Ш.Айтматовтың “Қош бол, Гүлсары!” повесі және оның қазақша аудармасы

Андатпа ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.5 бет


І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6.8 бет

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ:


І ТАРАУ. “Қош бол, Гүлсары!” повесінің көркемдік.идеялық
мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 9.18 бет



ІІ ТАРАУ “Қош бол, Гүлсары!” повесінің аударылу әдіс.
тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.29 бет

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30.32 бет



ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ...33 бет
Қазір күн тәртібінде Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру мәселесі тұрғанын білеміз.
Әрине, осы мақсатқа жету жолында өнердің, оның ішінде әдебиетіміздің адам өміріндегі маңызы қандай екені айтпаса да түсінікті.
Осы орайда, 10 “а” сынып оқушысы Ш.Атматовтың “Қош бол, Гүлсары!” повесі және оның қазақша аудармасы еңбегін яғни ғылыми жобасын ұсынып отыр.
Онда “Адамзаттың Айтматовы” атанған, миллиондаған оқырманды табындырған, көркемсөз шебері – Шыңғыс Айтматов туралы сөз болады.

Біреуі үшін біреуі өтеп парызды,
Біреуі үшін бірі өтеп қарызды.
Қырғыз, қазақ
Көп халықтың ішінде
Бір-бірінің көшірмесі тәрізді, деп
Қ.Мырзалиев шумағындағы қырғыз, қазақ достығын растағандай әңгімелер айтылады.

Аудармада:
-заман шындығы;
-адам табиғаты;
-еңбек;
-адам тіршілігі;
-достық;
-аударма жанрының табиғаты сөз болды.

“Әңгімедегі адамзат дамуындағы өркениеттердің әдеби мұраларын біз аударма арқылы түсінеміз” деп келіп, осы “Қош бол, Гүлсары” повесі көтерген жүгі мен аудару шеберлігі талданады.
1. Ш.Айтматов “Қош бол, Гүлсары!” А., 1977.
2. Ч.Айтматов “Прощай, Гульсары!” Ф.1967.
3. Ш.Айтматов, М.Шаханов “Күз басындағы аңшының зары” А., 1977
4. Ч.Айтматов “Эхо мира” журнал. Повести, рассказы, публицистика. М. 1985.
5. Ч.Айтматов в Германии. Исследование, статьи, рецензии о творчестве. Б., 1991.
6. Ө.Айтбаев “Аудармадағы фразеологиялық құбылыс” А., 1975.
7. Қ.Алпысбаев “Көркем шығарманы талдау жолдары” А.,1995.
8. А.Н.Альмуратова, Г.К.Казибек Теоретические проблемы литературного перевода. А., 1998.
9. М.Әуезов “Әр жылдар ойлары”. А., 1959.
10. Г.Базаров “Прикосновение к личности” Ф., 1988.
11. Ж.Дадебаев “Өмір шындығы және көркем шешім”. А., 1991.
12. С.Жумабеков “Жұлдызы нұрлы суреткер” А., 1992.
13. Қ.Жұмалиев “Әдебиет теориясы” А., 1960.
14. З.Қабдолов “Сөз өнері” А., 1992.
15. М.Қаратаев “Туған әдебиет туралы ойлар” А., 1958.
16. Р.Мылтықбаев “Ш.Айтматов туралы” А., 1978.
17. Ғ.Мүсірепов “Замана және әдебиет” А., 1982.
18. Ғ.Мүсірепов “Суреткер парызы” А., 1970.
19. Ғ.Мұстафин “Ой әуендері” А., 1978.
20. С.Мұқанов “Өсу жолдарымыз” А., 1960.
21. Ә.Сатыбалдин “Рухани қазына” А., 1965.
22. С.Талжанов “Көркем аударма туралы” А., 1962.
23. С.Талжанов “Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері” А.,
1975.
24. Р.Хайруллин “Аударма сипаты” А., 1976.
25. Г.Цейтлин “Труд писателя” М.1968.
        
        Тақырыбы: Ш.АЙТМАТОВТЫҢ “ҚОШ БОЛ, ГҮЛСАРЫ!”
ПОВЕСІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗАҚША АУДАРМАСЫ.
Жұмыстың құрылысы: КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ ... ... ... БОЛ, ... ... ... ТАРАУ: “ҚОШ БОЛ, ГҮЛСАРЫ!”
ПОВЕСІНІҢ АУДАРЫЛУ ӘДІС-ТӘСІЛДЕРІ.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың ... ... бол, ... ... идеялық мәніне барлау жасап, қазақша
тәржіманың өзіндік ерекшелігін, әдіс-тәсілдерін айқындап көрсету мақсат
етілді.
Жұмыстың мазмұны:
“Қош бол, Гүлсары!” повесінің аударма жанрындағы маңдайы жарқыраған ... ... ... ... идея құндылығын тұлпар
Гүлсарыға тіл бітіре отырып, Танабай бейнесімен астастыра ... ... ... аудармашы - Шерхан Мұртаза шығармашылық тілін,
түпнұсқамен, Шыңғыс ... ... ... ... ... қазақша
аудармасының көркемдік жайы мен сыр-сипаттарын баяндады.
Жұмыстың негізгі қорытындысы:
Жұмыс барысында Ш.Айтматов шығармасының қазақ ... ... ... және Ш.Мұртаза тәржімалаған “Қош бол, Гүлсары!”
повесінің тәржімасын орысша нұсқасымен салыстыра ... ... ... ... ... көз ... А З М Ұ Н Ы
Андатпа---------------------------------------------------------------------
4-5 бет
І. КІРІСПЕ ... ... ... ... ... “Қош бол, Гүлсары!” повесінің көркемдік-идеялық
мәні ------------------------------------------------------------------
---- 9-18 бет
ІІ ТАРАУ “Қош бол, ... ... ... ... ... ... ... бет
Андатпа
Қазір күн тәртібінде Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің
қатарына кіру мәселесі тұрғанын ... осы ... жету ... ... оның ... әдебиетіміздің
адам өміріндегі маңызы қандай екені айтпаса да түсінікті.
Осы орайда, 10 “а” сынып оқушысы ... ... бол, ... және оның ... ... еңбегін яғни ғылыми жобасын ұсынып отыр.
Онда ... ... ... ... оқырманды
табындырған, көркемсөз шебері – Шыңғыс Айтматов туралы сөз болады.
Біреуі үшін ... өтеп ... үшін бірі өтеп ... ... ... ... ... тәрізді, деп
Қ.Мырзалиев шумағындағы қырғыз, қазақ ... ... ... ... ... ... жанрының табиғаты сөз болды.
“Әңгімедегі адамзат дамуындағы өркениеттердің әдеби ... ... ... ... деп ... осы ... бол, Гүлсары” повесі
көтерген жүгі мен ... ... ... purpose of our country is to be among 50 ... ... the world. ... to achieve our aim, art mainly, ... ... main role in the life of ... the pupil of the ... form presents her scientific work based
on the translation of Sh.Aitmatov’s story ... bye, ... is about ... who was very famous and amazed millions
of people by his stories and got the name “Mankind’s Aitmatov”.
One does ... ... pays ... ... if duplicate of each other
Among other nations
Kazakh and Kirghiz, -says K.Myrzaliev. And this poem attracts ... of the ... work which has stories about ... of ... ... the ... we can ... life;
-nature of a person;
-labour;
-person’s life;
-friendship;
-genre of translation.
“We are able to understand the literary heritage of others ... –is said in the ... І Р І С П ... ... ... бір, арман-тілегі орайлас алуан
тілде сөйлейтін ... ... ... ... ... топтасып,
ынтымақтаса жұмыла қимылдап, жарқын болашаққа сеніммен қадам басып келеді.
Сол ұшан-теңіз өмір ... ... ... ... жатқан әр
тілде сөйлейтін халықтар мәдениетінен, қала ... ... ... бір-бірінен ойдағыдай түсінісуі үшін ... ... ... ролі өте зор. ... ... ... біздің
күнделікті өмірімізден үлкен орын алады. Қазақстанда күн сайын сан ... ... ... ... ... және өзге де тілдерге
аударылып жатады. Олар түр ... да, ... ... да ... ... және
өмірдің барлық саласын, бүгінгі адам баласының күллі ой-өрісін мол ... жанр ... да аса ... ... ... біздің ана тіліміздің өткірлігін, ... ... ... ... ... Тәржіма ісі
біздің ана тіліміздің сөздік қорын байытып, дүниетану өрісімізді ұлғайтты.
Аудару үстінде жеке ... ... ... ... әрдайым ана тілінің бүкіл
қазынасы кеңінен қолданылады, өсіп ... ... ... ескіріп бара
жатқан көне сөздер жаңғырып, қазіргі уақыттағы әдеби тіліміздің қатарына
қосылып жатады.
Аударма қызметі жаңа ... ... ... қана ... ... ... жатқан сансыз көп материалдарды орын-орнымен ... ... ... ... ойы мен тіл ... аңғартып,
үйретіп сол ұғымдық шегін қалыптастыруға себепші болып отырады.
Аударма саласы қазір көпшіліктің ісіне ... ... ... ... ... тек ... ... немесе мәдениет мекемелерінде ғана
емес, барлық жерде керек десе ... ... мен егіс ... ... ... ... ... жасау арқылы тілімізде сөз құраудың, ойды бейнелеудің неше
алуан тәсілдері туды, жазу шеберлігі артты. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... келгенде, орыс мәдениетінің ықпалын
көрмеу мүмкін емес. Сонымен қатар, аударма оқушыны ылғи жаңа ... ... жаңа ... таныстырып отырады. Аудармашы өзі аударып ... ойын ... ... ... дәл ... үшін аянбай еңбек
етеді, махнат ... Яғни ол ... ... сол ... ... сол ... ең ... көзімен көріп тұрғандай ойша қабылдап, оның
әрбір ұсақ деталіне дейін ... ... алуы ... те, тек ... соң ... ... бар ... оқушыларына айтып беруге күш салуы шарт.
Қазақ халқының ұлы жазушылары Ыбырай Алтынсарин мен Абай ... ... және ... ... ... ғасырдың
жетпісінші жылдарында орыс мәдениетіне жол ... ... ... аударма
тарихының алғашқы сүрлеу-соқпақтарын салды.
Негізінен аударманың үш әдісі бар:
1) Еркін аударма;
2) Сөзбе-сөз ... ;
3) ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның тілін білмеуден немесе сол
түпнұсқаның (оригиналдың) ұғымды ... гөрі ... ... көздеуден туады.
Сөзбе-сөз аудару көбінесе түпнұсқаның тілін түсінбеуден болады, ... ... құл ... ... Бұл әдіс осы ... кезде күшейді. Ал
балама аударма - осының ең қиын түрі. Мұны екі тілді бірдей білумен ... ... ... ... түпкі ойын сарқа түсінетіндер, дыбыс
ырғағын, тіл ... ... сөз ... мәнерін зерттеп, жетік
ұғынатындар жасайды. Соңғы ... түрі ... жиі ... ... ... ... бір ... қабылдап
отырғаны да осы кейінгі түрі.
Аудармашыға қойылатын талап: ол екі тілді де ... ... ... Оның ... өзі тіл ... өзі мәнін, көркемдіктің қадірін білетін,
өмірге суреткерше қарап, әрбір көрініс пен ... ... ... ... ... ... ұшқыр, ойы терең, жаны сергек те сезімтал,
ақындық-жазушылық дарынның иесі ... ... ... ... ... ... - нағыз энциклопедиялық жан-жақты білім, жоғары мәдениет. Ол
түпнұсқаның ... ... ... ... тұрмыс салтынан, әдет-
ғұрпынан, қоғамдық қалыбынан мол хабардар болуға ... ... ... ... ғана ... ... ... тарихы мен мәдениетіне байланысты ... ... ... ... ... ол ... ... түпкі төркіні
қайдан шығып жатқанын біліп отырмаса, сөздің арғы сырын жеткізе ... ... ... ... ... әр алуан сөздіктер мен
энциклопедияларға үйірсектіктің мәні өте зор.
Аудармашы ... ... ... екі ... де ... қатар автордың ойы жеткен дәрежеге көтеріле алатындай ... ... иесі ... ... ... ... түпнұсқаны бар қасиетімен
ашып бере де алмас еді.
Көп жылдық ... ... ... ... және қайта жазу
негізінде дамылсыз машықтана ... ... ... ... тән нәзік шеберлік қосылса, әр автордың ... ... ... автор боп күліп, автор боп жылап, автор боп ... ... ... ... ішкі ... дүниесін әрқашан ширатып
ұстап, әр мақамға бұра алатын, әр саққа жүгіртіп, әр шыңға ... ... ... ... ... ... өзінің ең ардақты борышы – қасиетті
ана тілінің өткірлігі, көріктілігін, икемді орамдылығын, мағыналығын, ... ... ... ... ... ... ... ана тілінде
оқитындардың ой-өрісін ұлғайта түсуге қызмет ету екенін ... ... міне ... өнердің қонғаны деп осыны айтуға болады.
Аудармашы әрқашан өз ... ... ... ... ... ... ... батыл жаңашылы болуы керек. Одан
аударылатын еңбекті өз ... ... ... ... қызығуына
қарай таңдап алудан бастап, ақыры кітап болып шығып, көпке таратылуына
дейінгі бар ауыртпалығын мойнына алу ... ... ... ... ... ... болып саналады. Кітаптың жаңа тілде қайта тууына
байланысты қуаныш, реніштің бәрін ол өзі көтеруі ... ... ... ... ... өзегін жарып шыққандай болып ... ... ... оның шын ... жаны ашиды, редакциялау кезінде туындылардың
қалай өзгертілуіне енжар боп елеусіз қалуы мүмкін емес.
Кейде ... ... ... нашар болады. Оның себебі –
кейбір аудармашылар өздері әдебиетші бола ... екі ... ... ... ... ... ... қарайды, тиісінше мән бермейді, аударылатын
шығармада суреттелген халықтың өмірін, ... ... ... ... шығарманың идеялық-көркемдік өзгешеліктерін айқын
аңғармайды. Сондықтан олардың аудармасында түпнұсқаның рухы ... да ... ... ... мәдениетсіздіктің, шалағайлықтың
туындылары болып табылатын аудармалар да бар. Түпнұсқаның ... ... ... ... ешқандай қатысы жоқ екенін былай қойғанда,
тіпті өзінің ана тілін жақсы ... ... ... ... шығармасын өз
ана тіліне қайта туғызу сияқты аса қиын ... ... ... ... ... ... шындық.
Асылы, талантты туынды, оның рухани әлемі көпке ортақ. Аудармасы төрт
аяғынан тең түсіп жатса, оның өзі – ... ... Бұл ... ... бағы ... ... ... десек әсте артық емес! ... ... айта ... ... “Құс жолын”, “Бетпе-
бетті”, “Алғашқы ұстазды” қырғызшадан ... ... ... ... “Шынарым менің”, “Шырайлым менің, шырайлым меніңді” орысшадан
аударған белгілі сыншы, көрнекті ... ... ... ... алманы”
орысшадан аударған белгілі жазушы академик Зейнолла Қабдолов, “Ақ кемені”
орысшадан аударған аса ... ... Әбіш ... “Қош бол, Гүлсары!”,
“Теңіз жағалай жүгірген ... ... ... ... “Жан пиданы”
орысшадан аударған майталман жазушымыз ... ... Біз ... ... бол, Гүлсары!” повесі және оның қазақша аудармасы” деген
ғылыми жұмысымда алдымен повестің оқиғалық мазмұндық ... оның ... ... және бұл ... ... ... аударылуының жай-жапсарын
сөз етеміз.
Сондықтан да жұмысымыз кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан
тұрады.
І ТАРАУ
“ҚОШ БОЛ, ГҮЛСАРЫ!” ... ... ... ... жақын, түбі бірге туысқан қырғыз халқының
талантты ұлы – ... ... ... әрі ... қайраткері – Шыңғыс
Айтматов. Жазушы шығармашылығы – телегей-теңіз, ол ... ... ... ... ететін сан қырлы құпиясы бар ғажайып дүние. Шыңғыс
Айтматовтың ... ... ... - адам жан ... ... ... ішкі ... күйлерін сырлы сазды, үнді шығармалар
арқылы ... мол ... ... қай шығармасында болмасын халықтың өмірімен, тыныс
тірлігімен тығыз байланысып, біте ... ... ... ... бірі - ... бол, ... ... барлық шығармаларында адамның ішкі жан-дүниесі, ой-
сезімі, қоғамдағы орны барынша терең де өте әсерлі бейнеленген. ... ... ... ... ... белгілі бір құбылыстарын ... ... ... өмір ... жете ... соншалықты ол
жеке адамдардың психологиясын өмір танымын, философиялық пайымдарын шынайы
суреттеген. Әр ... ... ... ... ерекшелігі, типтік
характерлер жасаумен бірге кейіпкердің ішкі жан дүниесін ашуы ... Осы ... ... ... бол, ... ... - ұлттық, өз
тұсындағы әлеуметтік ахуалды бойына сіңірген шығарма. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жасалған. “Қош бол,
Гүлсары!” ... ... өзі ... ... ... бір сурет.
“Қаусаған арбаның үстінде қарт адам ... ... ... ... ... ... кәрі ... еді”. Жазушы шығарманы басты кейіпкер
Танабайдың ішкі монологы, оның ... ... ... ... өрбітеді,
көркем суреттейді, ғажап баяндайды.Осының өзі Шыңғыстың көркем ... ... ... ... Бұл ... ... өзге де ... бар. Атап айтсақ, Жайдар, Шора, Гүлсары, Бүбіжан және басқа ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
портретін жасау арқылы, оның кеудесінде қандай ойлар жатқанын, сол адамның
өз тұсындағы болмыс-бітімін өте дәл ... ... осы ... ... ... ... күйі айрықша орын алған.
Қырғыз қазақ халықтары үшін ер серігі ат-тұлпар аса дәстүрлі ... ... ... Гүлсары арқылы тұтас бір ... ... ... ... ... ... тауқыметті көз алдымызға елестетеді. Жануар
Гүлсарыны адамша ... ... оны ... жайында ойлайтын,
күрсінетін, қайғыратын, қаһарланатын тірі адамдай бейнелеуінің өзі ... ... ... ... ... еске ... ... баяндаған:
“Енесінің емшегі тырсылдап, тәп-тәтті боп кететін, құлыншақтың аузын
ақ көбік көміп, бұлақтай иіп аққан сүтке ... та ... еді. ... ... неткен желікті саумал сүті еді сол! Бір жұтым саумал сүттің
ішіне күллі дүние – күн де, жер де, ... ... де ... ... ... бұл ... ... қас-қаққанша өте шығады. Алдында
айтқандай жазушының тапқырлығы жануарға адамша тіл бітірді. Жануар ... ақ ... ... құрметтейді. Осыны оқи отырып, оқырман қауым
бұл құбылысты адам емес, Гүлсары, яғни ... ... ... ... есіне түсіріп тұрғанын сезбеуі әбден мүмкін. Міне жазушының ... ... ... ... мән, пәлсапалық байлам жатыр десе де
артық емес. Бір ... ойды ... ... мен перзент арасындағы бір-
біріне деген шексіз сүйіспеншілікті ашып тастады десе де болғандай. Шешуі –
ана. Анаға ... ... ... мен ... болып шығады.
Аталған повесте жылқышы Танабай мен ат бейнесі ... ... ... толыққанды образға айналған. Гүлсары туа жорға еді, ... ... ... өз өмірінің ішінде көп рахат күндер кешті, көп жапа
да шекті. Бұрын оны арбаға жегу ешкімнің ойына ... олай ету ... “Ат ... күн туса ... су ... ер ... күн туса етігімен
су кешер” деген осы еді. “Тұяғының астынан тұрақсыз жылжып, сусыған ... ... ... ... ... ... бара жатқан санасында
көмескі бір көріністерді оятты: алыста қалған ... ... ... ... шың басқан “көкорай шалғын” түс көргендей көз алдына келе ... бұл ... ... ... құлыншақ күнді қуып жеткен болып ... ... ... ... ... ... асау ... аршалы
алқаптан айнала шауып өтіп, бара жататын. Сол бір ... боп ... ... үйірдегі жылқылар көл түбіндегі сурет құсап, аяқтары
аспанға қарап ... ... ... ... ... ... көрінісімен,
лиризмге толы сыршыл, шынайы ... ... әсер ... ... бұл Гүлсарыға? Кім қызығын көрмеді? Ал, сол Гүлсары
қартайып еді, ... бәрі ... ... келе ... ... Шіркін, қандай
ат еді!” – деп ойлады Танабай. Жастық ... ... ... мен ... ... ... Танабайдың кәрілікке бой алған шағында санасындағы
сүбелі ойларды қозғайтын халге жеткені де сол еді. Кезіндегі қол ... ... тие ... ... Гүлсары, асау Гүлсары, бүгінде міне
көрінгеннен сескенген, жуасыған қалпын көргенде кемеліне келген ... ... ... ... тел ... кәрі ... ... де керегі болмай қалған “асылдың сынығына” аянышты да ойлы көзбен
тесіле қарайды. Танабай болса ... ... ... ... ... “Сен, жануар жылқыда асқан тұлпар едің, ... ... ең ... өмірімнің ең шұрайлы кезеңі сенімен бірге кетіп барады, Гүлсары.
Сен менің есімде мәңгі сақталасың, Гүлсары. Сен ... көз ... ... ... ... ... Танабай осыны айтып, өмірінің мына жорғаның
шабысындай болып көзді ашып-жұмғанша өте шыққанына өкінді. ... тым ... ... ... ... деп ... жорғаның қасында отырып,
Танабай бүкіл өз өмірін көңіл елегінен ... бір ... ... ... ... тез берілгеніне өкінді.
Кәрілік жастық шақты сағындыратын, ... ... ... ... ... ... хақ. Сол әр өмір кезеңін дұрыс, өз
мәнінде ... білу ... ... ... ... Танабайдың өмірінің өткенін
есіне алып отырғанына қарағанда, ... ... ... ... ол оқырманының тереңнен ойлауына талап қояды әрі мүмкіншілік береді.
Сонымен қатар, повесте ... пен ... ... ... ... роль ... байқаймыз. Көркемдік құралдардың бұл түрлері
әлдеқайда ... ... ... де ... ... ... ... проза
жанрында осы бір бейнелеу құралдарын барынша толық пайдалануда ... ... көп емес ... Ол ... пен ... ... да көркемдік
тәсілдермен үнемі байытып отырады. Мысалға, Танабай мен ... ... ... - Танабайдың жан жары, қуанышы мен қайғысын бөлісетін
өмірлік ... ... ... Жайдарға қарап жалынғандай ... ... ... ... ... бір ат ... не ол, ... жорға
болсын?
- Е, сен неменеңе сонша өзеуреп отырсың? – деп ... ... ... ... сөз ... екі ... жайды:
- Енді кәйт дейсіз? Тәртіп Маған тапсырды, мен кішік адаммын.
Өзім мінбеймін.
Мен Шораға айтам, сол шешсін,- деді ... Шора ... деп ... деп ... ба? ... бұл ... Шора туралы боп кеткен соң Танабай ләм деген жоқ.
- Бер, - деді ол күйеуіне. – Кісілерді ... ... ... ақыл сөз, ... өсту керек еді, рахмет сізге,
Жайдар бәйбіше.”
Осы көріністе Танабай мен ... ... ... тікелей
жүргізілмейді, олар іштей ұғысып отырғандай сезімде боламыз. Жорғаны
сұраушылар алып бара ... ... ғана біз осы ... диалогтың мәнін
түсінеміз.
Танабай астындағы атын тебініп қуа жөнелейін дегенде...
- Тоқта, барма! – деп Жайдар үйден ... ... ... ... ... бір ... ой ... сап
ете қалды: әлгі бір жігітшілік түндер үшін Жайдар жорғадан өшін алды-ау.
Міне, осы диалог ... біз ... ... ... ... ... адамдарға көзқарасын білеміз. Ыбырайым да, Танабай мен Жайдар
да әр ... ... ... ... көз ... ... жеке ... психологиясын көрсетумен бірге, әлеуметтік
әрі типтік психологияны бейнелеуге ұмтылады. Әр кейіпкердің психологиялық
ерекшелігі оның өмірдегі орны ... ... ... ... өсер. Танабай осынау бір тез өтіп ... ... көз ... ... ... не ... не ... Көз
ұшындағы партияға шын берілген шақтары мен шопандық күйі, жалықтырған
тексеріс ... ... ... ... ... ... ... ашынғанда
жан дәрмен еткен, бойкүйездікке салындырған сол бір ... қарт ... ... ... ... ерекше бір серпіліс ... ... ішкі ... ... жағымсыз бейнелердің адамдар
өміріне қаншалықты әсер ... ... ... “Ал, ... ... ... ғана ... Сенімен ешкімнің ісі жоқ. ... ... ... ... біреулер сырттан билеп-төстейді. Не істеу
керек, жұмысты қалай істеуге болады, шаруашылықты ... ... ... ... ... ... бола ма? Шаруашылықты олай бір бұлтақтатады,
былай бір бұлтақтатады: - ... ... ... ... селодағы
шаруашылыққа, өмірге, жерге байланысты мәселенің бәрін партия мүшесі шешуі
керектігі ... ... ... Сол ... ол ... ... ... - әміршілдікті аяусыз сынап ... ... ... ... ... өзімшіл, әкіреңбай чиновниктердің жер-жебіріне жеткен.
Мысалға прокурор ...... ... комитетінің бірінші хатшысы
болудан дәмелі. Сол Сегізбаев көктем аласапыранында қой төлдетіп жатқан
Танабайдың ... ... ... ... ... қой-қора алқам-салқам, жаңа
туған төл қырылып жатыр, жем-шөп жоқ.
- Мұның қалай, ... - деді ол ... ... ... ... ... иегімен нұсқап, - өзің коммунист шопансың,
қозыларың болса өліп жатыр?
- ... ... ... ... ... ... ... - деп шағып алды Танабай.
- Социалистік міндеттеме қабылдап па едің? – деп қойып қалды.
- Қабылдадым.
- Онда не ... ... ... Әне ... өліп ... сондықтан! –деді Сегізбаев
қамшының сабымен қайтадан өлімтік үйіндісін ... ... Мына ... тәубесіне келтіруге мүмкіндік туғанына масаттана үзеңгіге ... ... ... ... ... ... әуелі Шораға шүйлікті: - ... ... ... өз ... де ... ... ... қырады! Не бітіріп жүрсіңдер мұнда? Өз коммунистеріңді
қалай тәрбиелегенсіңдер? Мынау қандай коммунист? Мен сізден сұрап ... ... ... ... ... ... ... береді.
- Қандай болсам, сондаймын, - деп Шора үшін саспастан ... ... ... ... Ей, сен ... ... ... жатырсың. Сен халық ... ... ... ... емес,
түрмеде! Социалистік жарысты келеке еткің келеді”.
Міне, ауданнан келген, арнайы келген уәкілдің сықпыты. Ау, ... ... Жем шөп ... ... ... неге ... адамды қойған?
Көмекшілері, сақманшылары неге жоқ?- деп уәкіл әкіреңбай болмаса, әуелі
колхоздың қырсыз басшыларынан ... ... қой. ... ... сол ... ... ... аязынан енді бас көтеріп, осынау қиын, көктем
шыға басталатын нәубет, шопан нәубеті, қой ... ... ... ... де ... ... ... ашынған Танабай “Мына былғары киген
манапқа қолым бір ілінсін, кет былай!- ... бір ауыз сөзі ... ... ... жабысарын қайдан білсін. Ашу дұшпан деген осы.
Бірде досы Шора:
- “Неге жолың болмайтынын білесің бе, Танабай?- ... еді ол. ... ... ... Бір ... ... ... жалмағың келеді” – деген еді. (1,7) ... ... ... тура ... өмір ... ... ... жан. Ол – еліне беріліп, өзіне жүктелген
жұмысқа білек сыбана ... ... ... ... ... Сол бір “манап” деген сөз дерттей жабысып түбіне жетті
десек ... Біз бұл ... ... ... ... ... ... айтқан “Манап” деген бір ауыз сөзіне
кенеше жабысқанын көреміз. Ол ... ... мені ... бай
деді, яғни совет адамы партияның ... – деп ... ... ... ... ... ... дегеніміз осы
емей немене. Бюрода Партиядан шығарылғаны ... ... ... үшін бұл ауыр ... ... Сол ... соқыр саясаттың ықпалынан шыға алмай, коммунистік
партия құрған темір ... ... ... ... болады. Әрбір адам өз партбилетін құрандай,
қастерлеп, жанындай сақтаған. Оған ... ... мына ... болады.
“Танабай партбилетті алып шықпақ болып қойнына қол салды. ... ... ... Танабай құнжыңдап қойнын көпке дейін
тінткіледі. Ал ... ... ... ... ... ... ... күпәйкенің ар жағында, бешпеттің де ар жағында, ... ... ... ... бау ... Танабай бауды иығына асынып жүруші еді. Әйтеуір бір
шамада, әлгі былғары қалтаны қойнынан алып ... ... ... ... тері сіңген партбилетті шығарып алып, жып-жылы күйінде
Қашқатаевтың ... ... ... ... ... Бұл фрагментпен
Ш.Айтматов коммунистік партия билеген кезеңнің қыр-сырын, Танабай секілді
қарапайым шаруалардың ... ... ... сезінген сұңғыла суреткер
екенін танимыз. Сондай-ақ ... – осы ... әйел ... ... ... құпия жан дүниесіне үңіліп олардың өнеге боларлық асыл
қасиеттерін көркем де ... ... ... берді. Жайдар мен Бүбіжан
образынан біз жаны ... ізгі ... адал ... ... ... Олар бізге тым жақын, өте ыстық көрінеді. Жаңа бастық келгендіктен
оған сай тұлпар деп оның ... ... ... Сол ... ... ... Біз ... мен Гүлсарының арасындағы
қалыптасқан қимастықты білеміз. Тұлпарға соншалықты бауыр басқан ... ... ғана ... өзіңіз-ақ таразылап көріңіз. Міне сондай кезде
қырғыз, қазақ әйеліне тән, ақылды, ... ... ... ... абзал десеңші!
Повесте ерекше назар аударылған көркем шыққан әйел бейнелерінің ... ... ... ... ... ... да ... қырғыз әйелдерінің
қанына сіңген әдет инабаттылықпен әрдайым көк аттының алдына кесе ... ... ... “-Бер, - деді ол күйеуіне. – Кісілерді жолынан қалдырма” –
деген бір ауыз ... ... ... істейін деген әрекетіне тыйым
салды. Жайдардың “мықтымен күреспе, мықтымен күрессең жығылсаң да, ... жара ... ... ... ... ... ... алып, өкіметке жұмыс істеп,
колхоздың малын бағып, Гүлсары жеке ... ... ерте ме, кеш пе ... сәттің боларын сезгендігін байқаймыз.
Танабайдың бірге өскен досы Шора қатты науқастанып, хал үстінде жатыр
деген хабар ... ... ... ... ашу деген тұман шырмап, алға
ұмтылуына кедергі болады. Айтпасқа болмайды, тағы да Жайдар себепші ... орай ... ... ... жөн көрдік. Мәселен: “- Әй
Танабай, сенен мен еш ... ... ... ... Енді ... да, басыңа түскен ауыртпалықты да маған қи. Бар енді. ... Ел не ... Рас ... ... рас адам ... аузы ырбиған қатын болсаң, онда
сен үшін мен-ақ барайын. Мен ... ... тез бар да ... ... ... намысқа тиіп, шапқа түртетін сөздерімен
дегеніне жеткенін көреміз. Жазушы шығармасында асау ... ... ... әйел жандардың керек екенін басып
айтады. ... осы ... ... ... ... мінезіне
өкінеді.
Сондай-ақ Жайдардың Гүлсарыға қырына қарайтын себебі тұлпардың нағыз
деген ... ел ... ... ... ... ... мініп алып,
Танабайдың жастау күнінде жігітшілік құрған кездері есіне түсетін. Осыдан
барып Бүбіжан образы ... ... мен ... ... ... болса, осы Гүлсары болар еді. ... орай ... мен ... ... повесте былай баяндалған.
“- Тыңдашы, Бүбіжан!
- Ал, не айтасың? Қой, Танабай. Қайтесің. Сен есті адамсың ғой. Менің
сенсіз де ... ... ... ... ... Танабай екеуі бірін-бірі сүюге
болмайтынын ойлайды. Танабай үйлі-баранды адам, оның ... ... ... да ... ... Әр нәрсе өз мезгілімен, Танабайдың әйелі жақсы
кісі, күйеуі оны ... ... ... көз ... ... жоқ. ... тән ... жесір әйелге ерер сөзді ... одан ... ... ... Бүбіжан образы оқырман жанын тебірентер десек
артық болмас. Осыдан барып, Бүбіжанның ақылды, ... ... ... ... байқаймыз.
Шора өлімінде Танабай көзіне Бүбіжан түседі. Мысалға “Бұл жылауда көп
қасірет қамалып жатқан. Соның бәрі енді көз ... көре ... ... дер ... ... алмағанына жылайды. Қасында тұрған Бүбіжан үшін,
тағдыр екеуін қоспағаны ... ... ... асыл ... ... ... бір
сұрапыл нөсерлі түн үшін, Бүбіжанның жарсыз, жалғыз қалып, жар қызығын
көрместен қартайғаны үшін ... Осы ... ... ... ... ... ... махаббат дертіне шалдыққан, адал махаббат иелерін
айқындап оқырманға тереңнен таныта білген.
Бағанадан бері әңгімелегеніміз, ... ... ... өмірінің ащы-тұщысына басты себепкер болған Шора бейнесі.
Жарықшақ оқ кеудесін жаралап, госпитальда екі ай ... ... ... ... да, ... ... да ... Квантун армиясы
талқандалғаннан кейін елге оралды. Алты ... ... ... ... өтті.
Қырық жыл қырғын болса да, ажалды өледі ... Мұны да ... ... ... қайтып келе жатқан жолда Танабайға нағыз өмір ... ... ... болып көрініп еді. Осы бір рахат ғұмыр кешу үшін ... ... ... сол үшін соғыстың оты мен суына түсті. Сөйтсе Танабай
асыққан екен, болашақ үшін әлі талай-талай тер ... ... ... Әуелі
ұста дүкенінде балғашы болып жүрді. Баяғыда жас ... ... бар еді, енді ... ... ... ... ... балғамен
теміртөсті солқылдата соққылайды да ... ... ... ... ... ... әрең ... үлгеруші еді. Содан Танабай
жылқышы болып, тау жайлап кетті. Шора жанын қоймады. Шора ол кезде ... ... ... ... ... ... ... кейін де сол бастық
болды. Жүрегі ауру деп әскерге алған жоқ. Соғыстың бетін көрмесе де, қатты
қартайып ... еді. Сол ... ... ... ... ... ... бірден түсті.
Шора болмаса ұста дүкенді тастап, ... ... ... ... ... ... еді. Шора ... жастарынан дос болып өсті. Екеуі сонау
комсомол күндерінен бастап жұртты колхозға ... ... ... ... Әсіресе, мұндайға Танабай құлшына кірісті.
Бірде екеуі дүкеннің жанындағы арықтың жағасында отырып ... ... ... жас кезіндегі келбетін есіне алып отыр. Кезінде Шора
ауылдың бетке ... ... ... ... ... ... ... жігіт
еді. Қайырымды, мейірімді мінезіне бола жұртқа сыйлы болды. Ал, оның ... ... ... ... ... тап ... ... берік болмай, аяушылық таныта бергені үшін жиналыстарда Танабай
шыдай алмай орнынан атып-атып тұрып, ... ... ... алатын. Сөйлеген
сөзі кітап тіліндей әсерлі шығар еді. Мұның бәрі - Танабай ... ... ... алған зеректігінің нәтижесі. Кей-кейде өз айтқанынан өзі
шошып кететін. ... сөзі ... ... ... екі күн бұрын тауға барып қайтып едім,- деді Шора. -
Әскерден жігіттер түгел ... ме деп ... ... Тірі ... ... ... мен. “Жөн-жөн”,- десті шалдар, - енді олар жұмысқа қашан
кіріспек? Кірісіп жатыр, дедім мен, ... ... енді бірі ... әр ... ... ... жатыр. Оны білеміз ғой- дейді шалдар. –
Жылқыны кім бағады? ... ... ... жүр ме? ... онсыз да
төрімізден көріміз жақын. Мен қатты қысылдым. Түсініп отырсың ба, әңгіменің
әуселесін? Бұл ... біз ... ... ... ... ... жіберіп едік.
Содан бері сонда. Жылқы бағу қарт адамның жұмысы емес екенін өзің түсінесің
ғой. Күндіз-түні ат үстінде. ... ... ... баққан! Ал енді біздің
майданнан қайтқан жігіттер жылқы бағуға арланатын сияқты, ... ... ... ... ... қалған ғой. Тауда жылқы бағып қаңғырып нем
бар дейді. Көрдің бе қалай. Сен ... ... сен ... басқаларды да
көндіреміз.
- Жарайды, Шора, бәйбішемен кеңесіп көрейін,- деді
Танабай. Ішінен: “Басымыздан ... ... ... өтіп ... деді. – Сен
болсаң, сол қалпыңда қалыпсың-ау, ... ... ... ... ... ... нетті. Мұның бәрі бір есептен дұрыс та шығар.
Соғыстан не ... ... ... ... ... ме еді. ... хақ тіршілік қайырымдылық осы шығар?”.
Шора досының келісім ... риза ... Ол ... ... ... біте ... ... дүкеннен шықпайтын шығар деп қорқып ... ... ... ... Шора ... еді, ... ет жоқ, мойны қылқиып,
бетінің әжімдері қыртыс-қыртыс боп тұратын. Күн ... ... Шора ... да ... ... тастамайтын. Сөйтіп сол әңгімеден кейін
Танабай тауға барып, Торғай шал бағып жүрген жылқының ... сары ... рет ... Маған не мұра қалдырып бара жатырсыз, ... ... ... қой, а ?”- деп тиісті Танабай.
Ішінде іліп алар ... бар,- деді ... ... ... ... ... қойып, аттың үстінде үзеңгіге аяғын тіреп көтеріле беріп, ... - Әне, анау оң жақ ... ... ... сары ... көрдің бе?
Содан шығады әлі.
- Ол қайсысы, әне бір доп – домалақ ... пе? ... ... екен,
тұрқы қып-қысқа.
- Кеш туған ғой. Өсе келе жетіліп кетеді.
- Е, оның ... ... ... ... ... Е, ... аз ... Мұндайды көп көрмедім. Бұрынғы заман болса, бұған
баға ... еді. ... ... ... мұндай жылқы үшін атам қырғыз қан
төгісті.
- ... аға, ... ... ... Тамаша тай өсіріпсіз.
- Тамаша, - деді шал да қостап. – Тек сен ... деп ... ... ... тимесін. Күні-бұрын дабыра қылып
жүрме. Жақсы жорға сұлу қыз сияқты, ... ... ... ... Қыз ... күнін білесің ғой: жақсы адам жолықса -
жадырай ... ... ... ... адам ... - ... суалады. Одан қайтып шарапатыңды тигізе алмайсың. Жақсы
ат та ... ... атты ... ... ... келе ... ... Қам жемеңіз, ақсақал. Мен де бірдеңе білемін, бала емеспін
ғой.
- Е, ... ... Аты – ... Ұмытпа”.
Ертеде қазақ, қырғыз халқында әйгілі ат бегілері, ат ... ... ... ... ақсақал да содан қалған тұяқ болып шықты. Гүлсарының
тай күнінде-ақ даңқы ел аузына тарар әйгілі тұлпар боларын ... өз ... ... ... ... ... мақтан тұта білген, тартымды бейнесін жасаған.
Міне Шораның тілегімен жылқыға шығып, Торғай шалдан Гүлсарыны тай
күнінде қабылдап ... ... ... ... Зу етіп өте шыққанын Танабай байқамай да қалды.
Кезінде Торғай шал сары тайды көрсеткенде, ... мәні мен ... ... ... ... сірә оның ойына да келмеген шығар. Өмірдің
жұмбақтығы сол - адам ... ... ... ... ... ... ... шексіздігі соншалық, оқырман қауымды тереңнен,
пәлсапалық тұрғыда ойлауын талап етеді. Сондай-ақ Шыңғыс Айтматовтың қазақ
халқына ... ... ... да ... ... Біз ... ... көріністерін “қазақтың кең даласындай”, “қазақтың
әніндей”, ... ... деп ... ... ... Бұл
суреттегенін байқаймыз. Бұл да Шыңғыстың қазақ ... ... ... ... ... нақты мысалын жазушының Шора өлімін,
оған жиналған қазақ, қырғыздардың ... ... ... ... ... деді ішінен Танабай. Күркіреуік өзінің арғы
бетінде жатқан қазақтар Шораны өзінікіндей көріп, әмме ... ... кісі ... ... ... ... судан өтіп, ертемен
жетіп келген екен. “Рахмет, сендерге, қазақ туғандар,- деді ... ... бері ...... ортақ; той-томалақ; бәйге жарыс,
көкпар ортақ. Жылаңдар, туғандар, жылаңдар мына ... ... ... – деп ... ... шығармаларында қазақ, қырғыз халқында болған,
қуанышты той ... ... ... ... ... бәйге ұлттық
мереке ретінде өтетіндігінің қызғылықты көріністері бар. “Қырғыздар ... ... ... келе ... ер үстінен еңкейіп, жерде жатқан
көкпарды іліп алып, бірінен-бірі ... ... ... ... ... жазып, кең даланың төсінде тарыша шашырап
кетеді”.
Жазушының қай шығармасынан болсын осы ... ... ... байланысты ортақ жайды көре аламыз. Екі елдің әдет-ғұрып, салт-
дәстүрін жасынан санасына сіңіріп, өзіне ... ... ... халықтың әдет-ғұрып, салт-дәстүрі нанымды бейнеленген.
Жазушы шығармасындағы осынау бір қарапайым сыр етіп ... ... ... өзек ... ... жатқандығына күмәніміз жоқ.
Жазушы әрқашан қарапайым сөйлегенді ұнатады. Бұл оның сүтпен ... ... ... ... ... жұрт жазушы мүсіндеп жасаған
бейнелерге ынтызар, ... ... ... ... ... тұтады. Себебі,
жазушы кейіпкерлері жасық емес, олар әрқашан да ... іс ... ... Бұдан Шыңғыс Айтматов шығармасындағы образдардың өміршеңдігін
аңғарамыз.
Қорыта келгенде, осы повесті оқып отырғанда суреткердің творчестволық
мүмкіндіктері мен ... ... ... жұмбақтығына, қарапайым әрі
күрделі екендігіне тағы бір көз жеткіземіз, тағы бір бас ... ... ... әлі де ... ... ... ... бесігі – жер
бетіндегі ұлы тіршіліктің жалпы адамзаттың ... мен ... ... ... ... ... ... суреткерлік құдірет
әрі соған лайық ... ... ... қасиеттердің ғасырлар бойындағы
жалғасқан сабақтастығынан, ... ... ... етене жақын осы
шығарманы оқығанымызда ... ... ... ... қалмайды.
Тарихы терең, көнеден келе жатқан түркі тілдес әдебиеттер ... ... ... ... ... ... Шыңғыс Айтматов
туындыларының ... орны аса биік ... осы ... ... оқи ... тағы да ... ... айрықша мақтан тұтасың.
ІІ ТАРАУ
“Қош бол, Гүлсары!” повесінің аударылу
әдіс-тәсілдері
Заманымыздың ұлы суреткері Шыңғыс ... ... ... ең көп ... ... көзі ... кеңінен мәлім. Басқаны қайдам, Шыңғыс шығармаларының қазақшаға
аударылуы - автор үшін де, ... үшін де ... ... ... өзі ... сыбағасы болса керек. Ал бұл аударма ісінің ұңғыл-шұңғылын терең
білетін жетік мамандардың ғана ... ... ... ... ... өз
шығармаларының аудармасына өте-мөте сын көзбен қараған. Уақыттың ... ... екі ... ... ... үлес ... тек санатта ғана бар
болғанымен, шаң басып қалып жатқан талай аудармалардың бар ... ... ... ... шығарманы қысқарту екі түрлі жағдайда болуы ... ... ... ... басы ... ... болса, оны
аудармашы (автормен келісе отырып) жинақы етуге болады. ... ... ... өз ... ... ... ... сонда ғана осы автордың
келісімімен бірлесе орындауы ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыстың шығармаларын қазақ ... ... ... ... аударғанына ешқандай күмәніміз
жоқ. Олар оның ... ... ... сөзін емес, ... ... ... ... ... ... ... тамаша жеткізген.
Сондай аудармашы, атақты сөз ... ... ... ... Шыңғыс
Айтматов шығармаларын аударуды “Ботагөз” повесінен бастаған болатын. Мұнан
соң “Қош бол, ... ... ... ... ... төбет”, повестері мен
“Боранды бекет”, “Жан пида” романдарын аударды.
Жазушы тіпті шағын ғана ... жазу үшін де ... ... бойы
ізденеді, толғанады. Аудармашы да солай, аударатын кітабын ... ... Әр ... әр ... ... қазады. Зерттейді.
Сөйтіп барып тамаша, сұлу баламасын табады. Ал сол ... ...... ... өзі де бірінші ... ... ...... көрінуге тиісті.
Аудармашы Шерхан Мұртаза Шыңғыс Айтматов шығармаларының рухын дәл
жеткізген.
Мысалы:
“Ни у кого из ... не было ... ... Это были ... ... и ... как губы той маленькой гнедой кобылицы со звездой
во лбу. И ни у кого на ... не было ... ... как у этой женщины”.
(“Прощай, Гульсары!” Фрунзе., 1967)
Аудармасы: “Адам баласында ... ... аялы ... жоқ. Бұл ... қол. ... ... торы төбел байталдың ерніндей сүйкімді жып-
жылы ... Жер ... дәл бұл ... ... ... көз ешкімде жоқ”.
(“Қош бол, Гүлсары!” Алматы, 1977)
“- Так вот допустим твое учение верно, ... ... ... наступит
тот день второго твоего пришествия? И если ожидание будет длиться долго, то
зачем это человеку? Ведь в том, что не ... в ... ... для него
мало проку. А потом, по правде говоря, и представить нельзя, чтобы можно
было дождаться ... ... ... Или же ... надо, слепо веря?
И это даст? Какая в том польза?”
(“Плаха” Алматы, 1987)
Аудармасы:
“- Сонымен, сенің ілімің дұрыс-ақ ... ... сен ... ... ... ... қайта оралатын күн қашан тумақ? Егер ол күнді күту тым ұзаққа,
адам ... ... ... онда оның ... ... не? Өз ... ... күнің келмесе, одан не пайда? Ал, егер шынын ... ... ... ... ... өзін көзге елестету мүмкін емес қой. Әлде,
әйтеуір, күте беру керек па? Одан не ... Одан не ... ... пида” Алматы,
1988).
Міне, Шыңғыс Айтматовтың екі туындысынан екі түрлі мысалды ... ... ... ... суреттер! Және басқа жазушы емес, тек
Шыңғыс ғана қаламынан туған сурет. ... осы ... не ... ... ... ... ... сол жоғарыдағы мысалдардың шығарманың
әлеуметтік-идеялық құрылымын, ситуациялар мен ... ... ... жете ... ... суреттеуге мейлінше ұтымды қызмет
ететіндігінде. Аударма да сол ... ... ... - деп ... ол, - ... ... ... дұрыс қолдану, тіл тазалығын бере білу – бұл аз, аудару үшін
түпнұсқадағы өмірді бере білу керек”.
Шерхан Мұртаза Шыңғыстың атап ... ... ... осылайша
аяғына дейін көркем әрі мейлінше дәл қалпында, үйлесімді ... ... ... ... ... ... Өйткені, тағы да қайталап айтамыз,
мақтанышпен айтамыз. Шығармалары ... ... ... ... ... ... ... алтын уақытын аудармадан гөрі өзінің төл
шығармашылық еңбегіне жұмсаса, өнімді еңбек мұнан да гөрі еселене түсер еді
ғой! ... ... ... аударманы өнер деп қасиеттеп құрметтейтін болған
соң ғана Шыңғыс шығармаларын аударып жүр. Аударманың азабынан ... ... өз ... ғана күшейтсе, әрине, ол бұл туындыларды ешқашан
аудармаған болар еді.
Біздің ... ... ... сөз дәлдігінде емес, мағына
дәлдігінде. Сол мағынаны көркемдік шеберлік пен өз тілінде жеткізіп ... Ірі ... тым ... келеді. Сол нәзіктікке мән ... сөз ... ... ол ... қиянат. Шерханның аудармаларынан
бұндай жетіспеушілікті көрмейміз.
Сафуан ... ... жауы ... ... Ол жау - ... ... ... кітабың. Сол кітаптың өзің сүйген авторы. Аудармашы
әмәнда сол кітаппен, сол ... ... ... Мүлт ... ... ... қала бересің. Ал мұндай түсінік болмаған жерде аудармашы тегіс
жолмен келе жатып та тоңқалаң асып қала ... ... иесі ... ... сөздің иесі Ш.Мұртаза да жете
түсініп, меңгере біліп аударған. ... ... ...... өмірде екінші қайталанбайды. Әрбір кейіпкердің сөйлейтін сөзі
өзіне лайық, өз ойы бойына шақ тұрады. Мысалы, повестегі жылқышы ... ... ... ... ... ... өмірге көзқарасы да, білімі
де, екі ... ... ... ... ... орыс ... терең білген
жазушы Шыңғыс - әрбір кейіпкерін ... ... ... шебері. Бұл
шеберлікке жету үшін Шыңғыс көп еңбек сіңірген. Рас уақыт озған сайын тіл
де, талғам да ... өсіп ... ... ... аударманың негізгі
қиындығы да өзгеріп өсіп отырады. Ендеше, көркем ... ... екі ... ... ... Сол ... “Қияда
қиыстырып” беру аудармашының шеберлігін тілейді. Сондықтан біз Шерхан
аудармасының сәтті шыққан ... өз ... ... ... ... да,
кемдеу соққан жерлеріне өзіміздің шама шарқымызша ой ... ... ... ... сөз ... бұрын,
әрине, оның өз стилінің ерекшеліктерін қарастыру керек. Шыңғыс Айтматов –
ұлы жазушы, көркем сөздің асқан шебері. Оның ... бір ... ... сырын данышпандықпен ашып, өмір құбылыстарын жан-жақты кеңінен
суреттеп ... ... ... ... жағынан, сөз өнерін ... ... ... болар.
Повесте неше алуан нақыш өрнектермен келетін ой ... ... ... не бір жерде шатастырып жібермеу, әрине тек шебердің шеберінің
қолынан келеді. Айтматов шығармаларын аударудағы олқылықтардың көбі нақ осы
тұстан ... ... ... ... ... шығармаларын өз үнімен, өз бояуымен, өзіне тән көрік-
келбетімен жеткізе білу - қазақ көркем ... ... ... ... ... Оның ... ұштасып жатқан қарапайымдылығын келтіру
үшін, оның ойы ... өрге ... ... көру үшін, сезгенін сезініп,
түйсінгенін түю үшін аудармашыға ... күш ... ... ... негізінен үш түрі бар екендігі көпке ... ... ... сол үш ... ... де бар. ... ... неше алуан түрлері кездеседі. Мәселен:
“Потом он пригоршнями пил воду из речки. Холодную, ... воду ... ... ледком. Вода с шумом протекала между дрожащими пальцами,
а он снова черпал ее и пил, ... ... ... в себя и ... представил себе всю нелепость этой расправы над собой”.
Аудармасы:
“Содан соң өзенге ... ... іліп алып су ... ... мұз
моншақты, тіс сырқыратар салқын су. ... ... су ... ... ... ... ... Танабай қайтадан іліп алып,
омырауына су төгіліп, тағы ішеді. Демін алып, есін жиған кезде ... ... қол ... ... ... ... оспадарсыз, орынсыз, ожар әрекет екенін
ұқты”.
Осы сөйлемдердің аудармасы аудармашының ... ... ... ... ... ... да жетегінде кететіндігін аңғартады. Мысалы,
екінші сөйлемдегі “холодная студенная вода”- дегенді ... ... су” деп ... ... деп ... ... Біз бұны
құптаймыз. Тағы да “Солнце светило вперемежку с ... ... ... ... Луга ... ... а над ними сияли белые-белые снега ... ... ... пору ... ... в ту ... буланый
иноходец”.
Қазақша аудармасы:
“Өткінші жаңбырдан соң күн жарқырап, тас екеш тасқа ... шөп ... ... ... шалғын жап-жасыл, ал жасыл зүмірат үстінде асқар-
асқар таулар басында ... қар ... ... ... Сол бір ... ... жас ... қызығына мас?”.
Түсіну бар да, соны көркем тілмен қазақша баламасын тауып жеткізу бір
басқа. Осы ... ... ... ... оның ... ... ... Мұнда автордың ойы ғана емес, сол ойды жеткізу
үлгісі де едәуір дұрыс ... ... ... ... ... ... тән
ырғақ, үні сезіледі. Ал енді, неғұрлым қиын ... өзі ... ... ... абзацтың қалай аударылғанын алайық:
“Наконец она скрывалась в своем дворе, и он ехал дальше, ... как она ... ... ... ... ... обтрепанный ватник,
побежит в одном платье за водой, растопит очаг, умоет и накормит девочку,
встретить корову в ... и ... ... ... одна в ... беззвучном
доме и будет убеждать себя и его, что им ... ... друг ... что он
семейный человек, что жена его хорошая ... и что, она не ... ... муж тосковал по другой”.
Аудармасы:
“Ақырында Бүбіжан өз ауласына кіріп ... ... ... ... ойша көз ... ... Әне ... қаңырап тұрған үйдің есігін
ашады, жамау-жамау күпәйкесін шешіп тастап, ... су ... ... Әне ол от жағып, қазан асып, қызын жуындырып, тамақтандырады.
Өрістен қайтқан сиырдың алдынан шығады. Енді ... ... ... ... қараңғы үйде төсекте Бүбіжан Танабай екеуі бірін-бірі ... ... ... үйлі-баранды адам, оның жасында біреуге ғашық
болу да ... ... Әр ... өз ... Танабайдың әйелі жақсы
кісі, күйеуі оны менсінбей басқа біреуге көз салатындай жазығы жоқ”.
Орыс тіліндегі ... ... ... ой ағымына қарай Шерхан
Мұртаза қазақ тілінен бірнеше жай сөйлеммен аударған. Сөйлемдер қисындық
жағынан ... ... бәрі ... ойды ... ... бір көріністі
бейнелейді. Орыс тіліндегі күрделі сөйлемдерді қазақ тіліне де күрделі етіп
аударуға жазушының тілдік қоры ... ... ... ... осылай етіп
аударып отыр. Осыған орай күрделі сөйлемдерді аударғанда аудармашының ... ... ... ... нақты сөйлем өзінің тұрғысында, айтатын
ойы мен бейнелейтін көрінісіне қарай аударылуға ... Бұл ... ... мына ... назар аударып көрейік.
“Да было такое время... Удивительное время, как солнца восход” .
Аудармасы:
“Қайран, дәурен-ай десеңші... Күлімдеп күн ... ... ... ... сай мына тіркестер: “Да, было такое время”-
дегенді, біздіңше “Иә, сондай да заман болып еді-ау”, деп ... ... ... де, ... бос сөзден қашып, әрлі де, нәрлі сөз тіркестерімен
шебер аударған.
Сонымен қатар, Ш.Мұртаза орынсыз оңайлатамын деп қарапайым ... ... ... орысша атауларды да сол тұстағы жағдайға қарағанда
батыл енгізіп, соны ... ... ... етіп ... Тағы ... ... ... Айтматов бейнелеген көріністі жанды қалыбында көз
алдыңа келетіндей етіп, бүкіл бояуымен, динамикалық екпін – ... ... өз ... ... ... ... сезіміңе, жүрегіңе еркін ... ... да ... ... ... ... ... народившаяся
зима, молча, торопливо хлопотала впотьмах, чтобы к утру все ахнули,
засновали, ... ... в ночи пока еще ... ... Зима им не ... А ... стояли, так и будут стоять”.
Аудармасы:
“Қыс – екең үндемейді, ... ... ... ... ... ... қою үшін үндеместен түні бойы қарды ... ... ... әзір ... қарауыта көрініп, қалшиып тұр. ... сөз ... Тау ... ... ... ... былқ ... солай
тұра береді”.
Осы екі мәтінді салыстырып қараған адам аударманың қаншалықты дәл және
көркем шыққандығына шүбә ... мына ... ... ... ... возвращался домой, станционные торговки называли ... Ну, это ... в ... ... не ... обижался на них. Не
молодой он был, конечно, но и не старый, это с виду ... ... ... за ... ... ... в усах, но телом и духом он был еще
крепкий. Через год жена ... ... а ... ... Обе уже ... ... Частенько наезжают летом. Муж старшей – шофер. Посадит всех в ... и в ... к ... Нет, не в обиде они на дочерей и зятьев, а вот сын
не вышел. Но это ... ... ... елге жетіп, станцияда поездан түскенде саудагер қатындар оны
алдымен көріп, шал боп қапсың ғой ... ... ... салған сөз.
Танабай оны көңіліне де ... жоқ. ... ... жас та ... еңкейіп
қалған кәрі де емес, ал сырт пішініне қарағанда ... ... ... ... ішінде ақ кіріп сақал-мұрты бурыл тартты. Бірақ қайраты мол,
жан ... әлі жас. ... ... ... соң бір ... ... әйелі
босанып қыз тапты, келесісі тағы қыз болды. Қазір екеуі де ... ... ... ... ... тұрады. Үлкен қызының күйеуі – шофер.
Жекжат-жұрағатты машинаға салып алып, тауда ... ... ... сәлемдесіп,
аунап-қунап қайтысады. Шал-кемпір қыздары мен күйеу балаларына дән риза. Ал
жалғыз ұлы ... ... ... Бұл ... ... Бұл мәтіндерді
салыстыра отырып, аудармашының түпнұсқа негізіне терең еніп, нәш-нақышын,
сыр болуын көрсете ... ... ... ... ... жоқ емес.
Сөйлем бөлшектеніп тұрғанның өзінде де, автордың стилі, сөз құрау жүйесі
бұзыла қоймаған. Бұған ол ... ... деп ... болсаң, түпнұсқаның ұзақ
күрделі сөйлемдерін бөлшектейтін жерде аудармашының толымсыз ... ... ... ... ... ... қызметі – адам образын жасау.
Себебі диалог адамдар арасында өмірде ... сан қилы ... ... ... арқылы бір-біріне әсер ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі, соның тілдік
амалына айналады.
Зергер прозашы Ш.Айтматов – диалогтың осы мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... жеткізуде аудармашының көңіл-күй
бояуларын ашық көрсетіп, дала өмірінің, малшы қауым тұрмысын өзіне ... ... ... ... ... әдемі жеткізген. Негізінен
алғанда, аудармашы әріпқойлықтан, лингвистикалық бағыныңқылықтан өзін аулақ
ұстай білген. ... ... ... ... ... ... ... жүйесін, өзіндік әуенді сипатын, ұлттық
ажарын қазақ тіліндегі эстетикалық әсерлі тепе-теңдікпен жатық бере алған.
Мәселен:
“- Что ты, ... ... с ... ... Из ... Был я там по ... ... передать тебе: Чоро
тяжело болен. Сказали, чтобы ты ... ... это ... ... было ... ... его не хотелось”.
Аудармашы:
“-Ә, Айтбаймысың? Аттан түс. Қайдан жүрсің?
- Айылдан. Бір жұмыспен барып едім. Саған ... айт ... ... ... жатыр екен. Сені келсін десіп қалды. Әй, осы Шора-
ақ! – деп қара ... ... ... ... бастады. Шораны
көргісі жоқ.
Аудармашы сөзбе-сөздіктен қашып еркін ... ... ... ауытқып шалғай кетпейді. Қайта ұлттық ерекшелікті мықтап есінде
ұстаған ол бар мүмкіншілігінше Ш.Айтматовтың ... ... ... сөз
қолдану тәсілдерін сақтай алған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... деп жіберген. Аудармашыда “ауыл” –
деп аудармай, “айыл”- деп қазақшалауында үлкен мән жатыр. Себебі ... ... ... ... ... ... ... бергісі келген.
Жазушыға деген құрмет, оның өзіндік ... ... ... тұр. ... тағы бір ... ... А хрен с ним, с Бектаем, с отарой, с чабаном твоим...
- Устал.
- Чего устал? Из партии выгнали!
- Да потише ты, ... ... Чего ... Что мне ... ... как последнего
собаку, и все. Так мне и ... И тебе тоже так и ... ... Ну чего ... Чего смотришь?
- Иди отдыхай.
- Сам знаю.”
Аудармасы:
- Бектайдың да, отардың да, сенің шопаныңның да ... ... ... Немене шаршадың ба? Партиядан қуып жіберді!
- Жайырақ, сақманшылар есітеді.
- Немене жайырақ? Несіне ... ... де ... қылып
жіберді! Өзіме де сол керек. Саған да сол керек. Бұл аз ... ... ... ... қарайсың, танымай тұрсың ба?”.
Реніш сөздердің аудармасы ... ... ... ... ... сөздердің алуан-алуан түрлерін өзіндей етіп дәл беруге,
“бақытқа ... ... ... ... қоры мол ... білеміз. Мәселен:
“Неғып сілейіп тұрсың?” – деген орысша нұсқасында жоқ. Аудармада бұл ... ... ... ... ... ... ойын ... өзіндік
бояуын беріп тұр. Еркін аудару тәсілін, кеңінен ... ... ... оның ... ... сөйлемдерді де бөліп-
жармастан неғұрлым дәл ... ... ... ... ... ... шын ... толық жеткізу де мүмкін емес. Ал күрделі
сөйлем құру шеберлігі, оның ... ... ... ... түсінікті
болуы, әсіресе тыныс белгілерін дұрыс қоя білуде. Тыныс белгілері – ... үн ... ... ... ... шегі ... табылады. Оларды дұрыс
айырмай, дұрыс жалғастырып, дұрыс ... ... ... ... ол ... ... болады. Күрделі сөйлемді аударудағы үлкен
факторлардың бірі осы - тыныс ... ... ... ... та, Ш.Айтматовтың осы повесін
аударуда қиындығы да, ... оның ... ұзақ ... ... ... ... жалғаса, тізбектеле қанаттасып, еселей құйылып
отырғандай. Егер сол сөйлемдерді нақ ... ... яғни ... ... Шыңғысша меңзеулер жасамаса, оның кеңінен қамтитын терең
ойын, интонациясының байлығын, табиғи қарапайымдылығын, былай ... ... ... ... ... ойды ... айқын да дәл жеткізу
мақсатынан туған өзіндік сөз саптау ерекшеліктерін ... ... ұлы ... тіл, ... және ... ерекшеліктерін тек
барлық жағынан дәл аударып, оның музыкалық әуеніне түсе ... ... ... ... ... келетін ұзақ құрмалас сөйлемдерді бұзбай аударудың ең
үлкен қиыншылығы да оны қазақ тілінің заңды жүйесіне иіп әкелуде, ... ... ... ... ... ... оқушыларға түсінікті етіп
шығара білуде.
Көркем шығарманың әр ерекшелігі – ондағы ... көп ... ... ... болып келетіндігінде. Жеке сөздердің жай дара
тұрғандағы мағынасы көркем шығармадағы қолданыстарда ... ... ... ... бір ... басқа бір мағынаны меңзеп тұруы да мүмкін.
Шебер жазушы күнделікті көп қолданып жүрген ... бір ... ... ... қолдану арқылы, терең мағыналы, ... ... ... ... Әшейінде мағынасы ап-айқын боп сайрап тұрған белгілі ... ... ... ... ... ... неше саққа жоритындай
күйге көшуі де ықтимал. ... ... ... сөз ... дәп түсіп
отыруы - көркем аудармадағы ең ... ... ... ... әрбір
сөз өзінің белгілі тіркесіндегі алатын ... ... ... дәл
жеткізіліп отыруы керек. Мұнда “Хлеб - нан” сияқты бір ... бір ... ... дара ... ... ... ғана ... жеткіліксіз.
Сол “хлеб” дегеннің бір тіркесте “астық”, бір тіркесте “ризық”, тағы ... ... ... ... ... ... де ықтимал. Аудармашы осындай әрбір
сөздің тек сыртқы логикасымен болып қана ... ... ішкі ... ... ... ... ... сыңарларын нақ осы жерге ең ... ... ала ... тілі ... сөздерге өте бай. Шын сөз зергерінің қолымен орнын
тауып қойылған кезде сөз ептеп те болса, мағыналық ... ... ... сол қойылған жерінде, сол әсемдік өрнегінің ... ... ... ... ... жайнап шыға келеді. Мәселен: “аласа” деген бір мәні
жағынан жақын келетін ... ... ... ... ... кішкене,
тәпелтек, мысыр, қортық, тырбық, жатаған, мақар тағы басқа сөздер аудармада
сапырылысып келіп жүреді. Бірақ осылардың бәрін сырттай ... ... бір ... ... ... ... ... ауыстыра алмайтын,
бірінің орнына бірі ... ... ... ... түпнұсқадағы
баламасын іздеп отырған сөзіңді жеке бөліп алғанда осылардың қай-қайсысы
болса да ауыстыра ... ... ... оның ... ... ... ... ол жымдаспай қалуы мүмкін. Бұл жерде сол
сөйлемнің, сөйлем ғана ... ... ... ... келе ... ... екпіні, жалпы үні билеп кетеді.
Осы секілді “Қош бол, Гүлсары!” повесі де ... ... ... ... ... ... дегеннің бірнеше синонимі бар. “Кәрі”,
“қартаң”, “лақса”, “қарт”. ... ... - ... ... бір ... ... әр ... сөз тіркестерімен алған, мәселен
“көгал”, “көкорай шалғын” деп Шерхан Мұртаза бірнешеуін тәржімалау ... Ана ... ... ... атаулардың көбі қазір белгілі
орыс сөздерінің баламасы ретінде орнын ... ... Ал ... ... ... ең ... орыс ұғымы арқылы келетіні тағы белгілі.
Сондықтан аудармада әрбір сөздің көп ... ... ... ... ... ... сақтау – әдеби тілдің нормасын сақтау деген сөз.
Аудармада - әбден қазақшалаймын деп, ... ... ... ... ... көне бір ... немесе сөз саптау мәнерін әкеліп ... Мұны ... ... аз ... Ал енді орыс ... ... етіп сол ... бұлжытпай аударып әкелу әдетіне келетін болсақ.
Мәселен:
- Выдай ему пять кило муки.
- А как же ясли? Аудармасы: - ... бес кило ұн ... Ясли ше? Бұл ... ... ... ... ... қазақша баламасын,
қолданбаған. “Балабақшаға ше” десе қандай әдемі. Сол сияқты ... ... ... ... аудармаға көп бой алдырғанын
байқаймыз. Мәселен: “Спасибо, хорошо выездил” ... ... ... ... ... ... ... үйреткен екенсің”. Міне бұл жолдар
да жатық, жақсы аударылған. Дегенмен бұл ... ... ... десе де қате ... ... ... ... аударма
дейтін емес. Жазушы Шерхан Мұртаза жасаған қолтума сурет сияқты. Сондай-ақ
орыстың жеке сөздерін немесе белгілі бір ... сол ... ... ... ... ... әдеті біздің қазіргі өмірімізде аз орын алып ... ... ... оғаш ... ... де, ... ... қазір
тілімізде қалыптасып, әбден орнығып та кетті. “Революция”, ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарының бәрі әуелде калька түрінде сөзбе-сөз аудару арқылы
келіп, қазір әбден сіңісіп кеткен ... ... ... ... ... атаулар мен ұғымдар көп кездеседі. ... ... ... ... ... тағы басқа осы ... ... сол ... ... ... Бұл ... ... еді “яслиді” – “балабақша” – деп, ... - ...... қазір “хатшы” деп аударып жүр.
Сонымен қатар шығармада ай ... ... ... ... ... ... ... аудармасы 1977 жылы “Жалын” баспасында басылып
шықты. Ол кезде де ай аттарының қазақша баламасы бар еді, ... орай ... ... ... тұрған орыс атаулары еді. Аудармашы қазақша
атауын жазсын делік, бірақ барша ... ... ... ... ... ...... октябрь – қазан, ноябрь – қараша. Қазір Қазақстан
тәуелсіздігін өз қолына ... өз ... жеке ... ... соң, ... асыл ... қайта қосылып, сөздік қорымыз одан әрі байи
түсуде. Тағы да айта ... ... ... сөз ... ... Кей-
кездерде, белгілі бір сөздің бар баламасы қайсы бір қолданыстағы ... ... ... ... ... ана ... жалғау-
жұрнақтарын пайдалана отырып, немесе тағы бір сөзбен қосарландыра келтіру
арқылы жаңа бір ұғым ... соны атау ... ... Аудармашы
повесте көнерген сөздерді барынша қолданған. Мәселен “лақса”, “шөкелеп”,
“қылует”, “астамшыл”, “мансап”, ... ... ... ... ... ... жеке бір аудармашының өзінен-өзі отырып, “ойдан
шығарған” сөз ... ... боп кете қоюы ... ... ... тек сол ... ғана ... да, қалып қояды. Сондықтан ондай сөздер
аудармашының жалғыз өзі ғана түсінетін әлдеқандай бір ... ... ... ... ... бара бермегеннің өзі артық. Сол
сияқты, жергілікті говор мен диалектизм дегендерге де көп үйір ... ... ... ... ... пен оқушының арасына құрып қойған
бір қалқа сияқты болып, ... ... ... ... ... ... ... идиомалық жеке фразеологиялық сөз тіркестерінің
аударылуы да кездеседі. Идиомалардың, мақал мен ... және ... сөз ... ... ... орыс ... де, ... біздің қазақ әдебиетінде де көркем ... ... ... ... Идиомалардың, мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің,
афоризмдердің, тағы да басқа сөз тіркестерінің бір ... ... ... ... жоқ. Мәселен: екі тілде де ... ... ... ... жоқ, тек ана тіліміздің қазынасынан ... ... қоя білу ... Олар ... мазмұны жағынан да, формасы жағынан
да дәл келіп отырады. Мәселен: ... ... ... так он вместо одного
раза пять раз хлебнет”, “Тырнадан би қойсаң, төбеңнен қиқу ... ... ... ... екінші тілдегі нұсқасына жарасымды ... ... ... ... ... мақал мен мәтелдер көп
кездеседі. Аудармашы түпнұсқада кездесетін нақыл ... де ... сөз ... ... мен ... ... ... ойын, мағынасын
жеткізіп отырған. Мысалы: “Все тебе скорее да скорее”. ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесі “Будто
наперед знали”, аудармасы: “Іздегенге сұраған”. “Если беда свалится на ... конь ... ... ... воду ... если беда ... на молодца –
молодец и в брод ... в ... ... “Ат басына күн туса
ауыздықпен су ішер, ер ... күн туса ... су ... ... ... ... ... шығарған.
Орыс тіліндегі белгілі бір ғылыми атаудың баламасы ретінде қабылданған
терминдерді қалыптастыру үшін үлкен тұрақтылық керек. Қазір осы ... ... мен ... ... да ... ... Бұл ... бірыңғай дұрыс қолдана отырып, олардың орнығуына ... ... ... ... ... де, ... де ... Гогольдің сөзімен айтқандай: “аударма сондай: аударушының өзі бұл
арада көрініп те отырған жоқ; ... өзі ... шыны ... ... сол
шынының бар-жоғы белгісіз боп кетіпті”; ... ... ... мұнда
бар-жоғы белгісіз. Мінекей, нағыз өнерпаздық аударманың үлгісі осы. Мұнда
түпнұсқаның мағынасы да, тартымдылығы да ... және ... ... емес, қазақтың жанды, құнарлы, халықтың тілімен аударған.
Сонымен, Ш.Айтматовтың “Қош бол, Гүлсары!” ... ... ... ... ... ... ... аударма болып
табылады. Аударманың түнұсқаға неғұрлым ... дәл ... ... ... көркемдік мән - машығын қазақ тілінде барынша жарқырата көрсете
білген. Жақсы аударманың әдеби тілімізді дамытуға, оның сөз қоры ... ... ... себепші болуына да құштармыз. Шынында,
шебердің қолынан шыққан өнерпаздың көркем аударма, ... ... ... ... көркемдік эмоциялық сапасын тірілте аударуды мақсат
еткен.
“Қош бол, Гүлсарының!” қазақ тіліне аударылуы – ... ... ... ... ... ... тұтасынан алғанда
қазақтың аудармашылық өнерінің зор табысы болып табылады. Аудармашылық өнер
деп отырғанымыздың себебі: “Қош бол, ... ... ... ... ісіне жеңіл кәсіп есебінде қарамай, көп білім, ... ... ... ... ... өнер деп қарайтын тиянақты көзқарас
қалыптасып, нығая бастағанын ... бірі ... ... Бұл ... ... ... ... дәрежесін жоғары көтерудің сенімді кепілі болып
саналады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көркем аударма жұмыстары – қазақ әдебиеті мен ... ... ... маңызды салаларының бірі. Оның көп ... ... өсу ... ... бар. Ол – халқымызды рухани жағынан тәрбиелеу мен
дамытудың күшті құралы, бүкіл адамзат ... ... ... ... ғылым мен білімнің қайнар бұлағы, тіл ұстартудың ... ... ... - ... ғылымының бір саласы. Оның тәжірибені қорыту,
пікір қарастыру негізінде айқындалған принциптері, танылған ... ... ... ... ... ең басты талап тәржімаланатын белгілі бір
шығарманың көркемдік идеялық күші мен ... ... ... ... ... саналады. Аударма нағыз қазақша болуы керек, қазақша болғанда
қазақтың қара дүрсін ... ... ... ... ... тілінің ең жоғарғы
үлгісінде, қоғамды әрқашан алға ... озық ... ... ... жұмысында аудармашы өз тарапынан сөз қосып, ауадай ... ... ... ... ал ... сөзбе-сөз келтіремін деп
ұғымсыз етіп сірестіріп қою – тіл бұзарлық болады.
Нағыз творчестволық көркем ... ... ... ... ерекшеліктерін түгел ескере отырып, оның ... ... ... әрі ... ... да жазық етіп шығару болып
табылады. Осы ... ... ... ғана ... ... ...... творчестволық өнер. Ол әркімнің қолынан келе
беретіндей еріккеннің ермегі емес. Аудармашы екі ... де ... ... әрі ... әрі ... ... абзал. Аударма сапасы тәржімашының
талантына, біліміне, жалпы мәдени дәрежесіне және тәжірибесіне ... ... - ... қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз табысы.
Сол себепті де жұртшылық әрқашан оның жақсысына сүйсініп, ... ... ... ... ... өз ... халық
алдындағы жоғары мәртебелі азаматтықта ғана екенін терең түсініп, ... ... ... ... және ... сапасын
бұлжытпай жеткізу арқылы туған халқын орыс әдебиеті мен дүниежүзілік озық
әдебиетінің нәрімен қандыра беруді ардақты ... деп біле ... ... да ... көркем аударма тәжірибесінде түпнұсқаның стилін сақтау
жағы көп олқылықта. Не тым ... ... не ... ... жабайы қарадүрсін етіп жібереміз. Мұның екеуі де ... ... ... келетін әдет. Біз аудармадан аудармашының өзін
емес, ... сөз ... ... жүйесін көргіміз келеді. Ана
тілімізбен туған ... орыс тілі мен ... үлгі ... ... жолы да ... ... ... принципіне келгенде, түпнұсқаның сөйлемдерін
мүмкін болғанша бұзбай, сөзіне сөз баламасын келтіріп аудару, автордың үн-
ырғағын, жалпы ... ... үшін ой ... мен ... ... ... музыкасын ескеру талабы жайдан-жай туған нәрсе емес. Бұл - жалпы
дүниежүзілік көркем аударманың ... мен ... ... отырып
қойылатын талап.
Аударма жайындағы ғылымның әлі жас екенін, оның ең ... әлі ... ... болмағандығын көрсетеді. Аударманың қай
саласын алғанда да әлі дауы ... ... ... көп-ақ. Бізде
аударманың тарихы мен теориясын зерттеу жұмысы әлі шындап қолға алынған
жоқ. ... оның ... ... ... ... ... ескерусіз жақтары
толып жатыр.
Қорыта келгенде, аударма – шеберліктің мектебі. Аудару үстінде ... ... ... қанады, оның көргенін көріп, білгенін біледі,
сол арқылы өзінің ой өрісін ұлғайтумен қатар, автордан тәлім-тәрбие алады.
Бұл жағдай шын ... ... жаңа ... ... ... ... тигізеді.
Ғылыми жұмысымның І тарауында ... бол, ... ... ... ... Осы ... барысында көз жеткізгеніміз Шыңғысқа
тән образдар өміршеңдігі, олардың әр алуан қимылы, ... ... ... ... бірі ... ... сондай-
ақ адал махаббат иелерінің ішкі сезім күйлерін, оқырман көз алдына өмірдің
шынайы бейнесіндей алып келеді.
Повестің сақиналы композиция арқылы ... өте ... ... ... ... композицияны қолдануда Шыңғыстың ұтқан жерлері ... ... деп ... ... ... ... ... өмірін бір
сәтте ғана еске түсіріп, ой елегінен өткізуін ... осы ... ... ... Танабай мен Гүлсары образы бір-бірімен астасып, біте
қайнасып жатады.
Бұл ... Ұлы Отан ... ... жылдардағы ауыл өмірінің жай-
күйі, тұрмыс-тіршілігі, қиын-қыстау ... ... ... ... дәл танып, көркем суреттеген.
Қырғыз-қазақ халқының көрнекті сөз шебері Шыңғыс ... ... ... ... бол, ... ... ... тіліне барынша айшықты,
мөлдір етіп аударған ... ... ... ... өзін ... танытып, шебер аударма жасаған деп білеміз. Шығарманың идеялық
мазмұнын, ... ... ... ... ... ... куә болдық. Жалпы алғанда, түпнұсқаның мазмұнымен қатар,
стилін де дәл келтіріп, көркем де ... ... ... беретін үлгі-
тәжірибесі сол әрбір сөздің аудармасын тура келтіріп те, баламасын тауып та
көркем суреттегенінде деп ... ... 1998 жылы ... ... атындағы дәрісханада Шерхан
Мұртазамен кездесу өтті. Мен, ол ... ... ... ... ... ... деп ... қойдым. “Мен Шыңғыс шығармаларын пайда таппақ
болып емес, шын айтқанда, туған ... бір, ... ... ... болғандықтан аудардым”- деді Шерхан Мұртаза. Сонымен қатар, жазушы
Шерхан Мұртаза, Шыңғыс талантына зор құрметпен ... оның ... ... ... ... ... жеткізді. “Орысша сөйлеу бар да,
ойлау бір басқа ғой”,- деді.
Сондай-ақ, ... орыс ... ... ... сөз ... ... ... тіліндегі
баламаларының небір ғажап үлгілерін тапқандығына көз ... ... беда ... на коня – конь ... ... воду ... если беда
свалится на молодца – молодец и в брод ... в ... ... ... күн туса ... су ... ер басына күн туса етігімен су кешер”
деген сияқты көптеген ... ... ... табиғат көріністері, адам, қоғам суреттерін, қазақ
тілінде ... ... деу ... ... ... бір қазақтың төл
шығармасындай. Бұған себеп повесть орыс тілінде жазылғанымен шығармаға ... ... ... табиғаты, жан дүниесі, психологиясы, таным-түсінігі
бауырлас ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, біз даңқты жазушы Шыңғыс Айтматовтың “Қош ... ... өз ... ... ... сан түрлі образдар арқылы
шынайы ашып көрсеткен өміршең шығармалар санатына қосамыз. Және де, осы
повестің қазақ ... ... ... ... ... ... жатқызамыз. Ал аудармашы Шерхан ... ... ... ... талғампаз сөз шебері деп бағалаймыз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Ш.Айтматов “Қош бол, Гүлсары!” А., 1977.
2. Ч.Айтматов “Прощай, Гульсары!” ... ... ... ... ... ... зары” А., 1977
4. Ч.Айтматов “Эхо мира” журнал. Повести, рассказы, публицистика. М.
1985.
5. Ч.Айтматов в ... ... ... ... о ... ... Ө.Айтбаев “Аудармадағы фразеологиялық құбылыс” А., 1975.
7. Қ.Алпысбаев “Көркем шығарманы талдау жолдары” А.,1995.
8. А.Н.Альмуратова, Г.К.Казибек ... ... ... А., ... ... “Әр жылдар ойлары”. А., 1959.
10. Г.Базаров “Прикосновение к личности” Ф., 1988.
11. Ж.Дадебаев “Өмір шындығы және көркем шешім”. А., 1991.
12. С.Жумабеков ... ... ... А., ... ... ... теориясы” А., 1960.
14. З.Қабдолов “Сөз өнері” А., 1992.
15. М.Қаратаев “Туған әдебиет туралы ойлар” А., 1958.
16. Р.Мылтықбаев “Ш.Айтматов туралы” А., ... ... ... және әдебиет” А., 1982.
18. Ғ.Мүсірепов “Суреткер парызы” А., ... ... “Ой ... А., ... С.Мұқанов “Өсу жолдарымыз” А., 1960.
21. Ә.Сатыбалдин “Рухани қазына” А., 1965.
22. С.Талжанов “Көркем аударма туралы” А., 1962.
23. С.Талжанов “Аударма және ... ... ... ... ... “Аударма сипаты” А., 1976.
25. Г.Цейтлин “Труд писателя” М.1968.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шерхан Мұртаза – жазушы, аудармашы, қоғам қайраткері4 бет
12 жылдық білім беруге көшудегі эксперименттік іс әрекеттерді ұйымдастыру5 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет
12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі9 бет
12 жылдық жалпы орта білім беруге көшудің негіздемесі туралы7 бет
1970 – 1990 жылдардағы Қазақстандағы көші – қон процестерінің тарихы46 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
«ш. бейсенованың «сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. а.кемелбайдың "қоңыр қаз" шығармасын талдау. е.раушановтың « ғайша - бибі»поэмасының құрылымдық ерекшелігі. е.раушановтың «аспанға көшіп кеткен ел» поэмасының сипаты. е.раушановтың «қызық емес оқиға» атты поэмасының діни- мифологиялық сюжеті. ақын н.айтұлының «тоғыз тарау» поэмалар кітабына қысқаша талдау»21 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
«Қазақстан Республикасында көші-қон қатынастарын реттеудің мемлекеттік-құқықтық негізі» тақырыбына69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь