Қазақ тілі сөздіктері

I. ЭНЦИКЛОПЕДИЯЛЫҚ БАСЫЛЫМДАР МЕН АНЫҚТАМАЛЫҚТАР
1.1. Отырар
1.2. Солтүстік Қазақстан облысы
1.3. Қостанай облысы
ІІ. ТІЛ САЯСАТЫНА ҚОЛДАУ
2.1. Қазақ тілінің үлкен орфографиялық сөздігі

2.2. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі
2.3. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі
ІІІ. ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР
3.1. «Тұлға» сериясы
3.1.1. Сұлтан Бейбарыс
3.1.2 Сарайшық . тарихи астана
3.1.3 Әбілхайыр хан
3.1.4. Сырым
3.1.5. Исатай мен Махамбет
3.1.6. Құрманғазы
3.1.7. Дина күйші
3.1.8. Мықтының бірі . Мақаш
3.1.9. Ағартушы Халел
«Арыс» қорының «Жаңа энциклопедиясы – Новая энциклопедия» сериясы бойынша «Батыс Қазақстан облысы», «Жетісу», «Северо-Казахстансая область», «Солтүстік Қазақстан облысы», «Костанайская область», «Отырар», аймақтық энциклопедиялары, «Народы Казахстана», «Спортивный Казахстан» энциклопедиялық анықтамалықтары, «Генералы Казахстана», «Наркомы Казахстана», «Қазақ батырлары» биографиялық анықтамалықтары жарық көрді. «Қазына» сериясы бойынша «Қырымның қырық батыры», 50 томдық «Атырау ақын-жазушылары кітапханасы», араб қарпімен (жәдитше) ондаған ескерткіш кітаптар (Ахмет Яссауи, Шәді Төе және т.б. мұралары дүниеге келді). 20 томдық «Махамбет әлемі – мир Махамбета кітаптар топтамасы да осы серияның ауыр жүгін арқалап тұр.

1.1. Отырар
«Отырар энциклопедиясы» атты көлемді кітаптың редакторы академик Өмірзақ Айтбайұлы.
Кітаптың беташары Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының депутаты Қуаныш Айтақановтың алғысөзімен ашылған. Мұның өзіндік себебі де жоқ емес. Қуаныш Айтақанов Отырардың төл перзенті. Бірнеше жыл осы Отырар ауданын басқарып, елдің еңсе көтеруіне, туған жердің қайта түлеуіне ақыл-қайратын жұмсаған азамат. Оның басшылығы тұсында Отырардағы тарихи орындар қайта жаңғыртылды.
Кітаптың «Отырар алқабының тарихы» атты бөліміндегі мағлұматтар, тас дәуірі, қола дәуірі ерте темір дәуірі, қаңлылар, батыс түрік қағанаты, Түргеш қағанаты, Қарлұқ мемлекеті, Оғыз мемлекеті, қыпшақтар, дамыған ортағасырлық мемлекеттер, VІ-ХІІІ-ғасырдың бас кезіндегі қалалық мәденит, Отырар алқабы, монғол дәуіріндегі ортағасырлық мемлекеттер қазақ Хандығы, Отырар өңірі Ресей империясы құрамында, Отырар өңірі Кеңес өкіметі тұсында дейтін тақырыпшалармен берілген.
        
        I.    Энциклопедиялық басылымдар мен анықтамалықтар
«Арыс» қорының «Жаңа энциклопедиясы – Новая ... ... ... ... ... ... ... область»,
«Солтүстік Қазақстан облысы», «Костанайская область», «Отырар», ... ... ... ... ... ... ... Казахстана», «Наркомы
Казахстана», «Қазақ батырлары» биографиялық ... ... ... ... ... ... ... батыры», 50 томдық «Атырау ақын-
жазушылары ... араб ... ... ... ... кітаптар
(Ахмет Яссауи, Шәді Төе және т.б. ... ... ... 20 ... ... – мир ... кітаптар топтамасы да осы серияның ауыр
жүгін арқалап тұр.
1.1. Отырар
«Отырар энциклопедиясы» атты ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының депутаты
Қуаныш Айтақановтың алғысөзімен ашылған. Мұның өзіндік себебі де жоқ емес.
Қуаныш Айтақанов Отырардың төл перзенті. ... жыл осы ... ... елдің еңсе көтеруіне, туған жердің қайта түлеуіне ақыл-қайратын
жұмсаған азамат. Оның басшылығы тұсында Отырардағы ... ... ... ... ... ... атты бөліміндегі мағлұматтар, тас
дәуірі, қола дәуірі ерте ... ... ... ... ... ... ... Қарлұқ мемлекеті, Оғыз мемлекеті, қыпшақтар, дамыған
ортағасырлық мемлекеттер, VІ-ХІІІ-ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... қазақ Хандығы,
Отырар өңірі Ресей империясы құрамында, Отырар өңірі Кеңес өкіметі тұсында
дейтін тақырыпшалармен ... ... ... ... ... ... бар. Ол ... Абайдың өмір жолымен шығармашылық еңбегінен мол мағлұмат береді. Қазақ
жазба әдебиетінің негізін қалаған, ойшыл, аудармашының 150 ... ... ... да ... өтті.
«Негізгі бөлімде» талай тарихи атаулар, қазақ халқына аты мәшһүр
адамдар аз емес. Қазақ тарихында ел ... ... ерте ... ... көзге түскен көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бірі – Абылай
хан. Ол осы күнгі ... ... ... Арыс ... ... ... ... келген. Ата-тегін жіліктеп, жіктеп айтар болсақ Абылай Жәңгір
ханның бесінші ұрпағына жатады. Ол шын мәнінде қазақтың үш ... ... бір ... ... ... ... қайратты, жігерлі хан. 1771
жыыл Үш Жүздің басшы өкілдері Түркістанда ... хан ... ... ... жалғыз Орта Жүздің ғана емес, бүкіл қазақ ордасының Ұлы Ханы ... екі ... ... орыс ... жақсы қарым-қатынас
орнатты. Ол өресі биік-өнерлі жан ... Онға ... күй ... ... ... ... Қазақ халқының басын біріктіріп, бір шаңырақтың,
бір тудың астына жинау оңайға түскен жоқ. Дегенмен ақылман Абылай тарихтың
қатал ... ... ... ... ... сүйегі қазіргі Түркістан
қаласындағы Қожа Ахме Иассауи кесенесіне жерленген.
Эниклопедияда Әбу Насыр әл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келіп, жат жерде көз жұмған ұлы ғалымның
өмір жолын, ғылыми ... ... бірі ... ... артық болмас.
Отырар энциклопедиясына бір ғана Оңтүстік аймаққа аты белгілі ... ... ... ... ... ... сардарлардың, атақты ақын-
жазушылардың, ғалымдардың, өнердің, ғылымның озық ойлы ... ... ... ... ... ... болжайтын әскербасы және ел
билеген білгір басшының бірі ... хан ... да ... өңірден талай талантты ақындар шыққан. Мысалы, Ергөбек
Құттыбайұлы, ... ... ... ... Сәдуақас, Байбосын т.б.
Олардың арасынан айтыс ақындары ... ... ... ... ... өнер ... ... жасы біледі. Мұхтар Шаханов,
Аманхан Әлімов та осы Отырар топырағының перзенттері.
«Отырар энциклопедиясынан» орын алған тағы бір ... ...... Оның есімі Азияға ғана емес, жарты әлемге жақсы мәлім. Түркінің
Барлас тайпасының биі ... ... ... Әмір Темір аса дарынды
әскербасы, мемлекет қайраткері болған. Оның әскери даңқы ... ... ... тарайды. Түркістан маңайындағы бір шайқаста аяғынан
жараланы, ақсақ болып ... ... оны ... Ақсақ Темір атап
кеткен. Әмір Темір әулетінен ұлы ғалым ... және ... ... ... ... ... адамдар шыққан.
Отырар энциклопедиясында Ұлы Жүздің түп ... ... ... ... ... ... да ... мағлұматтар берілген. Бәйдібек
би өзінің ақыл-парасатымен ел ... ... ... ... ... ... жарлы-жақыбайларға көп кеңшілік жасаған жан.
Оған мәрмәр тастан зәулім ескерткіш қойылған.
Қазақтың көне саз аспаптарын іздеп ... және сол ... ... екенін анықтап, атауын дұрыс айтуға ат ... ... ... ... бірі – ... ... болатын. Ол кісі қазақтың
байырғы киіз үйінің жабдықтарын, ыдыс-аяқтарын пайдалану және шығу ... ... ... би ... ... тарихы жөнінде де
көптеген Құнды жазба деректер ... ... өз ... ... ... ... Әсіресе мәдениет саласын өркендетуге көп үлес
қосты. Торғай облысына хатшы болған ... сол ... ... жастардың
басын біріктіріп, «Торғай толқындары» ансамблін құрды. Ол артына «Қазақ
киімі», «Жаңғырық» атты ... ... ... ... Марқұмның
сүйегі қазір Арыстанбап қорымында жатыр.
Отырар Энциклопедиясына көз жүгіртсеңіз, талай ... ... ... Әсіресе, Ресей империясының отарлау саясаты салдарынан
біздің рухани өмірімізге өлшеусіз ... ... ... ... ауыз ... дамытуға үлес қосқан ақын-жыраулардың қуғын-
сүргінге ұшырауын жатқызар ... ... ... Қанайұлы Ресей
империясының езгісіне ... ... ... ел ... жүйесінің
жойылып, халықтың саяси-экономикалық езгіге ұшыраған тұсында «Зар ... ... ... Ол елі ішіне тез тарады. Бұл тақырыпты ... ... ... ... ... ... Асан Бәрменбекұлы және
басқалары толықтырып, дамытып жырлады. Бұл ақындардың шығармалары ... ... ... ... сақтауға, болмыс бітімінен
ажырамауға үндеп отырады.
Отырар – Оңтүстік ... ... көне ... Оның ... ... осы энциклопедияда кеңінен сөз болады. Көп жылдардан бері
көне қалаға ... келе ... ... ... ... ... кітаптың қосымшасында тас дәуірінің, қола дәуірінің, ерте темір
дәуірінің бұйымдарының суреттері берілген. Отырар алқабынан табылған ... ... және сол ... түсірілген таңбаларды да осы кітаптан
табуға болады. ... ... ... ... ... ... ... темір бұйымдардың сыртқы бейнесі, егіншілік
құралдарының ... ... мен ... ... ... ... ... жатқан тарихтан сыр шертіп, көңілге көп ой салатыны
белгілі. «Отырар қорғаны» ... ... ... ... ... ... ... Мұндағы тарихи орындар қайта қалпына келтірілді.
Қазақ халқы үшін киелі саналатын қасиетті ... ... ... ... ... келген тарихшылар, әдебиетшілер басқа да
өнер-ғылым қайраткерлері Отырарға бір ... ... ... ... ... көңілде ұмыт болмаған елді мекендердің, жер-
судың аттары бір жүйеге түсіріліп, кітапқа енгізіліп отыр. /2/
1.2. Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ғылыми-көпішілік және
анықтамалық басылым болып табылады. Кітаптың ... ... ... ... халық және олардың ораналсуын, табиғаты жайлы
мақалаларды таба ... ... ... ... 2350 аса ... фотосуреттер мен иллюстарциялар, 21 Азамат және Ұлы ... ұрыс ... ... ... 1120 ... ... ... ғылым мен техника, мәдениеттің көрнекті
өкілдернің биографиялық анықтамалықтары берілген. Сонымен ... ... ... ... жайлы қысқаша ақпараттар бар.
Бір басылымда жануарлар мен өсімдіктер әлемін кете алу ... бұл ... ... ... ... енген флора
мен фауна түрлері енгізілген.
Тарихи ... ... ... бар ауыл ... ... мақалалар жазылған. Мазмұны бір-бірін толықтыратын және ... ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Егер ... ... ... ... ... бір ... толық ашылған мақалаға
сілтеме беріледі.
Ктіап соңындаҒы «Қосымшалар» бөлімінде анықтамалық ... ... ... мемлекеттік премиялардың лауреаттарының тізімі, аймақ
туралы ... ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштер,
мақалалардың авторларының тізімі және т.б.
1.3. ... ... ... ... қазіргі өмірін, оның өткенін көрсететін
басылым болып табылады. Энциклопедияға ... ... 1997 ... 2002 жылы ... ... ... оқиғалар, мемлекеттік әкімшілік пен қоғамдық ұйымдар,
көшелер, алаңдар, тұрғын аудандар, өнеркісіпер, акционерлік ... ... оқу ... ... ... ... ... осы энциклопедияда орын беерілген. Мақалалардың көп бөлігі
ауыл шаруашылығы, көлік және ... ... ... ... ... ... ... Табиғи зоналар жайлы мәлімет береді – өзендер,
су қоймалары, қорықтар, санаторийлер, ... ... 1617 ... ... ... ... ... олардың есімдерімен көше, алаң
өнеркісіп, оқу орындары аталған.
Энциклопедияда көптеген фотосуреттер, карта-схемалар берілген. ... ... ... тарихындағы белгілі оқиғалардың тізімі берілген.
Мақалаларды жазуда ғалымдар, білім жүйесінің кәсіпкер мамандары ... Тіл ... ... ... ...... ХХ века» және «Тілтаным» сериялары
қазақ тіл білімі ғылымының тұтас антологиясын жасауды өз алдына мақсат ... Онда ... ... орыс зерттеушілерінің қаламынан ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы,
Қ. Жұбанұлы асыл мұралары, ... жас буын ... ... ... ... Ал ... ... бағдарламасы аясында он бес
томдық ... ... ... ... ... ... орфоэпиялық, аймақтық, этимологиялық және т.б. ... көре ... ... ... ... дәстүрлері мен әдет-
ғұрыптары» деген 2 томы да ... ... ... ... ... ... ... үлкен орфографиялық сөздігі
Елбасының Қазақстан ... ... ... «Мәдени мұра»
бағдарламасына сәйкес 2005 жылы «Арыс» баспасынан ... ... ... ... ... жарық көрді. Сөздіктің көлемі – 616 бет,
таралымы – 3000 дана. Жауапты редакторы – емле ... ұзақ ... келе ... ... ... ҚР ҰҒА академигі, прфессор Рәбиға
Ғалиқызы Сыдық. ... 53 000 сөз ... ... ... ... ... ... тіл білімі институтының ...... ... ... А.Фазылжанова,
Қ.Есенова, С.Жапақов, Н.Әміржанова, А.Әмібекова қатысқан.
Бұл – орфографиялық сөздіктің өңделіп, толықтырылған ... ... ... ... ... ... ... бар.
Ең алдымен, қоғамда болып жатқан түрлі өзгерістер мен ... ... ... ... ... ... жатқан жаңа
сөздер сөзтізбеде едәуір орын алған. Атап ... ... ... егемендік, ұшақ, дәйексөз, бейнетаспа, бағдарлама, әдістеме,
күнпарақ, тұсаукесер т.б. ... ... ... реті ... Оның
есесіне бұрынғы орфографиялық сөздіктерде орыс тілі арқылы ... ... ... ... ... архив, самолет, документ, протокол т.б.)
жаңа басылымда берілмеген. Оның себебі бұл ... ... ... ... ... ... (бағдарлама, жүйе, отбасы, мұрағат, ұшақ,
құжат,хаттама) қолданылуына байланысты.
Сөзтізбеде ... ... ... ... ... ... ... ескерілген. Мәселен, программа, система, ... ... ... ... ... ... ... т.с.с. сөздер сөзтізбеден
алынып тасталып, орнына қазіргі әдеби тілімізде қолданылып жүрген ... енді ... ... ... ... мен ... нұсқасы әлі де
жарыса, қатар қолданылуына байланысты екі ... да ... ...... телевизия – теледидар т.б. Яғни тіліміздегі атаулардың
қалыптану деңгейі, терминжасам үрдісі ескерілген.
Сөздіктің бұрынғы ... ... ... бірі – бұрын
бөлек жазылып, тіркес түрінде берілген сөздер бұл ... ... Яғни бір ... ... атау ретінде қолданылуына
байланысты сөздер біріктірілген.
Бұрынғы басылымдарда товар, поезд, завод, ... ... ... ... ... жаңа басылымда тауар, пойыз, мәйкі, стансы болып
өзгертілген. Яғни аталған сөздердің көпшілік қазақ ... ... ... ... осы ... ... кеткені әрі бірқатар
сөздердің (қарындаш, тауар, үтік) о баста түркілік сөз екендігі ескеріліп,
аталған ... ... ... ... ... заңдылықтарына сәйкес
өзгертілген.
Оқушылар арасында да, көпшілік қауым арасында да, тіпті дикторлардың
қолданысында да сөз ... ... ... ... ... ... ... ескеріліп, бірқатар біріккен сөздердің орфоэпиясы ескеріліп,
фонетикалық заңдылық ... ... Атап ... шегара,
қыргүйек, көгөніс, көгет өздері 4-басылымда да осы нұсқада таңбаланған.
«Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіндегі» ... ... ... жағынан болсын, сөзтізбеге алынған сөздердің сұрыпталуы ... ... ... ... тіл ... ... орын үлес ... Ол сөздердің қалыптасу деңгейі, әдеби тіліміздің дамуы бойынша да
құнды дерек бере алады. Алғашқы емле ... ... ... ... ... ... салыстырар болсақ, сөздік қорымыздың баю, ... ... ... ... ... ... болумен
қатар терминжасамдағы негізгі бағыттар мен ұстанымдар туралы, жаңа сөздер
мен көнерген сөздер туралы, жалпы ... ... ... даму ... жан-
жақты мәлімет алуға болады. Сөздік көпшілік қауымның ... жазу ... ... ... зерттеушілер үшін әдеби ... ... ... ... ... ... /3/
Қазақ тілінің орфографиялық нормаларын тұрақтандыруда, жұртшылықтың
жазу мәдениетін көтеруде орфографиялық сөздіктің алатын орны ... ... ... ... сөздіктің бірнеше басылымы жарық көріп,
әр басылым сайын сөздік толықтырылып, жүйесі жетілдіре түсті. Қоғамдық
өмірдің сан ... ... ... сөздердің, сирек сөздердің,
салғырт қордағы байырғы сөздердің молынан мақсат ... ... ... ... ... бесінші басылымы жарық көріп,
қажетін өтеп жатуы, ... ... іс. Бұл ... ... ... ... жасау, әдеби тілдің сөз байлығын барынша молынан
қамтитын сөздіктің түрін дайындау жөніндегі жұмыстар әрі қарай да ... ... ... ... мен ... ... байланысты, үнемі
қаламмен жұмыс істейтін жұртшылықтың белгілі бір тобына арналады. ... ... ... орфографиялық сөздіктің таралымы шектеулі
болғандықтан облыс, аудан көлеміндегі кітапханаларда, ... ... ... ... ескі ... ғана ұшырасады. Осымен
байланысты ... ... ... ... жұртшылықтың қолдануына
қолайлы, көлемі ықшам, таралымы ... ... ... ... қолға алу ісі қоғамдық қажеттіліктен туып отыр.
Осындай ... ... ... ... ... Орфографиялық
сөздік 100 000 данамен жарық көріп отыр. Бұл сөздікте бұрын ресми ... ... тілі ... ... ... ең ... ... негізге алынды. Орфографиялық ережелердің ... ... ... ... ... ... ... сондықтан ол жазу нормаларын заңдастыруда
басшылыққа алынатын нормативті құжат деп ... ... осы ... ... ... жазу тәжірибесінде оны басшылыққа алу,
онда көрсетілген нормаларды сақтау, жазудың қалыптасқан жүйесін ... ... – өз ана ... ... ... ... ... деп түсінетін адам мұндай ортақ мүддеден «меніңше былай» дейтін жеке
бастың субъективті пікірін жоғары қоймақ ... ... ... ... экономикалық қатынастардың өзгеруімен
байланысты мәдени-әлеуметтік құндылықтарды қайта бағалау жөнінде әр алуан
ой-пікір айтылып ... ... ... жол беру ... қоғамның
нышаны екені белгілі. Мұндай қоғамдық пікірлердің ең бір үлкен ... ... ... ... ... ... Бірнеше жылдан бері
мәдени-ғылыми жұртшылықтың көтерген бұл мәселелері ... ... мен ... ... ... өзінде қолға алынды.
Жазу-сызуды реформалау керек деп белгілі бір ... ... ... ... ұзақ ... ... ... әлеуметтік ауқымы аса зор іс болмақ.
2.2. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебе алып, қолданыс ... ... оның ... түрлі саласындағы қатынас құралы қызметін атқару
сапасына ерекше ... ... ... Яғни тіліміздің лексикасының
әлеуетін, оның қолданылу ... ... ... ... ... тек қана тіл ... ... сонымен бірге жалпы
республика зиялы жұртшылығының алдына тартылғаны мәлім.
Осы орайда қазақ тілінің әдеби және бейәдеби қолданыстарын ... ... ... саралауға көмекші бола алатын әдеби
нормадағы қолданыстардың баю көздерінің мол ... ... ... ... ... ... жауап береді.
Қай тіл болмасын оның құрамында үйреншікті норма болып қалыптасқан
жалпыхалықтық деңгейде ... ... ... ... әдеби сөздермен
қатар сөйлеу тілінде көне тілдің көрінісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... әр дәуірде іргелес, көрші
жатқан халықтармен қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ішінде ескі жазба ескерткіштерде кездеспейтін, ... ... ... бір ... ... тілінде ғана сақталып,
сол өңірге тән тілдік ... ... ... ... және ... ... болған бірліктер бар. Жинақталып сараланған мұндай тілдік
ерекшеліктер қазақ тілі тарихының маңызды ... ... ... ... ... мен өзге де ... ... қатысты кейбір
мәселелерді шешуге бай материал бола алады.
Осы материалдарды жинақтау ... ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты 1950 жылдан
бері диалектологиялық экспедициялар ... ... ... зерттеушілердің жиып-терген материалдары ... ... ... еңбектер, мақалалар мен сөздіктер
жарық көрді.
Аймақтық ерекшеліктерді сөз ... ең ... ... оның ... ... ... негізін қалап,
әрі қарай дамуына зор үлес ... ... ... мен ... ерекше аталуы керек. С.Аманжоловтың 1959 жылы орыс тілінде баслып
шыққан «Вопросы ... и ... ... языка» деген
монографиясының соңына тіркеліп берілген 4000-ға жуық сөзді ... мен ... 1955 жылы ... ... ... жуық сөзді
қамтитын «Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері (Лексика)» атты еңбегі
қазақ диалектологиясы ... ... ... ... сөздіктер еді.
1969 жылы «Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі» деген атпен 6000 сөзді
қамтитын бір томдық ұжымдық еңбек ... ... ... кейін де іздестіру
жұмыстарының нәтижесінде үш томдық сөздік шығару жоспарланып, оның ... ... ... ... ... ... айтылған сөздіктердің
негізінде және ... 10-15 ... ... ... ... мақалалардағы материалдардың басын қосып,
толықтырудың нәтижесінде жаңадан 22 мыңнан асатын сөз бен сөз ... ... ... ... ... тұтас бір кітап түрінде оқырман
назарына ұсынылып отыр.
Сөздікті құрастыруда көп жылдар бойы диалектологиялық экспедицияларға
қатысып Тіл білімі ... ... ... бөлімінің картотекалық
қорын үнемі толықтырып диалектологтардың, жоғары оқу ... ... ... диалектология саласы бойынша диссертациялық еңбек жазған,
сондай-ақ шет ел қазақтарының тілін зерттеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар алыс шет елдер Монғолия, Қытай, Ауғанстан,
Иран елдерінде оранласқан қазақтардың тілі бойынша едәуір көлемді материал
енгізілді. ... ... ... ... сөздіктерде Қазақстан
территориясынан тыс жерлерде қоныстанған қазақтардың тілдік ерекшеліктер аз
қамтылған еді. Ал ... ... ... ... шет ... қазақ
диаспорасы бойынша материалдар тыңнан қосылып отыр. Сөздіктің атының да
«Диалектологиялық» ... ... ... ... осымен байланысты. Өйткені
Қазақстан жеріндегі сөйленістермен қатар, ... бір ... ... ... өзге ... ... ... жазбаша және ауызша да әдеби
нормаларын қалыптастырып, өз бетінше ... келе ... ... ... тек ... ... ... гөрі аймақтық тіл деп атауға туар
келеді. Мұның мысалы ретінде өз жазу-сызуы, ... тілі ... ... ... тілі ... ... ... тілін келтіруге боады.
Әдеби тілде қолданылмайтын сөздердің бәрін диалектиз, аймақтық сөздер,
жергілікті ерекшеліктер қатарына жатқызуға болмайтыны белгілі. ... ... ... ... ... ... (окказионализмдер)
сөздерге, варваризмдерге жататындары кездеседі. Аймақтық сөздерге әдеби тіл
нормасына жатпайтын таралу шегі ... бір ... ... ... қолданыстар жатады. Бұлар, яғни, аймақтық сөздер, жергілікті
ерекшеліктер әдеби тілді байытудың сөзжасам арқылы жаңа сөз ... ... сөз алу және т.б. ... бірнеше жолдарының бірі. Қазақ
диалектологиясы бойына тұңғыш мақала жазып, «жергілікті ... ... ... ... Ж.Аймауытұлы әдеби тілді байыту үшін көрші тілдерден
сөз алудан ... ... өз ... іздеп табу жағына ерекше ... ... ... ... тұрғанда әғлөтті (ор. оглобля), ершік тұрғанда
сөделкені немесе мая, шөмеле тұрғанда ... (ор. ... ... деп ... ... Тіл ... // Еңбекші қазақ,
09.03.1926). Әрине, жергілікті ерекшеліктерді бет алды әдеби тілге ... ... бір ... ... ... ... сөздердің әдеби
тілді байытатын немесе ... ... ... ... ... ену ... ... сөздер де бар.
Осы жағынан Ж.Аймауытұлының ұсынған ... ... ... құрамындағы әдеби тілді шұбарлайтын сөздермен қатар оны
байыта ... ... де ... ... ... жөн. ... ... алғанымен әдеби тіл құрамына ене қоймаған ... ... ... жүрген кәсіби сөздерді жатқызуға болады. Олардың
ішінде мақта, балық, бай-бақша, мал, диқаншылық, т.б. шаруашылық, ... ... ... ... жоқ ... ... кезддеседі. Мәселен,
оңтүстік аймақтарда әдеби тілге ену әлеуеті ... ... 20, ... 15 ... ... бар. Тек ... ... ғана байланысты
қолданылатын жалпыхалықтық сипатқа ие болмаған оңдаған ... ... күні кеше ғана ... бәр аймақ көлемінде қолданылаған шабандоз,
диқан, мұрат, дуал, зембіл, арасан суы, ... ... ... ... ... еніп ... Сол себепті көсек – мақта түйнегі; өттік – қармақтың
тілі; жұтпа – үлкен қармақ; ... – гүл ... ... ... ... болбол, қызық ұрық (қауын атары) т.б. көптеген ... ... ... ... ... сөздікке енгізілді. Олардың
көпшілігі қазіргі қазақ ... ... ене ... ... мол ... ... жиып-теріп әдеби тілдің қажетіне, кәдесіне жаратпаса, олар
не ... не ... тіл ... ... онда ... ... қордан шығып қалуы мүмкін.
Сондықтан Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі, сонымен ... ... ... ... ... ... бір аудан не бір облыс көлеміне
ғана ... ... ... ... әдеби тіл терминологиясын
байытуға қажетті сөздерді жарыққа ... ... ... ... ... ... игілігіне айналдыруда бұл сөздіктің пайдасы мол.
Сөздікте тіл білімпаздарына, ... тіл ... тіл ... ... ... мәселелерімен шұғылданып жүрген
мамандарға, сөздікші-лексикографтарға қажетті тың, соны материал ұсынылған.
Сөзтізбеде ... жер ... ... ... пен ... ... және ... атаулары тіл мамандарына ғана ... ... ... да, ... ... ... мен
публицистерге, тарихшы-этнографтар мен өнертанушыларға да қызықты дерек
бола алады. Сондай-ақ сөздікті жоғары оқу орындарының студенттеріне, ... мен тіл ... ... оқу құралы ретінде пайдалануға
болады.
2.3. Қазақ тілінің синонимдер ... ... ... ... ... ... ... тілге
сұранып тұрған бірлі-жарым жерігілікті ерекшелігі бар, көнерген және кәсіби
сөздер де берілді. ... ... ... ... ... ... мағыналық реңктері түгел қайталанбай, басты мағыналық ерекшелігіне
ғана сипаттама берілді. ... ... көп ... анықтау түсіндірме
сөздікке жүктелетіні белгілі.
Сөздік мәтінін түзуде А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі ... ... қоры ... Сондай-ақ жұмыс барысында «Қазақ
тілінің түсіндірме сөздіктері», «Абай тілі сөздігі», ... ... ... ... ... ... ... тілінің
далектологиялық сөздігі», энциклопедиялық сөздіктер пайдаланылды.
Қазіргі әдеби тілдің қалыптасып, ғылым мен техниканың ... ... ... ... деген сұраныс та арта түспек. Сөздіктер бір емес,
әлденеше рет жасалып, қолдан-қолға өтіп ... ... ... ... ... сөздікте синонимдік қатар құрайтын төрт мыңдай сөз ғана ... ... оның ... әлденеше рет арттырып, өңдеп, жетілдіріп
оқырман қауымның кәдесіне жарату мақсат тұтылды. Бүгінде ... ... ел ... қол ... кезімізде лексикографиялық жұмыстар,
түрлі жаңа сөздіктер, анықтамалықтар тіл мәдениетіндегі табыстарды, ... ... ... ... дер ... ... ... берудің көрінісі ретінде маңызын арттыра түсуде. Олай болса, ... кең ... ... ... ... күшті, мүмкіншілікті әлі де сан
алуан, түрлі-түрлі, сапалы ... ... ... ... Бұл ... ... талабы. Бүкіл баспасөз, мектеп, радио, теледидар
хабарларының, оқытылатын ... бәрі де ана ... ... ... ... ... ... Сөздіктер тілді жүйелендіріп, ауа
жайылушылықтан сақтандырады, әдеби ... ... ... ... әрі ... арта түсуіне тікелей ықпал етеді. Бүгіндері төл тілімізде
күнделікті ... ... ... ... ... ... ... және ғылыми-техникалық әдебиеттер көптеп шығарылуда, сонымен
бірге тілді алдағы кезде бұдан да бай, әрі ... ету үшін оның ... ... ... ... ... ... қажет.
Күнделікті тәжірибеде синонимдердің қолдану аясын орнықтырып, саралап ... ... ... ... мектеп оқушылары мен студенттер, филологтарға,
жазушылар мен аудармашыларға, баспасөз қызметкерлері мен ... мен ... ... тілін тереңдеп үйренуді мақсат тұтқан
барша оқырман қауымға арналған. Сөздік синонимдердің реңктік айырмашылығын
айқын ... ... ... дағдыладыратын көмекші оқулық қызметін
атқаруға тиіс.
Сөздік «Арыс» баспасы мен А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл ... ... ... ... ... ... ... көріп
отыр. Сөздікті баспаға дайындауға белсене қатыстандар «Арыс» ... ... ... пен ... ... ... «Тұлға» сериясы
«Арыс» қоры сан ғасырлық тарих тасқынында өшпес, аттары ХХ, ХХІ ... ... ... ... ... ... ... ұлықтау
мақсатында «Тұлға» атты жаңа жобаны ... ... ... еді. Бұл
топтаманың 10 кітабы жарық көрген, баспа ұжымы әлі 100-ін ... ... ... ол ... атақты «ЖЗЛ» кітаптары секілді ... ... ... ма деген үміт бар.
3.1.1. Сұлтан Бейбарыс
Топтама «Сұлтан Бейбарыстан» ... ... ... ... кейінгі томдар атаулары: «Әбілқайыр хан», «Сырым батыр»,
«Исатай батыр», «Махамбет батыр», «Құрманғазы», «Дина күйші», ... ... ... ... – қазақ тарихының қақ төрінде отырып,
есімдері алтын әріптермен жазылатындар. Олардың есімдері ... ... ... қомақты тараулары болса да, бүкіл қазақ елінің
тарихын бұларсыз ... ... ... ... ... ... ... ноталары болатын себебі, қазаққа ортақ тармақ-тармақ болмыстардың
бір-бірімен байланысып жатқан ... ... ... ... осы ... ... және ... қандай тарихи істер атқарғандарын әр тұрғыласымыз
жатқа біледі. Бірақ қандай дәрежеде білетіндігі басты ... ... ... ... ... білсе, біреулері әр жерде, әр ... ... ... оқу ... ... ғана ... ... білгісі келетіндері тіпті тарихи, әдеби, мәдени
зерттеулерге ұмтылыс ... ... де бар ... ... аян.
Мәселен, Бейбарысты алайық. Бұдан 20-30 жыл бұрын Бейбарысты
білетіндер өте аз ... ... ... ... ... ... ... ғана болмаса, жалпы жұртшылық ол туралы Мансуров түсірген фильм
арқылы біліп, ... ... ... ... ... ғана Бейбарыс
бабамыз туралы терең үңілуге құштарлық артқандығы ғылыми мақалалар мен ... ... ... ... ... осы ... оның ... тұлғасы
да, өнердегі тұлғасы да жасалып жатқандығы шындық. Осы материалдар әр
баспадан ... ... ... әр ... ... жобасының «Сұлтан Бейбарыс» атты бабамызға арналған жинағы ол
туралы барлық материалдардың басын біріктірген. Мұнда ағылшын жазушысы Д.
Ольдридж, М. ... Ә ... М, ... Қ. ... ... ... т.б. ... шығармалары, тарихтық мақалалары мен монографиялық
еңбектерінен ... бар. ... бәрі ... ... Бейбарыс кім, оның
қазақ тарихындағы, әлем тарихындағы орны ... ... ... ... ... ...... астана
Халқымыздың ежелгі өмірі туралы көп мағлұмат беретін нәрсе – ... ... ... ... қала ... байланысты ғылыми
еңбектер мен қаланы ертеде көзімен көрген ... ... ... ... ... ... ... Сарайшық мәселесінің
де халықты қызықтыра бастаған тұсы – еліміз егемендік алғананнан кейінгі
жылдар, әсіресе осы тарихи ... көз ... ... ... селосындағы мемориал мен мұражай. Тарихи ... ... ... ... ... ... қызығушылық тудырса, өз ғалымымыз
Ә.Марғұлан ХХ ғасырдың 50-ші жылдарында ғана ... ... Бұл ... үшін маңыздылығы қисапсыз. Әттең, замандар бойына Жайықтың табиғи
көшпелі арнасының ... ... ... ... су ... кетуі
тарихшыларымызды үлкен өкінішке қалдыруда. Әйткенмен, қазіргі қалған
жұрнақтарының өзі ... ... ... Ә.Марғұланның жергілікті
өлкетанушы М.Намазғалиевтің, археолог З.Самашевтің ... ... ... ... ... асыл ... көздің қарашығындай
аялаудың нәтижесі біздің қиял көзіміздің өткен ғасырларға үңілтуге қызмет
етуде. Қолымыздағы «Сарайшық хандары» атты 300 ... ... ... ... Сарайшық қаласы туралы сырлар шертеді. Әп дегеннен «Сарайшық
– тарихи астана» атты Иманғали ... пен ... ... ... көзімізге түседі. Бұл ғылыми еңбек қазақ және ... ... ... ... ... ілестіріп алып кететін ... ... ... ... ... «Сарайшық – қазақ
хандығының тұңғыш астанасы», ... ... ... ... ... атты ... Бату хан, ... хан, Ноғай батыр, Ер
Едігелердің ғұмырнамалары туралы қызықты мағлұматтар ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар» атты үлкен материалында ғалымдар атап жүрген, осы
Сарайшықта жерленген жеті хан ... ... ... Тоқа, Жәнібек, Әмір
Охас, Ших-Мамай, Қасым хан, Жүсіптер туралы деректер ұсынады. ... ... ... орыс тілінде «Керей және Жәнібек хандар», Асқар ... ... ... ... «Хақназар хан» атты ... ... ... ... орда» және «Сарайчук: переправа,
некрополь, столица, развалина» атты ... ... ... ... ... ... берген жазбалар Сарайшық ... ... ... талай
оқырмандарға терең ғылыми мағлұматтар алуына мүмкіндік береді.
Осы кітап баспаға дайындалып жатқанда, наурыз ... ... ... ... ... ... Жеңісбек Мұстафин
«Сарайшық қаласының тарихы мен ... атты ... ... қорғаған. Бұл Сарайшық мәселесінің ғылыми айналымға түсуінің
басы болса керек. Зерттеуді ... бері ... келе ... ғалымның
пікірінше, қазір айтылып жүргендей, Сарайышықта жерленген жеті хан ғана
емес, одан әлдеқайда көп ... Бұл ... ... әлі алда ... ... бұрынғы астанасы Сарайшық талай ғылыми зерттеулерге азық
болады деген ойдамыз. /5/
3.1.3 Әбілхайыр хан
Тарихымыздағы даңқты хандардың бірі – ... Оның ... ... те кем ... ... де ел үшін бастарын талай өлімге тікті. Ел
сүйгіштігі, патриоттығы ... ... ... ... жатады, бірақ
екеуінің ел үшін арпалыс кезеңдері екі ... еді. ... ... ... әрқилылықтар болды.
Қазақ тарихындағы үлкен трагедия Әбілхайыр ханға байланысты ... ... сол – ... көзі тірі ... ... ... ол
өлгеннен кейін де бірнеше ғасыр бойына рухының ... ... ... ... ... ісі – елі мен ... ... қамаған оттан аман
алып қалып, кейінгі ұрпаққа табыс ету еді. Оны өз заманындағы хандар мен
сұлтандар ... ... ол ... ... кетті, жаңа замандар ғұмыры
басталса да, ғалымдар әлі дұрыс түсіне алмай келеді. Әр ... сол ... ... ... не ... еді? ... жауы көп ... Оның жауы
бауырлас татарлар да, башқұрттар да болғандығы ... ... ... орыстардың айдап салып отырғанын Әбілхайыр білді. Жоңғар қалмақтары
200 жылға дейін шапқыншылығын тоқтатпаған, еліміздің ата жауы ... ... ... ... ... ... айдап салып оырған Ресей ... Қара ... бір ... ... ... ... тағы ... түпкі мақсаты Иван Грозный, Бірінші Петр салған бағдарламананы
жүзеге асыру еді. ... де, ... кең ... байлығына ие болу –
армандары болды. Қоқан, Хиуа ... да ... ... ... ... алауыздықтары бір жағынан ызаға булықтырды. Әбілхайыр осындай
оттың ортасынан елін аман алып ... ... ... Ресейден достық,
одақтастық сұрады, бодандық емес. Ресей ... ... ... де,
Әілхайыр оны қабылдамайтындығын сөзімен де, ... де ... ... ... ... ... ... қазақтың аман
қалуында үлкен ролі болғандығын әлі ... ... ... ... ... ... ... тарихи істеріне арналған талантты жазушы
Әбіш Кекілбаевтың ... ... атты ... ... қауым
әдебиеттегі ерекше құбылыс екенін мойындағысы келмейді. Әбілхайыр әрекетін
сатқындық деп есептейтін ғалымдар мен ... ... ... дер ... ... әлі ... ... келе жатқандығы әмбеге
аян. Эпопеяны жалғастыруды жазушының 20 жыл бойына үзіп тастауына осы ... ... ... ... «Ит ... ... көшеді» дегендей, Әбілхайырды
тарихшылардың бірқатары арашалап бағуда. Оны алдымыздағы «Әбілхайыр хан»
атты тұлғалық ... ... ... ... ... ... ... ғылымының докторы, профессор Әбілсейіт Мұхтардың,
жазушы, халықаралық «Алаш» сыйлығының ... ... ... ... ... профессор Серік Мешімбаевтың, тарих ғылымының
докторы профессор Б.Кемеков пен тарих ... ... ... еңбектерінен және сонымен бірге 1736 жылы кіші жүз ханы Әбілхайырға
барып ... ... ... ... ... Джон Кэстльдің күнделігінен
үзінді кітаптың қазақ тілінде құрастырған бірінші бөлімінде жарияланған.
Ал кітаптың ... ... ылғи орыс ... ... ... тарих ғылымының докторы, профессор Жанұзақ ... ... ... ... ... Әбдіровтыің, тарихшы Санат Көшімбаевтың,
тарихшы И. Ерофееваның, тарихшы Серік Әжіғалидың еңбектеріне орын ... ... ... ... ... тарихындағы өшпес орын, оның
атқарған ұлы әрекеттері туралы тарихи деректерге ... ... ... ... деп ... ... ... Сырым
Қазақ тарихында ХVІІІ ғасырдағы шаруалар көтерілісін басқарған ел
басқаушысы, би, шешен, батыр Сырым ... ... ... орын ... Сырымның халық арсындағы даңқы шешендігімен, билік сөздерімен
тараған. Батыр туралы ... ... ... ... ... ... ол
басқарған көтерілісті аттап өте алмағандықтан, кіші жүз ... ... аз ғана атап ... Бұл ... тек ... тарихымен
айналысып, дәріс оқитын оқытушылар ғана біледі. Ал мектептерде ... ... еді. Тап өту – ... ... өту ... ... халықтың санасына,
мектепте тарихтан, әсіресе Махамбетке байланысты әдебиеттен Исатай Тайманов
бастаған шаруалар ... ... ... ... ... ... ... жатқан, 14 жылға созылған Сырым Датұлы бастаған шаруалар
көтерілісі әр адам ойында «Иә, солай болыпты» ... ... ... ... Мұның себебі, Сырымның батырлығы, көтерілісті ұйымдастырушылығы
туралы орыс тарихшысы М. П. Вяткиннің «Сырым батыр» атты ... ... 1947 жылы ... да, ... қайталанып басылмады, ал қазақ
тарихшылары батырға арналған зерттеулермен ... ... ... тарихи көркем шығармаларды аз жазды. Басшылықтың қас-қабағына
қарағандықтың салдарынан осылай болғандығы да рас ... ... ... ... ... атайды да, оның батырлығы қандай
көтерілісте көрінгендігін шала білді. Есесіне, Сырымның шешендігін жақсы
біледі әрі оның ... ... ... ... өмір ... ... алумен келеді. Оның шешендік сөздерінің халық арасына
кең тарауына ауыз ... ... ... роль ... ... ... ертеде жазылған Вяткиннің тарихи очеркі 50 жыл өткенде,
әрең дегенде 1998 жылы қайта басылды, ... ... ... ... қорғай бастады, әр жағдайда мақалалар, ... ... ... Ертеде шығай-тоғайда жазылғандары бар, қазіргі жазбалар бар,
әрбіреуі әр ... ... ... ... ... еңбектердің басы
біріктіріліп, Сырым Датұлының кім ... ... ... мағлұмат «Сырым
батыр» атты тұлғалық бейне беретін ... ... ... Бұл жинаққа,
әрине, М.П. Вяткиннің қомақты ... ... ... жоқ. ... ... ... ... өміріне тарихи және әдеби бейне беретін еңбектер
бар. Кітап бес ... ... ... ... ұлы ... ... Мұқановтың
«Сырым туралы мақаласы»; ... ... ... ... Ә. Әлімгереевтің, Ж.Мұратбаев, Ә.
Қойшиевтердің ғылыми мақалалары берілсе, екінші бөлімде ... ... ... ... зерттеу; үшінші бөлімде Сырымның ... ... тап ... ... бөлімде Сырым жайлы көркем
шығармалардан тарихи дастан, ... ... ... атты ... Ғ.Қараштың, Қ.Мырза Әлінің Сырым туралы өлең-жырлары енген.
Бесінші бөлімде ылғи орыс орыс ... ... ... ... ... ... Зерттеушілердің батыр жайлы еңбектерінен үзіндіні
берейік:
Cырым Датұлы жайында. Батыр туралы ойлар.
Ресей патша үкіметінің отарлау саясатынан Бұқар ... жаны ... ... жоқ. Бұл кезде Әбілқайыр хан билеген Кіші жүз елі отаршылдық
саясаттың улы дәмін тата бастады. Орта ... ... ... ... арбасуға кіріскен патша үкіметінің орта жүзге де ... дәмі – ... ... жырау көрді, оның жанын түршіктірген осы уақиға еді.
Кіші жүз де патша ... ... ... бағынған жоқ, «Ақтабан
шұбырынды» оқиғасынан кейін олар азып-тозып, ... ... ... Бір ... ... тақау көшіп барып қоныстанды. Осындай
дағдарысты пайдаланған Ресей патшасы – Анна ... кіші ... ... ... елші ... оның өзіне бағынуын өтінді. ... ... хан ... ... екен, Әбілқайырдан «рұқсат» алып, патша үкіметі 1737 жылы Ор
өзенінің бойына «Оренбург» крепосын орнатты. Сонан кейін оны ... ... ... де, ... пен ... ... ... төгіп, күш
алғаннан кейін, қазақ халқын әлдилеуді доғарып, күшпен жуасыту әдісіне
көшті. Бұған ... ... да, оны ... ... ... тырп
еткізбеді.
Әбілқайыр өз хандығынан айырылмас үшін, патшамен бірде шын, ... ... жүре ... ... ол ... өзге ... ... ұстап, оларға үстемдік еткісі келді де, соларға шабуыл жасады. Бұған
шыдамаған орта жүздің мықты бір сұлтаны ... ... Оның ... өз ... ... хан ... сайланды. Ол Ресей патшасының
айтқанын бұлжытпай орындады.
1773 жылы патша үкіметінен қысым ... орыс ... мен ... ауырлық түскен қазақтар көтеріліске шықты. Осы кезде Нұралы хан
мен оның жақтаушылары ... ... ... жылы ... ... Жайық бойына Уральск (Теке) қаласын салдырды.
Ондағы ойы, отарлау саясатына қарсы бас көтерген қазақ пен пугачевшылардың
қалдығын біржола басу ... ... ... орнын кеңіту; қазақ халқы мен орыс
казактарының еңсесін баса түсу еді.
Уральскіде, Гурьевте, ... ... ... «шекара әскері» Кіші
жүз халқына өте тынышсыз болды. Ханға, ханды жақтаған қазақ феодалдарына
сүйенген патша ... ... кіші жүз ... ... ... Екі ... ... жанына батқан қазақ ашынды; ашынған, көтеріліске
көңілі ауған халық басшы іздеді, батылды басшы – ол ... ... ... ... ... руының Байбақты дейтін бұтағынан. Оның
нақты қай жылы туғанын тарих әлі анықтаған жоқ. Халық ... ... ... ... ... биі, ... ... болған. Бір кеңесте,
Нұралы хан Сырымның қарындасын алған күйеуі еді дейді.
Сырым заманынан сақталған құжаттарға, халық ... ... хан ... да, ... арасында да Сырым батыр беделді болған.
Бір деректерде Сырымды хан ордасындағы ықпалды ... ... еді ... хан ... ... ... қарамай, 1783 жылдан бастап
Сырым батыр хан ... да, ... ... де ... ... ... ... наразы халық Сырымның соңынан ерді. Сырым бастаған халық
көтерілісі қимылға кірісті, 1783-1797 жылдар арасында ... ... ... рет хан ... патша үкіметінің крепостарына
шабуыл жасап, соғысты.
Профессор А. В. Шестаковтың редакциясымен 1941 жылы ... ... ... ... ... ... халық көтерілісі былай сипатталады:
«Қазақтың ақсақалдары мен байлары Россиямен, Қоқанмен, Бұқара хандығымен,
Қытаймен сауда ... осы ... бәрі ... ... ... әсіресе, шабуыл жасаған – Ресей. 2 Екатерина патшалық құрған
заманда Кіші жүздің көп жері ... ... Бұл ... хандары қазақ
халқын сатып, Ресей патшасына қазақ жерін алуға көмек етті.
Халықты сатушы ... ... ... ... орыс ... ... рет көтеріліс болды.
1783 жылы көтеріліс жасаушы ... ер ... ... ... ... ... ... білмейтін көсем Сырымның бастауымен
қазақ халқы жауларымен он төрт жыл бойы ... ... ... ... ... Сырым бастаған халықтың бұлай көтерілуіне бір ... ... ... ... қатты жүргізуі болса, екінші
жақтан, өзі талаумен қоймай, көршілес елдерді жауықтырып, ... ... ... бас боп, көп кісі қол ... 1794 жылы Кіші ... ... патшасы 2 Екатерина жазған хатында былай дейді: «Әннел ант етіп уағда
қылған (1732 ... ... хан ... ант. – С.М.), ... ... ... бір мың екі жүз ... алды, төмен Ши суы ... ... ... дегеннің жылқысын және біраз ... соң ... ... ... үш жүз ... ... ... және Астрахан қаласы Беріш ... ... ... ... бермеді және Үйшік (Гурьев) мен Жаман қаланың
(Орск) арасынан Андрей қаласында Метрей ... ... ... болды, сол
одаман болғанда алты жүз ат, тоқсан өгіз алды, тілеп ... ... ... ... ... ... ыза ... Қаратау бидің
жағасын жыртты, он бес кісіні өлтіріп кетті, 45 кісіні тірі (пленге) ... ... ... ... бидің баласын қоса әкетті.
... Патшаның указы келген болар ма деп , 5000 үйлі ... ... ... ... шыға ... ... ... жатқан уақытта боран соқты,
қариялар өлді, кемпірлер, балалар өлді, ботасы, бұзауы, құлыны өлді».
Бұл хаттан патша ... ... Кіші жүз ... ... ... талауда ұстағандығы айқын көрінеді. Хатқа 184 кісі қол
қойған, бірінші боп қол қоюшы – ... ... ... ... ... ... қарағанда, патша үкіметі қазақ
халқын талауды тыюдың орнына күшейте түседі. Хан, ханды жақтаушылар ... ... ... ... ... ... ... үдейді; ақыры,
1797 жылы Сырым батыр бастап ... ... Есім ... өлтіруіне
соғады.
Есімнің өлтірілуі – патша үкіметін шошытады. Бұл оқиғаны қайталатпау
ниетімен патша үкіметі қазақ ... ... ... шығарады. Қарулы
қалың әскерге төтеп бере алмай, Сырымның қолы жеңіледі, Сырым ... ... ... аты естілмейді. Бір мәліметте «Сырымды Нұралы ханның тұқымдары
өлтірді» дейді. Бірақ қалай өлгені әлі мәлім емес.
Сырым батырды ... ... ... тамаша халық батыры образында
жырлаған. Ол жырлардың көбі ... ... ... жоқ, ... жиналған
жоқ. Сырым туралы әдебиеттік материал қолымызда жөнді болмағанымен, әдебиет
тарихының оның аты мына себептермен кіргізілді:
Бірінші, ... ... ... ... жырау патша үкіметінің
отаршылдық саясатынан соққан ызғардың алыстағы демінен қалтыраса, Сырым
батыр сол ... ... ... ... ... ... ... жырау
отаршылдық өртіне алыстан байбалам салып, оның арты неге ... ... ... ... сол өртке шарпылып, оны сөндіруге
жанталасты. Сырым көтерілісі Бұқар жыраудың жырында айтылған қауіптің расқа
шыққанын іс ... ... ... ... – одан кейін екі жүз жылға созылған қазақ
халқының азаттық алу жолындағы ұлы ... ... ... тағы басқалардың көтерілісі, 1916 жылғы көтеріліс –
Сырым көтерілісінің дамуы, өркендеуі. Сол ұлы ... ... ... ... қол ... ... революциясына жалғасты.
Үшінші, Сырым батыр туралы жасалған әдебиет мұралары ... ... ... халық аузынан жиналған біраз әңгімелері бар. Ол
әңгімелердің анализі – Сырым батыр ... ... ... мәліметтер. Бұл
әңгімелер қысқа, жеткіліксіз болғанымен, Сырымның образын ұғынуда маңызы
зор.
Қажығали Мұқанбетқалиұлы
Сырым ... ер ... күн ... ... су ... жаугершілік заман
тығырыққа әкеп тіреген соң, сол бір тарихи тар кезеңде елінің есін жиғызар
мүмкіндік табуды ... ... ... ... ... ... ... талай дүмділер араға ат сабылтып, елші ... ... – орыс ... бет ... еді. ... қыс ... болса арқар
ауып несі бар» демекші, ел-жұртының шекесі шылқымай болып отырса, өзге
біреуге кіріптар болып ... ... ... жын ұрып па?! ... ... тап ... кер заман соған мәжбүр еткені ғой. ... ... «хан ... ... теңгеру», мәселен, Әбілқайырға
жеңіл болды деп кім айта алар?
Сонымен... «өз алдына жұрт болып тұра алатұғын болмаған ... ... ... ... жарты ғасырдай уақыт өткенде,
баяғыдан бері қанатының астына ... ... ... ... екі
басты самұрық құсы қазақ даласына қанды шеңгелін ақырын-қырын батыра түсті.
Әрине, патшалық Ресейдің отарлау ... ... ... ... ... жүзеге асырмақ болған Жайық казактарының ... ... ... ... де, ... ... да Кіші ... ешқашан
толастаған емес. Барымтаға – қарымта қашан да ... ... ... ... ... ... ылғи ... түрде жүргізілген, бір
басшыға бағынып, бір орталыққа топтастырылмай келген. Мәселен, 1783 ... ... ... ... ... Тасболат пен Есболат батырлардың Гирьял
бекінісіне, Тама ... ... ... мен ... ... және Ильинск
бекінісіне, Тіленшінің Елек қамалына шабуылдары – осындай бытыраңқы
күрестің ... ... ... ... да ... ... ... кете алмай, көп ұзамай-ақ аттан түсіп қала берген.
Барлық жерде өрбіп келе жатқан қозғалысқа ... ... оны ... ... ... ... құлақ естіп, көз көрмеген дәрежеде кең
жайдырған адам – тек қана ... ... ... Атап айта кету ... ... қазақ халқының жаумен шайқастары – Отан ... ... ... болса, Сырым бастаған ... ... ... ... басқаша. Бұл – халқымыздың тарихындағы ұлттық езгіге,
отаршылдыққа қарсы бағытталған ең ... ... ... ... ... қарау орынды болмақ. Сырым бастаған ұлт-азаттық
көтерілісінің кейінгілерге ... тағы бір ... әрі ...... ... қару алып ... енді бірде қарсыластарымен
мәмілегерлікпен, саясатпен, ақылмен арбап, 1873 жылдан 1797 жылға ... ... ... ... ... де – ... ... халқын
қан сасытып қырғызбай, елінің еңсесін түсіргізбей, ... ... ... ... ... аяқтағанында.
Рас, қаншама ақылды, қаншама сұңғыла болса да, Сырым отаршылдық
жүйені жеңе ... жоқ, ... ... ... ел ... ... болған
лас аяғын уақытша болса да тартқызды емес пе?
Қандай да бір тарихи тұлғаның қоғамдық қызметін, ... ... ... ... түсіну үшін, әрі әділ бағалау үшін, ең алдымен, ... ол ... ... ... ... ... оның ... анықтап алған жөн.
Сырым Датұлының туған-өлген жылдары атап көрсетілген жазба
деректер жоқ. Әйтсе де, ... ... ... ... қариялардың
айтқандары мен туыстарының есінде қалған ескілікті сөздерді ... ... ... ... ... ... бетін ашуға болады.
Бұл күнге дейін жұртқа анық ...... ...... Алшын. Алшын ішінде Байұлы. Байұлының Сұлтансиығынан, руы Байбақты.
Байбақты ішінде Әйтімбеттің Шоланынан.
Сырым ... көп ... Б. ... ... ... ... ... Үмбет Ыбыраев қарттың: «Сырым Дат баласы 1750-1760
жылдардың арасында туған... 60 жасында ту тігіп, ханға қарсы аттанған екен,
79 ... ... ... болыпты» деген пікірін келтіреді де, ... ... сай ... ... ... ... шығара алмаймыз, бірақ бұл тарихи
деректерге сай келетініне күмәніміз бар. ... ... ... ... ... 1802 жылы ... жетер-жетпесінде дүниеден озды десек, 1742-
1743 жылдары туған болады, онда оның ... ... ... да ... ... көреміз.
Сырым тек қана батыр емес, қол бастаған көсем, сөз бастаған
шешен, ... қиын ... де оза ... ... ... ... ... байқалады. Оны Есқара батырдың мына сөздерінен байқаймыз: «Ойлауық
десең – Бұлан бар, Озаған десең – Сырым бар».
Сырымның өз ... ... озық ... тағы ...... ... ханның және хан өкіметінің орнына ел билеудің
жаңа үрдісін – прогрессивті үлгісін дүниеге әкелгендігінде. Осы ... ... ... ... ... ... ... айта алмай келе жатқан бір
шындықтың басын арши кеткен дұрыс. Ол – Сырым ... ... ... ... ... басшы, реформатор болғандығы.
Осыдан жетпіс жыл ... ... ... адамдарының бірі,
белгілі тарихшы Михаил Порфирьевич Вяткин: «Тарих мынаны айқын көрсетеді.
Ол – Сырымның өз ... ... ... сүйіспеншілігі; өз халқын сатқан
ел басшыларымен ешқашан ымыраласпайтындығы; өз ... ... ... ... ... ... үшін ... аямай күрескені... Қазақтар
халық қамы үшін ... осы бір ... ... есінен шығармақ емес».
Ж. Мұратбаев, Ө. Қойшиев
Сырым батырдың сыры
Сырым батыр Бұқара, Хиуа, хандарымен келіссөз жүргізгенде саяси
сыртқы еркіндікті сақтап, екі ... да ... ... ... ... ... мойындатып отырған. Ол қол бастап орыс патшасына қарсы
шыққанда қазақ халқының өміріндегі негізгі үш ... ... ... ... күн ... тозып, ыдырап бара жатқан қазақ мемлекетінің
іргесін бекемдеп, дербес, егемен ел дәрежесіне жеткеру.
Екіншісі, хан ... ие ... ... халқының тағында отырған
сұлтандар туған елдің мүддесін қорғамай, қазақ ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті қуыршақ хан үкіметін
құлатып, өз билігін халық сайлаған үкіметке алып беруді, ... ... ... жер мәселесін шешіп, атамекеніміздің тұтастығын сақтап, жерді
бүкіл халықтың ... ... ... ... ... таптатпауды, бастырмауды алдына мақсат етіп қойған.
Елім деп еңіреп жүрген ... ... ... бара ... ... істеген әрекетінен уланып қаза табады. Ол Қарақалпақ
жерінде, Әмударияның бойында мәңгілік ұйқыға ... ... ... батыр Датұлының кіндігінің қаны ... ...... ... басталып, аяқталатын Бұлдырты өзенінің құяр сағасы.
Сырымның әкесі Даттың қыс қыстауы үлкен Айдын, Қара ... ... ... Жаз ... ... сор, ... ... Құмақ, Қырмызы,
Қоқайылдың аралығы. Бұл өңір Сарыой деп ... Жері ... ... суы мол – ... ... ... Жиі ... төмпешіктер бұл маңда
бұрынғы уақытта қаз-қатар қоныстанған ауылдардың ... ... бір ... ... ... жұрт ... елі» деп ерекше атапты. ... ... ... күні ... дейін Сырым бабамыздың ұрпақтарын
өз жерінен бездіре алмапты. Қазіргі Жетікөл совхозында ... ... ... қара ... ... ... ... өз кіндігінен туған
бес баласы осы жерде жасаған. Сырымның жолын қуған – үлкен ұлы Жүсіп. Қазы
да ... ... ... елін ... ... ... басқарудағы ісін ... бірі осы ... ... ... ол Жымпиты ауданындағы
Тоғанас ауылы мен «Қызыл ту» колхозының орталығы аралығындағы төбе – «Сырым
шыққан ...... ... ортақ перзент, ол халық жүрегінде мәңгі қала
бермек.
«Сырым сазы»
«Сырым батыр – ... ... би, ... ... елдің елдігін, халқының
бостандығын армандаған, бүкіл саналы өмірін соның жолында күреспен өткізді.
Сырым туралы ел ... ... ... ... сөздер көп сақталған.
Солардың бірі былай айтылады: Сырымның атасының аты ... ... ... жалғыз шауып, ылғи жеңіске жететін оны басқалары күндейтін көрінеді.
Күндердің бір күнінде қалың ... ... тап ... оны бұдан
құтқарудың амалын ойлаған Шолан жапан даладан шыңырау құдық қазады да, ... ... ... оның ... ... мес ... ... қасындағыларға
қарап: «Ал, жігіттер, енді біреулерің құдықтың ішіне түсіп, меске ... ... біз мына ... мал мен ... ... ...... екен, мұның көзін құртуды ойлап жүрген біреулер: «Міне, сәті ... – деп ... ... ... әлгілердің бірі: «Ойбай-ау, Шолжанжан-
ау, оған жүрегі тұрып өзіңнен басқа кім ... – деп ... ... да ... ... ... ... түседі. Мал мен жанды әбден ... Енді оның ... ... ... ... сыртта тұрғандар
бірін-бірі азғырып, Шоланды құдық түбіне қалдырып кетуге келіседі.
Мұны сезген Шолан, құдық ... ... «Ал, ... мені ... бара ... ... ағайындарға сәлем айтарсыңдар. Мен шығарда
әйелімнің аяғы ауыр қалып еді. Ұл туса атын Дат ...... ... ... қаза ... – деп, елге ... хабар әкелген әлгі қаскөйлер
Шоланның құдық түбінде ... ... әлгі ... «Көз жұмғалы жатқанда бізге
айтқан аманат арызы еді», – деп жеткізеді.
Сонымен, дүниеге ұл келеді. Оның атын ағайын Дат қояды. ... ... ... ... 1992, ... сазы осы оқиғаға арналып, сазға құрылған, өзіндік табиғаты
бөлек, әдемі күй. Күйде ... ... өмір ... ... жорықтары
суреттеледі (Тымат Мерғалиев, профессор).
Ғ. Қараш «Сырым батыр» толғауы
Ғұмар Қараштың «Сырым ... ... да Кіші ... ... ... баяндала келіп, сол кездегі халық арасындағы надан молдалардың
теріс іс ... ... ... ... ... ... ... Сырымға
молда киімінің жыртықтығы үшін жекіріп, балағаттайды, бірақ Сырым Құдайға
өзінің киімі емес, шын жүрегімен тағзым етіп ... ... ... айтады.
Осы намаздан шыққан Сырым ханның үйіне аяқ киімін шешпей кіреді, хан бұған
да наразы болып, оны ... ... бұл ... де ... сөз ... ... хан оны дарға асуға бұйрық ... ... ... ол
қорлыққа төзгенше уланып өлейін деп, у ... ... «Ана ... ... 10-ы, ... ... ... «Болашаққа аманат» атты тарихи драмасында да Сырымның
адамдық зор тұлғасы, ... үшін ... ... ер ... ... саясатына қарсы күресі жайлы баяндалған.
Драманың соңында ел мен жерді аман ... қалу ... ... «Ұлпан» романында да Сырымның батырлық тұлғасы еске алынады.
Жақсының өзі өлсе де, сөзі ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізіп отырған аса жетістіктеріміз
үшін, тіліміз бен діліміз, дініміздің амандығы үшін ... ... ... ... алғысымыз мол. «Қазақтан ұл туса, құл болу үшін тумайды,
қыз туса күң болу үшін тумайды» деп ... би ... елі мен ... қолжаулығы еткісі келмеген, орыс отаршылдарына ұлын құл, қызын күң
етпеу үшін үйде туып, түзде өлген батыр бабамызға тағзым ... ... ... ... ... ... ... шапты,
Іргеден қапты көкжалдар
Көк пүліш жапқан
Тып-тыныш жатқан даламды!
Сөгілді көбе,
Төгілді күбі – бал қымыз.
Сиынары бар да,
Сүйенері жоқ бір ... ... ... ... ... ... ... қанық
Біледі халық жалғасын.
Әйгілі сақтар...
Сәйгүлік аттар самғасын!
Қай ұлың төзбек?
Жайылым көздеп ... ... ... ... ... ... дос ... жалын құшқан
Ақ жалын дұшпан осал ма?!
Малыңды алса,
Жаныңды алса түк емес!
Азаттығыңды,
Қазақтығыңды қоса алмақ!
Қисынын таппай,
Кезінде атпай қымбат таң,
Болашақ ... ... үн ... ... ... ішінен
Әбден азалы
Бүкіл қазағым толғатқан!
Бір болса мұңы,
Біледі мұны жөнді ұққан.
Бостандық қайда?
Болмады пайда ... де ... де ... ... ортақ бізде,
Ер ортақ болмақ сондықтан!
Ышқынған елге
Күш қонған демде уақыт қой!
Дару да болды,
Қару да болды шабытты ой.
Бақытың ауып,
Төнгенде қауіп,
Жол сілтер
Бір ұлың ... ... ... ... ... ... мен ... «Исатай батыр», «Махамбет батыр» атты екі тұлғалық жинақ
жатыр. Екеуін қатар алып қарағанымызда, екеуінің ... ... куә ... Алдымен, «Исатай кім?» деп бүкіл қазақ әлі
білмеген уақытта олар жөнінде ... үшін ... ... ең ... ... дәл ... екі ... бүкіл тұлғасы мен батырлық
әрекеттерін халық көзіне елестеткен ғылым-зертеуші, ... ... ұлы, ... ... ...... ... болатын.
Халелдің «Тайманұлы Исатайдың қозғалысы турасында мағлұмат» және «Қазақтың
батырлары: Исатай, Махамбет» деген материалдары ... ... ... кейн ... ... тарихшы Александр Рязановтың атақты «Восстание
Исатая Тайманова» атты Исатай-Махамбет бастаған халық көтерілісіне ... ... ... ... ғылыми еңбегі жинаққа орыс тілінде енген.
Бұлардың қатарында Исатайдың ... ... ... ... атты ... ... 50-ші ... жарық көрген белглі
монографиясынан үзінділер ... ... ... ... ... көтерілісімен тығыз байланыстыра отырып, ғылыми терең ... мен ... ... бөлек әкетіп, бір-бірімен
байланыстырмай зерттеу ... ... ... ... ... ... ... табиғи түрде кіріккен, бір-бірінен ... ... ... ... ... ... байланыстыра
әңгіме ету ХІХ ғасырдан бері келе жатқан, ғылыми еңбектерсіз де ... ... ... сіңісті болып кеткен қос есім, ... ... 200 ... ... ... тойланған кезде көрінді. Екі
кітапта да екі ... ... ... ... ... жүргізген материалдар тізбесі жинақтарға ... өң ... ... ... ... Әнес ... қомақты зерттеуінен берген
үзінді, Р.Аяпбергенұлының, М.Намазғалиевтің, Ш.Шәріповтың, Ж.Қасымбаевтың,
И.Кенжеелиевтің, М.Ысмағұловтың, Ө.Әлімгереевтің, ... ... Е. ... ... по суше и ... ... Тайманов», М.Әуезовтың, С.Мұқановтың және т.б.
еңбектері Исатай мен Махамбеттің ... ... ... сыры мен ... ... Батырлар туралы материалдар өте бай
екені белгілі. Батырлар туралы материалдарды ... және ... ... ... ... 20 ... басылымдармен батырлар туралы нағыз
патриоттық іс атқарғандары кітап баспасы тарихының бір беті боп ... ... ... ... оның ... тәлкекке түсуі жайындағы
«Махамбет ғұмырнамасының ... ... ... ... ... профессор Қайыржан Әбісаитовтың еңбегі ұлы бабамызға деген
немкетті көзқарастың күні ... ... орын ... ... мағлұмат
береді.
Исатай – батыр және қолбасшы, ...... және ... ақын
туралы құнды еңбектер ХІХ ... ... ХХ ... тығыз байланысты және бір-бірінің заңды жалғасы екендігін,
қазіргі егемндік алуымыздың ғасырларға созылған көтеріліс-қобалжулардың
нәтижесі ... ... ... ... ... ... мұрамыз жайлы айтқанда, қастерлі
сөз өнерінің классигі, алдаспан ақын ... аты ... тіл ... ... ... өнер иесі М.Өтемісұлының өмір жолын, батырлық
тұлғасын танып-білу – елдің ертеңіне кепіл ... ... ... ... ... ардақты ақын, жаужүрек батыр
Махамбет Өтемісұлының ... мен ... ... ... ақынның
өмірін, шығармасын зерттеген ғалымдардың, тарихшылардың, танымал
музыканттардың ... ... ... жас ... өнер сүйер шәкірттерге, мәденет зертеушілері мен
қаламгерлерге, ... ... ... ... ...... қозғалысының ең ірі адамының бірі,
Исатайдың нағыз қанды көйлек жолдасы екен.
Туысы Беріш ... ...... Оның атасы – Құлмәлі. Мәлі деген
қазаққа бір ... ... ... ... ... ... ... дегендер еншілес, туысқан ғып әкеткен. Мәлі тұқымы
өздерін парсы патшасы Нәдіршенің нәсіліміз дейді екен.
Құлмәлі кейін өсіп, бір ... ел ... ... ... ... ... деген жер.
Қазақ іші Құлмәлі тұқымынан би де, баыр да, ... де ... ... ... ... ... болса керек.
Өтеміс, Ашуақ, Бөкей деген Кіші жүз хандарының тұсында қабырғалы би
атанған.
Махамбеттің Баймағамбет деген ағасы Жәңгір ... ... ... ... Ол ... ... қарсы қимыл істеген.
Махамбет жаратылысында әрі батыр, әрі жырау-ақын, әрі күйші-домбырашы
болыпты. Мінезі өте қызулы, әдіс-шеберлікті көп ... бет ... ... қайсар ер адам болған. Сөзде өткір, шешен, қалжыңқой.
Жақтырмаған нәрсесін бетің-жүзің демей, жара шауып айтып салып отырған.
Соғыс үстінде ... ер, ... Көп ... ... өзінен де
қырағы, одан да батыр болғаны бар.
Махамбет бұрынғы, соңғы қазақ ақындарының ішіндегі ең бір күштісі деп
санауға болады. ... сөзі ... ... ... ірілігінен басқа, молдығы
да жеткілікті екен. Бірақ көбі ... ... ... ... ... ... ... өнерін жұртты қыздырар ұран қылып жұмсаған
Махамбет қозғалыс біткен соң ... ... ... ... ... де,
ішіндегі қарсылығынан қайтпайды. Ниеттерінің іске аспағанын арман етумен
болады. Талай жалынды өткір сөзді сол кезінде айтады.
Сондай ... бірі – ... ... ... ... ... соң
Махамбет қуғында болған дедік. Сөйтіп жүрген қысылшаң кезінің бірінде ел
ақсақалының бірнешеуі ... ... алып ... ел ... ... ... ... алғаннан кейін де Махамбет тып-тыныш жүрмейді, өкімет
пен хан-сұлтандарға қарсы ел ішін үгіттеп жүреді. Өзінің ... ... ... Ең ... бетінен қайтпайды. Сонысы үшін өштесіп, кекті
болған қазақ ұлығы – төре, сұлтандар бұны өлтіреді.
Бұрын Махамбеттің досы болған ықылас ... адам ... үіне ... ... батыр қапылыста отырғанда, Махамбеттің өз қылышымен басын
кеседі. Осы істі істе деп ... ... ... деседі.
Махамбет 42 жасында қайтыс болады.
Махамбеттің ақындығы
Махамбет өзінен-өзі шыға ... ақын ... Оның ... ... ... бар, ... бар. Соның бірі, салт-сана жүзіндегі төркіні – Бұқар
жырау ... ... ... ... ... ... аналып үйіріліп, ылғи бір-ақ жерді шиырлайды. Бұған қарағанда,
Бұқар көп ... көп ... сөз қып, ... бәрі ... өз ... ... мол қып ... Махамбетті онымен салыстырсақ, бір-ақ жақты. Бірақ
бұның сол көрінген ... ... өзі ең ірі, ең ... жақ ... жүзінде жоғары үстем таптың көптен дайындаған қарсылығын бұл
қолма-қол іске асырушы ақын болған. Бұнікі сөз ғана ... ұлы ... ... ... ... бәрі тұтасқан қимыл. Қан майдан үстінде көпті
екілендіре сөйлеген: шабуыл, атой, ұран жыры. Ылғи ... ... ... қыздырма жыр.
Сонымен, Махамбет жырлары бір-ақ түйінге арналғанымен, ... ... ... ... дерт боп ... ... ... аузын
жұлғандай болатын. Бүкіл 19 ... ... ... мен ... ... қып ... өзгеше ақын болған емес. Алды да, арты да бір өзі
сияқты.
Сол себепті, ілгергі, соңғы тыңдаушының ... де ... ... ... ... байқалмаған. Қайта, сол қасиет деп саналған ... ... ... ер ел үшін ... Ел ... жемеген, қара басының
қамын ойлаған адамның адам боп тууынан басқаға келер пайда жоқ. ... ... ... елге сөз ... ... іс ... қамқор болсын,
елдің намысын үйде отырып емес, атқа мініп, халықтың жауымен қандасу ... олай ... ... адал ұлы емес:
Ақ жұмыртқа, сары уыз,
Әлпештеп қолға өсірген
Туған ұлдан не пайда?
Қолына ... ... ... қумаса?
Халық қамын ойлап, атқа мінген азаматқа халық бостандығын әперу оңай
жұмыс емес. ... ... ... қиын ... ... ... тар
асулар бар, ол қиындықтардан батыл қимылдаған адам ғана өте ... ... ... ... ... ... былайша ақыл айтады:
Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер ... ... ... ... терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала,
Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн көрмей,
Ашаршылық шөл көрмей,
Өзегі талып ет ... ... ... ... ұрынбай,
Түн қатып жүріп түс қашпай,
Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі бітер ме!!!
Исатайдың бейнесін Махамбет былай сипатайды:
Исатайдың сол күнде,
Ақтабан аты ... ... ... ... ... бөкендей ойнайды.
19 ғасырда халықтың бостандғы үшін күресін ... ... ... орны ... Ең ... 19 ... халық көтерілісіне
найза мен ... ... ... ... ақын жоқ ... ... жырлаушы өзге ақындардан, мұндай әрі істің, әрі сөздің қажымас
қайратын әзірге кездестірмейміз, өзге ақындар ең ... ... ... ... Өтемісұлының қазасы
Қайыржан ӘБИСАТОВ
Оқырман қауым тарихи және әдеби деректер боынша, 1966 жылға дейін
Махамбет ... 43 ... 1846 жылы 20 ... ... ... ... ... Төлеевтің қолынан қаза тапты деп жүрді. Шындығында, Махамбеттің
дүние салған мезгілі анық та, бірақ қаза табу ... ... ... ... ... ... өз ... көрген оның екі
әйелінің Редькинге берген жауабында: «Бұдан 12 күн бұрын Тама ... ... ... ... ... ... Жүсіп Өтеулин және өз
ағайынымыз, Жайық, Беріш, Мұса Нұралиндер және тағы 12 адам үйге ... ... одан ... опыр-топыр ұрыс бастады. Төбелеске сыртта қалған
жендеттер де қосылды. Осы ... Мұса ... ... ... ... да, ... ... оның басын қылышпен төбе тұсынан қатты ұрды.
Махамбет мерт болды. Жасақшылар оның ... ... ... – деген.
Махамбетті тікелей өлтіруші – Жүсіп Өтеулин, осы іске қатынасушылар
Мұса Нұралин, ... ... ... Тұрымов, т.б.
Махамбет мұрасы төңірегінде
Берқайыр АМАНШИН
Соңғы кезде табылып, «Қазақ әдебиетінде» жарияланғандарын қоспағанда,
оқушы жұртшылыққа ... 59 ... ... 1400 жолға жуық) белгілі.
Ақынның бар ... ... бұл ғана ... ... ... талай тамаша
өлеңдері болуы ықтимал.
Ақынның бізге ... ... ... ең ерте ... ... ... қом ... деп басталатын термесі сияқты. Өйткені
мұнда Махамбеттің кейінгі өлеңдеріне тән үгіт немесе ыза-кек сарыны жоқ.
Бейбіт өмір ... ... ... ... ... «Махамбеттің Жәңгірге
айтқаны» өлеңдері берілгені жөн. Себебі, мұның алғашқысының мазмұнынан «хан
ісінің қатайғаны» , бірақ әлі көтеріліс бастала ... ... ... ... ұлдан не пайда», «Арғымақтың баласы», «Атадан туған аруақты
ер» – ... ... ... ... ... ... ... айтылатын негізгі пікір:
Азамат ердің баласы
Аз ұйықтар да, көп жортар,
Дұшпанға кеткен ары мен
Бармтаға түскен малы ... ... ... көтеріліс күндеріндегі өлеңдері келеді. Бұған
«Ерлердің ісі бітер ме», «Соғыс», «Орай да ... қар ... ... жрлар
жатады. Бұлардың бірсыпырасында ақын ерлерді күреске үндеп, үгіт айтса,
енді біреулерінде қанды айқас, ... ... ... ретпен Махамбет жырларының барлығын да тарихи оқиғалар шындығына
сәйкес орын-орнына қоюға болады.
Махамбет өлеңдерінің тілі бай. ... ... ... ... ... топ-тобымен кездеседі. Ертеректегі қазақ аулының салтына, ескі қару-
жарақ атауларна, жер аттарына байланысты кейбір сөздерге қазіргі ... ... ... ... ... ақын ... ондай
сөздерге түсінік беру қажет-ақ.
3.1.6. Құрманғазы
Тұғыры заңғар тарлан-дүр
Біздің бұл жерде әңгіме еткелі ... ... ұлы ... ... мен ... жөнінде де бірінші деректер отызыншы
жылдардың басынан бастап көрінді. А. Затаевич ... 1931 жылы ... ... 500 ... ... ... ... «Серпер», «Кісен
ашқан», «Терісқақпай», «Ойбай, балам» күйлерінің ноталарын келтіріп, күйші
жайлы бірқатар артық-кемді пікір айтқан. ... ... біз ... шала ... ... да, ... ... совет тұсында баспаөз
бетіндегі ... ... ... соң оған мән ... болмайды», - деп
басталатын А.Жұбановтың ... ... ... ... атты ... жинақ ашылды. Бұдан 60-тан аса жыл бұрын жазылып
келе жатқан композитор Ахмет Жұбановтың жазбаларынан алынған бұл ... ... ... ... ... ... ... туралы еш
нәрсе білмегендігі көрінеді. А. Затаевич еліміздің батысындағы күйшілерден
ұлы композитор күйлерін ... рет ... ... ... отырсақ, бұл
қызық дерек. Шертпе күйлер өлкесінің төкпе ... ... жер ... ... ... ... ... Құрманғазы туралы қазақ халқы тек ХХ
ғасырдың 30-шы жылдарында ғана біле ... Ұлы ... ... де терең зерттеп, халық арсына таратып, ол туралы мол ... ... А. ... Сияқты музыка білгірінің мойнына артылуы да
заман ағымында ... ... ... ... ...... ... ғұмырнамасын жүйелі түрде жазып ... және ... ... ... ... ... жасап, музыка
зерттеушілерін құрманғазытану ғылымының бетін тұңғыш ашып берген ... ... ... ... білгірі, өнер академигі.
Зерттеушінің бұл монографиясы – ХХ ғасырдың орта кезінен күні бүгінге
дейін қазақтың ұлы күйшісі ... ... ... ... «Құрманғазы» атты жинақтың басы осы монографиямен ашылған. Тұлғалық
жинақ ... ... ... тарихшы-ғалым Исатай Кенжеәлиевтің
«Құрманғазы» атты тарихи құжаттарға сүйеніп, ... дәл ... ... ... Қос ... ... жоғы
екіншісінде көрініс тауып, біріндегі бұлдырлық екіншісіндеанықталып, ... ... ... Өнертанушы әрі өлкетанушы Мақсот Жолжанның ... ... ... ... Біріне-бірі жақсы, мәнерлі ілескен
материалдардың бірінен-бірі қызық.
Кітаптың екінші бөлімінде Қазақстан ... ... ... иегері, профессор Қаршыға Ахмедияров композитор 71 күйінің шығу
тарихы мен ... ... ... жайын баяндап, күйлердің әрбіреуіне
мінездеме де береді. Бұл Құрманғазы күйліреін ... ... ... ... ... ... қомақты бөлімі композитор бейнесі берілген поэтикалық
және прозалық шығармаларымен ... ... ... ... елдің қиялдасы,
Ал тебірен, ақсақалды күй атасы.
Келеді сені тыңдап баяғыдан,
Өлкенің өзен, тауы, қия ... ... ... ... ... ащы ... өтті жарып...
Білмеймін, «Сарыарқаңмен» қош айтысып,
Қанша жан қабіріне кірді барып.
Келмейді оны ойлағым, баяулағы,
Сен маған, әр толқыны аяулы ағын.
Тасимын ... ... ... ұзақ жолға жаяулағым.
Бір қызығы мені тапты толғасын деп,
Адамның асыл жанын талғасын деп,
Бұлыңғыр ... ата ... ... жалғасын деп, -
деп басталатын Қазақстанның халық жазушысы, Мемлекеттік ... ... ... ... атты ... ... ... Сонымен
қатар Дж. Неру атындағы Халықаралық сыйлықтың ... ... ... ... ... «Құрманғазыынң жастық шағы» атты ұзақ әңгімесі және
ақын Жұмекен Нәжімеденовтің Құрманғазы ... ... ... ... ... ... ... жинау жайлы
Қазақтың халық музыкасы, музыкалық аспаптары, әнші, күйшілері ... ... ... ... Ұлы Октябрь революциясынан
бұрын шыққан баспасөз беттерінде-ақ көптеген мәліметтер қалдырып кетті.
Олардың бәрі бір ... ... ... ... бай ... ... көптеген талантты орындаушылар, халық композиторлары бар екендігін,
қолдан істелген ... да, ... ... ... сыбызғы сияқты аспаптарда
ойналатын күйлердің программалы, үлкен оқиғаға құрылатынын айтып кетті.
Алекторов, Ивановский, ... ... тағы ... ... көзімен
көрген, құлағымен естіген әнші-күйшілерінің өмірбаяндарын, ... ... ... ... ... ... ... әдебиет
тілімен, үлкен сүйіспеншілікпен баяндады. Олардың кейбіреулері, сонымен
қатар, аз да болса, ноталарын жариялады. Сол ... ... ... ... ... ... ... тарихи құнын жойған жоқ.
Ғылыми тұрғыдан, профессионалдық түрде қазақ музыкасының тарихы тек
революциядан бергі дәуірде ғана бастап қолға алынды. Оған ... 1932 ... ... рет ... техникумының ашылуы болды. Осы техникумның
ішінде «Қазақ музыкасын зерттейтін ... және ... ... музыка
аспаптарын өңдеп, жетілдіретін шеберхана» ашылды. ... рет ... ... ... түсірген, оған профессионалдық пікір айтқан –
орыс ... ... А. В. ... болды.
Біздің әңгіме еткелі отырғанымыз – қазақтың ұлы ... ... ... ... мен ... жөнінде бірінші
деректер 30 жылдардың басынан бастап көрінді. А. Затаевич 1931 ... ... ... 500 ... деген еңбегінде Құрманғазының
«Серпер», «Ақсақ киік», ... ... ... ... ... ... ... күйші жайлы бірқатар артық-кемді пікір
айтқан.
1933 жылдың ... ... ... ... ... ... Махамбет Бөкейханов келді. Ол А. Затаевичке 30-ға ... ... ... соның ішінде Құрманғазының «Ақсақ киік», «Кісен ашқан»,
«Көбік шашқан» күйлері болды. Сонымен қатар күйшінің өмірбаяны жөнінде аса
құнды ... ... ... ... біз ел ... ... ... деген қарттарды тауып алдық.
1934 жылы Алматы қаласында ... ... ... ... ... оған ... қатысушылар бізге біз әлі естіп-
білмеген Құрманғазының балалық, жастық, жігіттік шақтарынан дерек беретін
талай күйлерді орындап, бәрімізді таң ... жылы ... ... ... ... орындайтын 32 кісіден құрылған оркестр пайда болды. Олар жер-
жерді аралап күйлерді орындап беріп жүргенде, әсіресе Құрманғазы ... осы ... әр ... сындар, мақтаулар алып келетін, тіпті
Құрманғазының күйлерін халық өзі түзетіп, біздің өңдегенімізге қосылып та,
қосылмай да жататын. ... ... ... тың мәліметтер жинала берді.
Құрманғазы жөнінде көптеген жаңа деректер берген адамның бірі ... ... Ол ... ... шәкіртінің бірі. Ол ұстазы
жайлы көп мәліметтер берген еді.
1951 жылы Құрманғазы ... ... ... ... ... ... ... жөнінде бұрын қағаз бетіне түспеген тың деректер
таптық.
1952 жылы Алматы консерваториясының студенті Фазыл ... ... ... ... ... ... Сол сапарында ол күйшінің
«Каспий» атты шығармасын орындап, ... ... ... ... ... әулетінің суретін де ала келді, бұл оны біздің бірінші көруіміз
еді.
55-60 жастар шамасындағы Құрманғазыны көзімен көрген, ол кезде 10-12
жастар ... ... ... ауданының тұрғыны Құрманғазы жөнінде былай
дейді: «Ұмытпасам, Құрманғазы үнемі бір жерден екінші жерге көшіп жүрумен
болды, үш ... ... еш ... ... Оның қонған жерлерінде ылғи
көп адам жиналып, бір той сияқты болатын да жүретін. ... ... үйде ... үні судай сылдырайтын да жататын».
Бұл зерттеулер ішінде Құрманғазыны ... ... ... ... ... ... өте көп кездеседі. Олар күйшіні жақыннан тануға,
күйлерінің шығу тарихын жазуға өте көп көмектерін тигізген. Атап ... ... ... ... марш» күйлерінің шығу тарихы,
күйшінің әйелі Әуес пен баласы Қазиды солдаттардан ұрлап қашуы және
сонымен ... ... ... ... ... аса ... берген.
«Әрине, күйші жөнінде әлі талай ауызша, жазба деректер табылады. Бұл
айтылғандарға әлі ... ... ... ... ... ... жариялауды дұрыс
деп таптық», – дейді «Арыс» қорының ... ... (ХIХ ғ.) он ... жылы ... ... ... ... деген жерде, Байұлының ішіндегі Қызылқұрт Сағырбайдың
үйінде күнбе-күн болып жататын жай бір ... ... ... ... ... ... ... алып», кішкене нәрестелі болды. Жан-
жақты, ... адам ... бұл ... ... ... жерді шулатар еді. Ал бұл
сапар Сағырбайдың қараша ... ... ауыл ... ... ... ... ... үйлер болмаса, басқа тарихтың «құлағы шулағандай» ... ... ... осы ... ... ... азан шақырып ат
қоятын шама қайда. Сондықтан Сағырбай нәрестені қолына алып: «Бүгін құрбан
айт ... ... атың ... ... – деп, айналадағыларға жариялады.
Құрманғазы жоқтықтың ортасында болса да, күн санап өсе берді, ... аман ... ... келе ... ... болып, үй шаруасын
көмегін тигізді. Осы кездерінің өзінде-ақ анасы оның музыкаға бейімділігін
байқаған. Қойшылық тамақ ... да, ... да ... жан ... Ол ... ... ... сылдыры, желдің суылы, құстың шырылы, көктің
күркірегені сияқты жаратылыс үндерін, ... адам ... ... көз ... ... сан алуан мазмұнды қойшылардың
ертегілерін, тартқанда «алпыс екі ... ... ... үнін ... тыңдайтын. Кешқұрым мал ауылға құлаған кезде ауыл қарттарын
аралап күй тарттыратын. Өзі де ... өз ... ... ... ... байи ... ... орындаушылық жолдың оп-оңай емес
екенін сезді. Күй қоры молайып, ойнау техникасы жоғары ... ... ... ол өзіне-өзі бұрынғыдан жауаптырақ, қаттырақ ... Бұл ... ... жасы ... бесте еді.
Құрманғазы қойшылықпен ат құйрығын кесіп, енді өзінің ... ... ... бет ... көп уақыт іздеп жүріп, домбырашы қарт –
Ұзақтан бата ... ... ... ... ... ел ... ... піскен үстіне пісе түседі.
Он тоғызыншы ғасырдың отызыншы жылдарында Бөкей хандығында шаруалар
көтерілісі болды. Ел аузында ... ... ... қарағанда, Исатай
бастаған бұл көтеріліске Құрманғазы да қатысқан көрінеді.
Құрманғазының тырнақалды күйлерінің бірі «Кішкентай» деп ... ... ... ... Құрманғазы бұл күйді «кішкене інісінің үлкен
ағасы – Исатайға арнауы» депті.
Шәкірттерінің, ... ... ... ... осы кезеңге
жататын тағы бір күйінің бірі – ... Бұл ... ... ырғағы
жеңіл күй, жастардың ойын-сауығына арналған.
«Ұзақ-Ақжелең» – жалпы осы қалыпты күйлерге ортақ қасиеті бар ... ... күй. ... ... ... ... екі күйден үлкен айырмасы
бар. Ол «Ұзақ-Ақжелеңнің» іліп-қағып орындалуында.
Құрманғазының бұлардан басқа да «Бас ... ... ... ... ... ... ... кетем», «Төлемұрат–Нарынбай»,
«Амандасар», «Қыз Данайдың қырғыны», «Бозқаңғыр», ... ... ... ... «Түрмеден қашқан», «Қызыл қайың», «Алқа», «Бұқтым-
бұқтым», «Бұлбұл», «Айда бұлбұл, Айжан-ай», «Жігер», «Назым», «Терезеден-
есіктен», ... ... ... ... ... осы ... күйлердің барлығының шығу тарихы жайлы жақсы
деректер келтірілген, зерттеушілер Құрманғазының шығармашылығына аса
құрметпен қарап, оны ... ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде тәптіштеп жинақталған.
Тарих ғылымының кандидаты Исатай Кенжалиев Құрманғазы жайында ... ... ... ... ... ... берік орын алғаны барша
жұртқа мәлім. Халық өмірінде музыка құдіреті күрес құралы ретінде дамыды.
Ғасырдан-ғасырға жалғаса келе оны орындаушы ... ... зор ... ... ие ... ... өнер ... бірі – Құрманғазы
Сағырбайұлы.
Академик А. Жұбанов: «Қазақтың ХIХ ... аса ... бірі ... ... деп оған ... ... Қазақ музыка әлемінде Құрманғазының орны ерекше ... ... А. ... А. ... Е. ... П. Аравин, Т.
Мерғалиев, Б. Ғизатовтар да айтып, Құрманғазы күйлерінің эмоциялық қуатын
өте жоғары бағалаған. «Құрманғазы күйлері, – деп ... ... ... ... ең ... ... паш етеді. Күй музыкасы айқын да
әуенді келеді, күй ... ... ... ... ... ... бай сазымен, әсіресе кербез нақышымен билеп алады».
Құрманғазының қай шығармасы болса да, ол өмір сүрген ... ... ... ... ... Бала ... ... арасында жүріп,
халықпен бірге біте қайнасып өскен ол қалың ... ... ... әбден қанық болды.
Өзі өмір сүрген дәуірі, өскен ортасы, өнер жолы, күресі ... әлі ... ... ... жоқ. Ол өмір ... ... ... деректер аз болғандықтан, оның ... ... ... ... қиындықтар да ұшырасады.
Осы тұрғыдан алып қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Оның «Қазақ
музыка мәдениеті» деген мақалалар жинағында Құрманғазыны өз көзімен көріп,
құлағымен естіген , ... ... ... ... ... ... ... ең құндысы – орыс-казак әскер қызметкері
Савичевтің 1868 жылдың октябрінде ... ... ... «От
Карманского форпоста до Глинянского» деп аталатын мақаласы. Бұл ... ... ... ... ... ... Н.Савичев
Құрманғазының өнерпаздығына таң қалып, оның шеберлігіне жоғары ... ... ... ... ... мәліметтер жинап,
күйшілердің өмірі мен творчествосы жайлы мерзімді баспасөз беттерінде
мақалалар жариялады. Соның бірі 1936 жылы ... ... ... туралы
кітапша. Сосын көп ұзамай «Қазақ композиторлары» деген тағы бір кітабы
жарық көрді.
Бұл – ... ... мен ... ... ... ... тұңғыш
кітап. Мұнда ұлы композитор жөнінде құнды дерек, мәліметтер жинақталған.
Құрманғазының ... ... ... ... ... жазып алып, нотаға түсірген. 1960 жылы Ахаңның
«Құрманғазы» атты жеке ... ... ... Оған ... 51 ... ... өмірі мен творчествосына байланысты мәліметтердің жиналуы
Ұлы күйші туралы академик А.Жұбанов уақытында ел аузынан ... ... оның ... ... ... берушілер көбіне күйші
өмірінің соңғы жылдарын әңгімелеген және оқиғаның болған кезеңін, жерін
дәл атай бермеген. Адам ... мен ... ... ... ... ... нақтылай түсу үшін біз Алматы, Орынбор,
Астрахань, т.б. қалалардағы ... ... ... бірақ мардымды
ештеңе таппадық. Қашанда жазбалы дерек сенімді ғой, сондықтан да азды-
көпті ... ... ... ... ... ... жазғанда зерттеушілер ел аузынан көп мәліметтер
жинап, оны архив деректерімен мұқият ... Кей ... ... сай келіп-келмей жатқан тұстары да аз емес, сондықтан ... жазу өте ... ... ... нақты деректер мен зерттеулер,
халықтың айтқаны мен архив деректері ... ... ... жартысында өмір сүрген үстем таптың белгілі
көсемі Шыман Құрманғазының кедейлігін ... ... ... ... ... ... күйшіге оңай түскен жоқ. Езілген еңбекші тап мүддесін
өзінше қорғап, олар үшін ... ... ... кедейшілік өмірдің
ауыртпалығын көп көрген. Бірде ұлы Қази сары аурумен ауырып, ... ... ... ... ... ... ... қуатты тамақ тауып
бере алмай аңырып, төмендегі өлеңін шығарады:
Сұрасаң, менің атым – Құрманғазы,
Құтқармас қашса қоян, құмнан тазы.
Үйіне досың ... тұр ... ... малдың азы.
Күреңнің тобығынан тарттым таңба,
Бай менен бас имедім биге, ханға.
Арықтап сары аурудан тұрғаныңда,
Ас тауып бере ... ... айт ... ... ... өлерімді.
О да бір маған берген бақыт шығар,
Кетейін жайып жұртқа өнерімді.
Құрекең ... ... ... ... ... үйде ... ... кезеңімде,
Байларды қабан едім зар жылатқан.
Бұл өлеңнің әні бар және оны зерттеушілер зор ... өлең ... ... Бұл өлең ... ... ұлы күйшінің үстем таппен
қолынан келгенінше арпалысып өткенін дәлелдейді.
Сонымен, ... өлең ... ... бар ... ... оны да
күрес құралына айналдыра білген.
Сонымен қатар Құрманғазы айтыстан да бас ... ... ... ... өтіп жатқан той үстінде өзгелердің айдап салуымен,
Шөкен деген қыз Құрманғазыны кемсітіп, ... ... ал ... ... ... жауап қайырады. Сөзден жеңілген қыз топтан қуылады.
Қара домбыра жан жолдасына айналған күйші өзі жарлы болса да, ... ... Ол ... ... тұрып, халқының мұң-мұқтажын жоқтай
білген, хан, төрелерге қарсы шыққаны үшін де ... рет ... ... ... ... көбі мұны ... тап ұлы ... қартайса да тыныштық бермейді. Ол ... ... Оның өзі мен ... ... ... деген жалған
айып тағып, жазалаған. Құрманғазы қартайған шағында оған ... күн ... ... «Алтын жарда» Құрманғазы бейітіндегі құлпытаста оны
1879 жылы қайтыс болған деп жазылған. Бұл жазудың қате екенін ... сол ... ... ... ... оны ... ... болмағандықтан, ол 1879 жылы қайтыс болды деп ... ... ... ... ... архивінен Құрманғазы 1882 жылы тірі
болғандығы туралы дерек таптық.
Қорыта айтар ... ... ... – бай ... Ол өзінің
зерттеушілерін күтуде. Құрманғазының шығармалары – халқымыздың аса құнды,
рухани ... Ол әлі ... ... тәрбиелеп, өсіруге қызмет етеді.
Мақсот ЖОЛЖАН
Құрманғазы. Өмірбаян: қателік пен шындық
«Құрманғазы өмірбаяны күн тәртібіне қойылғалы жарты ғасырдан ... ... ... ... ғылыми шешімін таба алмай келгенін ешкім жасыра
алмайды. Мысалы, ... ... ... ... ... деп екі ... датаны: 1806-1879 және 1818-1889 қатар келтірсе,
республикамыздың бес ... ... мен 1992 ... дайін жарық көрген
мектеп оқулықтарының авторлары ... ... ... датаны
таңдаған. Ал, Жұбанов, Кенжалиевтердің пікірінше, оның туған жылына 1806,
1816, 1818 жылдарды, өлген жылына 1889 ... ... ... ... – деп ... ... әр ... дәлелдер, деректі мысалдар
келтіре отырып, ақынның ... ... ... ... ... ... ... күйді неше жасынан бастап шығарғаны туралы да көп
әңгіме еткен. Әр ... ... ... ... қай күйдің қай
кезде туындағанын да көрсеткісі келеді.
Зерттеуші сөзінің соңында мынандай түйінге келген: «Сонымен, Құрекең
қой жылы (1823-1824) ... ... ... жылы ... ... ... зерттеуші де Құрманғазы күйлерінің шығу тарихына, ... ... ... баға берген. Осы тұста ғалымның пікірі
алдыңғы зерттеушілердікімен ұштасып, бір ойдан шығып жатты.
Қаршыға АХМЕДИЯРОВ,
Қазақстанның халық әртісі,
Мемлекеттік сыйлықтың ... ... ... бұл ... ... ... жинақталып,
олардың әрқайсына сипаттама, мінездеме берілген, күйдің тарихы ... ... ... ... ... ... Енді
солардың бірнешеуіне тоқталып өтейік:
«ҚЫЗЫЛ ҚАЙЫҢ». Бұл күйді домбырашы Оқап ... 1934 ... ... ... өнерпаздарының слетіне келгенде орындап
берді. Күй оркестрге жазылды. Ырғағының ерекшелігі, дыбысының нәзіктігі
құрылысының бұрын-соңды ... ... ... ... «жұптығы»
музыка мамандарын, балетмейстерлерді қызықтырды.
«ҚЫЗЫЛ ҚАЙЫҢНЫҢ» екінші түрін домбырашы Лұқпан Мұхитов 1933 жылы
А.Жұбановқа ... ... ... бір ... екеуі екі басқа күй
ретінде орындалады. Өйткені бұл ... ... ... ... ... үш ... ... Құрылымы да, әуендік кескіні де, динамикалық
өрбуі де алдыңғы «Қызыл қайыңнан» ... ... ... ... ... Күй сазының әсем шырқалған, созымдылығы сонша, оның ... ... ... ... те ойнала беретін түрі бар.
«БАС АҚЖЕЛЕҢ» күйін 1955 жылы Жамбыл ... ... ... ... Мұрат Өскембаев Ахаңа орындап берді. Мұрат бұл
күйді әкесі ... ... ... ... ... тән
көтеріңкі, жүрдек, жинақы. Өлшеулік жағы Құрманғазының басқа ... ... ... Бұл ... де О.Қабғожин орындаған. Күйдің от жалындай
қызуы, дүрілдеген екпіні, делебеңді қоздыратын ... ... ... назарын бірден аударды.
«САРЫАРҚА» күйін де О.Қабғожин орындап берді. Шығарма оркестрге көп
өзгеріссіз түсті. Басқа күйлер ... ... да ... көп ... тұрып
алатын тұстары тәртіпке келтірілді. Өзінің адам таң ... ... ... толқынындай ағыл-тегіл екпінінің аса өткір музыкалық
тілінің арқасында «Сарыарқа» – шоқтығы биік шығарма.
«ҰЗАҚ АҚЖЕЛЕҢ». Бұл ... Дина ... ... ... ... ... ... күй. Шалқып отырған көңіл-күйінің музыка арқылы ... ... ... ... ... аса шеберлікті талап етеді.
«АДАЙ» күйін 1934 жылы Қ.Жантілеуов орындап берді, сол орындауында
оркестрге түсті. Осы күнге шейін ... ... ... Бұл ... ... пайдаланылды.
«ОЙБАЙ, БАЛАМ». Бұл күйді А. Затаевичке М. Бөкейханов ... ... ... ... ... анық ... болады. Егер оркестр өңдеп
берсе, бағы жанатын күй.
«ИТОГ». Бұл ... ... ... ... ... алған. Шағын
ғана, жеңіл ырғақты, бірақ ойлы күй. Құрманғазыға тән ырғақ, интонациялық
және интервалдық ... ... ... бар.
«ДЕМАЛЫС». Бұл күйді Х.Тастанов жазып ... Бұл ... ... де бар. Бірақ ол екеуінің ешбір ... жоқ. ... бір ... ... ... де ... ... кейіпі бар.
«ЖИМА». Бұл күйді Қазақстанның халық артисі ... ... ... ... ... ... Бұл күй жеке орыдаушылардың
репертуарларында кеңінен таралды. Домбыраның техникалық мүмкіншілігін
көрсетуге өте ... ... ... Бұл ... Есіл Қазиевтің орындауында Болат Қарақұлов
жазып алған ... ... ... ... ... отырмыз.
Оркестерге өте ыңғайлы күй, «Саранжап» күйінің кейбір әуенін елстетеді.
«БҰҚТЫМ-БҰҚТЫМ». Бұл күйді ... ... ... ... осы жодардың авторы нотаға түсірді. Құрманғазы күйлеріннің
ішіндегі шоқтығы биік, орындаушылық ерекшеліктері және ноталық ... ... ... ғылыми жұмыстарымен шұғалданып жүрген музыканттар үшін
құнды күй.
«ЕРТЕҢ ... ... ... Бұл ... ... ... ел ... сақталған «Ертең шығам» күйінің бір түрі. Бұл
күйді 1964 жылы Мина Оразалиева жеткізді.
«ҚАПЫ». 1964 жылы «Қапы» күйін орындап, шығу ... ... ... Дина ... ... «Күй ... да «Күй ансын» да еліміздің батыс
өкесінен ... ... Ұлы ... күй ... ... бір кездегі өзі
тәрбиелеп, күйге баулыған шәкірті заман өте келе «Күй анасы» атағына ... Дина ... ... ... аты ... ... деп ... Бұл
кітап – Құрманғазыға арналған кітаптай емес, ХХ ғасырдың ортасына дейін бір
ғасыр өмір сүрген ... ... ... ... мен ... туынды.
Кітап Ахмет Жұбановтың «Дина Нұрпейісова» атты мақаласымен ... ... ... ... ... ... ... Дина Нұрпейісова еді. Филармонияның жанындағы ... ... ... ... 1922 ... бері ... еткен жері, алыс жатқан
Каспий теңізінің жағасындағы Астрахан облысынан келген-ді. Мекенінен ұзап
шығып, Қазақстанның астанасы Алматыны алғаш рет ... осы ... ... Алматының атын ғана естіген Дина өз өмірінде бірінші рет киіз үйге
жиналатын аз ғана ауыл ... ... ... жарқыраған үлкен залға жиналған
көп адамның алдына шықты» деп композитор ... ... ... ... ... А. Жұбанов «Динаның орындаушылық шеберлігі ... «Күй ... күй ... ... ... ... көзін
жұмып отырып баяндайды. Ал профессор Ғ.Бисенованың:
«...Дина домбыра ішегін қаққанда оң қолының саусақтары аспап ... ... ... ... ... әдіс те ... «іліп-қағу»
деп аталатын осы әдіс күйдің кейбір мәнді бөлімдеріне ерекше рең беретін.
Динаның ... ... ... ... ... ... мына бір түрін
атап өту орынды. Мәселен, Дина ... ... ... ... іле-шеле
домбыра мойнының орта шешінде сұқ ... ... ... ... ... бейнелерінен ғалымның Динаның күй тартудағы алуан ерекшеліктерін қалт
жібермей байқап, зерделегенін көреміз. Бұлардан басқа Қазақстанның ... ... ... «Күй ... ... ... ... «Күй сандуғашы», профессор, жазушы Ақселеу ... ... ... ... ... ... ... оның құдіретті күйшілігіне, шығаршмашылық қасиетеріне
арналған.
Кітапқа орыс тілінде ... ... ... кандидаты, профессор
Ғафура Бисенованың «Кюи Дины ... ... Петр ... ... ... өнертану ғылымының кандидаты, профессор
Пернебек Шегебаевты «Жизнь и творчество Дины ... ... ... ... Айгүл Байбектің «Курмангазы и ... ... ... ... ... ... орыс ... күйшіілк, композиторлық табиғатын танытуға қызмететеді.
Дина Нұрпеисова туралы қазақ жазушысы Сәуірбек ... ... ... ... ... Дина күйшінің көркем бейнесі «Қайран шешем» атты
романнан үзіндіде, ақын ... ... ... ... ... ... ... атты әңгімесінде жақсы суреттелген. /10/
Сонымен қатар Дина туралы ... күй ... Дина ... ... мақалалары композитор туралы мағлұматты байыта түседі.
Ұшқан ұя, ұлағатты ұстаз
Әйел еді деп емес,
Күйін бәрі ... ... ... ... тиіпті.
Өйткені ол би-елді,
Айналдырыпты ерке-елге.
Бар екенін күйеудің,
Ұмытып күй шертерде.
Өйткені ол айнысты
Босағамен,
«Күнә» ғып –
келін деген байғұсты
Шаршы төрге шығарып.
Манапты ол ұрыны,
Міне қуып қасқа ... ... ... ... тастапты.
Болыпты ерлер,
Бай елде –
Көп десе де иланам.
Еркектігі әйелдің,
Басталыпты-ау Динадан.
Ғасырлар бойы шыңдаған шеберлігін тал бойына жинаған дарын иесі ... ... ... ... суреттейді. Талантты, қайратты, ер
мінезді Дина шешейдің бір ғасырлық ғұмыры қағаз бетіне ... ... ... ... Сол ... ... мақсатын көздеп, «Арыс» баспасы
осы ... ... ... ... Бұл ... көрнекті музыка
зерттеушілері мен қаламгерлердің шығармалары, сонымен қатар көзі ... ... ... ... ... ... Динаның
өмірі мен шығармашылығына тереңірек үңілуге жол ... ... ... ... күні кеше ... ... ... туралы мәлімет-дерек
толық емесі таңқаларлық. Мәселен, бір автор оны ... ... ......... аты» ... Бір ... ұлы шешеміз 11 құрсақ
көтерген десе, кейбірі 5-6 баланың анасы дейді. Міне, осы ... ... ... әлі шын ... көңіл бөлмейтінімізді көрсетеді. Аз
да болса, қолымызда бар зертттеулер Динаның өмірі мен шығармашылығы жайлы
бізді хабардар етеді. ... ... ... өмір жолы қиялдай қызық. Тоғыз
жасында Құрманғазыдай ұлы күйшіден бата алған Дина, 90 ... ... ... сол ... күйін шабыттана тартып, дүйім жұртты
таңғалдырады. ... ... ... ... рет түрініп күреске түскені
жөнінде қызықты әңгімелер күні бүгінге дейін ел ... аңыз ... 1937 жылы 76 ... Дина ... ... рет келіп, құдірет
өнерімен бүкіл республикаға ден қойғызады. Ол осы ... ... ... ... ... ... ие болады.
Динаның алғаш сахнаға шығуын Ахмет Жұбанов керемет суреттейді. «Бұл
1937 ... ... еді. ... ... ... ... филармониясы
жиналған адамға лық толы. Маман артистердің өнеріне үйреніп қалған ... бұл ... ... ... ... концертін сағынып қалған-ды.
Бұл жұрт ерекше құмартатын бөтен концерт болды. Коцерттің ... ... ... ... ерекше күтіп отырған адамы әлі сахнаға шыққан жоқ.
Міне, сахна қайта ашылды, коцерттің ... ... ... Ойын ... ... ... нөмірді жариялағанда қол шапалақтау залды басына
көтерді. Сахнаға иықты, ұзын бойлы, ер ... ... ... ... әйел ... Жасы ... алтыға жеткен, ұлғайған адам болса да,
әйелдің ... ... бойы ... Оң ... ұзын ... ... ... ұзын көйлек, иығына өңіріне зер төккен қызыл мақпал бешпет жамылыпты.
Аяғында кебіс-мәсі. Сахнаға кенересіне төгілте ... ... ... ... ... ... еті де ... шетіне отырды. Шамасы сахнаға
шығу жәйін оған жаңадан ғана түсіндірген болу керек. ... ... ... әйел пернеге қарай басын ие, бірден домбырасының
құлақ ... ... ... Ойын ... ... ... ... деп жарияласымен ол сахнадан кетіп үлгіргенше, домбырашы
домбырасының ішегін ... та ... ... ... ... ... зал құлаққа ұрған танадай тына қалды. Домбырашы әйел домбырасын
дыңғырлата біраз отырды. Бұл ауыл ... ... күй ... тынышталуына мұрсат бере, перне басып, домбыраны біраз қағып-қағып
алатын әдеттен ... ... еді. ... тынышталғанын көрген әйел «Қайран
шешем» ... ... ... Ол осыдан кейін өзі шығарған «Бұлбұл» күйін,
соңында Құрманғазының «Төремұратын» ... Әйел ... ... шығып
кетуге ыңғайланды. Зал ұзақ қол шапалақтап тұрып алды. Сол жолы тыңдаушылар
алғаш рет ... ... ... ... мәжбүр болды. Ол шығыс
әйелдерінше қолын қусырып, бірнеше рет ... ... ... Оның бетінде
шексіз бақыт күлкісі ... Бұл ... ... ... ... ... ... Дина Нұрпейісова еді».
9 жасында Құрманғазының өзінен бата ... Дина ... ... ... ... Оны қиындықтар, келінді жуасытып, жүнше түтетін аса ... ... ... ... ... ... ... ол Ұзақ, Есжан
Байжұманың баламайсанның күйлерімен танысады. 1888 жылы Дина ... ... оған жаңа ... үйретіп қана қоймай, өзің де күй ... Дина ... пен ... ... тарту ыңғайларын үйрене келіп,
домбыраны ... ... ... ... ... еліктеп «Бұлбұл» күйін
шығарады. Бірақ оның ... да, ... да ... ... ... дәл ... ... сезімнің бостандығы, ой мен арман
идеясы айқын ... ... ... ... тағы бір күй ... Бұл ... ұзатқанда жасауларын қосып берген үш болысқа аты шыққан бәйге атына
арналған еді. ... бұл ат ... ... ... ... ол ат ауырып
өліп қалады. Дина өзінің ... ... ... ... ... ... қайғырып, оған арнап күй шығарады.
Қайғысына тағы қайғы қосылып, Динаның күйеуі Нұралы қайтыс болады.
Осындай ауыр мезеттерде ақыл ... ... ... ... адам – абысыны әрі
жан досы Кербез болатын. Ол сұлу, өткір, ашық жан болатын. ... ... ... ... ... оның ... ... домбырасын, ұлы
ұстазы Құрманғазының өмір оқиғаларын тыңдайтын. ... атты ... ... осы Динаның жанына жақын абысыны еді.
1916 жылдың оқиғасына арналған «Набор» күйі дүниеге келді. Халыққа бұл ... ... жыл» ... ... тараған. Мұнда мұңаю-жылау, еңсесі түсушіілк
жоқ. Күй басныан аяғына дейін ... ... ... қайтпас бетін,
екпінді күшін бейнелейді.
1922 жылы ... ауыр ... ... ... ... ... ұшырайды. Жұт жылғы аштықтан аштықтан қысылған Дина
құмаршық жинап, балаларын аман ... ... Енді ол ... ... ... ... ... Ол «Жігер» деген күй шығарады. Динаның
«Жігері» ... ... ... түсетін сияқты. Динаның «Жігері»
Бапастың «Жігеріндей» жасқаншақ, кібіртік емес, екпінді, қайраты ... ... ол 1937 жылы ... ... ... ... ие ... 1939
жылы Динаның өмірінде тағы бір үлкен уақиға болады. Ол халы ... ... ... ... ... ... үшін Москваға
барды. Сол сапарға Дина ееркше дайындалды. «Сол күні «тарихи жолға» шығуға
ерекше ынтамен, ... ... ...... ... ... балаларына бауырсақ пісіртті де, арнап ешкі сойып, домбырасына ішек
иіріп алды. Домбыраның жап-жаңа қабын қайта боятты. Динаны Москваға ... ... ... ... Қой ... ... қонақ шақырды. Дина ерекше
көңілденіп, әзіл айтып, домбыра тартып отырды. Ол ... ... ... ... ... ... ... Күйлерді ұйып тыңдаған
жұрт вокзалға баруаға кешігіп қала ... ... ... санаулы
минуттар қалғанда ғана баласыы Динаның жүруі керек ... ... ... ... жұрт Дианы шығарып салуға келіп отырғандарын да
ұмытып кетіпті. Дина ... ... ... үйдің бөлмесіне жайғасып болмай-
ақ, оны астаналық газеттердің тілшілері қоршап алды. Олар ... ... ... ... ... әлек ... ... Дина ұзақ жолдан
мүлде шаршамаған адамша жалықпай,өз өмірі ... ... ... ... Бірақ ол көбінесе Құрманғазы жайыл айтты, өз өмірі жөнінде айтқаны
тіпті жартымсыз. Бұл ... де Одақ ... ... ... Дина ... орын алды. Дина бастаған домбырашылар, қобызшылар
тобы күйлер тартты. Бүкілодақтық конкурста Динаның ... ... ... ... ... жеңісі қазақтың ұлт аспаптары музыкасының
нығая түсуіне әсер етті.
Осылай Ахмет ... ... ... ... ... ... Академик оның
орындаушылық шеберлігін зерттеп терең айтып береді.
3.1.8. Мықтының бірі - ... ... ... ... ел ... талай әкімдер болғандығын
тарихтан жақсы білеміз. Мысалы, ... ... ... ... ... Ел ... ... ішінде алғашқы екеуі
халыққа қиянат жасағандығымен, патша үкіметі мен хандардың ... ... ... ... ... айтылған халық қарғысы ғасырлар
бойына кетеді. ... ... ... ... елге ... ... және ... жағымды істерімен замандар өткен сайын ... Ел ... ... ... ... былай істепьі» деген жағымды
сөздер өте көп. Сол Мақаш жөнінде зерттеу жазған осы ... ... ... ... ... ... еңбегң ерекше бағалауға тұрады.
Оқырман қолындағы «Мақаш ... атты ... осы ... зерттеуімен ашылады.
Оның Мақаш туралы зерттеу еңбегі елдің біртуар ұлы туралы энциклопедиялық
мәліметтерді алдымызға жайып салады. ... ... ... ... болып,
азын-шоғын мақалалар жазу 60-70 жылдардан басталған ... ... ... ... аша ... дүниелер еді. Ал Өтепбергеннің ... – 90-шы ... ... ... шын мәнісіндегі ел үшін өшпес
істер атқарғанын, ... ... сол ... саясатын терең
білген, орысша ғажап сауатты, ел балалары үшін мектеп ашқан, елді ... ... ... әрі ... ауыз ... және ... жырларын
жинаушы – филолог ретіндегі жұмыстарын айта келіп, парасатты баға бере
білген еңбек.
Мақаштың артында ... ... ... «Жақсы үгіт» деген кітабы
екен. Ол әкім қайтыс болғаннан кейін 1908 жылы жарық ... Осы ... мәні зор ... ... да «Мақаш әкім» атты ... ... ... ... ... бөлімдерде Мақаш правительдің өз кезіндегі
баспасөз беттерінде жарияланған қазақ тұрмысы, ... ... ... ... ... енген.
Халық аузында Мақаштың шешендік сөздері көп айтылады. Олар кітапқа
түгел енгізілген және ... орын ... ... ... да Мақашқа байланысты
материалдар бар. «Мақаш әкім» атты кітаптан Мақаштың тұлғасын көз алдарына
айқын, толық ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой, сана
болмысы бұрын болмаған шырқау биіктерге ... ... ... ... сезіммен айтып та, жазып та келеді. Осы жұлдыздардың жарығы
өзінен кейінгілерге сәулесін түсіріп, қаулаған өркендердің ХХ ... 30-35 ... ... ... ... ... ... табиғи апат емес, қолдан жасалған «ақырзамандардың» кесірінен
шорт кесілгенін тарих ақтандақтарынан енді ... ... ... ... ... ... ... қайдан алғанын, «дәріс
алған» ұстаздары кімдер екенін біле алмай, 40-50 жылдардың ұрпағы ... оны ... ... ... деп ... ... ... энциклопедист-ғалымдар мен ұлы қаламгерлер
мәнді толықыны шовинизм мен тоталитаризмнің қанды қылышынан қырқылып, озбыр
заман пердесімен бүркемеленіп қалыпты да, ХІХ ... ... ... ісін ... ... ... ... ғасырдай мезгіл қазақ
даласында «қара үңгір» түнегі жайлағандай болыпты.
Уақыт шындықты бүркеген бұлтты ыдыратып, асыл-жауһарларымызды ондаған
жылдар бедерінде жарқыратып ... ... ... жатыр. Қазақ ренссансы
тоқырамай, жылдарға жылдар қосып кенелгендігін ... ... ... ... ... ... ... Халел, Жаһанща, Сәкен,
Ілияс, Бейімбет – бәрі ... ... ... ір ... десе боғандай емес
пе. /11/
3.1.9. Ағартушы Халел
Бұлардың әрбіреуі – ғалым, саяси қайраткер, әдебиетші. Бұлардың ... ... сай ... болмасқа амалдары да болмады.
Солардың бірі – атырау топырағының перзенті Халел Досмұхамедұлы. ... атты ... ... ... ... ... ... Атап
айтқанда, халелтанушылар жазушы Мереке Құлкенов, ... ... ... Ғарифолла Әнес, кенес Нұрпейісов, Әлихан Шокин, ... Шора ... Риза ... және ... да ... ғылыми
зерттеулері ғалымның ғұмырнамасын, саяси қайраткерлігін, ғалым-
ағартушылығын ... ... ... ... ... Халел
Досмұхамедұлының өмірі мен қызметіне, саяси тұтқындығына қатысты құжаттар,
ғұмыр кезеңдері берілген.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Қазақ тілінен орыс тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін Apertium платформасының негізінде жасау57 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының жағдайы және оның соңғы жылдардағы динамикасы94 бет
Тілдік қатынас мәселесіне байланысты қолданылатын терминдер жүйесі13 бет
Түркологияның Еуропа мен Ресейде зерттелуі6 бет
Қазақ лексикографиясы: біртілді оқу сөздігін түзудің ғылым негіздері40 бет
Қазақ тіліндегі туыстық атаулардың мағыналық құрылымы мен лексикографиялану ерекшеліктері24 бет
Қазақстан Республикасындағы тотолитарлық діни бірлестіктердің қызметі туралы ақпараттық-анықтамалық материалдар 18 бет
Қазақ–ұйғыр мақал-мәтелдерінің паремиологиялық жүйесі26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь