Нарық жүйесі туралы

Кіріспе.

1. Нарық,тауар құны туралы түсінік.Құн заңы.
1. 1. Нарық түсінігі.
1. 2. Нарыќ шаруашылығының ќазіргі заманғы моделдері.
1. 3. Нарық пен айырбастың пайда болу тарихы.
2. Нарықтың маңызы туралы түсінік.
2.1.Нарықтың маңызы
2. 2.Нарықтың құрылымы.
2. 3. Нарықтың түрлері.
2. 4.Нарық эконмикасы ұғымы.
3. Нарықтың жетіспеушіліктері мен артықшылықтары, нарықтық экономика институттары, нарық және мемлекеттік басқару
3. 1. Нарық артықшылықтары
3. 2. Нарық жетіспеушіліктері
3. 3. Нарықтық экономиканың институттары
3. 4. Нарықты мемлекеттік басқару

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Дамыған елдердің қазіргі таңдағы экономикасының нарықтық болуымен ерекшеленеді. Нарықтық экономика негізгі экономикалық мәселелерді ең тиімді жолмен шешетін жүйе болып шықты. Ол бірнеше ғасырлар бойы құрылды, өркениет формасын қабылдады және болашақта бүкіл әлем елдерінің экономикалық кейпін анықтап отырады.
Осы тақырыптың өзектілігі біздің еліміздегі әкімшіл-әміршіл жүйеден нарықтық экономикаға өтуіне байланысты жоғары болып отыр. Ұзақ уақыт бойы елде тауар-ақша қатынасытары және оған сәйкес меншік формалары қабылданған жоқ, ал ұлттық экономиканың дамуы әлемдік нарықтан толығымен оқшауланған еді.
Нарықтың құрылуы процесінің көптеген үшкір мәселелерін жеңілдететін өзіндік буфер қызметін атқаратын (жұмыссыздық, тауар өндірісі жетіспеушілігі) табиғи және жартылай табиғи шаруашылық жойлыды. Осы курстық жұмыста мына мақсаттарды орындаймын:
Тауар өндірісінің, тауардың және оның құнының негіздерін қарастыру. Нарық және айырбастың пайда болу тарихын зерттеу;
Нарықтық мәнін анықтау, оның функцияларын, нарықтық ұйымдастырудың негізгі мақсатын, нарық түрлерін зерттеу;
Нарықтың тиімді және тиімсіз жақтарын, нарық инфрақұрылымын, нарықтық экономиканық ерекшеліктерін, мемлекеттік макроэкономикалық бағдарлауын зерттеу;
Нарық негіздері, оның функциялары және қоғамдағы рөлі туралы қорытынды жасау;

Осы тақырыпты зерттей отырып, нарық тақырыбына арналған еңбектерінің көптігін байқай аламыз (оқулықтар, ғылыми әдебиеттер) қазіргі кезде де экономистер осы тақырыпқа назарын аударып отыр, олар экономикалық қатынастарды басқарудың принциптерін, заңдарын, рычагтарын қарастырады.
Берілген курстық жұмыс кіріспе, 3 бөлім, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бөлімде адамзат өзінің өмір сүрген тарихының көп бөлігін нарықсыз өткізгенін, тек табиғи шаруашылық дамығанын көсетіледі. Кейін тауар шаруашылығы өтіп кетті, нәтижесінде экономикалық субьект жеке мүдделеріне жетуге тырысуға бастады және олар өзара еңбекті тауар өндірушілер арасында бөлді. Алғашында айырбас дамыды, оның дамуы нарық құрылуына алып келді. Нарық өзіне тән бәсекелестік арқылы тауар шаруашылығына берік негіз бола білді. Нарық – көп өлшемді ұғым, сондықтан оған нақты анықтама беру біршама қиынға соғады.
Екінші бөлімде бірнеше функция орындай алатын нарық негізі туралы айтылады. Экономикада нарықтың келесі түрлерін атаған жөн: еңбекті қоғамдық бөліністен бәсекелестікті шектеу және бағдарлану деңгейіне, нарықтық айырбас етуі ұйымдастырылуына, заңдық нормалардың сәйкестігіне, нарықтық қатынастардың обьектілерінің арналуына байланысты бөлінеді. Нарықтың осы аталған түрлері өзара байланысқан және экономиканы толығымен қамтамасыздандыратын жүйе ретінде қолданылады.
1. Базылева М. Н. Экономикалық теория. – Минск: БГЭУ, 1999, 385 бет
2. Борисов Е. Ф. Экономикалық теория. Лекциялар курсы. – М.: 1997, 266 бет.
3. Булатов А. С. Экономика. М., 1999, 786 бет.
4. Дискин И. Е. Өтпелі экономиканың әлеуметтік құрылымы // Қоғам және экономика. 1997. № 1-2, бет. 12
5. Иохин В. Я. Экономикалық теория: нарық және микроэкономикалық анализ туралы түсінік. – М.: 1997, 391 бет
6. Котлер Ф. Маркетинга негіздері. М., Прогресс 1990, 613 бет
7. Макконнелл К. Р., Брю С. Л. Экономикс: принциптер, мәселелер және саясат. М., Республика. 1992. т. 1, 348 бет.
8. Мамедов О. Ю. Қазіргі таңдағы экономика. Ростов н\Д., 1998, 633 бет.
9. Микульский К. И. Әлеуметтік-бағдарланған нарықтық экономика. // Қоғам және экономика. 1997. № 1-2, 8 бет
10. Николаева И. П. Экономикалық теория. – М.: «Проспект», 1998, 511 бет.
11. Раицкий К. А. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құрылы. М., 1999, 625 бет.
12. Райзберг Б. А. Экономика курсы. – М.: ИНФРА-М, 1999, 718 бет.
13. Самуэльсон П. Экономикалық ғылымдар. – М 1990, 282 бет.
14. Самуэльсон П., Нордхаус В. Экономикс. М., Республика. 1990, 687 бет.
15. Сажина М. А., Чибриков Г. Г. Экономикалық теория. – М.: 1998, 405 бет.
16. Смит А. Халықтардың байлығының табиғаты және себептері туралы зерттеу. М., 1962, 535 бет.
17. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика. М., 1993, 483 бет.
18. Экономикалық теория (политэкономия)/ Видяпин В. И., Журавлева Г. П. редациясымен – М.: 1997, 561 бет.
        
        Жоспар:
Кіріспе.
1. Нарық,тауар құны туралы түсінік.Құн заңы.
1. 1. Нарық түсінігі.
1. 2. ... ... ... ... ... 3. Нарық пен айырбастың пайда болу тарихы.
2. Нарықтың ... ... ... ... 2.Нарықтың құрылымы.
2. 3. Нарықтың түрлері.
2. 4.Нарық эконмикасы ұғымы.
3. Нарықтың жетіспеушіліктері мен артықшылықтары, нарықтық ... ... және ... ... 1. ... артықшылықтары
3. 2. Нарық жетіспеушіліктері
3. 3. Нарықтық экономиканың институттары
3. 4. Нарықты ... ... ... ... қазіргі таңдағы экономикасының нарықтық болуымен
ерекшеленеді. Нарықтық экономика негізгі экономикалық мәселелерді ең тиімді
жолмен шешетін жүйе болып шықты. Ол бірнеше ғасырлар бойы ... ... ... және ... ... әлем ... экономикалық кейпін
анықтап отырады.
Осы тақырыптың өзектілігі біздің еліміздегі ... ... ... ... ... жоғары болып отыр. Ұзақ уақыт бойы
елде тауар-ақша қатынасытары және оған сәйкес меншік формалары қабылданған
жоқ, ал ұлттық экономиканың дамуы ... ... ... ... ... ... ... үшкір мәселелерін жеңілдететін
өзіндік буфер қызметін атқаратын (жұмыссыздық, тауар өндірісі
жетіспеушілігі) табиғи және жартылай табиғи шаруашылық жойлыды. Осы курстық
жұмыста мына ... ... ... ... және оның құнының негіздерін қарастыру. Нарық
және айырбастың пайда болу тарихын зерттеу;
Нарықтық мәнін анықтау, оның функцияларын, нарықтық ұйымдастырудың негізгі
мақсатын, нарық ... ... ... және ... ... ... ... нарықтық
экономиканық ерекшеліктерін, мемлекеттік макроэкономикалық бағдарлауын
зерттеу;
Нарық негіздері, оның функциялары және қоғамдағы рөлі ... ... ... зерттей отырып, нарық тақырыбына арналған еңбектерінің
көптігін байқай аламыз (оқулықтар, ғылыми әдебиеттер) қазіргі кезде де
экономистер осы тақырыпқа назарын ... ... олар ... ... ... заңдарын, рычагтарын қарастырады.
Берілген курстық жұмыс кіріспе, 3 бөлім, қорытынды және пайдаланған
әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші ... ... ... өмір сүрген
тарихының көп бөлігін нарықсыз өткізгенін, тек табиғи шаруашылық дамығанын
көсетіледі. Кейін тауар шаруашылығы өтіп кетті, ... ... жеке ... ... тырысуға бастады және олар өзара еңбекті
тауар өндірушілер арасында бөлді. Алғашында айырбас дамыды, оның дамуы
нарық құрылуына алып ... ... ... тән ... арқылы тауар
шаруашылығына берік негіз бола білді. Нарық – көп өлшемді ұғым, сондықтан
оған нақты ... беру ... ... соғады.
Екінші бөлімде бірнеше функция орындай алатын нарық негізі туралы
айтылады. Экономикада ... ... ... атаған жөн: еңбекті қоғамдық
бөліністен бәсекелестікті шектеу және бағдарлану деңгейіне, нарықтық
айырбас етуі ұйымдастырылуына, заңдық нормалардың сәйкестігіне, нарықтық
қатынастардың ... ... ... бөлінеді. Нарықтың осы
аталған түрлері өзара байланысқан және экономиканы толығымен
қамтамасыздандыратын жүйе ретінде қолданылады.
Үшінші бөлімде нарықтың оң және теріс жақтары қарастырылады. ... оның ... алып ... сол ... жаңа ... ... ... түсті. Нарықтық экономика мемлекеттің бағдарлауынсыз жұмыс
істеп, өмір сүруі мүмкін емес.
Құн заңы тауарөндірушілерді саралайды, нарықтың бәсекелестік және
еңбектің қоғамдық қажеттіліктерін қамтамасыздандыру деңгейінен ... ... ... ... ... ... ... Құн заңы шағын, орта және ірі өндірістің бірігуін
жақсы қарсы алады, бірақ бәсекелестік барысында әлсіздер шаруашылық
дербестігін жоғалтып, ірі, әрі ... ... ... құн заңы ... қажетті еңбектің бағасының қатынасын
білдіреді. Қандай да болсын тауарды ... ... ... күші ... оны ... өтеу қажетсін. Бірақ, сауда-саттық процесіне тек еңбек
күші ғана емес, басқа да көптеген факторлар: тауар ... ... ... қатынасы, баға саясаты шығарылған қағаз ақша мөлшері әсер етеді.
Сондықтан шын құнын әрқашан оның бағасындай ... ... баға ... ... ... ... түсінік.
1. 1. Нарық туралы түсінік
Нарыққа бірнеше анықтама ... ... ... – тауар өндірісі және
пайдалану заңдарына сай ұйымдастарылған тауар айырбасы қатынастарының
жиынтығы. Нарық – сатып алушылар мен сатушылар арасындағы өзара ... ... ... яғни ... пен ... ... болып табылады.
Нарық – ел ішінде және мемлекетаралық айырбас шеңбері, өнімді
өндірушілермен ... ... ... ... ... айырбасы
жиынтығы немесе тауар өндірісі мен пайдалану заңдарына сай ұйымдастырылған
тауар айырбасы ... ... Ф. ... ... ... қазіргі
уақытта бар және болуы мүмкін сатып алушылардың жиынтығы деп айтылады. Ал,
«Экономикс» кітабында нарық қандай да болсын өнім немесе қызмет түрінің
сатушыларын және ... ... ... ... деген анықтама
беріледі. Нарық туралы өзіндік қызықты пікірлерін американ ғалымдары Р.
Липси, П. Стейнер, Д. Первис айтқан. Олар ... ... ... ... ... ... мәселелерді шешетіндер жиыны қатысады:
миллиондаған тұтынушылар қандай тауарды, кандай мөлшерде сатып алуды
шешеді; аса көп кәсіпкерлер нені және ... ... ... ... ... ... факторы иесі кімге жіне қалай осы таурларды сату
мәселелерін қарастырады. Нарық экономикалық ... ... әрі ... түсінуге және микро және макро деңгейдегі тиімділікті арттыруға
арналған фундамент, негіз болады. Оның негізі барлық шаруашылық етуші
6 субьектілерінің, адамдар мен жалпы ... ... ... ... ... сипатталады. Экономисттердің нарық айырбас
саласында сатушы мен сатып алушы арасында ... ... ... ... ... пікірі толығымен расталған. Нарықтың сатушы мен сатып
алушы ... ... ... ... ... ... сұраныс
және ұсыныс, бәсекелестік, табыс және шығын, яғни «нарықтық механизм»
ұғымына кіретін элементтердің барлығын ... ... ... ... ... ... ... Ол толығымен меншік институтына тәуелді болады. Нарық қоғамның
жаңғыртылуының бүкіл кезеңдерінде - өндірісте, таратылуда, айырбас және
тұтынуда аса маңызды рөлі бар.
1.2. Нарыќ ... ... ... ... сүріп жатќан нарыќтыќ жүйелер және олардың бағыттау дамуына
байланысты:
жағырафиялыќ орналасуынан;
табиғи ресурстардың бар болуынан;
дамудың тарихи жағдайын;
халыќтың дәстүрі мен болмысынан;
өндірістік күштің даму ... ... ... ... барлыќ нарыќ моделдерінде жалпы мінездер бар,
оларға жататындары:
меншіктің көптүрлі ќалыптарының болуы;
тауарға және ќызметке еркін бағаның болуы;
еркін бәсекелестің дамыған жүйесі;
кәсіпкерлік ќызметтің ... ... ... ... ... ... ... бөліп айтуға болады, ќазіргі
жағдайда пайдаланатын.
Америкалыќ модель. Бұл модель капитализмнің либералды моделі,
оның тиісті жағдайлары болып табылады:
мемлекеттік меншіктің кіші салыстырмалы салмағы;
мемлекеттің ... кіші ... ... ... ... ... және ... жедел дифференциялау;
еңбек аќы деңгейінде үлкен айырмашылыќ;
халыќтың аз ќамтылған топтары өмір сүру деңгейі;
Жапондыќ модель. Шаруашылыќтың ќазіргі заманғы ... ... даму ... ... ... ... бас тарта
отырып, Жапония барлыќ өзінің ресурстарын концентрация жасады, экономикалыќ
мүмкіндіктерді өнеркәсіпте өсіруде.
Бұл моделге тиісті:
ұлттыќ экономиканың негізгі бағыттарына ... ... ... ... ... күшін және нығайтуды 5
жылғы жоспарын ќұру, 1957 жылдан жасалған;
жұмысшыларды фирмаларға жолдауды өмірлік кең
түрде тарату;
еңбек аќы деңгейінде азғана айырмашылыќ,
фирманың бастығы мен ... ... 17 ... ... ... ... ... Ол өзінің әлеуметтік – экономикалыќ мазмұны
бойынша бір-біріне жаќын. ... ... ... ... ... Людвиг Эрхард табылады, өзінің кітабында жаңа неміс экономикасының
негізгі принциптерін ќызмет етуін жазды. Бұл жерде негізгі мінез болып
табылады:
эконмикаға күшті мемлекеттік әсері, ... ... ... ... ќызметкердің айырмашылығы;
Швед моделі. Бұл моделдің ерекшелігі; әлеуметтік бағыт,
мүліктік теңсіздікті ... аз ... ... ... ... ... Оның ашыќ ерекшеліктері жоќ. Бұл модель
америкалыќ және неміс моделдерінің ортасында. Француз моделінде мемлекеттің
реттеуші ролі ... ... ... ... Бұл ... ... ... даму
процессінде пайдалануы Оңтүстік-Кореяға аз уаќыт ішінде артта ќалған елден
индустриалды дамыған ел ќатарына айналды. Бұл моделде ерекше болып
табылады:
экономикалыќ дауды жоспарлау;
несие – ... ... ... ... экономикалыќ сфераны реттестіру;
Экспорт мәселесі ерекше баќылауда болады. Экономиканың
жансаќтауынан кейін алдыңғы экономикада үкімет ... ... ... және ... ... түрде
пайдалануы нашар дамыған борьерді басып озуға және әлем өркениетінде
белгілі бір орын ... ... ... ... Ќытай экономикасын реформалау ауыл
шаруашылығында пайдаланудан басталды, яки “халыќтың коммунадан” жанұялыќ
әдіске өтуден.
Бұл модель ... ... ... ... ... ... белгіленеді.
Экономикалыќ реформалар ауылда өнеркәсіптің дамуына альп
келеді. Соңғы 10-жылдыќта 80 миллион жұмыс орны ... ... ... ... ... және ... ... өнеркәсіп өндірісінің ең жоғарғы
өсуіне әкелді.
1.3. Айырбастың және нарықтың пайда болу тарихы
Нарықты шын мәнінде ... ... ... еткен үш негізгі шарт бар.
Бірінші шарты – ежелде пайда болған еңбектің қоғамдық бөлінуінің
бірнеше үлкен даму сатысы бар. ... ... – мал ... шаруашылығының бөлінуі, екіншісі – шаруашылықтың өзіндік түрінің
пайда болуы, үшіншісі – ... ... ... ... ... басқа түрлері де бөліне бастады, бөлек өнеркәсіптің
мамандандырылуы дамыды. Осы ... ... бола ... ... ... ... ... бөлінуі айырбасты қажет етеді. Ежелгі малшылар жер
өнімдерін қажет етті, ал жер ... ет ... ... Осы ... айырбас пайда болды, кенеттен мөлшері ұлғая бастады. Бастапқыда
белгілі бір қоғам ішінде, кейіннен қоғамдар арасында да айырбас процесі өте
бастады. ... оның ... өте ... ... ... ... Калимантан аралында және қазіргі Малайзия аймағында
айырбастың қызықты алғашқы үлгілері көріне бастады. «Сатушылар» өз айырбас
тауарларын «сатып алушылар» ... көру үшін қойп ... де, ... ... Егер «сатып алушылар» сол нәрсені алғылары келсе, олар ... ... ... кеткен. 10 Енді сатушыға қалдырылған тауар ұнаса,
ол өз тауарын тастап, ... ... алып ... біз ... ... ... көрінісін бақылай аламыз. Бұл –
айырбастың ең қарапайым үлгісі. Әрине, осы әдістің шынайы нарыққа жете
алатын мүмкіндігі болған жоқ. «Сатушы» мен ... ... ... ... ... болмауы да мүмкін еді. Онда өз тауарларына қажеттілігін өтеу
үшін ірі бір емес, бірнеше айырбас жасау керек еді.
Айырбастың дамуы ақшаның пайда ... алып ... ... және басқа да тауарларды сатуға немесе өнеркәсіптің дамуына жол
ашты. Ақшаның пайда ... ғана ... ... ... ... ... ... шығу, басқа адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз ету
үшін өндіріс пайда болды.
Екінші шарт - өндірушілердің экономикалық жағынан ерекшеленуі.
Тауар ... ... ... ... ... ниеттейді. Ешкімнің
де ұтылғысы келмейді, яғни өз тауарының орнына эквивалент- таурады алғысы
келеді. Ал осындай талпыныс экономикалық шектеу және ... ... ... ... ... ... және ... құрылады. Әрі қарай ол ұтымдық меншікке қарай ығыса бастайды,
бірақ шектеулі және ауқымды көзқарастар шеңберінде болады. (кооперативті
серіктессіктер, ... ... ... ... ... ... мемлекет араласуымен және т.б.)
Нарықтың шаруашылықты тиімді қолдануы үшін үшінші шарт та қажетті
болады: ... ... ... кәсіпкерліктің еркіндігі,
шаруашылықтың әр жүйесіндегі бейнарықтық басқару. Бірақ, тауар өндіруші
неғұрлым оқшауланса, соғұрлым нарықтық қатынастардың дамуына үлкен орын бар
болады. Нарықты өркениеттің ірі ... бірі деп жиі ... Бұл ... ... ... нарықтың 11 дүниеге келуі ақыл-ойдың
ғана жетістігі деп айтуға болмайды, бұл ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... түрлері, құрылымы және мәні. Нарықтық экономика туралы түсінік.
2.1. ... ... ... ... ... үшін оның ... (экономикалық) іс-
әрекетіндегі орнын анықтауымыз қажет. Экономикалық іс-әрекеттің 4 сферасын
атап кетуге болады:
1. Өндіріс.
2. Тарату.
3. Айырбас.
4. Тұтыну.
Экономиканың жалпы, әрі қарапайым ...... ... ... ... ең ... ... - өндіріс. Оның әсерінсіз ешқандай нарық
болуы мүмкін емес, тек өнерәсіп қана қажетті тауар массасын өндіреді.
Өндірістік сфераны өзгерту – ... да ... ... ... ... Ол ... ... олардың жоқ жерде құрылуы үшін аса
маңызды фактор болып табылады. Егер бастапқыда ешқандай өндірістік ... онда ... ... ... ... ... өндіріс пен тұтыну арасында
басқа да салалар болады, өнеркәсіптен кейінгі тарату жүйесі өндіріс өнімін
кімге бұйыратынын, өндірілген тауардың иесін анықтайды. ... ... ... ... ... құрылуында маңызы зор.
Тарату жүйесі өндірістің нәтижесі ғана емес. Өнеркәсіп ... ... ... ... нәтижесінде ғана жүзеге асуы мүмкін.
Айырбас экономика иерархиясы саласында үшінші орынға иеленсе де, ... ... ... ... де ... ... Қалай болса да
нарық фукнцияларын қарастырғанда оның тиімділігі айқын көрінеді. Айырбас
сферасы барлық қоғамдық шаруашылықтың жүйесінде ең 13 ... ... ... тауар айырбасы жиынтығы ретіндегі нарық дамуы аса маңызды тарихи
рөлге ие болған.
Нарықтың механизмі ең ... ... ... ... мәселелерін
шешу мақсатында өндірушілер мен тұтынушылардың нарық арқылы өзара
әрекет ететін ... ... ... деп ... ... дегеніміз не ? Басында ... ... әр ... ... ... ... ... орын ретінде түсіедерді. Қоғамдағы
экономика дамып, ... ... ... ... да ... ... дамыған қоғамда нарық деген мінднтті түрде сатушылар ... ... ... ... ... орын емес, қазіргі заманда
саудатер теледидар арқылы ... бере ... ... ... ... ... ... жасаушылардың тапсырыстарын телефонмен
біліп және тауарларды почта ... ... ... ... еарық
қоғамдық еңбек бөлінісінегізенде оқшауланған ... ... ... және ... байланыс әдісі ретінде көрінеді. Ал
кейбір экономистер нарықамынадай ... ... ... ... ... өз бетімен дербес ... ... ... ... ... ... ... нарықтың
байланыстар экономикалық қатынастардың барлық ... және ... ... ... ... өз ... күшін сатушы
кәсіпкерлер де, еңбеккерлер де, тұтынушылар да, қарыз ... ... ... ... де тағы ... ... Осыған
сәйкес қазіргі нарықтық экономика нарықтардың бүгінгі бір жүйесі
тауар мен ... ... ... ... ... ... ... және басқалары. Жалпы ... ... ... ... түпкі нәтижесі мен тиімділігіне
айтарлықтай әсер етеді. Саяси экономикалық ... ... ... ... ... ... деп ... Ол
экономикалық қатынастар жүйесінде ұдайы өндіріс жүйесінің маңызды
сатысы айырбасты сипаттайды. Сонымен ... ... ... ... ... өндірістің және айырбас айналасының ... ... ... ... ... ... жағдайы
нарықты және оның категорияларын яғни ... ... ... және тағы ... ... ... Көп ... бойы біздің
еліміздегі басқарудың экономикалық өмірде нарықтың дамуына ... ... ... елімізде басқару әкімшілдік-әміршілдік
әдісте ... Ал ... ... басқарудың экономикалық әдісіне
көшу нарықтың айырбасқа кең жол ашы отыр. ... ... ... ... бұл ... ... ... емес. Бұрынғы социалистік ... ... ... шаруашылық механизмін қайта құру барысында заңды көрініс.
Мысалы:Венгрияда 1988 жылдың өзінде ... ... ... ... ... ... ... енгізу арқылы нарықтық
тепе-теңдік қалыптастырды. Әрбір өндіріс әдісіндегі нарық меншікке
байланысты ... ... ... ... ... ... қоғамызда нарық өндірістің тиімділігіне халықтың ... ... ... ... ... ... бастады. Соңғы
уақытша теориялық дискуссияларда нарық пен жоспар бір біріне
орынсыз ... ... жүр. Шын ... ... өндіріс (жоспарлы
ұйымдасқан процесс). Нарықты оның икемділігін, ... ... ... аса ... мәселе. Сондықтан нарық
ұдайы өндірісті үйлесімді дамытудың басты тұтқасы. Экономиканы
нарықтық ... ... ... ... ... ... ... бірге шаруашылықтың механизмімен тығыз байланыста
әрекет етеді. Жоғарыда айтылғандай нарық болса да, оның ... ... үш ... элементке : бағаға, сұраныс пен
ұсынысқа, бәсекеге негізделеді. ... ... осы ... ... көрейік. Әрбір экономикалық жүйе ... ... шешу ... ... не өндіру керек ? Қалай өндіру
керек ? Кім үшін ... ... ? ... ... керек ? Нарықтық
экономикада бұл ... ... ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныс және жалпы түрде, нақты ... ... ... ... ... өзінің нәтижесінде адамдар
ауқатты болып, тек ... ... ... ... ... Нарық функциялары
Қоғамда өмір сүретін нарықтық қатынастар қазіргі функциялар жиынтығын
атқара отырып, шаруашылық іс-әрекеттің барлық ... әсер ... ... ... ... ... ... отыратын бағалар, пайыздың
мөлшерлемесі өндіріс қатысушыларына нарыққа өткізілетін қоғамға қажетті
тауарлардың мөлшері, құрамы, сапасы және саны ... ... ... ... ... ... жинақтайтын және өңдейтін ірі
компьютерге айналдырады. Ол нақты өте көп ақпаратты өңдейді және оның
ауқымындағы барлық шаруашылық кеңістік туралы жалпы, әрі ... ... ... Бұл ... ... әрқашан өзінің өндірісін нарықтың
өзгермелі шарттарына байланысты бағдарлап отыруға ... ... ... Экономикалық ерекшеленген өндірушілер терең қоғамдық
еңбектің бөлінуі негізінде бір-бірін анықтап, өз іс-әрекеттерінің
нәтижесімен алмасу қажет. Нарықсыз қоғамдық ... ... сол ... да ... және ... ... ... аламыз.
3. Баға құрушы. Нарыққа түскен өнімдер мен қызметтер материалдық
және еңбек шығындары бірдей емес мөлшерде болады. Бірақ нарық ... ... ғана ... тек осы тауарды сатушы сатуға келіседі.
Осыған байланысты баға мен құн ... ... ... ... Реттеуші функциясы – ең маңыздысы. Ол нарықтың экономиканың
барлық саласына, соның ішінде ... ... ... ... ... ... емес. Ішкі салаларға бәсекелестік өніс бірлігінің
шығындарының өтелуін ... ... ... ... ... ... өсуі деңгейін қадағалайды. Салааралық бәсеке саладағы
капиталды алу жолымен экономикалық жағынан тиімді құрылымын ... ... ... ... ... экономикасы дамыған
елдерде мемлекеттік реттеу тапсырмалары бірден бір маңызды.
Нарықты реттеуде маңызды рөлді бағаға әсер ететін сұраныс пен ... ... ... өсуі – бұл өндірістің ұлғаюын, ал
бағаның төмендеуі – ... оның ... ... Адам ... тек өз ... ғана ... өз ... ғана есепке алады,
бұл жағдайда ол оның ойына да ... ... ... ... ... Өз мүддесін бақылай отырып, ол жиі қоғам көзқарастарына қызмет
етеді», - деп жазған. Осы ... қол» ... ... ... ... ... ... экономика тек «көрінбейтін қолмен» ғана емес, сонымен
қатар мемлекеттік басқармалармен басқарылады, бірақ нарықтық негізгі
реттеуіш рөлі ... ... ... ... ... бұл – қайырылымсыздық жүйесі. Ол
әрі қатал, әрі қатты. Оған әлеуметтік, қабаттану, әлсіздерге қарағандағы
қайырымсыздық тиіс. Бәсекенің көмегімен нарық қоғамдық ... ... ... өмір ... ... ... тазалайды, сонымен қатар тапқыр және тиімді блолып ... ... ... ... ... орташа сатысы
көтеріледі.
ІІ Самуэльсон куәлендіруі бойынша, АҚШ-та дүкендердің ашылғанынан
бастап, ... 3-тен 1 ... ... іс-әрекетін тоқтатуға мәжбүр
болды. Шағын бизнестің орташа циклі 6 жылдан 15 аспайды. Бәсекелестік ... ірі ... да ... ... ... ... өндірістің
шоғырлануы шарттарында және өзерістегі монополизация әлемінде еш жерде
бәсекені ашық түрде баса алмайды.
Қазіргі заманда теория нарықтық, нарықтық экономика және әлеуметтік –
реттелінетін ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде басты элементтері сұраным, баға және ұсыным болып
табылатын дербес қосалқы жүйеге айналды. Дәл осылардың бірлігі нарық
түсінігі мен ... ... ... ... ... ... екі саланың өндірісті
және тұтынуды қосу есебінен кеңейіп отыр.
Әлеуметтік реттелінетін нарықтық экономиканың ... де ... ... ... ... ... бағаға, ұсынымға өндіріс пен
тұтынуға) ол нарықтық экономиканың реттеу миханизмін құрайтын факторларын ... ... ... ... ... ... ықпалын
үстемелейді.
Қазіргі заманғы нарықтық экономиканың дәл аталуы неліктен әлеуметтік
реттелінетін деген сөздермен толықтыруды қажет етеді, тым ұзақ сөз ... осы ... ... бола ма? Жоқ ... сөз ... ... қызмет ету механизмінің маңызды
анықтамасын білдіреді, оның стихиялық, немесе ... ... ... бағытталатын, реттелетін, үйлестірілетін, өлшеп отыратын
сипаттарын көрсетеді.
Әлеуметтік реттелінетін сөдің өзі ... ... ... ... ... ... ... субъектісі, тұтастай алғанда қоғамның өзі, реттеу объектісі ... ... яғни ... ішкі ... қызметі емес нарықтық
процестер, мекемелері мен факторлары:
реттеу мақсаты – қоғамдық тұтынуларды ... ... ... барлық
саласына ортақ проблемаларды жеңілдету.
Әлеуметтік реттелетін нарықтық экономиканың ... және ... ... да көрсетуге болады.
Сызбада екі сәтке назар аударылуы тиіс.
Біріншіден – нарықтық өндіріске бағындырылған экономика элементіне
нарықтық ... ... және ... ... ... ... қазірде
сатып алу – сату нысаны ретінде дәстүрлі тауарларды ғана емес қызмет
түрлерін де, еңбекті, ... ... ... ... ... ақыл
ой жетістіктерінде қосады. Ал, бұлар айтарлықтай өзгеше, сатып алу - сату
нарықтық жаңа салық жағдайын – ...... ... ... мен сатып алушылардың кәсіптік білімдері жанынанда, айналым
механизмінің өзіндеде талап ететін ... ... ... ... ... ... өзгеруін көру
маңызды, әрине, өндіріс әркашанда кез – келген оң ... ... ... ... ... нарықтық экономика үшін тұтынушының өндіріс нәтиждесін
бағалауы бұрын тарихта болып көрмеген ерекше маңызға ие болуда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түбірлі өзгерістердің салдарынан болып табылады. Мұндай
өзгерістер адамзаттың ... ... рет ... ... ... тұрғындардың көпшілігінің негізгі материялдық қажеттерін толықтай
қанағаттандыруға мүмкіндік жасады (бұл арада тұрғын үйге, тамаққа, киімге,
аяқ киімге, жоғары білім мен ... ... ... ... сөз ... Дәл осы ... өндіріс пен тұтыну орын ауыстырғандай көрінетін
нарықтық экономика сызбасында көрініс тапты.
Нарықтық экономика өзінің ... ... мына ... ... ... ... еш қандай балама жоқтығын іс жүзінде дәлелдеп
берді.
Өндіріс пен тұтынудың өзара байланысын қамтамасыз ету. Нарық бұл міндетті
төлем қабілеті сұранымның ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Дербес шаруашылық жүргізуші өнім өндірушілердің еңбек ... ... ... ... ... ... тиімді және шығындылығына:
сатып алу сату болғанына ие ... ... Дәл осы ... алу ... ... ... ... нарықты экономикаға өнім өндірушілерді
және тұтынушыларды үнемі нарықтық формада болуға мәжбүр ететін жинақтық
береді.
Бағаның еркін ... Бұл ... мен ... ... өзара әрекет етуі
процесінде нарықтық бағалардың көлемімен қозғалысы қалыптасатынын
білдіреді. Бағалардың еркін қозғалысы нарық қана қамтамасыз ете алады,
нарық дегеніміздің өзі де осы ... ... ... ... нарықтық экономиканы бүлдіруге пара – пар.
2.3. Нарық түрлері
Нарық жүйесі – әр алуан шарттары мен ... ... ... ... жиынтығы. Нарық әр түрлі сатыда, барлық сфераларда және ... ... ... ... әр ... ... Сондықтан да
нарық жүйесі күрделі, әрі алуан түрлі болып келеді. Заңнамада салықтың
келесідей жүйелері көрсетілген:
1) ... ... ... нарық –заңсыз және тіркелмеген іс-әрекеттермен айқындалатын
көлеңкелі экономиканың айырылмас бөлшегі.
Нарықтың екі типін ажыратады: ... және ... ... ... ... жеке ... міндетіне қарамастан, олардың барлығы
өзара тығыз байланыста ғана болып қоймай, сонымен қатар бірін бірі
шарттастырады.
Әрбір тауарөндіруші өзінің өндірісін дамыту мақсатында, ... ... және ... ... ... ... сатып бере
алатындай мөлшерде есептесе алады. Осылардың әрқайсысында, өз алдына
көршілес нарықта бар ... және ... ... ... ... өмір екі ... дамиды:
Айырбастау кезеңінде басқарушы субьектілерді анықтайтын микроэкономикалық;
2) Өндірістің жұмысын, оның ішінде нарықтың жағдайын, бүкіл ұлттық
шаруашылық ... ... ... ... ... ... меншіктің формаларының шарттарында, басқарушы субъектілер іс-
әрекеттерінің еркіндігіне және өз іс-әрекеттерінің жауап беру нәтижесінде
еркін баға беру, сәйкес экономикалық рычагтар ... ... ... ... ... құрайды. Ішкі нарықта ұлттық экономика
интеграциясы нәтижесінде гипермакроэкономиканың мазмұнын анықтаған ... ... ... әсер ... ... құрылымы шарттарынан
тәуелді нарық құралады. Бірақ, нарықтың барлығында да бір бірімен
байланысты ... ... және бір- ... толықтырып отырады:
1. Нарықтық қатынастар обьектісі бойынша:
o Тауарлар мен ... ... ... ... күші; o несие капиталы;
o қаржы;
o бағалы қағаздар;
2. Географилық жағдайына байланысты:
o жергілікті;
o аймақтық; o ұлттық;
o әлемдік;
3. Бәсекелстік деңгейі ... ... ... ... ... ... ... көлемі бойынша:
o бөлшектік;
o көтермелі;
5. Басқару механизмі бойынща:
o ... ... ... ... ... ... ... нарық тауар айырбасының қатынастарының дамыған жүйесі
ретінде өз алдында ... ... ... ... ол ... ... нарық элементтері түрінде болады. Бұл, ең алдымен, нарық
ресурстары, сонымен қатар басқалары. Өз алдына бұл нарықты одан ... ... ... осындай маңызды функцияларды атқарады: ақпараттық, делдалдық,
бағақұрышы, сауықтырушы, басқарушы.
Экономикалық жүйенің жұмыс істеуі, оның тепе- ... және ... ... ... өз ... ... ... байланысты.
Олардың істейтін арнайы мамандырылған мекеме орындары. Қазіргі уақытта бұл
институттар бір- бірімен байланысты және мүдделі. Ерекше ... ... ... бір- ... ... және арнайы міндеттер
атқаратын институттардың жиынтығы нарықты экономиканың инфрақұрылымын
құрастырады.
Нарықты инфрақұрылымның бөлінуі, олардың арнайы мазмұны
нарықтардың қазіргі жағдайларда жұмыс ... ... ... ... ... қаржы құралдарының айналыс мерзімі
бір жылға толмайтын болса, онда бұл ақша ... ... деп ... ... және орта ... құралдар капитал нарығына жатады. Әр қилы
елдерде қаржы құралдарын қысқа, орта және ұзақ мерзімдерге бөлу әр түрлі
болады. ... ... ... ... ... ... ақша ... қатысты, ал орта және ұзақ мерзімділері- капитал нарығына
қатысты. Ақша ... ... ең ... ... ... мен
мемлекеттік ұйымдардың өтімді қаржыларын қамтамасыз ету үшін қызмет етеді,
өйткені капитал нарығының ... ... және ... ... Ақша ... ... ... вексельдерді, банк
акцептерін, чектерді, банкноттарды, төлем карточкаларын және т. Б. жазуға
болады. Капитал нарығының құралдарына облигациялар, акциалар, орта ... ... ... ... ... ... ... органдарының қаржылық есеп
берулерді ұсынудың белгіленген тәжірибені сәйкес қаржы құрылымын былайша
көрсетуге болады:
Ақша нарығы. Ақша ... ... ... ... ... маңызы мен мәні алдыңғы қатарға шығады. Қолданысқа енген
уақытынан бергі әр түрлі формадағы ақшалар операциялар нарығында ... ... ... айналымға қызмет етіп келеді және ол кез келген қаржы
нарығының бастапқы субстанциясы ... ... ... ... ... екі ... ... тұтынуға
арналған табыс пен жинақтауға арналған табыстан тұрады. Уақытша бос ... әр ... ... ... ... және қаржы- несие мекемелеріне
тартылады. Ақшалай депозиттерге трансформацияланады, банктер ... үшін ... ... ... ... пайыздар төлейді.
Несие нарығы. Депозиттер түрінде банкке түсетін қаражаттың бір
бөлігі одан ары несиелер ретінде бөлінеді. Комерциялық банктер уақытша бос
ақша қаражаттарды ... ... әр ... ... үшін ... және
жеке тұлғаларға несие береді. Ақшалар нарықта несиелер ретінде айналыста
болады. Қарыз алушылар бұл несиелерді ... үшін ... ... төлейді.
Валюта нарығында Қазақстан нарығында операциялардың бір бөлігі
ұлттық валюта ... ... ... ... ... да қаржы құралдары секілді бағалы
қағаздар тұтастай қаржы нарығына жағымды әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... ... қаражаты болып табылады.
Барлық нарықтар сияқты, бағалы қағаздар да нарықты сатып алу,
сатумен байланысты экономикалық қатынастар ... ... ... қоғамдық еңбектің мамандануы дәрежесімен тікелей байланысты.
Бағалы қағаздар нарығы- тікелей алғашқы және қайталама нарықтан
тұрады. Алғашқы нарықта мемлекеттік және муниципалды ... ... ... ... ... ... қағаздардың тікелей инвесторлары:
коммерциялық және инвестициялық банктер, биржа фирмалары, ... ... ... Бағалы ғағаздардың қайталама нарығы-
эмитент бағалы қағаздары, орталықтанған немесе орталықтанбаған сатып алу
мен сатуды ... ... ... ... ... барлық тауар
сияқты тұтыну құны мен бағасы бар. Бағалы қағаздардың тұтыну құнының мәні-
белгілі дәрежеде табыс келтіреді, пайыз және ... ... ... құн ... өсуі ... келетін табыстар.
Еңбек нарығы.Еңбек нарығы дегеніміз- ең алдымен жұмыс күшіне
сұраным.Еркін еңбек- бұл тиімді экономиканың негізі.Өндіріс факторларының
бір бөлігінің ... ... ... ... нарығы.
Онда жұмысшы күшін сатады. Еңбек нарығы еңбек биржасы есебінде
ұйымдастырылған.
Мемлекеттік қаржылар инфрақұрылымының керекті бөлігін құрастырады.
Олар өз міндеттерін ... және ... ... ... ... ... жетіспеушіліктері
Нарықтың жайлы функциялары оны тиімді жүйеге айналдырады. Бұл
нарықтық қатынастардың жеткілікті болуын және ... ... ... қамтамасыз етуді білдіреді. Нарықтық шаруашылықта өзінің
кемшіліктері де бар.
Біріншіден, нарықтық жүйені атқару экономикалық реттеушілердің іс-
әрекетіне байланысты. Осы жағдай экономикалық ... ... ... ету кризистерінен басқа да жағдайларымен де
жүзеге асып ... ... ... ... ... ... шектейтін монополизацияланған құрылымдар пайда болады.
Үшіншіден, нарықтық қызмет етуші механизм экономиканы ... ... ... ете ... ... ... ... жетіспеушіліктерін қамтамасыз ету мақсатында ішкі қорлы құрылымды
қажет етпейді. Ең алдымен, осы әлеуметтік Бұл экономикалық трансферттерді
(зейнетақы, ... ... ... сақтауды қолдауды, білім-
ғылымды, мәдениетті, спортты және т.б. құру болып табылады.
Төртіншіден, нарық жұмысқа жарамды халықты ... ... ... тұрақты түрде жұмыспен қамтамасыз ете алмайды. Әрбір
адам қоғамдағы белгілі бір орын алуына өзі ғана әсер ете ... ... ... болса да әлеуметтік жағынан қабаттануға, әлеуметтік топтарға,
яғни кедей мен бай етіп ... ... ... Нәтижесінде әлеуметтік
жағдай күрделене түседі. Нарықтық қатынастар арам ... ... ... ... ... коррупцияны, рэкетті, есірткі және қоғамға қарсы
заттарды сатуды алып келеді.
Нарықтың барлық қарама-қайшы функциялары ... ... ... ... ... ... ... болса да,
ойластырылған экономикалық саясат жүргізе отырып әсер етуге болады. Мұнда
шаруашылықты мемлекттік жолмен реттеу аса маңызды рөлге ие. ... ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдің
кейбір салаларына қаражатты бөле отырып жоғарыда аталған саясатты жүзеге
асырады.
2.3. Нарықтық экономика ... ... ... ... оның ... мен ... институттардың» іс-әрекеті арқылы жүзеге асырылады. Нарықтық
институттар – арнайы нарық шектеуінде жұмыс атқаратын арнайы
мамандандырылған мекемелер. Қазіргі таңда бұл институттар бір-бірімен ... және ... ... ... келеді.
Тауарлар және қызмет көрсету нарығы - ұсынады: тауар биржалары,
көтерме және бөлшектік сауданың кәсіпорындары, жәрмеңкелер мен аукциондар,
нарықтық қатынастарға ... ... ... ... (жарнама,
маркетинг, түрлі делдалдық мекемлер, сервистік орталықтар және т.б.)
айналысатын фирмалар.
Тауар нарығының ифрақұрылымының осы буындарының ... ... ... ... «полюстермен» толтырады (тұтынушылар мен
өндірушілер). Тауар нарығы инфрақұрылымының негізгі функциясы қоғамдық
өндірістің барлық сфераларын өзара байланыстыруда болып келеді.
Капитал нарығы екі бөліктен ... ... ... және ... ... нарығы – бұл жалға алу капиталы нарығы; оның ... ... ... оны ... ... ... ... сақтандыру
компаниялары, түрлі қорлар арқылы қамтамасыз етіледі. Бағалы қағаздар
нарығында негізінен кәсіпорынды иелену ... ... Бұл жеке ... ... ... оның ... институты – «биржа қоры».
Еңбек нарығы өндіріс факторлары нарығының ... ... ... ... ... ... ... Еңбек нарығында еңбек күші сауда-
саттық арқылы бөлінеді. Ол еңбек биржасы ретінде құрылған.
Мемлекеттік қаржы нарық құрылымының аса маңызды элементі ... Олар ... ... ... немесе жергілікті бюджет арқылы
жүзеге асырады.
Бағалы қағаздар нарығының пайда болуы акционерлік қоғам тәрізді
кәсіпорынның белгілі бір формасының ... ... ... ... ... ... ... өзгерген кезде оның көлемі өскен
кезде, кәсіпорындардың саны ұлғайған кезде, кәсіпорынның табиғи өсу
нәтижесі болады. Ірі кәсіпорындар шағын ... ... ... деңгейін көрсеткен соң, инвестицияға қажетті біршама капитал
массаларын қажет етті. Алғашқы капитал мөлшері, яғни өндірісті
ұйымдастыруға қажетті қаражат өсіп ... ... ... ... ... немесе барды жетілдіруге мүмкіндік болған жоқ. Сондықтан,
олар өзіндік каптиалдарын біріктіріп, акционерлік қоғамдар ұйымдастыруға
мәжбүр болды. Акционерлік қоғам – кәсіпркерлердің, яғни акционерлер
капиталдарының бір ... ... ... ... кәсіпорынның
қарыздарын жауапкершілікке алмайды. Жауапкершілік қоғамдық сипат алады,
тәуекелге акционерлердің жеке меншігі емес, тек кәсіпорынға еңгізген
қаражат қана барады.
Осылайша, арнайы ... ... ... ... ... байланысқан
институттардың жиынтығы нарықтық экономиканың инфрақұрылымын құрайды.
Нарықтық инфрақұрылымның классификациясы, оның ерекше мазмұны нарық
ерекшеліктерімен анықталады.
2.4. Нарықтық ... ... ... ... ... тұрақтық айырмашылығы және
ресурстардың шектеулігі барлық шаруашылықтар алдында ... ... ... ... ... алға қояды.
1. Нені өндіру – бұл берілген экономикалық аймақта және арнайы
мерзімде қандай сападағы, ... ... және ... ... ... ... ... өндіру, немесе кіммен, қандай шектелген ресурстармен және
олардың комбинацияларымен, бұл шаралардың нұсқасы қандай технологияларды
қолдана ... ... ... ... Кім үшін ... – бұл мәселе өндірілген өнімдер кімге бұйырады
және тұтынушы олармен қандай мөлшерде падаланады деген мәселелерді шешуші
болып табылады. Осы мәселенің шешімі ұлттық ... 18 ... ... әр ... ... ... мен кедейлер санынан және
басқаларға да тәуелді.
Айтылған мәселелер барлық экономикалық жүйеде өсір ... ... ... ... ... ... жүйемен басқарылатын
экономикада мемлекет өндіріске әсер ету жолын, айырбас және жоспарлы
басқарудың ... ... ... тұтыну жолымен барлық мәселелерді
шешуді өз қолына алады (кімге, қалай өндіру керек? ... ... ... ... ... ... нарықтық механизм, сұраныс және бәсекенің ұсынылуы кіріс пен
шығыс арқылы шешіледі. Нарықтық экономиканың әрбір басқарушы субъектісі
шығынды аз пайдаланатын (қалай өндіру ... ... ... ... ... көп ... шараларынан шығады, ал өндірілген тауарларды сату және
тұтыну (кім үшін ... ... әр ... халық топтары кірісімен анықталады
(олардың бюджеттерімен).
Нарық механизмін қолдану кезінде кәсіпкерліктің еркіндігі және
таңдалуы экономикалық жүйенің маңызды шарты ... ... ... қажетті тауарларды ғана алады, ал кәсіпорын – сол пайда әкелетін
өнімдерін өндіруі керек. Ресурстарды ... ... ... ... ... ресурстарды қайта жіберу керектігін шешеді.
Экономикалық іс-әрекет көптеген қарама-қайшы көзқарастарымен
сипатталады: сатушылардың үлкен жауапкершілігі кезінде сатып алушылар арзан
тауарларды сатып алуға ... ... ... ... аз
мөлшерде ала отырып, қымбат бағамен сатқысы келеді, жұмысшылар ... ... ... ... ... ... ал ... беруші үлкен өнімді,
мүмкіндігінше төмен еңбекақымен қамтамасыз етуге және одан да басқа
экономикалық процестерге қатысушысы қалайда өз пайдасын алғысы келеді;
сатушы – ... ... ... табуды, тұтынушы – істі өз пайдасына
шешуді мақсат етеді. Көптеген басқа да және аталған қарама-қайшылықтарды
шешу, нарық жүйесіндегі баға және бәсеке факторы ... ... ... ... тұтынушыларды, өндірушілерді және
ресурстарды жеткізушілерді, осы қатынастардағы әрбір қатысушы қатысқан
шешімдерді шешуді, осы шешімдердің оңтайланыдырлуды, өзгертушіліктерді
синхронизациялауды, келісілген іс-әрекеттерді қамтамасыз етуде және ... ... ... ... өнімнің тек өндіріс бағасын қоя
алмайтын түрін, барлық шығындарды өтей алатын және жоғары табысты құрай
алатын ... ... ... өнім ... ... ... ... өмір жоқ.
Осылайша, нарықтық экономика негізінде нарықтың позитивті
функциялары басқарудың тиімді жүйесін құрайды. Бірақ нарықтық қатынастар
әрқашан жеткілікті бола бермейді. ... ... ... ... бөлігінде қарастырылады.
3. Нарықтың тиімділігі, жетіспеушіліктері нарықтық экономиканың
институттары
3.1. Нарықтың тиімділігі
Нарықтық қатынастардың даму шарттарында ... ... мол. ... ... ... ... ... және шығындардың пайда
болуынан сақтану мақсатымен шаруашылық субъектілері мен ... ... ... ... негізгі алады. Шаруашылықтың
нарықтық жүйесі өзінің механизмі арқылы төмендегілерді қамтамасыздандырады:
1. Өнімділігі жоғары технологияларды қолдану, нәтижесінде мүмкін
болатын өндіріс шығындарының мөлшерін ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз ету, нәтижесінде ресурстарды таратуда қарама-
қайшылықты жояды.
3. Қоғамжық және жеке мүдделерінің жинақталуы. Бәсекелестік арқылы
«көрінбейтін қолмен» кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды тиімді жолмен
пайдаланғызады.
Бәселестік нарық жүйесінің негізгі жетістігі – оның әрқашан өндіріс
тиімділігін арттыруға ынталандыруда. «Экономика тұтынушылардың қажет ... ғана ең ... ... ... ... ... ... орталықсыздандырылған шешімдердің нәтижесінде автоматты түрде жұмысын
атқарып отырады»
Жоғарыда аталған ... ... ... алып ... ... ... ... іс-әрекеттің ұйымдасуының мынадай
формасы болып келеді: барлық шаруашылық субъектілердің өзара байланысы мен
үш негізгі мәселенің шешімі (нені, қалай және кімге ... ... және ... арқылы жүзеге асады.
2. Нарықтық жүйенің ерекше қасиеті оның ішкі және сыртқы ортадағы
шарттарға бейімделе білуімен өзгере алуында болады,.
3. Нарықтық жүйе ... ... ... ... ... ... ... жақсы пайдаланады, өндірісті
интенсивтендіреді, нәтижесінде қоғам қажеттіліктері толығымен
қамтамасыздандырылады.
Қандай-да болсын нарықтық жүйеге мынадай шарттардың болуы қажет:
жеке меншік иеленуге құқық, келісім жасауда ... ... де ... баға ... мен ... ... алу және ... таңауда толық тәуелсіздік.
Өзінің тиімділігін ұзақ уақыт бойы дәлелдеп келген осы жүйенің
негізін нарық құрайды, оның тиімділігі жоғары шаруашылықты ынталандыруда
болады.
3. 2. ... ... ... ... оны тиімді жүйеге айналдырады. Бұл нарықтық
қатынастардың жеткілікті болуын және барлығында қоғамның жайлы дамуын
қамтамасыз етуді ... ... ... ... ... де
бар. Біріншіден, нарықтық жүйені атқару экономикалық реттеушілердің іс-
әрекетіне ... Осы ... ... ... ... ... ету ... басқа да жағдайларымен де
жүзеге асып отырады. Екіншіден, нарықтық ортаның бақылаусыздық негізінде
бәсекенің ... ... ... құрылымдар пайда болады.
Үшіншіден, нарықтық қызмет етуші механизм экономиканы көптеген қоғамдық
қажеттіліктермен қамтамасыз ете отырып, бизнеспен байланысты емес қоғамның
жетіспеушіліктерін қамтамасыз ету мақсатында ішкі ... ... ... Ең алдымен, осы әлеуметтік Бұл экономикалық трансферттерді
(зейнетақы, степендия, төлемақы) денсаулық сақтауды қолдауды, ... ... ... және т.б. құру ... ... Төртіншіден,
нарық жұмысқа жарамды халықты кепілденген еңбектік төлемақымен немесе
тұрақты түрде жұмыспен қамтамасыз ете алмайды. Әрбір адам қоғамдағы белгілі
бір орын ... өзі ғана әсер ете ... ... ... ... болса да
әлеуметтік жағынан қабаттануға, әлеуметтік топтарға, яғни ... мен ... ... ... ... ... ... жағдай күрделене
түседі. Нарықтық қатынастар арам ниеттердің пайда болуына жағдай жасайды,
алдауды, коррупцияны, рэкетті, есірткі және ... ... ... ... келеді. Нарықтың барлық қарама-қайшы функциялары экономиканың өтпелі
кезеңінде көрінеді. Сонымен, нарықтың жетіспеушілік ерекшеліктеріне кішкене
болса да, ойластырылған экономикалық саясат жүргізе отырып әсер ... ... ... ... ... реттеу аса маңызды рөлге ие.
Мемлекет өзін нарықтық қатынастар арқылы қамтамасыздандыра алмайтын
қоғамдық өмірдің кейбір ... ... бөле ... жоғарыда аталған
саясатты жүзеге асырады.
3. 3. Нарықтық экономика институттары
Экономикалық жүйенің жұмыс атқаруы, оның тепе-теңдігі мен динамикасы
«нарықтық институттардың» іс-әрекеті арқылы жүзеге асырылады. ...... ... ... ... ... арнайы
мамандандырылған мекемелер. Қазіргі таңда бұл
институттар бір-бірімен тығыз байланысты және өзара тәуелді болып келеді.
Тауарлар және қызмет көрсету ... ... ... ... ... және
бөлшектік сауданың кәсіпорындары, жәрмеңкелер мен аукциондар, нарықтық
қатынастарға қатытсатындады ақпаратпен қамтамасыз ... ... ... делдалдық мекемлер, сервистік орталықтар және т.б.)
айналысатын фирмалар. Тауар нарығының ифрақұрылымының осы буындарының
барлығының іс-әрекеті экономикалық «кеңістікті» өзіндік «полюстермен»
толтырады (тұтынушылар мен өндірушілер). ... ... ... ... ... ... барлық сфераларын өзара
байланыстыруда болып келеді. Капитал нарығы екі ... ... ... және ... ... нарығы». Несие нарығы – бұл жалға
алу капиталы нарығы; оның жұмысы бос ... ... оны ... ... банктер, сақтандыру компаниялары, түрлі қорлар арқылы
қамтамасыз етіледі. Бағалы ... ... ... ... ... ... Бұл жеке ... нарығы болып табылады, оның негізгі
институты – «биржа қоры». Еңбек нарығы өндіріс факторлары нарығының көлемді
бөлігі ... ... ... ... ... ... Еңбек нарығында
еңбек күші сауда-саттық арқылы бөлінеді. Ол еңбек биржасы ретінде құрылған.
Мемлекеттік қаржы нарық құрылымының аса ... ... ... ... өзіндік функцияларын орталық немесе жергілікті бюджет арқылы жүзеге
асырады. Бағалы қағаздар нарығының пайда болуы акционерлік қоғам тәрізді
кәсіпорынның белгілі бір ... ... ... ... ... ... техникалық негіздері өзгерген кезде оның көлемі өскен
кезде, кәсіпорындардың саны ұлғайған кезде, кәсіпорынның табиғи
өсу ... ... Ірі ... ... ... ... ... деңгейін көрсеткен соң, инвестицияға қажетті біршама капитал
массаларын қажет етті. Алғашқы ... ... яғни ... қажетті қаражат өсіп кетті. Бөлек кәсіпорындарға жаңа
өндірістер ашуға немесе барды жетілдіруге мүмкіндік болған жоқ. ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға
мәжбүр болды. Акционерлік қоғам – кәсіпркерлердің, яғни акционерлер
капиталдарының бір бөлігінде құрылған ... ... ... ... ... Жауапкершілік қоғамдық сипат алады,
тәуекелге акционерлердің жеке меншігі емес, тек кәсіпорынға еңгізген
қаражат қана барады. Осылайша, арнайы нарық аумағында жұмысын ... ... ... жиынтығы нарықтық экономиканың
инфрақұрылымын құрайды. Нарықтық инфрақұрылымның классификациясы, оның
ерекше мазмұны нарық ерекшеліктерімен анықталады.
Қорытынды.
Жалпы түрінде нарық – экономикалық қатынастардың жүйесі, олар өндіріс
процесінде, ... ... және ... ... ... ... ... құрылады. Нарық тауар айырбасқа тек қана
өндірістік өнімдерді ғана емес, ... ... ... ... ... отырып (жер, орман), өндірісінің дамуымен қатар дамиды. Нарықтық
байланыстардың басқару шарттарына байланысты ... ... ... ... ... ... ... айырбас сферасын да
ұсынады, мұнда тауар өндірушілер мен тұтынушылар, өндіріс пен тұтыну
арасындағы байланыс қамтамасыз етіледі. Нарық өндіріске қызмет етеді:
айырбастайды, ... ... ... нарық қажетті ресурстарды
жеткізеді және оның өнімін өткізеді, сонымен қатар оған сұранысты да
анықтап береді. Айырбас үшін ... ең ... ... мен ... ... ... алу өзегі болады. Тарату үшін арналған нарық механизмі ресурс
иелеріне нарықтағы ... ... ... ... ... ... Ал ... нарық тұтынушыға қажетті игіліктердің негізгі өзегі, көзі болып
табылады. Нарық – нарықтық экономиканың негізгі индикаторы болып саналатын
бағаны да ... ... ... ... олар оның ... мақсат-
міндеттерге байланысты болады. Нарықтық механизм үш негізгі сұраққа жауап
беруге арналған:
1. Нені өндіру керек, яғни қандай тауарлар мен ... ... ... ... өндіру керек, яғни қай өндіру әдіс-тәсілін қолданған ең
дұрыс шешім болады?
3. Кімге осы тауарлармен қызмет түрлерін көрсету керек, яғни ... өз ... ... ... ете алады?
Осы сұрақтарды шешу үшін нарық бірнеше функцияларды іске асырады,
осылар арқылы экономиканың негізгі мәселелері шешіледі. Бірақ, нарық
функциялары шектелген. Қоғамның ... ... ... ... нарық қамтамасыз ете алмайды. Осы мәселелермен мемлекет
айналысуы тиіс. Ол тек нарық іс-әрекетінен алшақ жатқан қоғамдық өмірдің
салаларын (әлеуметтік сала, мемлекеттік ... және ... ... ... ... қана ... нарықтық механизмнің өзін де реттеуге
міндетті. Мемлекеттік реттеу өзінің әсерін экономиканың түрлі салаларына
жеткізеді. Нарықтық экономика шарттарына байланысты, егер ол мемлекттік
реттелудің түр- ... ... ... де ол ... ... болып
келеді. Кәспорындарда, кәсіпкерлерде, азаматтарда өзін-өзі басқаруға
біршама мүмкіндіктер қалады, ... қолы ... ... ... да ... қалады.
Мемлекет экономикаға шектен тыс әсерін тигізсе, нарықтық ... ... ... ... ... ... өндірісті жетілдіруге
ынталандыру жойылып кетуі мүмкін.
Экономикалық теорияда нарықтың бірнеше түрлерін ажыратады, олар
өзінің қажеттіліктерін қамтамасыз ететін өзіндік ... ... ... ... ... институттар қызмет
көрсетеді, олар нарықтарды біріктіреді. Нарықтық жүйенің әрбір элементінің
өзінің жеке мағынасы бар, бірақ нарықтық экономиканың дұрыс жұмысы
мемлекеттік шарттар шеңберінде тек ... оның ... ... нақты жұмысы арқылы жүзеге асады. Қоғамдық өндірісте нарықытң маңызы
аса зор: ол ... ... ...... қандай мөлшерде, қандай
құрылыммен өндіру керек; сұраныс пен ... ... ... ... ... ... ... тиімділігіне және
нарықтық сұранысты қамтамасыз етуге мақсатын қобына байланысты
тауарөндірушілерді 27 дифференцияциялайды, бәсекелестік деңгейі төмен
кәсіпорындарды ... ... да ... өндірісті жаңартады.
Нарықтық экономикада әрбір субьектінің байлығы, оның нарықта
өндірген тауарынын қандай мөлшерін өткізе алуымен есептеледі. Тұтынушыларға
ең ... ... ең ... шарттармен ұсынған адам бәсекелестік күресінде
жеңімпаз атанады.
Қазіргі таңдағы нарық ... ... ... оның ... ... өзгермейді – бұл шаруашылық әрекеті
толығымен тәуелсіз сатушы мен сатып алушының байланысы, сондықтан
экономиканың негіхгі сұрақтарын өздері шешетін: нені өндіру? ... ... жіне ... бағамен сату? Табысты қайда жұмсау? Как не упорядочен,
как ни регулируем современный рынок, его природа
Сонымен, экономикалық дамудың тағы бір рецептін де ... ... ... үшін ... ... дамуын қолдау және олардың
жұмысының нәтижесі игілік болуын бақылау керек.
Пайдаланылған әдебиетер тізімі:
1. Базылева М. Н. Экономикалық теория. – ... ... 1999, 385 ... ... Е. Ф. Экономикалық теория. Лекциялар курсы. – М.: 1997,
266 бет.
3. Булатов А. С. ... М., 1999, 786 ... ... И. Е. ... ... әлеуметтік құрылымы // Қоғам
және экономика. 1997. № 1-2, бет. 12
5. Иохин В. Я. Экономикалық теория: нарық және микроэкономикалық
анализ ... ... – М.: 1997, 391 ... ... Ф. Маркетинга негіздері. М., Прогресс 1990, 613 бет
7. Макконнелл К. Р., Брю С. Л. ... ... ... ... М., ... 1992. т. 1, 348 ... Мамедов О. Ю. Қазіргі таңдағы экономика. Ростов н\Д., 1998, 633
бет.
9. Микульский К. И. Әлеуметтік-бағдарланған нарықтық ... ... және ... 1997. № 1-2, 8 ... ... И. П. ... ... – М.: «Проспект», 1998, 511
бет.
11. Раицкий К. А. Кәсіпорын экономикасы: Оқу ... М., 1999, ... ... Б. А. ... ... – М.: ... 1999, 718 бет.
13. Самуэльсон П. Экономикалық ғылымдар. – М 1990, 282 бет.
14. Самуэльсон П., Нордхаус В. ... М., ... 1990, ... Сажина М. А., Чибриков Г. Г. Экономикалық теория. – М.: 1998, 405
бет.
16. Смит А. Халықтардың байлығының ... және ... ... М., 1962, 535 ... ... С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика. М., 1993, 483 бет.
18. ... ... ... ... В. И., ... ... редациясымен – М.: 1997, 561 бет.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Модильяни мен миллер үлгілері"11 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
Банк ісіндегі бәсеке5 бет
Банкралық несие29 бет
Банктер нарықтық қатынастар жағдайындағы өзіндік ерекшелігі бар кәсіпкерліктің дербес түрі31 бет
Бағалы қағаздар - қарыз міндеттемесі4 бет
Бағаның нарық жағдайы9 бет
Бухгалтерлік есеп және бухгалтерлердің этикалық жауапкершілігі8 бет
Бюджеттік хұқ25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь