... ... ... ... ... шыққанда одан өсіп - өнген ұрпақ ... ... ... Ол ... таңбалас тұмар таңбасы «/\» ... ... ... ... ол ... ... ... қолында тәрбиеленеді.
Ошақтымен еншілес болады. ... ... ... жүрегі қайтпаған
батыр, зерек жігіт болып өседі. Мапырашты, жолбарыстың жүрегін жегендіктен,
Шапырашты елінің киелі иесі, пірі – қызыл ... ... ... аңыз ... ... ... аты ... әйгілі ақындар да, қайтпас – қайсар ел
қорғаушы батырларда, көсемдер де көп болыпты. Шапырашты руының ұраны болған
– «Қарасай» - ... ... ... ірі ... өз ... ... ... Шапыраштыдан – шам (Ыстық), одан Малды, Желді, Қалды,
деген ұлдар туады. Кейбір шежірелерде ... ... ... деп
те айтылады.
Малдыдан – Екей, Еміл,
Желдіден – Асыл, Шыбыл;
Қалдыдан – Айқын ...... ...... ... ... Саполат, Орысбаласы, Әлти, ...... ... ...... ... Қожаман деген аталар шығады.
Қожаман – Есқожа, Қошқар, Шағаман, Бесары деп бөлінеді.
Есқожа ірі ата сондықтан оны ... ... ... ... ...... Өмір.
Көрпеден - Әжіке, Орымбет, Кенет.
Өмірден – Теке, Төлеміс, Құлан, Жанай.
Шыбылдан – Орыс, Байыс, Жәдік, Ибак, Сары.
Айқымнан – Сейітқұл, Құдайқұл, ...... ... ... Жәрімбет, Медетжолақ.
Шапырашты руындағы бес ірі аталар – Екей, Есқожа, Шыбыл, Асыл ... елі ... ... Шапырашты» деген. Олардың ерекше ... ... ... ... ... ұран ... ... атақты Қарасай
батырдың есімімен «Қарасай», рулық белгі ( /\ ) ай, ... ... ... ... ... жерін мекендейді.
ХІХ ғ аяғы мен ХХ ғ басында Шапырашты руы негізінен ... ... ... ... ... аз тобы ... ... Әулиеата
уезінде шашырап жүрді. Н.Гродековтың деректерін пайдаланып, Н.Аристов өз
еңбегінде шамамен ... ... ... атап ... ... ... М.Тынышбаев 1917 жылы Верный уезінде 70 мың жан болды деп
есептейді. Н.Аристов Шапырашты руының бес ірі ... ... ... ... Ұзынағаш пен Шамалған болыстарындағы Қарасу , ... ... ... ... Ұзынағаш, Сасықбай, Текенді, Сүмек пен Сары
Шыбыр шатқалдарын мекендейтінін айтады. Қастек, кіші Алматы, үлкен ... ... ... ... Қарақастек, Құтырған, Найманбай,
Түгереккөрші, ... ... ... ... ... ... мен Тастыөзек шатқалдарында – Есқожа руының көптеген ... орын ... руы ... ... ... ... ... Қалбұлақ, Өтеген мен Үшшоқы, шатқалдарын жайлайды. Жайлаулары
Іле Алатауында болды. Асылдың көптеген ... ... мен ... ... Қаракемпір, Талдыбұлақ, Жаманбұлақ, Қосағаш,
Ақсеңгір, Шытық пен ... ... ... тағы бір тобы кіші Алматы болысындағы Құрыөзек, Талдыжиек
пен Шамалғанға жақын Қаскелең өзенінің бойында ... ... ... руы Қарғалы болысының жерінде Айдос, ... ... ... ... жүрді.
Шапырашты елі бүгінде Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының
қала, далаларын – негізінен Қарасай, Жамбыл, Іле, Талғар, ... ... ... Шу, Қордай, Сарыағаш аудандарының жерлерін жайлап ...... ... ... асыл ... қасиетті тарихы. Шежіре
қазақ халқы тарихының тарихи – этнографиялық дерек көзі болып ... ... ... ... ... тапқан ауызша тарихи дәстүр.
Тарихтың бастау көзі – шежіре, аз да, аңыз да ... ... ... ... ... ... рухани азықтың бірі есебінде болып
келді. Сондықтан да ел арасында «Шежіреден заман ... озса да ол ... ... ... ... ... киіз туырлықты халқымыз оған
ешуақыт енжар қараған емес. ... ... ... ... мал
шаруашылығы болды. Сондықтан әр бір тайпа ... ... мен ұран ... ... ... сол арқылы бірігіп жүрді.
Сөйтіп, Батыс Түрік қағанаты ыдырап «Түрік» атты бірлестік жайылғаннан
кейінгі дәуірлерде ... ... ... өмір ... ... ... өзара біріккен одағы бірде «Алаш» (Сары ... ... ... ... ... ... үстемдік еткен заманда) тағы бірде
«жүз» деп жүріп (Жошы мен оның балалары хандық құрған ... ... хан мен Әз ... ... ... ... атқа ие ... Бұл атау
кейін мызғымас ұлт атына айналды. Ал «жүздер» оның аймақтық үш бөлігі ... ... ... ... ... ру – ... жеке ... тарату, осыған байланысты белгілі тарихи тұлғалар тарихын
баяндайтын қария сөздер құрайды. Шежіренің және ... ... ... әлеуметтік - мәдени мәндегі қызметі зор. Ол ішкі этникалық
тұтастықты, ынтымақтастықты сақтауға бағытталған. Қазақ ... ... ... ... да, ... ... да, саяси тұрғыдан да, тұтас
қарастыратыны ерекше байқалады. [9.70]
Бірен-саран кішігірім рулық – тайпалық қақтығыстары болмаса, өзі тарих
сахнасына ... ... ... жұрт – ... ата ... ру –ру, жүз ... ұлыс
– ұлыс болып ешқашан және ... ... бір ... ... ... ... мен қырғын апаттарға барып көрмеген. Керісінше,
басқыншы жаулар сырттан лап ... ... ... пен ... ... тез арада дүрк көтеріліп, ... атой ... ... дала көшпелілері – қазақтар жеті атаадан тұратын ежелгі дәстүрді
қатаң сақтай отырып, атадан – ... ... ... елден – елге, жүзден
–жүзге, ...... ... ... кең ... ... терең із
қалдыратын мұндай шежірелік тізбек жайыла –жайыла келе қазақ халқының ... ... ... ... ... ... «жеті атаңды біл», «Ер жігіттің үш жұрты бар», «қарға
тамырлы қазақпыз», ... ... – қай ... та қарын бөле болып шығады»,
«Атаның баласы болма адамның баласы бол»-деген тізгінді идеологиясы ... ... мен ... ... ... елін оп – ... ... отырған. [10.91-93]
Қазақ терең тамырлы, сан тармақты ел. Ондағы ... ... ... ... ... ... жүздер, ұлыстар бір –бірімен терең
тамырласып мәуелі бір ағаштың бұтақтарына ... ... ... ... осы ... ... ... бір тарихи тамыры – ежелгі бір Бәйдібек
бабаның ұрпақтары. Ғалымдардың ... , ... ... ... өмір ... ... баба Қарашұлы өз ... ... одақ ... ... дамытқан, ежелгі түркі даласының аса
шұрайлыелді мекендері – осы кездегі Сыр ... ... ... ... ... ... ... бойын, Балқаш көлі айналасындағы
далалы кеңістікті еркін игеріп, егін салып, мал ... ... ... ... өз ... ... ... жаудан қайтпаған қайратты
батыр болған. Досына мейірбан, ақ ... ...... ... ... ... ... шыққан батырлар, билер, ақындар, қоғам қайраткерлері
бүгінгі күнде айтарлықтай. Қазақтар шексіз уақыт пен ... ... ... ... ... жүзді, ұлыс пен ұлтты анық білу арқылы
көшпелі ... ... өзін - өзі ... ... ... – ұлттың ішкі этникалық біртұтастығын ... да ... ... ... Жеті ... ... соң өсіп ... ауысып, күшейтіп отыратын есеп – шежіре – халқымыздың ... ... ...... материалдық – дәстүрлік, яғни күллі этникалық
кескін – келбетін алдағы ... аман алып ... ... ... анық.[3.48-49]
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Арғынбаев Х, ВостровВ, Мұқанов М. Қазақ шежіресі хақында
Алматы., 2000
2. ... З. ... З. ... ... ... Байғазыұлы А. ... ... ... ... ... ... Түп – тұқиямнан өзіме шейін ... ... ... ... ... ... таным Алматы.,
1994
6. ... Шора ... сыры ... ... ... М. Материалы к истории Киргиз-Казахского народа
Ташкент., 1975
8. ... ... ... , түрік шежірелерінің зерттелуі // Қазақ
тарихы
2004ж. 3тамыз
9. ... С. ... ... ... ... ... ... 3тамыз
10. Алпысбес М. Шежіре дәстүрі және шежіре сақтаушылар // Вестник
КазНУ 2004 № 3
11. ... М. ... тегі ... ... 1957
12. Отаров А. ... 2000

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет
Бөкей ордасының қазақтары67 бет
Наурызбай батыр4 бет
Шапырашты Наурызбай Құттымбетұлы.2 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ рулары және рулық таңбалары43 бет
Ауаның құрамындағы көмір қышқыл газының мөлшерін анықтау11 бет
Ауыл-село мұғалімдерінің өсу жолдары, олардың құрамындағы сандық және сапалық өзгерістер13 бет
Бензин фракцияларының құрамындағы көмірсутектерді анықтау25 бет
Бензин фракциясы құрамындағы ароматты көмірсутектерді бөліп алу23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь