Ортағасырлық Ислам философиясы

I Ортағасырлық ислам философиясының бірегейлігі.
1.1 Ислам діні . араб философиясының негізі
1.2 Дін мен фалсафа сабақтастығы
1.3 Христиан діні
Орта ғасырда пайда болып, жаңа заманға дейін философия тарихында көрнекті орын алған, еңбектерін араб тілінде жазған, негізінен мусылман елдерінен шыққан ойшылдар тобының ілімін ғылымда фалсафа ден атау дәстүрі бар. Оларды орыс тіліндегі әдебиеттерде «араб тіліндегі философия» немесе «араб философтары» дейді. Анығында бұлар ерекше ойлау менталитетіне ие болған фалсафа өкілдері. Көпшілікке ұсынылып отырған осы хрестоматияның мақсаты — фалсафаның аса көрнекті өкілдерімен жүртшылықты таныстыру.
Фалсафа туралы 1991 жылы Москваның «Наука» баспасынан жарық көрген «Исламның энциклопедиялық сөздігінде» мынандай түсінік берілген: «ал-фалсафиа — термин, которым в средневековой мусулъманской литературе обозначали философию мыслителей, ориентировавшихся на античные модели философствования и называвшихся фаласифа (ед. ч. файласуф), а также саму античную философию».
Бұл түсініктен мынандай жайлардың басы ашылып тұр. Біріншіден, фалсафа философия дегеннің арабшаланған түрі. Демек, араб тілі орта ғасырда философиялық мәдениеттің тіліне айналған. Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта белгілі, айталық, антиктік философия грек тілі негізінде болса, Шығыс Азия мен Қытайда тибет тілінде, Орта Азия мен Еуразиялық кеңістікте түркі тілінде, Батыс Еуропада ортағасырлардан жаңа дәуірге дейін латын тілінде, қазіргі заманда мұндай міндетті ағылшын тілі игеріп кетуі ықтимал.
Фалсафаның араб тілінде өрбуіне мәдени-тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлар болган. Бұл жерде еріксіз мойындайтын мәдени-әлеуметтік жағдай: ислам діні, оны таратушы басты саяси күш — Араб халифаты. Халифат мемлекеттік құрылым ретінде Аравияда VII ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге келген. Пайғамбарымыз дүние салғаннан кейін Халифат мүлдем ұлан-асыр империяға айналды. Әдетте, мұндай империялардың ғүмыры ұзақ болмаушы еді, халифат болса жеті ғасырдай уақыт өмір сүрді. Бұл имнериялар тарихында болімаған мерзім. Әлемді дүр сілкіндірген социалиизмнің өмірі небәрі жетпіс жылға әзер жетсе, Халифат дүниеге жеті жүз жылга жуық өз өктемдігін жүргізді. Араб тілі осы империяның мемлекеттік тілі болатын. Мұхаммед пайғамбар діни ұстаз, саяси басшы әрі ең жоғаргы үкім шығарушы болғандықтан, оның тілі (араб тілі) дінде, саясатта, шариғатта (заңда) мемлекеттік қызмет атқарған.
        
        Жоспар
I Ортағасырлық ислам философиясының бірегейлігі.
Ислам діні - араб философиясының негізі
Дін мен фалсафа сабақтастығы
1.3 Христиан діні
1.Ортағасырлық ислам философиясының бірегейлігі.
1.1 Ислам діні - араб ... ... ... ... ... жаңа ... дейін философия тарихында көрнекті орын алған, еңбектерін араб тілінде жазған, негізінен ... ... ... ... ... ... ... фалсафа ден атау дәстүрі бар. Оларды орыс тіліндегі әдебиеттерде «араб тіліндегі философия» немесе «араб философтары» дейді. Анығында бұлар ерекше ... ... ие ... ... ... ... ұсынылып отырған осы хрестоматияның мақсаты — фалсафаның аса көрнекті өкілдерімен жүртшылықты таныстыру.
Фалсафа туралы 1991 жылы Москваның ... ... ... ... ... ... сөздігінде» мынандай түсінік берілген: «ал-фалсафиа — термин, которым в средневековой мусулъманской литературе обозначали философию мыслителей, ... на ... ... ... и ... фаласифа (ед. ч. файласуф), а также саму ... ... ... мынандай жайлардың басы ашылып тұр. Біріншіден, фалсафа философия дегеннің арабшаланған ... ... араб тілі орта ... ... ... ... ... Философияның бір тілдік негізде өрбігені тарихта белгілі, айталық, антиктік философия грек тілі ... ... ... Азия мен ... тибет тілінде, Орта Азия мен Еуразиялық кеңістікте түркі тілінде, Батыс Еуропада ортағасырлардан жаңа дәуірге дейін латын ... ... ... ... ... ... тілі ... кетуі ықтимал.
Фалсафаның араб тілінде өрбуіне мәдени-тарихи, саяси-әлеуметтік жағдайлар болган. Бұл жерде ... ... ... жағдай: ислам діні, оны таратушы басты саяси күш — Араб ... ... ... ... ... Аравияда VII ғасырдың жиырмасыншы жылдары пайғамбарымыз Мұхаммедтің діни реформасы нәтижесінде өмірге келген. Пайғамбарымыз дүние салғаннан кейін Халифат мүлдем ұлан-асыр империяға ... ... ... ... ... ұзақ болмаушы еді, халифат болса жеті ғасырдай уақыт өмір сүрді. Бұл имнериялар ... ... ... ... дүр ... ... өмірі небәрі жетпіс жылға әзер жетсе, Халифат дүниеге жеті жүз жылга жуық өз өктемдігін жүргізді. Араб тілі осы империяның мемлекеттік тілі ... ... ... діни ұстаз, саяси басшы әрі ең жоғаргы үкім шығарушы болғандықтан, оның тілі (араб тілі) дінде, саясатта, шариғатта (заңда) мемлекеттік ... ... тілі — ... ... Бес уақыт намаз міндетті түрде арабша оқылады. Демек, ... ... ... хат тану араб ... оқудан басталды. Сөйтіп, сауатты адам араб тілін меңгерген адам деп мойындалды. Араб тілін меңгеру — білімділіктің әрі мұсылмандықтың белгісі. Осы ... сай оқу, ... беру ... ... қалыптасып, ендігі жерде араб тілі мұсылман өркениетінің тіліне айналды.
Екіншіден, фалсафа ... ... ... Бұл, ... ... ... ... тән дүниетаным. Фалсафа ілімінің қандай өкілі болсын, мұсылмандыққа қарсы ... ... ... ... ... ... әсіресе философтарды мұсылмандық дүниетаным тұрғысынан қарап, соған орай бейімдеген. Фалсафаның осы ерекшелігі кезінде христиан ойшылдарының ашу-ызасын туғызған. Фалсафаның ... ... ... ... ... болды.
Араб халифтері және елдің зиялы қауымы мұсылман мәдениетінің, өнерінің деңгейін ... ... ... ... Оның ең ... ... ... діні өзінен алты ғасыр бұрын дүниеге келген христиан дінімен тарихи бәсекеге түсті. Бұл бәсекенің негізінде дүниені бәлу мәселесі тұрды. Сөйтіп, ... және ... ... ... ... ... ислам дінін қылыштың жүзімен, білектің күшімен жер-жерге зорлап енгізсе, келе-келе бұы тәсілдің өміршең еместігін халифтер, олардың ... ... ... ... жерде әлемді меңгерудің жолы ғылым, өнер, білім, философия екенін түсінген халифтер осы ... ... бар ... ... бастады. Осындай саясаттың негізінде араб тіліндегі философия пайда болады, ол тарихта «Фалсафа» деген атпен қалды.
Үшіншіден, фалсафа антиктік философияны араб ... ... ... ... ... ... Бұл ... белгілі ғалым Б.Э.Быховский мынандай пікір білдірген: «Извлечеиие из мрака исторического забвения и воскрешение в памяти человечества многогранного учения Аристотеля, обнаружение и ... ... ... ... ... ... ... заслугой арабской философии раннего средневековья» (Сигер Брабантский. М, — «Мысль», 1979. — С. ... ... ... ... оқулық-хрестоматия бол-ғандықтан, оның құрылымы туралы бірер сөз айтайын.
Арнайы әдебиеттерде фалсафа тарихы әл-Киндиден басталып, Ибн Рушдпен аяқталып жүр. Біз де осы ... ... ... Одан әріде фалсафаның типологиясын белгілеу қажеттілігі болды. Фалсафа тарихының ... ... ... ... алу ... ... мәселеге айналды. Әдетте, типолоғияның әлшемдері: тарихи, географиялық, ... ... ... ... ... Біз ... ... анықтауда саяси географиялық әлшем қолдандық. Себебі, фалсафа араб тілі негізінде ғана емес, осы саяси ... ... ... феномен. Осы тұрғыдан оның үш тарихи кезеңін белгіледік.
Біріші кезең. Бағдат халифатына қатысты, әл-Кинди, «Таза ... ... ... ... тарихи-мәдени кеңістік.
Екіиші кезең. Халифаттан өзге мұсылман мемлекеттерінің пайда болуына байланысты ислам мәдениеті Аравиядан тыс аймақтарда гүлдене бастады, соның бір ... — Орта Азия мен ... ... ... түрде дамыған фалсафа, оның өкідері: әл-Фараби, Ибн ... ... ... ... т.б. Бұлар парсы-түрік жұртының ойшылдары.
Үшінші кезең. Мұсылман Испаниясыидағы Еуропалық ... ... ... оның өкілдері: Ибн Бадж, Ибн Туфейл, Ибн Араби, Ибн Рушд.
Сонымен, фалсафа үш ... ... ... ... ... ... таза күйінде қабылдау да қиын. Себебі. онымен бірге мұсылман дүниетанымында мынандай ағымдар, мектептер болған: мутазилиттер, қалам, суфизм, т.б. ... бір ... ... ... ... мутазилизмді VIII-—IX ғасырлардагы исламның бір бағыты деп қарастырушылық бар. Мутазилиттер рационализм және білім ... ... ... ... зиялылық мәнде (светский) түсіндірген, олар әділеттілік Алладан болғанымен, Кұран сөзін догмаға айналдыруға қарсы болган. Сондықтан мутазилизм ... бір ... деу де ... ... ... ... ... қағидаларын логикалық тәсілдермен түсіндіруге машықталған әрі діни беделге құрылған ілім. Қаламның қалыптасуында, Е.Бертельстің айтуынша, грек ... ... мол ... ... ... ... қарсы болганымен, Ибн Халдунның пікірінше, мутакалимдердің кейінгі еңбектерінде қаламның мәселелері мен фалсафаның мәселері ... ... ... ... бұл ғылымдар мүлдем бірігіп кеткен (И.Э.С. С. 129). Фалсафа тарихын Ибн Халдуннан артық білу ... іс ... ... ... де ... негіз ретінде сүйенген дұрыс болар. Осы себепті исламның ... ... ... мен ... ... пайда болуының теориялық алғышарттары ден қабылдау орынды.
Араб тілінің әлемдегі ең кең қолданылатын тілгс айналуына ... ... ... ...... ... ... әлемдік діндерден ислам бір ғана тілмен барынша тығыз және тұрақты байланысымен ерекшеленеді. Исламның неігізін салушы Мұхаммед пайғамбар ... ... араб ...... анық ... ... деп ... түрде айтқан болатып. Ана тіліндегі сөз әдстте сол ... ... ... анық та ... ... белгілі. Алайда пайғамбардың "анық" араб тілі туралы қағидасы басқа бір мағынада айтылғап тәрізді. Бұл қағиданы пайғамбар өз қызметінің ... ... алға ... еді, бұл ... ол іс жүзінде бұрынғы діндерден мүлдем өзгеше жаңа дін таратып жүргенін дәлелдеуге тиіс болды. Ол үшін өзі ... ... ... ... ... ... ... екенін және оларға қарсы дін екенін баса көрсету маңызды болған тәрізді. Осылайша араб тілі барынша қатаң ... ... тілі ... ... қасиетке ие болды. Құранның бірқатар жерлерінде әр түрлі контекстерде көрсетілген бұл қағида ислам мен араб тілінің байланысын анықтап ... ... ... ... бірлігі, ортақтығы жөнінде ештеңе айтылмаған, алайда ислам арабтардың ғана діні ... ... ... ... ... ол ... түсінікті жағдай болды. Мұхаммед өз халқы арасында ғана уағыз жүргізді, бірақ пайғамбар ... ... ... Алла сөзіне ден қою, оған бағынуға шақыру жалпы барлық адамзатқа арналған үндеу екендігі басынан-ақ түсінікті болды. Мұсылман қауымына ру-тайпалық, этникалық және ... ... ... және әлеуметтік шығу тегіне қарамастан әрбір адам кіре ... еді. ... ... ... ұлғайып, аяғынан тұрып, кейін әлеуметтік-саяси бірлестікке, одан бүкіл ... ... ... ... ... ... кезде, ортақ тілі бар жаңа діни-саяси негізде біртұтас әлеуметтік-коммуникативті жүйенің қалыптасуы үшін алғы шарттар пайда болды.
Араб жаулап алушылықтары ... (VII ғ. ... — VIII ғ. ... ... ... мемлекеті - Халифат территориясы үздіксіз өсумен болды. Өздері жаулап алған елдерғе арабтар ислам дінін және өз ... ... және ... алып ... ... бұл ислам мен араб тілінің таралуы араб әскерлерінің жаулап алу қарқынымен бірдей жүрді дегенді білдірмейді. Халифаттың халқы бірден біртұтас бұқараға, ... діни және ... ... ... ... жоқ. ... ... халықтар арасында араб тілінің орнығуы ұзақ уақытқа созылды және әр елде әр түрлі қарқынмен жүріп, өр түрлі ... ... ... ... ... жылжымалы немесе тұрақты қосындары (лагерлері) араб тілінің алғашқы аралдары болды, тек келесі кезенде ғана пайда болған ... араб ... араб ... ... ... ... Әдетте, жергілікті халықтармен салыстырғанда келімсек арабтар аз ғана пайызды құрады. Бірақ оларға өз күшіне деген сенімділік, жақсы ұйымдасқандық тән ... ... бәрі араб ... ... ... болуына ықпал етті. Арабтар жаулап алған елдеріндегі әлеуметтік-саяси және тілдік жағдайға икемделуге, олардың тілін үйренуге, жергілікті ... ... ... ... Олардың қосындары, гарнизондары мен мекендері тілдік жағынан да автономиялы, тәуелсіз болды: күнделікті және ресми әңгімелер, әкімшілік, сот, діни ... ... хат ... - бәрі де араб тілінде жүрді.
Керісінше, жергілікті халық, әсіресе оның арабтармен тығыз және дүркін-дүркін байланысқа ... ... ... оларға тілдік жағынан икемделуге мәжбүр болды. Бұл, ең алдымен түтқындарға қатысты ... ... ... араб ... әкелініп, кейіннен халифаттың орталығына және лтілетін. Бұл топқа, сондай-ақ арабтармен бейбіт келісімге келудің ... ... ... тізе бүгудің шарттары туралы келіссөз жүргізушілер; алым-салық телеушілер; мұсылман ... ... ... ... бірге ары қарай жорыққа аттанушылар; араб әскерлеріне азық-түлік тасушылар және арабтармен сауда жасаушылар жатты.
Араб тілі ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір саналы және жоспарлы саясаттың арқасында енгізілді деуге болмайды. Алайда қалыптасқан әлеуметтік-саяси жағдай араб ... өріс ... ... ... ... ... Араб ... алушылықтары бұрынғы тілдік ұжымдардың ұйымдық тұтқаларын бұзды, дәстүрлерді ... ... аз ғана ... ... - ... мен дінге қызмет етушілерді артықшылыктарынан айырды. Керісінше, араб тілін білетіндерге артықшылықтар берді. Араб тілі жеңімпаздар тілі ретінде анағұрлым артық ... ие ... ... да жергілікті халық олардың діні мен қауымына кіруге асықты.
Ислам тек араб тілінде ғана уағыздалды, ислам ілімін басқа тілдерге аударуға ешқандай ... ... ... қандай да болмасын басқа тілге аударылмайтыны туралы ... ... осы ... ... ... тілі ретіндегі араб тілінің жағдайын одан сайын нығайтты.
Араб тілінің мемлекетгік басқару ісінде барынша кең кәлемде ... ... Әбд ... ... ... ... ... тапты. Атап айтқанда, іс-қағаздар жұргізу мен теңге ... араб ... ... ... араб ... анағұрлым кең қолданылуы араб орфографиясының реттеліп, жетілдірілуін қажет етті, бұл іс VІІ-VIII ғғ. межесінде іске асты.
Араб ... ... ... одан өрі ... ... ... дәуірінде іске асырылды. Аббасилер қозғалысы, тек арабтарға ғана ... ... ... ... ... Шынында да VIII ғ. ортасында араб үстемдігі ... ... ... дейін Халифаттың тірегі болған арабтардың тайпалық жасағы өзінің бұрынғы маңызын жоғалтты, ... ... ... ... ... ... ... қалды, бұрынғы клиенттер (маула) өмірдің барлық салаларында арабтармен тендікке қол жеткізді. "Арабтар" ... ... өзі ... ... тек тууы бойынша арабтар ғана емес, сондай-ақ араб тілін менгерген барлық мұсылмандар осылай аталатып болды. Билеуші топтар, шенеуніктер мен ... ... ... ... жасаған аббасилік төңкеріс жергілікті халықтың, әсіресе Иран мен Орта Азия халықтарыпың жаппай ислам дініне өтуімен бірге жүрді. ... ... ... ... өз ... араб ... жаппай меңгеруге ұмтылушылықты туғызды.
Атақты хадисші, исламды түсіндірудегі ерекше бір ... ... ... ... ... (820 ж. ... ... араб тілінің ролі және оны үйренудің қажеттігі жөніндегі өз ойын былайша жеткізеді: "Араб тілі — ... ... ... ойды ... ... мен ... құрамы жағынан да ең бай тіл және пайғамбардан басқа бұл тілдің барлық құрамын толық білетін ... біз ... ... бұл ... ... ... ... ешқандай сөз жоқ. Пайғамбар тілін білетіндер ғана қандай да ... ... ... Және оның тілінде сейлейтіндер басқа тілдерге ешбір еліктемеуі керек. ... ... ... тілдер пайғамбардың тіліне еліктеуі тиіс.
Әрбір мұсылман өз зердесіне орай араб тілін ... ... ... ол осы тілде "Алла жалғыз, оның ешбір серігі жоқ, ал Мұхаммед оның елшісі" деген сөзді айта алуы және ... осы ... оқи алуы ... ... ... осындай атақты қайраткерлерінің араб тілі жөніндегі ойлары мен пікірлері бұл тілдің өрісінің кеңеюінде айтарлыктай роль атқарғаны ... ... ... ... ... және оның ... ... әсер ету мүмкіндігіне ықпал еткеп факторлардың қатарында бұл тілде аса бай ... ... және ... әдебиеітің болуын, УШ-ХІ ғғ. араб грамматикасының, лексикографиясының елшемі мен шешендік өнерге қатысты ғылымпың жасалуын атауға болады, мұның өзі ... ... мен ... ... ... сондай-ақ тілдің ғылыми терминологиямен байытылуына ықпал еткен еді.
Алайда ислам дінін қабылдау ... өзі араб ... ... ... алып келді деп айтуға болмайды. Ислам дінін қабылдаған кепшілік иран және түркі халықтары өз ана тілін сақтап қалғаны белгілі.
Ресми және ... ... тілі ... ... ... қала ... ... мемлекеттері мен кауымдарында араб тілі көбіне жазбаша түрде қолданылды. Оның қызметі негізінен исламмен байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... өзі халықтың белгілі бір бәлігінің араб тілінің неғіздерін ... ... ... ... ... ал дінбасылары мен заңгерлерге келетін болсақ (қади), олар араб философиясы, мәдениеті мен дәстүрлі исламдық ғылым салалары ... кең ... алып ... ... іс жүзінде араб тіліндегі еңбектердің барлығымен танысуға мүмкіндігі болды, және олардың ішінен араб тілді ... ... кем ... ... ... де, ... атақты ғалымдар да шығып отырды. Ауызекі араб тіліп үйренуге сондай-ақ әр түрлі саяхаттар, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... ету және саудагерлікпен араб елдеріне бару т.б. ықпал етіп отырды.
Арабтардың келуімен және ислам дінінің таралуымен халифаттың басқа да аймақтары сияқты, ... ... да ... өмірінде араб тілі белең алды. Бұл тіл - сол кездегі ғылым тілі еді, сондай-ақ ол ... ... ... ... ... ... ... етуші прогрессивті тіл болды. "Түріктерді араб-парсы мәдениетіне толық бағындыру ... ... ... және ... өз ... ... ... емес, бірақ араб мәдениетінің әсері күшті болғаны соншалықты, ... тілі ... ... және ... тіл ... емес", - деп жазады академик В.В.Бартольд 15]. Орта ғасырлық түркілер тіліне араб тілі ... ... ең ... ... ... ... әсер етті. Ислам дінінің мемлекеггік дінге айналуымен бұл аймақта да араб тілі мен ... ... ... ... жазуы ығыстырылды, ал түрік лексикасына араб сөздері енді [6]. Ислам діні идеясының халық арасына тарауымен бірге осы дінге ... ... ... де ... ... ... ... ету (құран, намаз, дұға) араб тілінде іске асты. Ал дін ... мен ... тек ... ... ашып қана ... жоқ, ... ... ғылымдары бойынша кең білім алуы қажет болды.
Араб тілінің Орталық Азия халықтары арасында тарауына ықпал еткен ... ... бірі - Орта ... яғни Мәуереннаһрмен ежелден келе жатқан тығыз тарихи байланыстары еді. VIII ғ. басында бүкіл Орта Азияны арабтар ... ... ... ... өз ... ... Олар бұл ... ислам дінімен бірге араб жазуын да енгізді. Осы территорияда бұрын үстем болған парсы (тәжік) тілі енді араб тіліне орын ... ... ... діни ... ... ... және ... да дәрежедегі оқу орындарында сабақ араб тілінде жүрді. Жергілікті ... ... араб ... тез ... араб тілін үйреніп алды және арабтармен бірге елді басқаруға қатысты. Дін мен жазудың ... араб ... ... тілі деп және оны ...... ... іс деп білу Орта ... араб тілінің позициясын барынша нығайтты.
Арабтар Орта Азияны жаулап ... ... бұл ... ... ... еді. Мысалы, VII ғ. екінші жартысында 50 мың араб өз отбасыларымен Орта ... ... Ал елді ... алғаннаи кейін тұрғын үйлердің жартысын арабтарға беру жергілікті халыққа міндеттелді. ... ... ... ... ислам дінін қабылдаған жергілікті халық барлық салықтар мен міндеткерліктерден босатылды. Осы факторлардың бәрі аз ғана уақыт ішінде араб ... ... ... шығарып, үстем тілге айналдырды, және жергілікті түркі тілді және иран тілді халықтың белгілі бір бәлігі үшін ол әдеби және ... ... ... ... Араб тілі ... тіл ... - арыздар мен өтініштер осы тілде жазылды және бұйрық-жарлықтар мен ... да осы ... ... ... ... ... бәлігі (Оңтүстік Қазақстан, Жетісу) Орта Азия мен (Мәуереннаһр) ежелден-ақ тығыз тарихи байланыста болғанын жоғарыда айтып кеткен ... ... ... бұл ... алдымен Самани мемлекетінің (ІХ-ХІ ғғ), кейінірек Қарахандар мемлекетінің қол астында бірікті. Кеңес дәуіріндегі әдебиетте түрік-мұсылман мәдениетінің қалыптасуына саманилік дәстүрлердің ықпалы ... ... ... еді. Соңғы жылдардағы зерттеулерде осы олқылықтың орнын толтыруда айтарлықтай алға жылжулар байқалады. ... ... ... (самани-түрік) мәдени синтезі мәселесіне ерекше назар аударылып, парсылардың (тәжік) ... ... ... ... ... ... күрт өскендігі жөнінде айтылады. Дәл осы саяси байланыстар мен өзара мәдени ықпалдастық Орта Азияда кеңінен қанат жайған араб ... ... Азия ... ... да ... ... ... етті.
«Схоластика деген атаумен танылган ортағасырлық философия мұсылмандық, ... және ... ... белінеді. Алайда, оның дәл осы мұсылмандық саласы қалған екеуінің бастау кезі болды. Әсіресе, иудейлік схоластика Еуропада ол түста араб тілі ... ... ... ... ... ... Спинозага дейінгі біраз ғасырларга дем берген Мұса ибн-Маймунның аса маңызды шығармалары осыган кез жеткізеді. Спинозаның ... де ... ... идеялары шаң беріп қалып отыруы тегін емес».
Мұсылман схоластикасы, ... ... ... араб ... ... ... қабылдаган елдердің галымдары ғана емес, тіптен ... ... да араб ... ... Оган ... ... ... философиясы.
Еуропаның грек философияеын бірден тікелей қабылдауына еш мүмкіндігі жоқ еді. Еуропаға грек философиясын әкелген — арабтар ... араб ... ... ... ... Гегель бұл шындыкты мүлдем мойындамаған. Оның айтуынша философияның екі түі бар — олар грек ... және ... ... Ал грек ... Сократ, Платон, әсіресе, Аристотельді грек тілінен араб тіліне, одан латынга аударуда, ... ... ... тағы ... еңбектерінің тарихи маңызы бүгінгі күннің өзінде өз құндылығын жойған жоқ.
Мұсылман схоластарынан (фалсафадан) эстафетаны алған ... ... ... схоластары болды. Олардың тарихи қызметтері, екінішке қарай, оқулықтарда дұрыс айтылмай жүр. Алғашқы схоластар — араб тіліндегі ... мен ... ... ... философияның арасындағы жалғастырушылар. Егер олар болмағанда жоғарыда айтылған Ф. ... ... Б. ... ... аралыктағы жаңа дәуір филосюфияеы болмас еді. Кейінрек Д. Локк, Д. Юм, Д. ... ... ... Гегель, Фейербах, Шеллииг сияқты маман философтар дүниеге келгеи. Бірақ осы ... ... ... ... ... араб ... философтар еңбектерінен кездестіреміз. Алайда, бұл жерде біз діни партикуляризмнің ... ашып ... ... Араб ... ... ... шеңберде болса, жаңа заман философиясы кейінгі (ағылшын, Француз, неміс ... ... ... ... ... Батыс Еуропа философиясын діни философия дегеннен аулақпыз. Олар филосфия жәие теология мәселесін нақтылы қарастырған. Бірақ, дүниетанымдық шеңберде олар христиан ілімін ... ... ... дін мәселесінде айқын пікірде болған Дидро, Вольтерлердің өзі ... ... ... қарсы шықпаған. Араб тіліндегі философияға қарсы шығудың немесе оны ескермеушіліктің сынын да діни ... ... ... ... ... араб тініндегі филосфия, негізінен, Еуропада есіп-өнгенін баса айту керек. Бұл мәнде араб тіліндегі философияда еуропалық сана, оның тарихи ... бар. ... ... ... христиандык Испания кезінде мұсылман елі болған. Арабтар бұл елде 710 жылдан 1492 жылга дейін үстемдік құрған. Жеті ғасыр деген кандай ... ... да ете ұзақ ... ... ... өмір ... ... ішінде мұсылман Испанияда араб тілі, мәдениеті, өнері мейлінше гүлденді. Осы тарихи дерек, өзінің тиісті ... ... ... ... сол ... ... ең мәдениетті елі осы Исиания болатып. Сол кезде Еуропада араб тілін білмеу білімсіздік, надандық саналатын. Осы мәселе туралы И. Г. ... ... ... деп ... ... ... Гербсфтта, Альберт Велыний де, Вилла Новалык Арнольд та, Роджер Бекон да, Луллия ... та ... еді. ... бәрі ... ... оқыды немесе солардың шығармаларын оқыды. Тіптен Фридрих II-нің езі араб кітаптарына аударуда қамқор болып, ғылымдардың жандануына жағдай ... ... ... бойы ... ... ... ... құмарлық өте күшті болды. Реформация дәуіріне дейін философиялық және математикалық ғылымдар арабтардан бастау алды».

1.2 Дін мен ... ... ... ... дін мен фалсафа сабақтастығы деп ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда зерттегенде көптеген ғалым зерттеушілер, ортағасырлық ислам философиясында дін мен ... ... ... ... бұл ... ортағасырлық мұсылман философтарын і және Ислам философиясының мектептерін және ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаймын.
Иә, «даналыққа махаббат», «ғылымға ғашықтық» деген мағынаға келетін философия сөзінің түбі Гректен шығатыны белгілі. Сол үшін «философ» деп ... ... ... ... ... ... дегенімізде мұсылман кәләмшылардың, салафиттертердің, сопылардың дүние танымы ... ... ... ... ... ... ... көзқарастың негізі осылар құрайды. Алайда Ислам философиясы дегенімізде Құран мен хадиске ... ... ... ... грек философиясына сүйенген философиялық жүйе есімізге оралады.
Бұл жерде «Ислам философиясы» деген ұғымның ... ... ... орны ... ... Исламмен болған қатысын, былайша айтар болсақ, Салафи, Кәлами, Тасаууфи көзқарасты назарға ала отырып, солармен болған байланыс тұрғысынан қарастырамыз. Мұсылман философтардың ... ... ... ... ... салафи, кәлами, тасаууфи ой-пікірге көзқарастарының қалай болғанын, оларды қалай бағалағанын қысқаша қарастырамын. Сондықтан Ислам елдерінде ... ... ... көпшілігі мұсылман философтары болған философиялық ағымдарға жеке-жеке тоқталамыз.
Мешшай(Аристотизм) философиясы.
Яхиа б Маскауайх (өн ... ... б ... ... ... б Юнус (өн 328/939), Яхиа б Ади (өн 364/974), Сабит б Курра (өн 289/902), Кутса б Лукка (өн ... ... ... ... Афрадоси, Яхия б Батрик және Урфалық Яғқиб сияқты мұсылмандардан басқа кісілердің грек философиясына қатысты еңбектерді арап тіліне ... ... ... және сол ... ... ... ілікті. Қысқа уақыт ішінде Александрияда, Антакияда, Харранда, Урфада, Нусайбинде, ... ... ... ... ... ... ... ірі мұсылман кісілер шыға бастайды. Мұсылман емес философтардан философия ... ... ... аз ... ұстаздарынан озып, ауқымды философиялық жетістіктерге қол жеткізді. \4.161-261\
Мешшай(Аристотизм) философиясының өкілдері:
Кинди.Мешшай философиясының ең атақты өкілдерінің бірі Әбул Хукема және ... араб ... ... ... б. ... Кинди (800-873).Оның қалам тарпаған білім саласы жоқ десе болғандай. Зерттеушілердің айтуына қарағанда, оның еңбектерінің ұзын-ырғасы 238-ге жеткен.Әл-Кинди еңбектері, метафизика, логика, ... ... ... ... ... ... теориясы және оптика сияқты білім-ғылымға арналған.Мұның бәрі бір төбе іс болса,әл-Киндидің ең үлкен еңбегі Аристотел еңбектерін грек ... ... ... ... ... яғни ... ... беруінде. Ол Аристотелдің «Метафизикасын», «Поэтикасын», «Категориясын», және «Екінші аналитикасын», аударып оларға түсінік берген. Ол дін ... ... ... ... ақыл ... әлшенуінде» деп көрсетті. \5.11-12\
Әл-Фараби.(870-950) Киндиден кейінгі келген шығыс-мұсылман философтарының бірі. Кинди толығымен Аристотелшіл болса, Фараби ... ... ... ... ... ... ... жазуға тырысып, өзінің философиясына мистикалық сипат берген. Оның ... ... ... ... ... ... оған ... (екінші ұстаз) атануына негіз болды.
Музыка туралы еңбек жазған Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... деген орынды деген. Оның психологиядағы бағыты сопылыққа бейім болған. Ол ... ... атты ... ... ... ... асып сопылыққа түсіп отырады.
Фараби пайғамбарлықты философиялық ... ... ... ... ... ...
) ... айнасын тат баспағаны үшін ешкімнен ештеңе үйренбестен, рухани жолмен ғайып әлемінен хабар алу;
) Белгілі бір періштелерді( нұрды) көріп, ... ... ... ... ... ... тыс таңғажайып (муғжизалар) нәрселер көрсету.
Адамның денесін рух ... ... мына ... де ... рухы басқарып тұр. Осылайша пайғамбарлық, рухтық қасиет ... ... Бұны ... ой, қалау қуатының кемелденуі деп түсіндіреді. Осындай ... ... ... ... рух ... ... Нәтижеде Ол пайғамбарлықты көп еңбек арқасында қол жеткізген нәрсе деп ... ... Бұл ... ... ... сопылардың пайғамбар болуға немесе пайғамбарлықтың жалғасатынына әкеп соғады. Фарабидегі «Инсанул фазыла» сопылардағы «кәміл адам» ұғымымен сәйкескен еді. Адам ақылының жетпеген ... ... ... шабыт, бойындағы қасиетті қуаттар арқылы біле алады. Осындай көзқарастары арқылы Фараби мұсылман кәләмшыларға, сопыларға үлкен ықпал еткен. ... ... ... ғамал және ахлақи білімді біледі, философтар болса ғамали және ... ... ... Сондықтанда екіншілер біріншілерге қарағанда жоғары болмақтығын айтқан.\6.29\
Фарабидің пікірінше Құранда ... ... ... және ... тозақтың символдық мағыналары бар. Ол дін философиясы жайында, дін мен философияны, уахи мен ... ... ... ... ... ... бар ... айтады.
Ибн Сина (980-1037). Ол, шығыс-мұсылман әлемінің ең үлкен ақиқатшы философы ретінде танылады. Оның «райсул-фалсафа»(фалсафаның басшысы), «шайхул-фаласифа»(фалсафаның атасы) деген лақабы да бар. Ибн Сина ... ... ... ... ең ... философтардың бірі.саложия кітабына түсіндірме жазуы және «Әл-Хикматул Мешрикия»(ширак философиясы) атты еңбегі оны мешшай(аристотизм) философиясынан ишракилік(жаңаплатоншылдық) философияға қарай ойысқанын көрсетеді. ... ... дін ... ... бар еңбектері мыналар: «Рисала фи маһиятил ашқ»(Ғашықтықтың мәні), «Мақаматул арифин»(Әулиелердің дәрежелері ), ... ... сый ), ... ... дәлелі ), «Қасида фи нәфс»(Жан туралы жыр) сияқты еңбектерін жатқызамыз.
Ибн Сина өзінің «Хай бин Якзан» атты философиялық ... діни ... ... ... ... ... ... күшіменен түсінуге болатынын айтқан Ибн Сина адам бойындағы қасиетті қуаттардан да сөз етеді. Ол пайғамбарлардың муғжизаларына, әулиелердің кереметтеріне сене ... ... ... философиялық тұрғыда түсініктемелер жазды. Ибн Синаның пікірінше иләһи(құдайы) ақиқаттарды, рационалдық тұрғыда ... ... ... ... ... дұрыс. Сондықтан қасиетті кітаптар философияға сүйене отырып тәпсір, тәуил жасалынуы керек.\7.25-27\ ... ... ... ... үш ... философ Кинди, Фараби, Ибн Сина екендігін көрдік. Енді ... ... ... ... үш ... ... ... Олар: Ибн Рушд, Ибн Туфейл,Ибн Бажже.
Ибн Бажже(1070-1138) мықты дәрігер, ... ... және ұста ... Ол ... ... ... ... Негізінде, оның сопылықта да орны үлкен. Ибн Бажже артына ... атты ... ... ... ... ... өзінің атақты еңбегі «Хай бин Яқзанда» үш мәселені шешуді алға қояды:
) Адам рухын және ... ... ... және ... ... жолы және оны ... Таза ... түсіну, аз болған күшті және рухтың кәмілдігіне ... ... ... ... ... ... ... Олардың араларындағы қайшылықтарды емес, үйлесімділіктерді көрсету.\8.171\
Бұл романда, ешкім жоқ ... бір ... туып ... ... ... ... ... ескерту болмастан Аллаһтың барлығын қалай тапқандығы туралы айтылады.
1.3 Христиан діні
«Христиан – ... ... ең ұлы ... бірі ... дау жоқ. ... ... ... зерттегенде бізді таңдандыру сезімі билеп алады. Оның тарихы екі мың жылдық деп есептелсе де, бәрібір біздің ... оның ... ... ал ... елдерде мемлекеттік өкіметтен де күштірек екенін байқаймыз», - деп жазды христиан жайлы атақты неміс социал – ... ... ... Карл ... жыл ... ... бұл ... қазір де бүгінгі заманға сай естіледі. Одан ... 1882 жылы ... ... ... дін мен шіркеу жөніндегі қате жібермеуге сақтандырды. Христиан өркениетті адамзаттың көп бөлігіне мыңдаған жылдар бойы билік құрыпкелгендіктен, діннің ... ... оны ... деп ... ... дей ... болмайтынын ескерткен еді. Ол: «Әуелде оның тарихи жағдайлардан барып шығу тегі мен дамуынан барып ... ... ... ... - деп ... ... жеке адамдарға әсер етуде пайда болуының, күшінің себептерін дұрыс түсіндіру үшін алғашында бұл қозғалыстың, рухани алғы ... ... ... ... мүддесіне сай келетін мәселелердің шығуына жағдай тудырған қоғамдық тарихи жағдайларға ғылыми тұрғыдан қараумыз керек.
Христиан ... ... I ... Рим империясының шығыс бөлігінде пайда болған. Бұл уақытта терең әлеуметтік катаклизм алып империяның дал-далын шығарып жатыр еді. Күйзеліс дәстүрлі өндіріс, ... ... ... ... ... ... ... Құлдар болса оған бұқаралық көтеріліспен жауап беріп отырды. Әйткенмен, ... ... ... ... күші ... еді. ... ел алдында қинап, жазалап жатты. Барлық үтіт Спартакта болды, бірақ бұл көтеріліс те қанға боялды. Бақытсыздыққа ұшырағандардың ... ... ... Рим ... ... басқа жұрты әр түрлі еді. Жер иеленуші аздаған топ пен атақты жерден шыққандар, ... аса зор ... ... ... Ал, ... жоқ халық «мәңгілік қалада» топырлап, құлдардың өміріндей жоқшылық пен ... өмір ... ... ... ... бассейні бойындағы барлық елдерді бағындырып, нағыз құлиеленушілік қоғамның классикалық үлгісіне қол жеткізді. Жаулап алған елдерін Рим қатты езгігі ... ... ... ... ... айдады және аяусыз жазалады немесе әйелдерін құлдар колониясына апарып қосты. ... ... ... ... ... ... тәртіптерін быт шытын шығарды, қасиетті орындарын талқандап, ... әдет ... ... ... мен бағыныштағы елдердің көтерілісі, жоқшылыққа деген жалпы ыза, жоғарыда билік құрып отырғандардың ертеңгі күнге сенімсіздігіенжарлықты, іріткі ... ... Осы ... бәрі ... ... діни ... ... – құтқарушы құдайдың келіп, барлық мәселелердің шешіп беретініне үметтенудің тарауына әсер ... ... ... ... бағынған Шығыс халықтарының арасындағы ескі тайпалық діндері кері кетті. Құлдар мен басқа елдің халқына, торыққан миллондаған адамдарға ... ... дін ... ... ... алмады. Сондықтан барлығына түсінікті де жақын дін керек болды. Империяның аймағында өмір ... ... ... тар ... ... ... қойды және құлдармен әр түрлі езіліп жаншылған этникалық топтарды біріктіре алмады. ... ... ... ... ... ... ... бөліп-бөліп жіберді.
Христиан тектес, этникалық ерекшеліктергі бөлмейтін барлық адамға тең дін ... ... ... ... мен ... ... әр түрлі этникалық топтар бір бірімен араласып жатқан ... бұл сол ... ... дәл ... да ... ... ... түксіз жерде пайда бола салған жоқ. Оған діндарлар ғана емес, сонымен бірге Шығыс халықтарының ... ... ... әсер ... ... ... ... із ашары шығыстың әр түрлі діндері және ежелгі дүниедегі кейбір философиялық түсініктер болды.
Христианға Шығыстың діни құрылымдарынан анағұрлым ... әсер ... ... ... ... ... ортасында туды. Жаңа өсиеттің ертеректегі «Иоани Богословтың ашылу» кітабында иудаизмнің ... ... ... ... ... ... ... үнемі еске алынып отырылды. Христос Моисеймен салыстырылды, ал әр түрлі елестер мен түсініктер Данил, Енох және басқа пайғамбарлардың ... ... ... көшірмесі.
Христиан діні Көне өсиетке кіретін барлық қасиетті кітаптар жинағын түгелдей иудизмнен алған. Ол Көне ... ... ... мен жан ... адамды жарату, құдай туралы түсініктерді өзгеріссіз күйінде сақтаған. Осы күнге дейін Көне өсиет христиандар үшін де, ... үшін де ... ... ... ... ... көп жерін христианның алғандығы 1947 жылы Өлі теңіз жағалауынан табылған Қумыран қолжазбалары куә бола алады. Бұл қолжазбада жоқшылықты ... ... ... ... ... діни және тұрмыстық бағыттағы текстер бар. Біздің дәуірімізге ... I – I I ... ... ... қол жазбасы европалық эссендер сектасына тиісті. Олар белгілі бір ... ... ... ... ... ... әлем мен адамды қайта жасауға үміттенеді. Христиан басқада шығыс діндерінің әсерінен бос емес. Мысалы, египет діні Озирис пен ... діні ... да ... болғанын байқау қиын емес. Біріншісінде – о дүниедегі өмір туралы түсінік басым болса, екіншісінде адамның тууы, өлуі және ... ... ... ... ... ... ақ ... алғашқы діндердің элементтері – фашизм, анимизм, сиқыршылық, тотемизм т.б. кездестіруге ... ... ... ... ... құтқарушыға» үмітпен қараған Рим империясындағы арып-ашқан адамдар оның ерекшеліктерін иудей мессиясынан, филон Логосынан, Кумрандағы «шыншылдық ұстазынан» іздеді. Осындай жайлардан құдай – адам ... ... ... ... ... ... осы діннің аты соның атымен аталса керек. Христиан дінінің негізін салған сондай адам болған ба? Ғалымдар бұл мәселе жөнінде көп ... бері ... ... ... ... екі мектеп бар: мифологиялық, бұл бойынша Христос мифологиялық образ, тарихи мектеп – бұл мектептің өкілдері құдай – адам ... ... ... ... ... дәлелдеуге тырысады. Екі тұжырымда да IX ғасырдағы буржуазиялық дінтануға жатады, көпшілік дін танушылар осы пайымның ... ... ... ... ... ... керемет түрде дүниеге келген, ғажайыптар жасап, кресте ... ... ... ... көкке өзінің әкесіне ұшып кеткен Иисус Христосты евангельдік Құдай адам деп бірауыздан мойындайды. Бұл мифтік образ жапа шеккен ... ... ... кеін ... ... әдеби өңдеуінен өткен.
Шындығына келсек, христианды да басқа діндердегі сияқты жаңа ілімді қалыптастыру және оны ... ... ... ... атқаратын адам болмаса пайда болмас еді. Егер алғашында уағыздаушылар аз ғана топ болса, ... ... ... ... ... ... ... ғой. Сондай адамның бірі Иисус Христос болса керек. Кейін оның ... ... ... көтеріліп, өзгеше күш иесі атанып кетуі мүмкін. Мұндай жайлар басқа діндердеде болған. Христиан діні тарихын оқуда бұл мәселе шешуші роль ... ... ... ... ... ... тұлға екені жөнінде әлі күнге дейін дау-дамайлар жүріп жатыр. ... ... ... жөн. Бұл ... тарихи құжаттар не айтады? Екі позицияның да негізге сүйенетін дәйектемелері бар ма?
« Біздің дәуіріміздің I ғасырында өмір сүрген Плутарх, ... ... Юст, ... және ... да ... философтар өз еңбектерінде Иисус Христың атын атамаған» - деп ... ... ... ... ... уақыт жағынан ең ежелгі құжатты- Апокалипсис. Бірақ, онда адам- Христің бейнесі, өмірбаяны жоқ. Тек ... діни ...... деп аталатын нәрсе бар. Христің есімі адам ретінде емес, құдай ретінде үш рет аталған.
Апостоль үндеулерінде енді Христос тек ... ... адам ... ... ... оның ... әлі ... дейін жоқ. Тек Жаңа Өсиет әдебиет- Евангелияның құрылуының соңғы кезеңінде ғана Хрис бейнесі бізге нақты адам ... ... I I ... соңында апостолдар ісімен Иисус Христің образы құрылып бітті. ... ... ... апосталдардың ісі мен Евангелия бүгінде жоғалып кеткен шығармалардың кейінен өңделгені, алдамшы тарихи негізін қазіргі ... ... ...... ... ... да ... мүмкін емес.
Христиан пайда болған алғашқы ғасырларда күрделі эволюцияға ұшырады. Иоанн Богословтың сыр ашуында (Апоколипсис) біздің дәуіріміздің 68 жылы ... ... ... ... әлі толық бөлінбеген ілім деп көрсетілген. Онда ... ... және ... ... жоқ. Олар ... ... ... болды. Бұл кітапта зомбылықтың көзі ретінде Римге ... ... ... Бұл ... ... догматикасы қалыптасқан: көптеген діни оқудың маңызды элементтері жоқ. Жаңа Өсиеттің кейінгі кітаптары одан анағұрлым ... ... ... ... өмірі жайлы әңгімелерінде) және апостолдардың арнауларында тұңғыш рет ... ... ... ... кез- келген қасіретке шыдау, көнбетік, «зұлымдықа зұлымдықпен жауап бермеу» этикасының негізгі қағидалары ... ... ... ... ... ... Павелдің арнаулары) барлық билік құдайдан, сондықтан оны ... ... ... өз ... арналған шақыруларын олар мүлтіксіз орындау керек деп уағыздайды. Христиан бұл кітаптарда иудаизмнен тармақталып шығады. Апостолдардың ... Рим ... ... барлық халықтарға арналған.
Евангелияның момындық, көнгіштік және өктемдікке бас ию идеясы, христиан ...... ... ... ... теңдігі, байлықты, сән салтанатты айыптау, байларға деген жеккөрушілік идеялары оның ... ... ... ... ... енгізді.
Бұл өзгерістерді империялық өкіметте байқайды. Император Константиннің өзі христиан болмай тұрып, алғашында христианды басқалармен теңестірді, ал ол дін ... ... ... (IV ... ... оны ... дін деп жариялады.
Бұл уақытта христиан шіркеуі жеткілікті байлық жинаған және идеологияға ғана емес, өз ... ... әсер ... дін ... бір жола қалыптасты. Шіркеу өзінің позициясын ... түсу үшін ... діни ... ... ... етті. Дегенмен, бірде-бір христиан догматы бірден жетілген күйінде пайда болған жоқ. Қағидалардың біржола қалыптасуы үшін жүздеген жылдар өтті. Тіпті, басты ... ... ... де, ... ... ... ... тоқталмады.
Никей соборына дейін, одан кейін әр түрлі дінбасы топтарының арасында қатал христологиялық ... ... ... ... басты үш қағида, құдайдың үш бірлігі, құдайға айналу және арылу төңірегінде өтті.
Никей соборы құдай-бала, құдай-әкеге тең емес деп ... ... ... пресвитері Арияның ілімін айыптады. Арианттық қасиетті үштіктің бірлігі жайлы маңызды ... ... соқы ... ... осы ... ... түсінігін жасады, бұл түсінік бойынша, Құдай үш ... ... деп ... ... бала-құдайдың бөлігі емес, құдайдың өзі құдреті күшті қасиетті әке мен рух ... ... ... ... әсіресе құдайға айналу қағидасы төңірегінде христиан дінінде күшті күрес басталды. Константинополь патриархы Несторий бастаған бірнеше дін ... ... ... тууы ... ... ... шығарды. Несторийліктер әйел құдайы емес, адамды туды деп ... ... ... білу ... ғана оның ... құдайлық қасиет еніп, құтқарушы болды. Сөйтіп Христің құдай ретіндегі мәні жоққа шығарылды.
Одан әрі христианда оның ... ... ... ... күрес күшті белең алды. Константинополь архимандриті Евтихий бастаған монофизиктер Христің бойында адами қасиеттер бар деуден бас тартып, адам да ... ... ... деп ... Бұл ... қасиеттеріне, оның тартқан азабына, күнәдан арылу құрбандығы ретіндегі өліміне және қайта тірілуіне деген сенімді жоғалтты. Собор (431 жыл) ... ... ... осы ... сәйкес Христос жетілген құдай мен жетілген адам ретінде түсіндірілуге тиіс. Сонымен қатар император Маркиан осы ... ... бас ... ... жазалау жөнінде заңдар шығарды.
VI ғасырдың ортасына қарай Иисус Христы қалай көрсету жөніндегі көп ғасырлық талас өз шешімін ... П. ... ... ... 82 – ... құдайдың ұлын агнец түрінде емес, адам кейіпінде бейнелеуді міндетеді.
Христиан діні бірыңғай діни бағыт емес. Ол көптеген ағымдарға ... ... ... ... жүз ... бойы ... IV ... шығыс және батыс христандарынң арасында бөліну пайда болды. Содан соң христиан діні 1054 жылы ... ... және ... католиктік шіркеу болып екіге бөлінді.
П Р А В О С Л А В И Е. ... ... ... өмір ... тарихи жағдайларын ескере отырып, оның ерекшеліктерін әлеуметтік тұрғыдан ғана түсінуге болады. Атап айтқанда, православие шіркеуі Византиядағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... бағыныштылық жағдайда болды.
Католицизм мен православиенің арасындағы жіктелуге қарамастан діни оқуда, табынуда және шіркеулік ұйымдардағы бағыттарында христианмен ортақ жерлері көп. Бұл ... ... ... ... ... дәуірінде қалыптасуынан туындаған еді.
Православие мен католицизм діни ілімінде кездесетін жалпы ортақ нәрсе-шіркеу құдай мен адам ... ... ... ... ... ... Христиан дінін уағыздаушылардың бірі Августиннің «Шіркеу ғана құтқара алады» деген тезисін ... ... екі ... ... ... ... ... шіркеуі де адамды құтқарудың жолы шіркеудің шектеулерін ұстанып, мерекелері мен ... ... деп ... ... сыры ... ... орындау «құдайдын рахымына» бөлену болып табылады. Православиеде де ... де ... ... ... ... хош ... май ... жалбарыну, құдаймен қатысу, некелесу, қол қусырып мінәжат ету және ... ... ... христиан шіркеуі діни оқудың мынандай екі көзін мойындады: Қасиетті жазу (Библия) және шіркеу дәстүрлері, православиемен тең дәрежеде католицизмде политеизмнің көптеген ... ... ... ... ... ... қосуға болады: үштік құдайды, құдайға ғанатабынуды, қасиеттерге табынуды мойындау. Екі ... ... екі ... діни оқу мен ... ... мен фетишизм қалдықтары: Қасиеттердің құдретіне табыну, қасиетті заттар, кереметі ... ... ... тұту және ... ... ... ... және православие шіркеулерінің діни оқуы мен табынуында тарихи тұрғыда бірнеше өзгешеліктер қалыптасқан. Шіркеудің ... орын ... ... де ... өзін ... жеті собордың рухани мұрасын сақтаушы» деп санады. Сондықтан оның католицизмнен өзгешелігі, христиан діні ... ... да бір ... болсада оны мойындамау. Оның ілімінде «о дүниедегі» ... ... ... ... ... ал ... ол жанның тозаққа немесе ұжмаққа түсуі оның өтпелі күйі деп түсіндіреді. Православие шіркеулерінің бірыңғай басшысы-пап ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Тәуелсіз (автокефальді) 15 православие шіркеуі бар. Оның қатарына санау ертеден келе жатқан патриархары Конистантинополь, Антиохий, ... ... ... сондай-ақ Шығыс Европа мен Солтүстік Америкадағы православие шіркеулері жатады.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында113 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Ислам философиясы және Әл-Ғазали51 бет
Исламтану және ислам философиясы12 бет
Әл-фараби – ислам философы5 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет
Ислам мәдениетінің қалыптасуы9 бет
Ислам филасофиясы әл –Ғазалимен Ибн Рушд пікір таласы13 бет
Платонның жан мен тән туралы ұғымы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь