Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары жайлы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары ... 5
1.1. Нарықтың мәні, атқаратын қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. Нарықтық қатынастардың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... .15

ІІ. Нарық құрылымдары және олардың түрлерi ... ... ... ... ... ... ... .20
2.1. Өндiрiс құрал.жабдықтарының нарығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

ІІІ. Нарықтың экономикаға өтудің моделі мен әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ...24
3.1. Нарықтың экономиканың иделдық моделі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
3.2. Нарық экономикасының әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдык өнімнің нақтылы қозғалысы сан мындаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорындардың, салалардын, аймақтық кешендердің (территориялық комплекстердің), халық шаруашылыгғның экономикалық қан тамыры іспетті, осы байланыстар арқылы өндірістің "қан айналымы" жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы козғалысында рынок маңызды қызмет атқарады. Әрине, оның өміршендігі өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланысты, дегенмен рыноктардың біраз дербестілігі бар, сондықтан да болар ұдайы өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді.
Жалпы рынок мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориалық айтыстар толастамай келеді. Экономикалык әдебиеттер мен зерттеулерде "рынок" деген терминнің мәні осы күнге дейін толық ашыла койған жоқ. Көпшілігі рыноктық катынасты стихиялық күштер үстемдік ететін ұйымдастырылмаған, шуы көп кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы рынокты экономиканы барлық ауруынан тез жазатын керемет "дәрі" деп те, немесе осы салада орын алып отырған олкылықтар мен қайшылықтарды тез реттейтің керемет "күш" деп те дәріптеуде.
Рыноктың атқаратын басты қызметтеріне өндіріс пен тұтынудың арақатынасын реттеу, ұдайы өндірістін үйлесімділігін қамтамасыз ету жатады. Қоғамдык қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығы кұрылымдары, өнімнің түрлері және баска да шаруашылық параметрі жоспарланады. Сөйтіп, өндіріс пен тұтыну процестерінің арасындағы байланыстар белгіленеді. Ал мұндай жоспарлы бағыт-бағдарлар мен тапсырмалар алдымен рынокта, сұраныс пен ұсыныс, кәсіпорындардың келісімдері арқылы алғашқы сынақтан өтеді. Сонымен қатар, рынок белгіленген жоспарды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Өйткені ол өндірілген өнімнін оған жұмсалған енбектің қоғамдық қажеттілігін дәлелдейді. Рыноктың тағы бір маңызды қызметі өндіріс шығындарын азайту. Бұл қызметін олбағаның қоғамдық кажетті еңбек шығындарын накты сипаттауымен байланысты атқарады. Тек бағалар рыноктық өзгерістерді әрдайым ескеретіндей икемді болулары керек.
1. Е.Адаспаев – «Экономика: байып пен бағдар».
2. Мухмедиев А.Б. Ұлттық қоғамдық саяси журнал // Ақиқат, Рыноктық экономикаға өтудің моделі. А. – 1999. – 5 / 6
3. Я. Әубәкіров, Экономикалық теория негіздері // Алматы – 1998ж.
4 . Сейткасымов Г.С., Ильясов А.А. Рыночная экономика, Алматы: Экономика, 1998 – 184с.
5. Жуков Е. Ф. Принципы рыночной экономики. – М.: Банки и биржы, ЮНИТИ, 1995 – 224с.
6. Семенкова Е. В. Операции в рыночной экономике. – М.: Переспектива, “ИНФРА-М”, 1997 – 328с.
7. Мейірбеков. А.Қ, Әлімбетов. К.Ә. - “Кәсіпорын экономикасы”. АЛМАТЫ, 2003
8. Бабақұлы. Б. - “Тәуелсіздік, нарық, экономика”. АЛМАТЫ, 1996
        
        Жоспар:
Кіріспе.....................................................................
...........................................3
І. Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары....5
1. Нарықтың мәні, ... ... ... қалыптасуы………………………..15
ІІ. Нарық құрылымдары және олардың түрлерi………………………..20
1. Өндiрiс құрал-жабдықтарының
нарығы.................................................20
ІІІ. Нарықтың экономикаға өтудің моделі мен
әлсіздігі...........................24
3.1. Нарықтың экономиканың ... ... ... ... өндіріс процесінде қоғамдык өнімнің нақтылы қозғалысы сан
мындаған шаруашылық байланыстары арқылы ... Олар ... ... ... ... комплекстердің), халық
шаруашылыгғның экономикалық қан тамыры ... осы ... ... "қан ... ... ... Міне, қоғамдық өнімнің осы
козғалысында ... ... ... атқарады. Әрине, оның өміршендігі
өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына ... ... ... ... бар, сондықтан да болар ұдайы
өндірістің барлық сатыларына, ... ... мен ... ... ... рынок мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориалық ... ... ... ... мен ... "рынок" деген
терминнің мәні осы күнге дейін толық ашыла койған жоқ. ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылмаған, шуы көп
кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы рынокты экономиканы барлық ауруынан
тез жазатын ... ... деп те, ... осы ... орын алып ... мен ... тез реттейтің керемет "күш" деп те дәріптеуде.
Рыноктың атқаратын басты ... ... пен ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жатады.
Қоғамдык қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығы ... ... және ... да ... ... ... ... пен тұтыну процестерінің арасындағы байланыстар белгіленеді. Ал
мұндай жоспарлы бағыт-бағдарлар мен тапсырмалар алдымен рынокта, ... ... ... келісімдері арқылы алғашқы сынақтан өтеді.
Сонымен қатар, рынок белгіленген ... ... ... ... ... ... ол ... өнімнін оған жұмсалған енбектің ... ... ... тағы бір ... ... ... азайту. Бұл қызметін олбағаның қоғамдық кажетті еңбек шығындарын
накты сипаттауымен байланысты атқарады. Тек бағалар ... ... ... ... ... ... ... мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары.
1.1. Нарықтың ... ... ... ... мағынада рынокты айырбас қатынасын білдіретін
экономикалық категория деп қарайды. Ол экономикалық ... ... ... ... маңызды сатысы, айырбасты сипаттайды. Сонымен,
рынок тауарлы өндірістің құрамды ... ... ... пен ... ... ... процесі. Рынок — тауар мен ақша ... ... ... ... ... ... және ... (баға, ұсыныс, бәсеке, және т. б.) өмірге ... Көп ... ... ... ... әкімшілдік-әміршілдік әдісі үстем етуі
рыноктың дамуына тежеу салды. Соңгы жылдары басқарудың экономикалық әдісіне
көшу ... ... ... ашып ... Экономикалық өмірде шаруашылық
қызметін ұйымдастырудың бұл әдісі "батыстық ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы шаруашылық
механизмін қайта құру барысындағы заңды көрініс. Мысалы, ... ... ... ... ... барысында өндіріс құрал-жабдықтарына
көтерме сауданы енгізу арқылы рыноктың тепе-теңдігі ... ... ... ... ... байланысты өндіріс қатынастарының бүкіл
жүйесінде әрекет етеді. Біздің қоғамымызда да рынок ... ... ... ... ... ... бағытында қызмет істей
бастады.
Соңғы уақытта, ... ... ... пен ... ... қарсы қойылып жүр. Шын мәнінде ұдайы өндіріс (жоспарлы ұйымдасқан
процесс) рынокты, оның ... ... ... ... аса маңызды мәселе. Сондықтан рынок ұдайы өндірісті үйлесімді
дамытудың басты тұтқасы. Экономиканы ... ... ... жоспарлы
шаруашылық механизмінің құрамды бөлігі, онымен тығыз байланыста әрекет
ететінін естен шығармаған жөн. /1/
Рыноктың ... ... ... ... пен ... ... ... өндірістін үйлесімділігін қамтамасыз ету жатады.
Қоғамдык қажеттіліктерді өтеу барысында халық шаруашылығы кұрылымдары,
өнімнің түрлері және ... да ... ... ... ... пен ... ... арасындағы байланыстар белгіленеді. Ал
мұндай жоспарлы бағыт-бағдарлар мен ... ... ... ... ... кәсіпорындардың келісімдері арқылы алғашқы ... ... ... ... ... жоспарды жүзеге асыруда маңызды рөл
атқарады. Өйткені ол өндірілген өнімнін оған жұмсалған енбектің ... ... ... тағы бір ... ... ... ... Бұл қызметін олбағаның қоғамдық кажетті еңбек шығындарын
накты сипаттауымен байланысты атқарады. Тек бағалар рыноктық ... ... ... ... ... уакыт бойы біздің шаруашылығымыздың бұрынғы социалистік елдердегі
сияқты сәйкестілігі бұзылып, экономика тапшылык, жағдайында, болып келді.
Мұны ұдайы өндірістің ... деп ... [1]де аз ... ... ... ... сұраныс ұсыныстан әрдайым артық болуы керек деген
формула пайда болды. Рынок құрылымы өте ... ... ең ... буыны —
өндіріс құрал-жабдықтары қозғалысы материалдық-техникалық жабдықтау түрінде
жүзеге асты. Материалдық-техникалық ... ... ... ... мем тұтынушыларға беліп отыру. Бұл баскарудың
әкімшілдік-әміршілдік түріне тән әдіс еді. Сырт ... ... ... ... алу, сату ... жүргізіледі, бірақ бұл формалды
түрде болып келді. Рыноктың ұдайы өндірістегі рөлі көтеру үшін ... ... ... ... ... және аралық рөл атқаратын
көтерме базалар арасындағы қатынасты кеңінен дамытуды өмір ... ... ... ... ... ... құрал-
жабдықтарын рынок арқылы сатуға көшу, еңбек ұжымдарынын ... ... ... ... күшейтіп іскерлігін керсетуге жол ашты.
Көтерме сауданың бірінші көрінісі — ... мен ... ... шарт ... байланыстар. Олар өзара өнім өндірудің
көлемдерін, онық сапасын және ... ... ... ... ... есептегі базалар мен магазиндер арқылы да ұйымдастырылады.
Өндіріс кұрал-жабдықтарын ... ... ... сату ... ала экономикалық
және ұйымдастыру алғы шарттарын қажет етеді. Әңгіме сұраныс пен ... ... ... ... ... ... есепке көшу,
дамыған инфраструктурасын жасау (қоймалар мен базалар, ... ... және т. б.). Тек ... ... есепті нығайту арқылы
ресурстарды үнемдейтін экономикалық тұтқаларды жасағга болады. Көтерме
сауда рыногына ... ... ... ресурстар мен қажеттіліктін
сәйкестілігін сақтау да жатады.
Жалпы тауар айналысы ақша ... ... ... ... кұрал-жабдықтары рыногының дамуы, кәсіпорындардың ... ... ... ақша ... қарыз қорын және бағалы
ақшалардың жеке ... ... ... ... ... талап етеді. Сөйтіп, рыноктың құрамында ... ... мен ... ... ... орын алуы ... ... социалистік елдерде мемлекеттік облигациялар механизмі жолға
қойылған. ... мен ... ... ... ... ... да орын алуда.
Рыноктық дамыған форма биржалардың ұйымдасуын талап ... ... ... ... қалануына ұлттық ақшаның телем қабілетінің,
айналым кызметінің өсуіне карай ... ... ... сәйкес шетелдік
вальюталарға еркін айырбастау рыногының да құрылуы объективті құбылыс. /2/
Өндіріс құрал-жабдықтары ... ... бір ... ... ... ... алу. ... кезеңде агроөнеркәсіптік
бірлестіктер жоспарлы сатып алу ... ... ... ... аудандық
а[2]гроөнеркәсіп бірлестіктеріне жібереді. Жекелеген шаруашылықтарға сатып
алу заказдары берілмейді, оның көлемі белгіленген баға бойынша келісім шарт
негізінде анықталады.
Ұдайы ... ... ... ... мен ... көрсету
рыногының маңызы да зор. Тек ... ... ... ... ... сапасын жақсарту бағдарламалары жүзеге асырылады. Осы
проблеманың маңыздылығын былай анықтауға ... еді. Егер біз ... ... ... және ... ... ... толықтыра алмасақ
беліс қатынастарын жетілдіру ... ... ... ... болып шығады, ал халықтың әл-ауқатын арттыру жөніндегі
міндетіміз ... ... ... ... ... ендіру мен қызмет
көрсету саласын дамытудың кешенді бағдарламасы міне ... ... ... ... ... тауарлары рыногының ерекше ... ... ... ... өтеу ... ... ... конкурс пен
жарыс өткізу. Мұнда көтерме сауда жәрмеңкелерін жиі өткізудің маңызы зор.
Әсіресе ТМД ... ... ... ... жақсы тауарлар сату
шарысын ұйымдастыру өндірушілер үшін үлкен сын болар еді. Бұл ... ... ... ... өз ... қатынасуына
да үлкен әсер етері сөзсіз.
Көптеген елдердің тауар айналымында ауыл шаруашылығы мен ... ... ... қосалқы шаруашылығында өндірген өнімдерді
еткізетін рынок ... орын ... ... ... ... жоспардан тыс 30 процентке дейінгі жоспарлы өнімді қалаларға
апарып келісім ... ... ... сапалы жақсы тауарлармен толтыру мен ... ... ... ... ... басты міндеті. Ең ... ... ... ... ... ... ... экономиканы" жоюдың алғы шарттары.
ТМД елдерінің ұлтгық рыноктары бір-бірімен тығыз байланыста. ... ... де ... ұлғайтуда. Бұл катынастарды
дамытудың материалдық негізі ол елдер арасындағы еңбек бөлінісін тереңдету,
тікелей ... ... мен сату ... ... ... ... ... "сатушы мен сатып алушылардың" арасындағы қатынастың көріну ... олар шын ... ... пен тұтынудың, сұраныс пен ұсыныстың
қайшылықтарын нақты көрсетеді.
Сұраныс пен ұсыныс — халықтың ... ... ... ... ... (сатып алу қабілеті) мен ол тауарларды ұсынудың (сатуға шығарудың)
арасындағы қатынас. ... ... ... процесі қалыпты жүзеге асып тұруы
үшін сатуга шығарылатын тауар мен ... ... ... бар ... сай
келуге тиіс. Алайда өмірде дәл осылай бола бермейді. Өйткені, сұраныс
қоғамның барлық ... ... ол тек ақша ... ... ... құрал-жабдықтарымен тұтыну заттарына ... ... ... ... ... ... та ... өнім өндірудің
бүкіл келемін сипаттайды. Мысалы ол тауар айналысы саласынан тыс өндірістік
және жеке ... ... ... ... ... мен ... ... тұтынатын тауарларға сұраныс пен ... ... ... ... ... қорлану қорын ұтымды пайдаланып,
өндірістін тиімділігін арттырумен тікелей байланысты. Сұраныс пен ... ... ... екі ...... ... тұтыну заттары өндірісінің өсу қарқыны әсерлі ықпал ... ... пен ... тепе-теңдігіне халықтың ақшалай табысы мен еңбек
өнімділігінің өсу қаркынының арақатынасы да ... ... Осы ... баға да ... рөл ... ... жекелеген тауарлар ұсынысы
сұраныстан асып кетсе, ... ... ... ... ... осының
салдарынан рынок сыйымдылығы артып, тауарлар тез еткізіледі. Ал егер ұсыныс
сұраныстан артга ... ... ең ... ... заттарын өндіруді
ұлғайту шараларын қолданады, тек кейбір жағдайда ғана, ... ... ... ... болмаган сәтте мемлекет бұл тауарға деген сұраныс
пен ұсынысты ... ... ... ... ... мәжбүр
болады. Бірақ мұндай жағдайларда бір тауардың бөлшек сауда бағасын кетеру,
әдетте, басқа ... ... ... ... Халық тұтынатын
тауарлар бойынша рыноктық тепе-теңдікті орнатудың және оны ... ... алғы ... ... сұранысын үнемі зерттеп есепке алу
болып табылады. Рыноктық тепе-теңдік ... ... ... бір белгісі. Сұраныс пен ұсыныстың тепе-теңдігінің бұзылуы
экономиканың ... ... ... ... ... ... қиындатады.
Сұраныс пен ұсыныстың арақатынасының бұзылуы тек ... ... ... ... өне бойы артта қалуы рыноктың қалыпты
жұмысын бұзып, экономикалық айналымды бүркемелеп, өндірістің ... ... ... ... өнімді жаңартып отыру баяулап, ғылыми-техникалық
прогресс тежеліп, тауарлармен ... ... ... ... ... тұрактылығы бұзылады. Мұндай жағымсыз құбылыстарға
орын ... үшін ... оның ... негізінде басқара отырып, оны
экономиканы реттеу механизміне енгізу керек. Жалпы сұраныс пен ...... ... ... ... шаруашылық механизмінің құрамды
бөлігі. Мұндай ... әр ... ... ... ... (айталық
мемлекеттік заказдарды стратегиядық, әлеуметтік маңыздылығы басым өнімдерге
беру) және ... ... ... финанс-кредит тұтқалары, салық, реклама
және т. б.) жүргізіледі. Соңғы уақытта рынокты реттеп, сұраныс пен ұсынысты
үйлестіру мақсатымен маркетинг ... ... ... рынокты реттеудің бір ... ... ... сұраныс пен үұыныстың макропропорцияларын реттеуді,
өз жауапкершілігіне алып ... Ал ... яғни ... тауар
түрлерін қызмет көрсетуді нақтылы тұтынушылар мен ... ... ... мен ... ... ... кең құқықтар берілген. /4/[4]
Еңбек рыногы өндірістің тиімділігін ... ... ... осы ... еңбекшілердің тұрмыс дәрежесін елеулі
кетеруге көмектеседі. Еңбек ... ... орны мен ... ... өмір салтын қалыптастыруға, адамның экономикалық тәуелсіздігін
қамтамасыз ... жол ... ... ... ... жауапкершілікті,
жинакылыкты, тәртіпті кажет етеді. Мемлекет әр адамға нақтылы ... ... ... ... ... әр адам өзіне лайықты еңбек орнын
тандап алуға ерікті.
Еңбек рыногы туралы сөз ... ... ... ... ... ... болғанын атау керек. Кеңестік қоғамтану, экономикалық
әдебиеттерде ондаған жылдар бойы ... ... ... ... ... капитализммен салыстырғандағы белгілі бір артықшылығы
деген қағида ... орын алып ... ... ... де осы ... еді. ... рыноктық шаруашылық системасына көшуге орай
экономикалық теория алдында бірсыпыра жаңа сұрақтар қойғаны туралы жоғарыда
сөз ... Сол ... бірі ... ... және ... ... тарту
мәселесі. Шындығында, 1989 жылдан бері әдебиет бетінде, түрлі ғылыми-
өндірістік конференцияларда, жиналыстарда ... ... ... ... ... ... Бір топ біздің елде еңбек рыногы болуға тиіс емес
десе, екіншілері еңбек ... бар, ... ол ... ... ... ... жүр. ... кеңестік, дәстүрлік саяси экономия теңдік, әділеттілік
пен казіргі ілгері дамыған елдердегі ... ... ... ... ... ... Онымен бірге жаңа көзқарас еңбек
проблемаларын зерттегенде ... және ... ... ... мен ... оның ... ... туралы мәселені қамтуды
қажет етеді.
Еңбек рыногының құрамдас белігі жұмысшы күшінің сипатына да анықтама
беру керек. Сонғы мезгілге ... ... ... ... ... ... ... тауар емес, оның себебі жұмысшылар өз мемлекетінің,
коғамның қожасы болды, қанаушы үстем таптар жойылды, ... ... ... ... сата ... ... түсінік кең орын алды. Осы қағиданың дұрыс
еместігін өмір тәжірибесі ... ... ... ... ... ... жатпады. Керісінше, жұмысшылар өндіріс құрал-жабдықтары мен
өндірісті баскарудан тыс қалды, ... ... ... белсенділігі де
кеміді. Осыған орай теорияда және практикада жұмысшы күшін ... ... ... оның ... ... ... ... жете зерттелмеді. Осы
жағдай кеңес елінде жұмыс орны мен ... ... өте ... болғанын
анықтайтын себеп. Кеңес елінде де теориялық қағидалар ... ... ... ... болды, бірақ та ол ашық түрде шаруашылық
механизмінің құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... ... екінші кәсіпорынға, түрлі мекемелерге жиі ауысып жүрді.
Техникалық жабдықталуы, еңбек жағдайы және ... ... ... ... ... ... орай экономикадағы ... бірі ... жиі ... ... ... ... Одақ ... бір жылда 20 миллиондай адам еңбек орнын ауыстыратын. Осындай
кұбылыс Казақстан жағдайында да орын алды.
Қазіргі ... ... жаңа ... ... ... ... ... қаралуы керек. Олай болса жұмыс күшінің тұтыну құны және құны
бар. Жұмыс күшінің тұтыну кұны ... оның ... және ... өндіріп, қызмет көрсетуді атқару қабілеті. Жұмыс күші арқылы
адам құн және қосымша құн өндіреді. Рынок қатынасында жұмыс күшіне ... ... ... өнім ... оны ... ... түсуімен
белгіленеді. Сонымен жұмыс күшіне сұраныс проблемасы экономикалық ... ... ... ... бұл ... ... және жанама реттеуі
мүмкін. Ол үшін экономика құрылымын ... ... ... ... ... жұмсау көзделуге тиіс.
Көп укладты экономикада жұмысшыны қабылдайтын кәсіпорын оның жұмыс
күшінің сапасына ерекше ... ... ... орай ... ... ... еңбекақысының мөлшеріне түрлі факторлар әсер етеді,
онын ішінде еңбек туралы заң, ұжымдық шарт, салық саясаты т. б.
Қазір ... ... ... әдістермен ретгеуді көздейді. Бірак,
рынок механизмі арқылы енбекақыны реттеу әлі де ... ... ... ... елінде қоғамдық меншік негізінде өндірістің ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға
болады деген үғым берік орнады. Осыған орай жеке адамның алдымен қоғамдық
ендірістегі өз еңбегінен ... күн ... ... жоқ ... қағида орын
алды. Сонымен барлық қоғам мүшелері еңбекке толық қамтылуы көзделеді. ... ... ... ... экономикаға аз зардабы болмаған "кадрлар
тап-шылығы" ... ... ... орны көп ... оны ... адам ... ... Мысалы, бұрынғы кеңес елінде металл кесетін станоктардың саны
жұмысшы-станокшылардан екі есе артық болды. Қазірде де біздің республиканың
кейбір кәсіпорындарында бос ... ... аз ... ... бұл орындарды
толықтыру оңайға түспей отыр. Осыған кедергі жасайтын жағдайлар:
— кәсіпкерлік даярлау ... ... ... ... алшақ болуы алеуметгік инфрақұрылымның (ең алдымен
тұрғын үй ... ... ... әр ... ... өмір
салты, тұрмыс жағдайындағы әлеуметтік-экономикалық айырмашылық;
— әр ... ... ... ... ... ... Оған ... ядролық
полигоны, Арал төңірегіндегі және басқа да халық тұрмысына,
денсаулығына нұқсан ... ... ... ... да жұмыссыздыққа мәжбүр болғандардың қатары көбеюде.
Қазақстанның село, ауылдарында (өнеркәсібінде де) озат ... ... ... ... ... шамалы, ауыр қол еңбегінің
үлес салмағы көп. Оған қоса ... ... ... да ... болмас.
Көптеген мекемелерде атқаратын еңбегінің пайдасы шамалы штаттар саны аз
емес. Оның ... ... және ... ... ... көп жерде
ойдағыдай болмай отыр. Уакыт үнемдеу айтарлықтай қызмет ... ... ... өткізіп, еңбекақы алатындар да жиі кездеседі. /[5]/
Тиімді экономикада еңбекке тарту ұтымды болу үшін әрбір ... адам ... ... ... өзінің жеке басының қабілеті мен
мүмкіншілігіне сай таңдап алуы керек. Сонда гана ол өндірістің ... ... ... ... ... ... ... қажетіне
сәйкес жұмысшының да кәсіптік дәрежесі болуы керек. Енбек ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру тарихы әлденеше ондаған ғасырларға
созылғанымен, бірақ ол адамзат қоғамының даму тарихынан қысқа. ... ... ... - ... ... ... және ... өнім
болмағандықтан нарықтың өмір сүру қажеттігі болмады. Өндіріс құралдарын
жетілдіру және еңбек өнімділігінің өсуі ... ... ... ... ... пайда болды. Қоғамдық еңбек бөлінісінің ... ... ... және ... өмір ... ... жағдайы ретінде
нарықтық айырбасты қалыптастырады.
Адамзат қоғамының дамуындағы әр түрлі кезеңдерде шаруашылықты нарықтық
ұйымдастырудың маңызы әр қилы ... ... ... және орта ... зор ... ... ... қатар, жергілікті нарықтықтар
құрылды. Жергілікті нарықтар арасында жай және кездейсоқ ... ... ... - ... ... бойы ... ... еңбектің өте нәзік әрі
күрделі экономикалық байланыс механизмі. Қазіргі ... ... мен ... ... ... жүйесі. Осы жүйеде
орталық рөлді жеке мүдде мен бәсеке атқарады. Солар ... кең ... ... ... мен ... ... ... мен еңбекті
керекті жеріне, көрсетілген мерзімде жеткізіп отырады. Осының бәрін ... ... ... нарықтық күшті, “көрінбейтін ... деп ... ... ... ... мәні мынада; адамдар өз мүддесіне
әрекет етіп, өзінің қара басының ... ... ... ... ... үшін ... игіліктер нарығының негізін қалайды. Шынында да, А.Смит
өмір сүрген заманда нарықтың “көрінбейтін ... ... ... ... ... күнделікті қажеттерінің өтелу процесін реттеп отырады.
А.Смит теориясы бойынша қала халқы ... нан, сүт, ет, ... ... деп ... ... ... аталған заттарды,
сол сияқты сұранысы бар тауарларды өндірушілер неғұрлым тиімді, мезгілінде
өткізуге тырысады. Демек, тауар ... оны ... ... ... ... бір ... басқармайды. Осы істерді нарықтың
“көрінбейтін қолы” бақылайды.
Нарықты бір ... ... ... ... ... ... ... да нақты
алыс-беріс үшін сатушылар мен сатып ... ... орны ... де ... ... ... тар және кең мағынада беруге
болады. Тар мағанада тауар ... ...... кең ... ... ... өндірісті ұйымдастырудың белгілі формасы, онда өндірушілер мен
тұтынушылар өзара әрекет ете отырып, ... ... ... шешеді:
1 Тауарды қанша көлемде өндіру керек, қандай ... ... ... ... қаншасын немесе қандай бөлігін жұмсау керек немесе өндіріс барысында
пайдалану керек.
2 Не ... ... яғни ... ... тұтымын толығырақ қамтамассыз
ететін тауарлар мен атқаратын қызметті анықтау.
3 Қоғамға қажет тауарлар қалай өндіріліп, қандай ... ... ... ... тиімді түрлерін және өндірісті ұйымдастыруды қандай
технологияны қолдануды ... ... өнім ... арналған, оны кім алу керек, яғни өндірілген өнім
нақты тұтынушылар арасында қалайша бөлінбек.
5 Өзгерістер бола ... ... ... ... білуіне қол
жеткізу, яғни тұтынушылар тарапынан ... ... ... ... ... ... қолдағы алым-берім мен өндіріс технологиясы жасалуы
керек.
Нарықтық қатынас дегеніміз – ... бес ... ... ... ... тұтынушы мен өндіруші арасындағы ... ... мен ... ... ... табылады.
Нарықтық қатынас кемеліне келгенде иелік ететін екі жақ та маманданып,
өндіріс технологиясы ... ... зат ... мен ... көлемін және
олардың бағасын алушы мен өндірушілердің ... ... ... ... ... қатты қысым жасалмайды.
Нарықтық экономикада өнімнің де, қызметтің де бағасы бар. Егер тұтынушыға
әлде бір өнім көбірек керек болса, ... ... ... табу үшін ... ... түседі, бірақ ол баға белгілі бір дәрежеде шектеледі. ... өнім ... ... ... ... жабу үшін бағаны төмендетеді.
Нәтижесінде сұраныс пен ұсыныс арасында теңестік туады. Нарық ... ... ... ... де әсерін тигізеді. Егер өнім
пайдалы болса, өндіруші ғылыми- техникалық прогресс пен озат ... ... оны ... ... тырысады. Ал егер өнім шығаруды азайтса,
өндіруші өнім шығаруды азайтады. Сөйтіп ... ... ... ... қанағаттандыруға бағытталған және өндірушілердің баға
көтерушілік ... ... ... ... ... ... ... айналысады.
Нарық дегеніміз- шаруашылық байланыстардың белгілі көрінісі болғандықтан
бөліс, сұраным мен ... ... ... ... ... нарыққа қатысушылардың бәрінің де ... ... ... ал ... өнімдері қоғамға пайдалы болып шығады.
Нарықтық қатынас сұраныммен негізделеді. Сұраныс тұтынушылардың қаражатына
қарай нені алатындығын білдіреді. Сұраныстың басты жетекшісі өнімнің ... ... ... өссе ... ... баға ... ... арта
береді. Алайда, нақтылы өмірде болып жатқандай, өнімге ... ... ... ... орташа кірісі, нарықтық ... ... ... мен ... бұл өнім ... ... өнім алу сияқты сатып
алушының ... ... ... ... ... ... тауарының санынан-ақ белгі бермек. Тауар
неғұрлым тиімді болып, оның бағасы ... ... ... ... ... немесе керісінше болады. Өйткені бәсеке ... ... ... ... өндірісті пайда табу үшін ұйымдастырады. Сондықтан
ұсынысқа әсер ететін себеп - пайда. Алайда ... ... ... ... ... жоқ емес, оған сұраным, салық сияқтылар ықпал жасайды. Демек,
өндіруші технологияны жетілдіре ... ... ... ... ... ... ... сатып алғысы келген тауарлардың саны өндірушінің сатамын ... ... дәл ... ... мен ... тең ... ... арасындағы сан-салалы экономикалық қарым-қатынас жүйесі
болғандықтан өндіріс барысында, таратуда, айырбас пен ... ... ... ... ... негізгі бірнеше алғышарттары бар. Олар
бір орталықтан бүкіл ел ... ... ... басқаруды
қабылдамайды. Демек, мемлекет органдарының шаруашылық ... ... ... ... шейін араласуын қажет етпейді. Бірақ та бұл
қағидадан мемлекет қол қусырып, “түнгі күзетші ” ретінде қалуы ... ... ... ... ... ... жалпы қоғамдық маңызы бар
мәселелерді реттеуші, оған ықпал етуші күш. Мемлекет қолында экономикалық
және ... ... бар, ол ... ... ... ... ... қарсы реттеуші, банк, ақша-қаржы жүйесіне әсер
етеді. Сайып келгенде, сан- алуан ... ... ... Мемлекет
ортаны қорғау, елдің қауіпсіздігін сақтау, экологияны жақсарту, қоғамдық
транспорт, ... т.с. ... ... ... іргелі ғылымға, оқу
жүйесіне, зейнеткерлер мен мүгедектерге, кадр даярлауға ... ... ... да ... ... ... Бірақ мемлекет бұрынғы кеңес шаруашылығы жүйесіндегі барлық
мәселеге араласатын, тауар өндірушілердің ... ... ... кері ықпал ететін, жалақыны, бағаны тағайындайтын күш болмауы керек.
Нарықтық қатынастардың бір орталықтан ... ... ... ... ... ... дамыған елдердің тәжірибесі
дәлелдеді. Онымен бірге бұл ... ... ... ... ... ... Осыған орай стратегиялық маңызды мәселе
мемлекеттік реттеу мен нарық саясатының артықшылықтарын дұрыс ұшырастыру.
ІІ. Нарық құрылымдары және олардың ... - өте ... ... ... бар ұғым. Бұл жағдай ... ... ... ... ... белгiлерi бар екендiгiн
анықтайды. Ең алдымен, әр ... ... ... ... ... ... ... тауарлар, шикiзат және дайын заттар/ нарығы. /6/
Сонымен қатар, нарықты ... ... ... ... ... ... белгiлi бiр аймақтың нарығы; салааралық бiрлестiктер
нарығы және әлемдiк нарық. ... тағы бiр ... ... ... ... ... кемелiне келу деңгейi, яғни дамыған нарық. Нарық
саны мен ... әр ... ... ... етiп ... заңдылыққа
сәйкестiгi жағынан ашық /ресми/ және жасырын /“көлеңкелi”/ нарық болып
iшiнара бөлiнедi.
1. ... ... ... iшкi ... өте ... оның ... бөлiмi - өндiрiс –
құрал – жабдықтарының нарығы. ... ұзық ... ... ... ... ... – техникалық жабдықтау болып келедi.
Материалдық – техникалық жабдықтау – бұл өндiрушiлер мен ... ... ... бiр ... ... қорлар бойынша
ресурстарды жоспарлы түрде бөлуге негiзделген. Мұндай жүйе әкiмшiлдiк-
әмiршiлдiк ... ... тән. Бұл ... ... ... дамымайды.
Көтерме сауда өнiм өндiрушi кәсiпорындар мен тұтынушы кәсiпорындар
арасындағы тiкелей сауда-саттық /коммерциялық/ байланысты да, ... ... ... ... ... ... ... сауда
базасы арқылы болатын байланысты да қамтиды.
• Капитал /қорлар/ нарығы.
Бiздiң қоғамда, ... ... ... ... ... жер,
кәсiпорындар, ғылыми-техникалық жетiстiктер, жұмысшы күшi, яғни ... ... ... ... ... ... рас. Ол ... экономиканың шын көрiнiсiн бейнелейдi. Сонымен қатар,
ресурстардың көлденең /кәсiпорындар ... ... жол ... ... мемлекет бюджетiнiң қаржысы арқылы ресурстармен
қамтамасыз етiлiп отырды.
... ... мен ... ... ... бұрынғы Одақта бөлшек сауда /яғни тұтыну тауарлары мен ... ... ... ... ... ... ... нарықтың қатынасынсыз бөлуге кең жол ашылды, тiптi қазiрдiң өзiнде
де мемлекеттердiң әр түрлi ... ... ... ... ... таңда тұтыну нарығының қалыптасу жолындағы басты кедергi –
тауар тапшылығы. Мiне, осы жағдайда өндiрушiлер мен ... ... ие ... ... ... ... көрсетуде.
Сонымен қатар, кейiнгi жылдары жүзеге асырылып жатқан шаралар нарыққа
жол ашуда. Ол неге байланысты?
Бiрiншiден, ... ... ... бас ... Қазiргi
кооператорлар мен жеке сауда-саттықпен айналысушылар - ... мен ... жаңа ... ... ... себебiн тигiзуде және нақты
нарықтың қалыптасуына жол ашуда.
Екiншiден, бұл өзгерiстер жеңiл тамақ өндiрiсi ... ... ... ... және ... сауданы қайта құруға байланысты.
Әкiмшiлдiк-әмiршiлдiк басқару ... ... ... ... ... өздерiнiң белсендiлiгiн көрсете ... ... ... жол - ... мен ... тiкелей байланысты.
• Ғылыми-техникалық шешiмдер нарығы.
Нарық қандай бiр қоғамда болын, олардың даму ... ... орын ала ... ... Мiне, осыдан келiп ғылыми-өндiргiш
күштердiң маңызы факторларына айналуына байланысты екендiгi көрiнедi. Бiрақ
бұл қажеттiлiк ... ... ... ... ... ... ... қаржылары есебiнен жүзеге асырылып, тұтынушыларға бөлiнiп,
тағы да сол орталықтан бөлiнген қаржыларға сатылып алынған.
Елiмiзде жұмыс iстеу қабiлетiн ... ... ... ... бұл құрылым жаңа ғылыми-техникалық мақсаттарды шешуге жол ашпай,
әрдайым тежеу ... ... ... қағаздар нарығы.
Бұлардың негiзгi түрлерi: - акциялар /бағалы ... ... ... ... ... әрекетiнiң нәтижесiне байланысты/ және
облигациялар /бағалы қағаздар, бұлардың белгiлi бiр ... ... ... көрсетiлiп шығарылады/.
• Еңбек нарығы.
Жолдау формасы бiздiң елге тән құбылыс екенiне күмән жоқ, бiрақ ол iс
жүзiнде қалай болса, солай ... ... жоқ, ... ол iс жүзiнде қалай
болса, солай жүргiзiледi, яғни бiз оған немқұрайды көзбен қарадық.
Еңбеккелерге белгiлi бiр ... орны ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етiлiп отырды. Оларды жұмыстан шығаруда
көптеген ... ... ... ... жылы республикада еңбек ресурсы 9,4 млн. адам немесе жалпы ... 56 ... ... ... жұмыспен қамтамасыз ету қызмет
орнына жұмыс iздеп жүрген 236,8 мың ... ... ... ... ... ... деп ... Тiркелген жұмыссыздардың жартысына ... ... ... ... ... ... 132 мың адам толық емес
жұмыс уақытымен қамтылған.
Ал қазiргi жағдайда аз да ... ... ... ... әр ... ... ... қоғамның әрбiр мүшесiне жұмыс орнын ерiктi
түрде таңдауына ғана емес, сонымен ... ... ... ... немесе ұжымдық/ жұмыс iстеуi, жеке әрекетi,
жалдамалы еңбекпен айналысу құқықтары кеңейтiлуде. ... ... ... ... ... ... ... экономикаға өтудің моделі мен әлсіздігі.
3.1. Нарықтың экономиканың иделдық моделі
Нарық экономикасы практикада өзінің жоғары тиімділігін дәлелдейді, оған
мына төменде ... ... ... ... ... ... басқа әдіс жоқ.
1. Өндіріс пен тұтынудың өзара байланысын қамтамасыз ету. ... ... ... ... бар ... қанағаттандыруға арналған ұсыныстар
ассортиментімен сәйкестендіру арқылы атқарады.
2. Өз алдына ... ... ... ... ... қоғамдық бағалау. Осы бағалау механизмі ... ... ... Сатып алу және сату орнықты ма? әлде жоқ па? Сатып алу мен
сатуды болжау қиын ... ... ... ... - өндірушілер
мен сатып алушы – тұтынушылар тұрақты түрде рыноктың жағдайын зерттеп отыру
қажет.
3. Бағаның еркін қозғалысы. Рыноктық бағаның ... мен ... пен ... ... өзара қатынасы процесінде қалыптасады. Бағаның
еркін қозғалысын ... қана ... ... ... айтсақ осының өзі
рынок.
4. Экономикасы сауықтыру дербес шаруашылық ... ... ... еркін қозғалысы арқылы жүзеге асырса, артта ... озық ... тым ... айтқанда рынок экономикасы механизміне артта қалған өндіріс
сауықтыру мүмкіндіктері бар.
5. Бәсекенің ... ... ... ... ... ... ... саласында, барша дәрежесінде пайда іздеу жолындағы жарыс,
күрес. Сатушылар арасында үздіксіз ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым азайту үшін;
в) неғұрлым пайдасы мол салаларда қызмет атқару үшін; сатып алушылар
рынок ... ... мен ... ... ... әсер ... әрдайым бәсекеге түседі. Рынок экономикасының негізгі қызметі
жоғарыда айтылған бәсеке, жарыс бағытында орын алатыны айқын. Осы ... ... ... ... тиімділігін дәлелдейді.
3.2. Нарық экономикасының әлсіздігі
Жоғарыда рынок экономикасын дәріптеуден оның кұш қуаты шексіз мол деген
ұғым тумауы керек. Дәлірек ... ... өте ... қоғамдық
қажеттіктерді өтеуді рынок қатынастарына арнаулы ... ... ету ... емес.
1. Макроэкономикалық пропорциялар. Рынок экономикасы халық шаруашылығы
салалары арасындағы қарым – қатынастарды, пропорцияларды реттей алмайды,
керісінше, ... ... Бұл өте ... құрылымдық
дағдарыстар туғызады. Сондықтан мемлекет құрылымдық дағдарыста жол бермеу
жағын қарастырып ... ... ...... ... ... экономикасы ғылыми – техникалық
жаңалықтарды қолдануға, ерекше ұмтылғанымен осы ... ... ... Ол ... де, себебі: ҒТП – тәуекелділікпен жұмсалатын
көп қаржы – ... ... ... бұл ... ғылыми –
техникалық прогресс саласындағы капиталды қолдайтын мемлекеттік бюджеттен
арнаулы қаржы бөлу арқылы ... ... ... ... ... айналымын тездетуді көздейтін
рынок экономикасы күрделі құрылыс жоспарына қаржы жұмсауға ... ... бұл ... ... ... ұзақ мерзімге созылғандықтан бұл қызметті
қоғам атқаруы керек.
4. Рыноктың емес секторларды қолдау. Рынок экономикасы ... ... ... ... ... бұл ... де ... өз
мойнына алуға тиіс.
5. Әлеуметтік қорғау. Рынок экономикасы өте ... ... ... Оған ... жұмыссыздық, табыстардың күрделі
жіктелуі, ... ... ... осындай қиындықтарын, азайту
мемлекеттің ерекше назарында болуға тиіс.
Шаруашылықты рыноктық ұйымдастыру тарихы әлденеше ондаған ғасырларға
созылғанымен, ... та ол ... ... даму ...... ... және ... өнім болмағандықтан рыноктың өмір сүру ... ... ... және ... өнімділігінің өсуі нәтижесінде
артық өнім, онымен қоса айырбас пайда болды.
Қорытынды
Нарықтық ... ... ... ... ... жұмыс орнынан босану
процесi өрiстеуле. Болшақта жұмыс орны кепiлдiк түрде анықталмайды, ... ... ... жүзеге асырылатын болады. Бұл жағдай, еңбек өнiмдiлiгiн
арттыруға, еңбеккерлердiң табысының өсуiне, ... ... ... ... жоюға жол ашады.
Мемлекеттің міндеті — еңбекшілерге тиімді ... ... ... ... ... уақытша жұмыссыз қалғандарға әлеуметтік жәрдем жасау, оларды
барынша қолдау және қорғау.
Қазіргі экономикалық теориядағы жаңа кезқарас бойынша ... ... ... ... ... Олай ... ... күшінің тұтыну құны және құны
бар. Жұмыс күшінің тұтыну кұны дегеніміз оның ... және ... ... ... ... ... ... Жұмыс күші арқылы
адам құн және қосымша құн өндіреді. Рынок қатынасында жұмыс күшіне сұраныс
тауар өндірушінің ... өнім ... оны ... пайда түсуімен
белгіленеді. Сонымен жұмыс күшіне сұраныс проблемасы экономикалық ... ... ... ... бұл процесті тікелей және жанама реттеуі
мүмкін. Ол үшін экономика құрылымын ... ... ... ... ... ... көзделуге тиіс.
Көп укладты экономикада жұмысшыны қабылдайтын кәсіпорын оның жұмыс
күшінің сапасына ... ... ... ... орай еңбекақы да
белгіленеді. Жұмысшының еңбекақысының мөлшеріне түрлі факторлар әсер етеді,
онын ... ... ... заң, ... ... салық саясаты т. б.
Қазір мемлекет еңбекақыны жанама әдістермен ретгеуді ... ... ... ... ... ... әлі де ... қалыптасқан жоқ.
Бұрынғы кеңес елінде қоғамдық ... ... ... ... ... реттеп, еңбек ресурстарын даярлап, толық пайдалануға
болады ... үғым ... ... ... орай жеке ... ... ... өз еңбегінен басқа күн керетін еңбегі жоқ деген қағида ... ... ... ... ... ... ... қамтылуы көзделеді. Осы
теріс нұскаудың салдарынан бүкіл экономикаға аз зардабы болмаған "кадрлар
тап-шылығы" пайда болды. ... орны көп ... оны ... адам ... ... Мысалы, бұрынғы кеңес елінде металл кесетін станоктардың саны
жұмысшы-станокшылардан екі есе ... ... ... де ... ... ... бос жұмыс орындары аз емес.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Е.Адаспаев – «Экономика: байып пен ... ... А.Б. ... ... ... журнал // Ақиқат, Рыноктық
экономикаға өтудің ... А. – 1999. – 5 / 6
3. Я. ... ... ... ... // ... – 1998ж.
4 . Сейткасымов Г.С., Ильясов А.А. Рыночная экономика, Алматы: ...... ... Е. Ф. Принципы рыночной экономики. – М.: Банки и биржы, ЮНИТИ,
1995 – ... ... Е. В. ... в ... ... – М.: ... 1997 – ... Мейірбеков. А.Қ, Әлімбетов. К.Ә. - “Кәсіпорын экономикасы”. АЛМАТЫ,
2003
8. Бабақұлы. Б. - “Тәуелсіздік, ... ... ... ... ... – «Экономика: байып пен бағдар».
[2] Мухмедиев А.Б. Ұлттық қоғамдық саяси ... // ... ... ... ... А. – 1999. – 5 / 6
[3] Я. ... ... ... ... // Алматы – 1998ж.
[4] Сейткасымов Г.С., Ильясов А.А. Рыночная экономика, Алматы: Экономика,
1998 – 184с.
[5] ... Е. Ф. ... ... ... – М.: ... и ... ЮНИТИ,
1995 – 224с.
6. Семенкова Е. В. Операции в рыночной ... – М.: ... 1997 – 328с.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтың мәні, атқаратын қызметі, түрлері мен құрылымдары20 бет
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жүйесі36 бет
Paint графиктік редакторында жұмыс атқару5 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2007 жылы қаңтар-қыркүйек айларында атқарған жұмысының қорытындысы34 бет
«Қылмыстық атқару-құқығы» пәнінен лекциялар37 бет
Айыппұл түріндегі жазаны атқару10 бет
Атқа мінудің қазақи (шығыстық) және батысеуропалық үлгісі4 бет
Атқару құжаттарын қабылдау бойынша талаптар11 бет
Атқару өндірісінің мәні мен маңызы73 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь