Үздіксіз экологиялық білім беру және оның сапалығы

Реферат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
І Бөлім. Әдебиеттерге шолу.
1.1.Экологиялық білім мен тәрбиенің маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Экологиялық білім берудің бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
1.3. Экологиялық мәдениетті қалыптастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21
1.4.Экологиялық білім мен тәрбиенің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
ІІ Бөлім. Экологиялық білім қалыптастырудың негіздері мен тәжірибелері...26
2.1. Экология . халықтық тәрбиенің бастауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.2. Тәжірибелік.эксперименттік жұмыстарының нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Зерттеудің көкейкестілігі.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері бүгінгі таңда өзекті мәселелер қатарына жатады.
Экологиялық білім проблемасын А.Н. Захлебный, И.Т. Суравегина, И.Д. Зверев, Б.Г. Иоганзен, А.Н. Захлебный, И.Д. Зверев, А.С. Бейсенова, А.Б. Бигалиев, Г.К. Длимбетова, М.Н. Сарыбеков, А.Г. Сармурзина, В.И.Фурсов, В.М. Коликов, К.З. Бекенов жене т.б. зерттеген, олар экологиялық білімнің жалпы теориялық және әдіснамалық аспектілерін жасады .
Экологиялық білім тұжырымдамасының ұлттық-аймақтық деңгейде даму проблемасы бірқатар еңбектерде көрініс тапқан (Я.И. Габев, Н.В. Шкарбан, И.О. Байтулин, Г.К. Длимбетова, А. Б. Бигалиев, М.Ә. Құдайқұлов, А.С. Боранбаев және т.б.). [27;28;29;30;31].
Оқушыларға экологиялық білім беру проблемалары бойынша да біршама еңбектер орындалды (И.Д. Зверев, С.В. Алексеев, И.В. Цветкова, Н.М. Чернова т.б; М.П. Ротанова т.б.; Н.Н. Родзевич, И.Т. Суравегина, Д.И. Сенкеевич және т.б.).
Зерттеудің басты мақсаты: оқушыларға экологиялық білім берудiң қажеттiлiгiн теориялық-әдіснамалық тұрғыда негіздеу және бiлiм сапасын арттырудың тиiмдi жолдарын анықтау
Зерттеудің міндеттері:
1. Оқушылардың экологиялық білім мазмұнының әдіснамалық-теориялық негіздерін анықтау.
2. Қазақстанда экологиялық білім жүйесiне, мазмұндық сипаттама беру.
3. Оқушылардың экологиялық бiлiмділігін қалыптастыру жолдары және оны жүзеге асырудың алғышарттарын анықтау.
4. Оқушылардың экологиялық білім мазмұнының тұжырымдамасын жасау.
5. Оқушыларға экология пәнін оқыту әдістемесін негіздеу және оның тиімділігін тәжірибелі-эксперимент жүзінде тексерістен өткізу.
Зерттеудің көздері. Зерттеу проблемасы бойынша педагогтар мен психологтардың еңбектері; ҚР Білім және Ғылым министрлігінің ұсынған құжаттары (тұжырымдамалары, кешенді бағдарламалары, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдар, электронды оқу-құралдары); (ҚР Конституциясы, “Білім туралы” Заңы, ҚР “Қазақстан 2030” даму стратегиясы; ҚР “Білім” мемлекеттік бағдарламасы; “ҚР экологиялық білім мен тәрбие берудің ұлттық стратегиясы”; “ҚР экологиялық қауіпсіздікті сақтау”; “Экологиялық білім бағдарламасы”; “Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылға арнаған экологиялық қауіпсіздік тұжырымдамасы”; “Айнала қоршаған ортаны қорғау туралы” Заң және т.б.
1. Каропа Г.Н. Теория и практика экологического образования и воспитания. - Гомель: Министерство образования Республики Беларусь, ГГУ им.Ф.Скорины, 1999. - 235 с.
2. .Каропа Г.Н. Принцип системной дифференциации в экологическом образовании школьников // Вопросы психологии. - 1999. - № 2. - С.28-34.
3. Каропа Г.Н. Теоретические основы экологического образования. - Минск: НИО, 1999. - 188 с.
4. Арефьева И.С., Степанов С.А., Степанов С.С., Гер П. Философские аспекты практики экологического воспитания и образования // Развитие детского и молодежного движения: Тезисы докладов VII Международной конференции по экологическому образованию, Санкт-Петербург, Россия, 27-29 июня 2001 г. - СПб: «Крисмас+», 2001. - С. 195-198.
5. Гагарин А. В. К проблеме формализма в экологическом образовании учащихся // Экологическое образование: до школы, в школе, вне школы. 2002. № 1. - С. 29-34.
6. Гагарин А. В. Преодоление элементов формализма в экологическом образовании // Акмеология. 2003. № 1. - С. 19-24.
7. 3. Н.В. Маслова. Ноосферное образование. М., 2002.
8. Ягодин Г.А., Пуротва Е.Е.. Устойчивое развитие – будущее цивилизации // Экология и промышленность России, июль 2001, - C. 37-38.
9. Третьяков П.И., Шамова Т.И.. Управление качеством образования: сущность и проблемы // Управление образования, апрель 2001, - С. 18-25.
10. П.И.Третьяков, Т.И.Шамова. Актуальные проблемы педагогической науки и практики на рубеже третьего тысячелетия. Сборник материалов научной сессии ФПК и ППРО. М., 2001. - С. 142-149.
11. Н.Н. Моисеев. Экология и образование. М., «Юнисам», 1996. - С. 234.
12. Сарыбеков М.Н. Теория и практика экологической подготовки будущего учителя начальных классов. Алматы. 1997. – 238 с.
13. Байтулин И.О., Нестерова С. Современные представления о предмете экология. Вестник высшей школы Казахстана, 1996. №.3. – С.29 –34.
14. Концепция экологического образования РК Астана. 2002.
15. Геккель Э. Естественная история мировоззрения. Лейпциг, Спб. 1908. 1 т. 274-6.
16. Лихачев Б. Педагогика. М., Прометеи. 1996, 230-6.
17. Кудрявцева Е.М. Психологический аспект экологического образования и воспитания. Таллин, 1980, 59-60-6.
18. Смирнова Г.С. Экологизация сознания и ее роль в оптимизации взаимодействия об¬щества и природы. Соб.науч.тр. Иванова, 1984, 33—36
19. Педагогика және психология/ Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы. Мектеп, 2002. 251-6.
20. Лихачев. Б. Педагогика/курс лекций. М., ЮРАИТ, 1999. 521-6.
21. Экология және табиғат қорғау//Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Алматы. Мектеп, 2001. 390-6.
22. Педагогика. /Под.ред Пидкасистый П.И. М., 2004. 603-67
23. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы. Білім, 1993. 267-6.
24. Егенисова А. Экологиялық ұғым-түсініктерді қалыптастыру. Қазақстан мектебі.
№ 1, 2007
25.Ақмырзаева М.Н. Экологиялық білім негіздері.Экологическое образование в Казахстане. №6, 2006.
26.К.Беркінбаев, Г.Ниязова.Экологиялық білім берудің негіздері. Қазақстан мектебі. №6, 2006.
27. Муликова А. Экологиялық тәрбие берудің маңызы зор. Қазақстан мектебі.№1-2007.
28. Тоғызбаева Н. Экологиялық мәдениетті қалыптастыру қажет. Қазақстан мектебі. №12 – 2006.
29. Болтаев А. Экологиялық білім мен тәрбиенің тиімді жолдары. Қазақстан мектебі. №3 – 2004.
30. Шілдебаев Ж. Оқушыларға экологиялық білім беру мақсатын, міндеттерін және мазмұнын анықтаудың дидактикалық ұстанымдары.Білім – Образование. №2-2005.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БИОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЭКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚТАНУ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
ҮЗДІКСІЗ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ САПАЛЫҒЫ
Орындаушы:
Төлешова ... курс ... ... , ... А. ... ... Т. ... каф. ... А. ... б.ғ.д , ... ... ... 30 пайдаланылған әдебиеттер ... 5 ... ... ... ... ... ... қоршаған орта,
экологиялық сана, экологиялық мәдениет, экологиялық жағдаяттар, экологиялық
сауаттылық, экологиялық ойлау, ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдама,
эксперименттік зерттеулер.
Зерттеу объектісі: Алматы қаласының № 40, 81,145 мектеп-гимназиялары.
Зерттеудің басты мақсаты: ... ... ... ... ... ... ... және бiлiм сапасын
арттырудың тиiмдi жолдарын анықтау болып табылады
Осы ... ... ... үшін алға ... ... ... экологиялық білім мазмұнының әдіснамалық-теориялық
негіздерін анықтау.
- Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... экологиялық бiлiмділігін қалыптастыру жолдары және оны
жүзеге асырудың алғышарттарын ... ... ... ... мазмұнының тұжырымдамасын жасау.
- Оқушыларға экология пәнін оқытудың тиімділігін ... ... ... ... ... жұмыстарын жүзеге асыруда ... ... ... индуктивті-дедуктивтік
талдау), эмпирикалық (сұрау, бақылау, педагогикалық ... ... ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Алынған нәтижелер:
- Оқушыларға экологиялық ... беру ... ... ... ... ... беру ... мiндеттерi мазмұнын анықтаудың
дидактикалық ұстанымдары және оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... жолдары айқындалды.
Оқушылардың экологиялық білім беру сапалығын және ... ... ... жүргiзiлдi
Зерттеудің болжамы: Оқушылардың экологиядан білімі артып, практикалық
іскерлігі мен дағдысы шыңдалады, дүниетанымдық, адами-эстетикалық көзқарасы
қалыптасады. ... ... ... ... әр ... ... мәдениетіне, ... ... ... байланысты.
МАЗМҰНЫ
Реферат.....................................................................
..........................................................3
Кіріспе.....................................................................
............................................................4
І Бөлім. Әдебиеттерге шолу.
1.1.Экологиялық білім мен ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ... ... мен тәжірибелері...26
2.1. ...... ... ... ... ... ... көкейкестілігі.
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру мәселелері бүгінгі таңда
өзекті мәселелер қатарына жатады.
Экологиялық білім проблемасын А.Н. ... И.Т. ... ... Б.Г. ... А.Н. ... И.Д. ... А.С. ... А.Б.
Бигалиев, Г.К. Длимбетова, М.Н. Сарыбеков, А.Г. Сармурзина, В.И.Фурсов,
В.М. Коликов, К.З. Бекенов жене т.б. ... олар ... ... ... және ... аспектілерін жасады .
Экологиялық білім тұжырымдамасының ұлттық-аймақтық деңгейде ... ... ... көрініс тапқан (Я.И. Габев, Н.В.
Шкарбан, И.О. Байтулин, Г.К. ... А. Б. ... М.Ә. ... ... және т.б.). ... ... білім беру проблемалары бойынша да ... ... (И.Д. ... С.В. ... И.В. ... Н.М. Чернова
т.б; М.П. Ротанова т.б.; Н.Н. Родзевич, И.Т. Суравегина, Д.И. ... ... ... ... оқушыларға экологиялық білім берудiң
қажеттiлiгiн теориялық-әдіснамалық ... ... және бiлiм ... ... ... ... міндеттері:
1. Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... ... ... жүйесiне, мазмұндық сипаттама беру.
3. Оқушылардың экологиялық бiлiмділігін қалыптастыру жолдары және ... ... ... анықтау.
4. Оқушылардың экологиялық білім мазмұнының тұжырымдамасын жасау.
5. Оқушыларға экология пәнін оқыту әдістемесін негіздеу және ... ... ... ... ... ... ... проблемасы бойынша педагогтар мен
психологтардың еңбектері; ҚР Білім және ... ... ... ... ... бағдарламалары, оқулықтар мен оқу-
әдістемелік құралдар, электронды оқу-құралдары); (ҚР Конституциясы, “Білім
туралы” Заңы, ҚР ... 2030” даму ... ҚР ... мемлекеттік
бағдарламасы; “ҚР экологиялық білім мен тәрбие берудің ұлттық стратегиясы”;
“ҚР экологиялық қауіпсіздікті сақтау”; “Экологиялық білім ... ... ... жылға арнаған экологиялық қауіпсіздік
тұжырымдамасы”; “Айнала қоршаған ортаны қорғау туралы” Заң және т.б.
І Әдебиеттерге шолу
1.1.Экологиялық білім мен тәрбиенің ... ... ... ... қиын ... тұр, ал оны ... ... экологиялық білім мен тәрбиенің маңызы аса зор.
Табиғи ресурстардың толықтай немесе кейбір бөліктердің ... ... ... ... топырақ, су жүйесінің құрғауы, қоршаған
ортаның ... ... ... ... ... ... жағдайының
бұзылуын сипаттайды.
Аралдың апатты жағдайға ұшырауы, т.б. су көздерінің ластануы, энергетика
мен ауыл шаруашылығы арасындағы байланыс барлық ... ... ... үшін ... ... болып табылады. Мұндай қарым-
қатынастар суды сақтау, суды пайдалану және су көздерін ... ... ... бағдарламалардың бірігуіне әкеледі.
Қазақстанда экологиялық жағдайдың қалыптасуы халықтың денсаулығына әсер
етпей қоймайды, экономикалық ... ... ... ... — мемлекет аймақтарының стратегиялық міндеттерінің бірі, ерекше
атап айтқанда, халықтың тұрмыс жағдайының тұрақтылығы мен ... ... ... ету. ... ... нашарлау себептерінің бірі
халықтың экологиялық білім деңгейінің төмендігі немесе жеткіліксіздігін
көрсетеді.
Ең бастысы, ... ... ... ... ... ... ... олай болмаған жағдайда қоғам оның себептерімен емес, ал
олардың туындауымен күреседі.
Экологиялық білім берудің тиімді жүйесі — қоғам мен ... ... ... ... құралдардың бірі.
Тұрақты даму ұстанымдарында экологиялық капитал қорларын болашақ ұрпаққа
жеткізу мен сақтаудың қарастырылғаны белгілі: ... ... ... ... ... ... ... генетикалық биотүрлер. Әкімшілік
басқару және табиғатты ... ... ... мамандардың экологиялық
дайыңдығының сапасы маңызды деңгейде анықталуы тиіс.
XXI ғасырдың күн тәртібінде экологиялық білім өзіндік мақсат емес, ... ... ету үшін ... ... ... ... ... негізгі механизмі ретінде ... ... ... адам құқығының негізін қалаушы болып есептелінеді.
Экологиялық білім беру ... адам ... ... ... ресурстарды үнемдеу;
* қоршаған ортаның ластауын тоқтату;
* табиғи экожүйені сақтау;
* қабылданған экологиялық этиканы, тәртіп кодекстерін және халықаралық одақ
нормаларын сыйлауды ... ... ... және қоршаган ортаны қоргауды жүзеге асыруға белсенді
түрде қатысу, толық ... ... ТМД ... ... экологиялық саясатты жүзеге асыру және
біріккен табиғатты қорғау әрекеттерін жүргізу.
Экологиялық білім беру — ... ... ... ... ... мен қажеттілігін және алғышарттарын сақтау, жер жүзіндегі адам
өмірінің жоғары бағалануы, ақпараттық-экологиялық ... ... ... ... дегеніміз - үздіксіз оқу үрдісі және ғылыми-тәжірибелік
білім мен іскерлік жүйесін қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар, ол
тұлғаның дамуы мен ... ... өмір ... қалыптастырудың,
тұрақты табиғатты пайдалану мен тұтынудың, қоршаған ... ... ... мен ... құндылық бағдарлары болып табылады.
Экологиялық білім жүйесі ұйымдық формалардың іс-әрекетін үйлестіретін
үздіксіз экологиялық білім жиынтығының міндеті мен ... ... ... ... Олар — ... ... инфрақұрылымы, басқарудың нормативтік-
құқықтық, ғылыми-әдістемелік және экономикалық реттеу.
Экологиялық білім стратегиясы - ... ... ... ... ... құрайтын, оны жүзеге асырудың негізгі бағыттарын
анықтайтын экологиялық мәдениетті қалыптастыру, яғни «адам-табиғат», «қоғам-
табиғат» қарым-қатынас саласындағы қоғамдық ... ғана ... оның ... ... ... ... мақсаттар, ойлар
басымдығының ... ... - ... ... және елдің экологиялық
қауіпсіздігі, салауатты өмір салтын, тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуын
қалыптастыру, ... ... орта мен адам ... қарым-қатынасының
ежелден келе жатқан тәжірибесі.
Мемлекеттік нормалардың қалыптасуы ... ... ... әр ... экологиялық жауапкершілігі болады. Ол табиғи жүйені
өзіндік реттеуді білдіреді.
Маңызды экологиялық білім беру ... ... ... даму ... мен жер жүзіндегі өмір сүру мәселелерін
қамтиды. Оларды оқытудың нысандары — биоорталық және антропоорталық сипатын
ұстанатын ... ... жүйе ... ... мен ... тірі табиғат
дамуының өзіндік ұйымдастырылуын жүзеге ... ... ... экологиялық білім жүйесі Қоршаған ... ... және ... ... ... және үйлестіріледі.
Қазақстан Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау" туралы заңының 73
және 74 баптарында экологиялық ... мен ... ... ... ... Ал ... еліміздің білім беру ... ... ... экологиялық білімнің бірнеше сатысы бар:
* бірінші — мектепке дейінгі мекемелерде және отбасындағы тәрбие;
* екінші — орта ... оқу ... және ... ... ... ... ... үшінші — жоғары оқу орындарынан білім алу;
— төртінші — жоғары оқу орындарынан кейінгі дайындық саты.
Мектепке ... ... ... мен ... беру бұл ... білім жүйесінің бірінші сатысы, яғни балаларда экологиялық
сауаттылықтың негізін қалыптастыру сатысы. Бұл кезеңде мына үш шарттың
орындалуы тиіс.
1. ... ... ... ... ... үшін ... маман
керек.
1. Бейне визуалды құралдар мен баспалар қажет.
2. Қалада тұратын балаларды тірі табиғатпен таныстыру үшін ... ... ... білім жүйесінде орта мектептегі экологиялық ... ... ... ... ... оқу ... ... қолданылып
жүрген оқулықтар мен әдістемелік нұсқаулар экологиялық мәселені толық
карастыра ... ... ... Өйткені, мектеп пен
гимназиядағы, лицейлердегі экологиялық білім беру жүйесінің ... ... ... және ... ... ... мектептерде экологиялық білім
факультативтік сабақтарда ғана жүзеге асырылады. Неге десеңіз, еліміздің
жалпы білім беретін ... бұл ... ... ... әлі жоқ. ... ... оқу ... ғана экологиялық білім әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан
құбылыстарды дұрыс бағалай білетін сана-сезімі ... ... ... ... және олар тек ... ... қана қоймай, табиғи
ресурстарды дұрыс пайдалануды, қоршаған ортаны басқару және ... ... ... ... ... ... оқу орындарында даярлау үшін ... және ... ... ... ... ұстанымдарды іске
қоса отырып, кәсіби бағыттылықты дұрыс жолға қою ... Ол үшін ... ... шешімін табуы тиіс:
* экологиялық білім беру және табиғатты қорғау жұмысы басқа ... ... " ... ... экологиялық білім беруді тек қана ... ... ... мен ... ... ғана ... оны ... экологиялық
өмірге жаңалық енгізетін және табигатты қорғаудағы белсенді ... деп ... ... ... білім берудің бағыттары
Елбасының қолдауымен Қазақстанда қоршаған ортаны қорғау жөне
қалыптасқан ... ... ... бағытталған бірнеше маңызды
заңдар мен құжаттар ... ... ең ... ... 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі
тұжырымдамасы” (2003ж.) ... ... ... мен ... берудің
өміршең бағдарламасын нақтылап берді. Елбасының № 1241 ... ... бұл ... ҚР “Қазақстан Республикасыньң
конституциясы”, “Білім ... ... ... ... ... мен ... ... қолдау көрсеткен шешуші
құжаттардың бірі ... ... ... ... ... ... Заңы (1999), «Айналадағы ортаны қорғау туралы» Заңы (1997),
«Қазақстан Республикасы стратегиялық тұрақты даму жолына ... ... (1996), ... ... ... қауіпсіздігі
тұжырымдамасы» (1997), «Қазақстан Республикасы экологиялық білім мен тәрбие
берудің ұлттық стратегиясы» (1998), ... ... ... ... ... орта ... ... мемлекеттік
стандарттары» (1998), «Қазақстан Республикасы 2004-2015 жылдарға арналған
экологиялық қауіпсіздікті сақтау тұжырымдамасы» (2004) және т.б. ... ... ... ... ... жаңа жолына түскен
кезеңде жас ұрпақты ізгілікке, эстетикаға, отансүйгіштікке ... ... мен ... ... ... арта түсуде. Себебі, «Адам ...... ... ... ... ... ... зардаптар тіршілікке қауіп төндіріп отыр.Уақыт талабы
педагогтарға адам бойындағы табиғатқа деген теріс көзқарасты ... ... ... қойып отыр. Ұлы ойшыл, ғұлама философ, психолог-педагог,
табиғат ... ... ... ... ... ... ерте кезден-ақ табиғатты жеке адамның ақыл-ойы мен сана-сезімін
тәрбиелеудің сарқылмас қайнар көзі ... көре ... Олар ... ... ... ... ... жеке адамның
адамгершілік қатынасын қалыптастырудың маңызына ерекше мән берді.
Соңғы XX ғасырдың екінші жартысында адам баласының алдынан ... ... ... ... ... сай ... мен тәрбиелеудің
қажеттілігі туды. Өйткені, экологиялық мәселелер қазір ... ... мәні ... ... ... мәселенің біріне айналды. Сондықтан
жас ұрпаққа экологиялық білім мен тәрбие беру бүгінгі күн ... ... ... ... ... екендігі 1991 жылғы «Қазақстан
Республикасының жалпы білім беретін мектептері тұжырымдамасында» және 1992
жылғы «Қазақстан Республикасының ... беру ... ... 1996 ... Республикасы экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасында» айқын
көрсетілді.
Белгілі философтар В.Афанасьев, В.Журавлев, ... ... ... т.б. ... ... ... ... - адам – табиғат» арасындағы дүниетанымдық сана
формаларын саралау ... ... ... ... ... әлеуметтік мәнге ие болуының ... ... ... Сана ... іс-әрекеті мен мінез-құлқын реттеп, бағыт-бағдар
беріп отырады. Ол жеке тұлғаның қызметін іске асырудан, оның ... ... ... ... Жеке ... басқа адамдармен, табиғи
ортамен қарым-қатынаста болып, сана-сезімінің дамуы, өзіне, ... ... ... ... ... ... жеке адамды
жетілдірудің негізгі факторы болып саналады. Сонымен адамның ... ... ... ... ... жеке тұлғаның экологиялық
мәселелерге жаңаша көзқараспен қарауына бағыттайды.
Психологтар Л.Выготский, С.Рубинштейн, ... ... ... ... ... т.б. өз ... ... ұғым-түсініктерін қалыптастыру қоршаған ортамен қарым-қатынаста
психологиялық жас ерекшеліктерін ескергенде ғана нәтижелі болады деген
пікірлер айтқан. ... ... жеке ... қоршаған ортамен
байланысының басты бөліктерінің бірі - қарым-қатынас деп ... ... ... қатынасы мен мінез-қүлық нормаларын қалыптастыру
екенін қөрсете ... ... ... ... ... ену, ... адамша тіршілік етуіне жағдай жасай білу тек толы бағалы адамның
гана қолынан келуі мүмкін, ал ол ... ~ ... ... ... ... ... ... дейді.
Ч.Дарвин «Түрлердің шығуы» еңбегінде органикалық ... ... ... экологиялық байқауларын келтірген. Дегенмен, ғылымда
«экология» деген ұғымды алғаш айтқан адам Эрнест Геккель. Ол ... ... ... ... ... 1866 жылы ... табиғат зерттеушісі
Эрнест Геккельдің өмірге енгізген «экология» сөзін дәлме-дәл аударғанда ... ... ... ... туралы ғылым» деген грек сөзінен шыққан. Ендігі
бір анықтамада экология «қоғамдық сананың формасы ... ... ... өзара әрекеті мен қатынасының зандылықтарын зерттейтін биология
ғылымының бір ... деп ... ... бір экологиялық сөздікте
«экология (гректің ойкос - үй, мекен, тұрақ және ...... ... ... екі ... құралған) - қоршаған ортаны қорғаудың ғылыми
негізі, тірі организмдердің өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... ғылым» деп
сипатталған.
Соңғы уақыттарда экологияның танымал сөзге айналғаны соншалық, оны не
болса соған: ... ... ... жерді пайдалануды аймақтық
деңгейде жоспарлауға, қағазды ... ... ... ... ... ... өсіруге айдар етіп таға салатын болды. «Осы
іc-әрекеттің өзі аса қажет екендігіне ойынды әдеттегі ... ... ... ... жүргізбей, табиғат заңдарын сорақылықпен бұзғанымыз үшін
табиғаттың өз үкімімен бізге берер соққысын жеңілдету мен лайықты аз ... да ... ... ... ... деп атап көрсеткен еді Америка
экологы Р.Риклефс.
Е.Кудрявцева экологиялық ... ... ... ... жүйелілік жолымен іске асырудың қажеттілігіне ерекше маңыз берді. Ол
табиғатты қорғауға жұмылдырудағы адам бойыңдағы сенімге ... мән ... ... мына ... баса назар аударды. Олардың әрқайсысын ... ... ... Интеллектілік (ойлылық) бөлігі: сенім негізіндегі экологиялық білімді
дүниетанымдық сипаттағы интеллектілік іскерлікті себепті ойлау
тәсілдерін ... ... ... ... пен бағалаудың себебі табиғат қорғау
әрекетіне мақсат қою және себептің дәлелі, моральдық ... ... ... және ... бұл ... ... ... Ішкі дайындығы: ықылас, ниет, субъектінің өзіндегі бар біліміне сәй-кес
әрекеттенуге байыптылығы ұстанған жолын нақты іске, ... ... ... ... өзіндік мәнін ұғынуда, олардың органи-калық
бірлікте болуын қамтамасыз етуде, табиғатқа жауапкершілік қатынасын
қалыптастыруда ... жеке басы ... ... ... ... негіз
болады.
А.3ахлебный жалпы білім беретін мектептегі екі әлеуметтік мақсатқа жетуге
бағыттауды ұйғарды.
1. Оқушылардың жеке ... және әр ... ... ... жауапкершілік қатынас нормаларын сақтау қажеттігіне тәрбиелеу.
2. Қоршаған ортаны жақсарту мен қорғауда оны оқушылардың
ұқыптылықпен пайдалану ... ... ... ... ... көрініске төзе алмайтындай қатынасты тәрбиелеуді ұсынады.
Зерттеу арқылы бірнеше жаңа экологиялық ... ... ... ...... білім», «Экологиялық сауаттылық», «Экологиялық құқықтық
сана», «Экологиялық мәдениет», «Экологиялық этика», «Экологиялық сана»,
«Экологиялық ойлау», «Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... сабақтас ұғымдар.
Экологиялық сана — қоғамдық жеке адам санасының бір ... ... ... ... ... ... және ... жиынтығы.
Философ Г.Смирнова «Экологиялық сана дегеніміз — қоғам мен ... ... ... ... білу ... ... айқындау» деп
анықтама береді. Ал экологиялық сана мынандай маңызды ... ... ... табиғат: эстетикалық жаратылыс және
ол барлық тіршілік иелерінің өмір сүру ортасы екендігін ... ... ... экологиялық тепе-теңдіктің қайтымсыз бүлінуіне
жол бермей, табиғатты қорғау мақсатында экологиялық білімдерін пайдаланудың
қажеттілігі туралы ой, көзқарастарын қалыптастырады
2.Дамытушылық функция балаларға ... ... ... мен ... ... ... анықтау, табиғаттың жай-
күйі туралы білу үрдісінде жүзеге асырылады.
3.Тәрбиелік функциясы оқушыларда ... ... ... ... ... ... ... Олардың
бойындағы борыш және жауапкершілік сезімдері қоршаған әлемнің ұлылығы мен
сұлулығына рахаттануға ұласады. ... ... ... ... ... ... ... баулиды, туған өлкеге деген
отаншылдықты (патриотизм) күшейтіп, нығайтады.
4.Ұйымдастырушылық функциясы ... ... ... іс-
әрекеттерін ынталандыру рөлін атқарады. Түрлі кәсіпорын мекемелерін
тұрғызу, жер пайдалану, отын ... шөп ... ... ... ... ... ... туралы заңдарға сәйкес жүзеге асырылуына қатысады.
5. Болжаулық (бағдарлық) функциясы ... ... әр ... ... ... ... бұзылуының соңы неге
әкелетіндігінің мүмкін ... ... ... ала ... ... ... алып, қандай әрекеттер экологиялық бейтарап, табиғат пайдасы
үшін қандай шараларды ... ... ... ... ... шаруашылығын дамытудың, өндіріс күштерін орналастырудың, жалпы
сауатты жоспарлай білудің алғы ... ... ... экологиялық сананың функцияларының ... ... ... ... ... ... және ... сана
дүниетанымның негізгі құрамдас бөлігі ретінде экологиялық тәрбие ... ... ... ... ... мен ... беруді
олардың қоршаған ортаға қарым-қатынасының психологиялық ерекшеліктерін
ескере отырып жүзеге асыру ... ... ... ... ... алдымен олардың
эмоционалдық-сезімталдық ортасы арқылы көрінеді.
Балалардың жоғары эмоционалдық сезімталдығын ескере ... ... ... ... ... әсер ... жарқын
көріністерімен байытып отыру керек.
Мектеп жасына дейінгі балаларға ... не ... ... ... ... қырағылық пен байқағыштыққа үйрету қажет.
Осы жастан балаларды экологиялық ... ... ... түсіну негіздерін қалыптастыру басталады.
Тәрбиешілер мен балалардың бірлескен іс-әрекетінің түрлері әр түрлі
болып келеді: бақылау және сюжеттік-рөлдік әр ... ... ... ... ... ... оқу, тыңдау мен
өлкетанулық ... ... ... ... ... ... ... және шешу, халықтық салт-дәстүрлермен танысу.
Сондықтан ... ... ... мысалы, «Құстар күні», «Жасыл
дәріхана», «Табиғатты қорғайық» деген ... ... ... өткізіп
тұрған жөн.
Табиғат туралы алғашқы түсінік, экологиялық ... ... ... тек ... ... ғана ... ... баланың
табиғатқа күнделікті қарым-қатынасы: серуен кезінде, еңбектенуде және ойын
арқылы қалыптаса бастайды.
Балалардың табиғатты қорғау қызметіне аса ... бөлу ... ... ... ... алдына «Бақша» жасау және т.б. Бұлардың
барлығы табиғатпен экологиялық құнды тиімді ... ... ... ... ... балаларда тірі ағзалар өмірі туралы ұғымдар
қалыптасып, ... ... ... балалардың тек қана адамның табиғаттағы
негізгі ережелерін білуі қажет, білген білімдері мен ... ... ... ... ... ... ... мақсатты бағытталған оқыту нәтижесінде жүзеге
асады. Оқушылар әр түрлі пәндерді оқу үрдісінде ... ... ... және ... отансүйгіштікке баулу тәрбиелері
балалардың табиғатқа сүйіспеншіліктерін оятып, оның керемет сұлулығына
ләззаттануға және оны аялауға, қорғауға баулыса, ал ... ... ... табиғатты қорғау ептіліктеріне үйретеді. Осы айтылған ... мен ... ... әр түрлілігімен, жан-жақтылығымен
қамту экологиялық тәрбиенің жүйесін ... Бұл жүйе ... ... және ... ... цикл пәндерімен сабақтас
орындалады. Биология және география балаларға қазіргі ... ... ... әлемінің, жалпы қоршаған ортаның ... ... ... ... ... тепе-теңдіктің не екендігін,
өсімдіктер, жәндіктер, құстар, жануарлар, ормандар, жер ... ... ... бір-бірімен өзара әрекеттеседі және қалай бір-бірінің
үйлесімді тіршілік ... ... ... ... ... ... ... орман тазалаушысы - санитарлар сияқты,
жәндіктер құстарды қоректендіреді, өзендер ... су ... ... ... ... және ... ... сақтайды, қар егістік
алқаптарын жауып, дымқылдандырады. Осы байланыстар туралы таным ... ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндік бере отырып, оларға табиғат
байланыстарының бұзылуы ... ... ... орны ... ... адам ... қиындататынына көздерін жеткізеді. Физика
және химия оқушыларға политехникалық білімдер кешені мен ... ... ... негіздерін үйретеді. Оқушылар өнеркәсіп
саласының қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... мен ... және қалдықсыз өнім
шығаруды ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... сана ... білімдерден тұрады, өндіріс пен шаруашылық
нысандарын, олардың болашақта тигізетін ... ... ала ... ... зор ... ... сана — экологиялық жеке заңды, мәдениетті меңгеру,
экологиялық заңдарды біліп, ... ... ... ...... ... ... экологиялық
факторларының себеп-салдар байланыстарын ашып түсіну.
Экологиялық сауаттылық — ... ... ... ғылыми негіздерімен
қаруландыру.
Экологиялық этика - қоршаған орта мен ... ... ... ... ... - ... заңды тұрғыда адамның өмірлік
маңызды экологиялық мүддесінің, ең алдымен, таза да салауатты өмір ... ... ... ортасына құқығының қорғалуы.
Экологиялық қылмыс - қоршаған табиғат ортасына және ... ... ... Республикасының белгіленген экологиялық құқықтық
тәртібіне, қоғамның экологиялық қауіпсіздігіне қол сұққан қоғамдық ... ... ... - ... ... ... әдебиеттерде оның
мазмұны мен көлемі әр түрлі ... ... ... ... беру
жүйесінің міңдетті бір бөлігі ретінде адамдардың ... және ... ... қамтиды. Келесі бір әдебиеттерде былай деп мазмұндалған:
«Экологиялық мәдениет адамда белгілі бір дәрежеде білім қорының ... мен ... ... ... ... оның табигатты көздің
қарашығындай сақтау мәселесімен үйлесімді ... ... ... ... ... ... .
Келтірілген анықтамаларға қарағанда ... ... ......... — табиғат» түрінде үйлесімділік
орнату, табиғи байлықты сақтау, молайту және ... ... ... ... ... қалыптастыру — аса күрделі үрдіс, ол ... ... ... ... өнер, ағарту салаларының бірлесе жұмыс
істеуі арқылы жүзеге ... ... пен ... ... мыналар кіреді:
* табиғат пен қоғамның даму заңдылықтарын білу;
* ... ... ... түсіну;
* табиғатқа тигізген өзінің әсерінің салдарын болжай білу;
* табиғатпен қарым-қатынаста заңды ... ... ... ... ... ойлауы, сауаттылығы, этикасы
мен мәдениеті ... ... мен ... нәтижесінде қалыптасады.
Қоғамымыздың білім саласындағы азамат ... ... ... К.Сарманова, А.Сотников, С.Тілеубергенов,
Н.Торманов, т.б. ... ... мен ... берудің теориялық негіздерін,
мазмұнын, ұйымдастыру жолдары мен әдістерін зерттеуде үлкен үлес қосты.
Соңғы кезде ... ... беру ... турапы дүниежүзілік тәжірибеге
қарағанда оның әр түрлі моделі қолданылып келеді. Олар:
- көп пәнді жүйе ... ... ... ... ... ... ... беру);
* бір пәнді жүйе (экологиялық білім бір ғана пән арқылы беріледі);
* аралас (экология жеке пән ... ... оқу ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы дүниежүзілік тәжірибелерді саралай отырып көпшілікке,
жеткіншектерге үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беруді көздейді. Ол
төмендегідей оқу жүйесінен ... ... ... ... ... ... беру;
* мектеп қабырғасында экологиялық білім мен тәрбие беру;
* ... оқу ... ... ... беру (әр түрлі сала бойынша);
* мамандарды қайта даярлау ... ... ... ... ... экологиялық сауатын ашу.
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі бекіткен оқу
жоспары бойынша жалпы және ... ... ... оқу ... 2000 жылдан
бастап жаңа базистік оқу жоспарына көшірілді. Ол - орта мектеп (10-11
сыныптар) және ... ... (1-4 ... ... оқу ... әрбір пән мұғалімі оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... Осыған орай, ғалымдар ... ... ... ... ... ... маңыздылығын ескере отырып, біз экологиялық тәрбие беруде
оқушылардың "экологиялық ... ... сөз ... жөн ... ... тәрбие экологиялық білімділікпен тығыз байланыста
қалыптасады. Экологиялық білім беру бағытында ... ... ... мен түсініктер бар, олардың негізгілері: ... ... ... ... этика", "экологиялық мәдениет",
"экологиялық білім", т.б. Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы ... ... ... ... ... ... көзқарасын
қалыптастырады.
Адам - табиғаттың ажырамас элементі, онсыз жан баласы дем ... жылу мен ... ... ... ... ... табиғатсыз
тірлік те, өмір де жоқ. Сондықтан да қоршаған ортамыз - табиғатқа ... ... ... пен ... ... қажет. Осымен қатар
табиғат - адамдар үшін таным мен эстетикалық қарым-қатынастардың нысаны.
Оның тартымды құпия сырына енудің өзі ... ... ... қалыптасуына
ықпал жасайды. Осыған орай, экологиялық мәдениетті адамның негізін қалаушы
бастапқы, міндетті және жалпыға ортақ берілуі тиіс экологиялық ... ... ... атап ... экологиялық сана толығымен
экологиялық білімді қамтыса, оның құрамдас бөлігі эстетикалық ... ... ... ... табылады.
Экологиялық сананың қалыптасуына гуманитарлық және эстетикалық цикл
пәндерінің қосар үлестері мол. ... ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынастарға және оны орынсыз
пайдалануға жол бермеуді дәріптейді.
Эстетикалық цикл: ... ... ... ... ... оның адам ... ізгілікке, рухани күйіне, табиғатқа және
ондағы барлық тірі ағзаларға деген ... ... ... шексіз
екені анық. Өнер табиғатты жандандыра түседі, оны ... ... ... сол табиғаттың ажырамас бір бөлігі екендігін түсінуге
мүмкіндік береді. Оқушыларға экологиялық ... ... ... сипатында жүргізілетін қоғамдық пайдалы еңбектің рөлі зор. ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы,
аң фермаларындағы жұмыстарды, сонымен қатар ортаны қорғауда құрылған
санитарлық топтардың ... ... ... Бұл топ мүшелері ауадағы,
судағы ластану деңгейін анықтаса, балық және ... ... ... күрес бойынша құрылған топ ... ... ... әр ... қыс мезгілінде қорғансыз қалған аң, құстарға
жедел жәрдемге келеді. Сол сияқты туристік өлкетану жұмыстары да ... ... ... тығыз байланысты, өйткені, олар өзендер мен
ормандардағы, демалыс орындарындағы ережелерді ұстануды үйретеді.
Мектепте оқушыларға экологиялық ... ... ... ... да ... рөл атқарады. Балалар және жасөспірімдерге арналған
әдебиеттер, ... ... ... ... және теледидардан
берілетін бағдарламаларда табиғатты сақтау мен қорғауға назар ... ... әсер ... сөзсіз.
Ең бастысы, экологиялық тәрбиенің негізгі көрсеткіштері оқушылардың
қазіргі экологиялық мәселелерді жете ... оны ... ... ... және ... ... ... сезімдері
сұлулықты көре білу, сүйсіну және рахаттана білу дағдылары болып табылады.
"Адам - қоғам - табиғат" ... мәні де ... ... ... табиғат
тарихымен тікелей байланысты. Қазіргі кезде адам мен ... ... ... ... ... ... да мәселеге айналуда. Адамды
қоршаған ортаға қамқорлықпен қарауға дағдыландыратын ... ... ... ... қажет.
Прус королі Вильгельмнің "бұл армияның жеңісі емес, австриялықтарды прусс
мұғалімі жеңді" деген қанатты сөзі ... ... ... ... жеңген прустің білім беру жүйесі деген сөз. Осы сөздің
аясында ... ... ... ... қорғау саласының мамандары
ғана емес, арнайы экологиялық білім беру жүйесі ... ... ... 20 ... ... ... ... беру мен тәрбиелеу
мәселелерін зерттеуге көніл бөлулері айтарлықтай өсті. Мәселен, ... ... ... И.Матрусов, А.Мамонтова, В.Сухомлинский
және т.б. өз еңбектерінде табиғатты қорғаудағы ... ... ... мен ... ... оқушыларға экологиялық тәрбие мен
білім берудің түрлі ... ... ... беру ... үш ... ... тиіс.
1. Адекватты экологиялық көріністерді формалау, яғни "адам - табиғат"
жүйесінің өзара байланыстары ... ... ... ... ... ... ... әдеп, дағдылар мен біліктіліктер жүйесі мен
стратегиясын формалау.
Оқушыны табиғатқа жауапкершілікпен қарауға баулу - күрделі әрі ... ... ... ... Оның ... ... білім мен біліктерді
беру ғана емес, табиғи ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың дамуы болуы тиіс.
Экологиялық тәрбие үрдісін тиімді жүргізуге тікелей ықпал ... ... ... бөліктерінің бірі болатын тұлғаның жеке жан
дүние саласына әсер етуді күшейту қажеттілігі байқалады. Ал ... ... ... ... заманғы философтар мен мәдениеттанушылар
айқындаған қоғамдағы экомәдениет құндылықтарының негізінде ... ... ... ... шешу ... іске ... ... берудің негізгі мәселелері мынаған саяды:
* эколоғиялық білімді тереңдету және кеңейту;
* жағымды, мінез-құлықты тәрбиелеу;
* экологиялық әрекет барысында оқушылардың қоғамдық, шығармашылық, ... ... ... қорғау сезімін ояту, т.б.
Экологиялық білім әмбебап, пәнаралық сипатқа ие. Сондықтан ол жалпы
білім берудің ... ... енуі ... ... ... білімнің негізгі мақсаты -
оқушылардың табиғат ... оған ... ... мәселелер және оларды өндірісте, тұрмыста оңтайлы шешу үшін
теориялық білімдерді игерту.
Б.Лихачев экологиялық білім мен ... беру ... мен ... ... ... топтарға бөледі. Ойлау мен танымды дамытудың мектептік
және мектептен тыс әдістері, бағытталған тәжірибелік қызмет ... ... ... ... ... дамуы, т.б.
А.Захлебный экологиялық бағдарлама жасауда оқушыны оқыту мен тәрбиелеуде
тұлға ретінде қалыптастыру ... ... ... бөлу ... ... ... беру тәсілдерінің қазіргі кезде жиі қолданып жүрген
тәсілдерінің бірі – пән мазмұнын экологияландыру. Бұл - ... ... ... негізінде экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... ... ... бұрыннан оқытылып келген тақырыптардың мазмұнын
қосымша экологиялық мәліметтермен толықтыра ... ... ... ... оқыту мәселесін орта мектептің
информатика пәнінің негізінде қарастырып көрелік. Орта мектепте информатика
пәнін ... ... ... ... ... идеясы мен мазмұны
үздіксіз экологиялық білім берудің біртұтас жүйесі ... ... ... табиғи қорларды пайдалану, түрлердің дамуы, қоршаған ортаны
тазарту және т.с.с ... ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарасының экологиялық тұрғыда қалыптасуына ықпал
ету.
1.3. Экологиялық мәдениетті ... ... ... ... ... ... олардың
қоршаған ортаға деген ... ... ... ... ... бірі ... табылады. Ол экологиялық білім мен тәрбие беруді,
болашақ мамандардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруды өмірге ... ... ... ... Осыған орай, Елбасы Н.Назарбаев
«Стратегиялық тұрақты даму жолына арналған 2030» ... ... ... ... ... атап ... жөн. Дамудың осы стратегиялық
бағытына ... ҚР ... ... және ... ... ... ... 4 қаңтарда «Экологиялық білім бағдарламасын» бекіткен болатын.
Сондықтан осы құжаттарды басшылыққа ала ... ... ... барлық жұмыс
бағдарламасын жоғары талап дәрежесіне сай ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтардың ғаламшарлық деңгейде
шиеленісуі ... ......... ... ... ... қамтамасыз ететін мәдениеттің жаңа түрі:
экологиялық мәдениетті қалыптастыру — болашақ мамандарды даярлаудың ... ... жаңа ... беретін өзекті мәселе.
Бұл мәселені шешудің негізгі жолдарының бірі — оқушылардың ... орта және оны ... ... берік білім қалыптастырып, ... ... ... жүргізу нәтижесінде қоршаған ортаға
ұқыптылықпен қарайтын, өзін сол ... бір ... ... ... ... ... экологиялық сауатты, мәдениетті азамат дайындау.
Болашақ мамандардың қалыптасуында ең маңызды орын ...... ... ... оқушыға экологиялық білім беру мен тәрбиелеу
жүйесі дұрыс жолға қойылып, оқыту мен ... ... ... ... үздіксіз түрде, жалпы педагогикалық ғылыми-әдістемелік
негізде басқа пөндермен кешенді түрде оқытылса, қоғам алдында ... ... бірі өз ... ... деп ... ... Осыған байланысты
оқушылардың қоршаған орта мен табиғат ... ... ... — қоғам — табиғатты байланыстыратын жаратылыстану салалары ... ... ... ... адам ... және морфологиясы, т.б.
пәндерін кіріктіру (интеграция) арқылы қалыптастыру өте тиімді. Мысалы,
ботаника пәні бойынша оқушыларға ... ... ... ... адам ... маңызы» деп аталған кіріктірілген
тақырыптардан оқушылар өсімдіктердің жер жүзіндегі тірі ... ... ... ... олардың азықтық, ... ... ... ... бар ... түсіне келе эстетикалық;
санитарлық-гигиеналық, экономикалық тәрбие алады. Ал қолданбалы ... ... ... мен ауыл ... ... ... «Топырақ
және орта», «Тұқымның өнуіне қажетті жағдайлар» тақырыптарында оқушылар
сыртқы ортаның әсері жайлы ... ... ... ... үнемдеп
себу, есептеу негізінде экономикалық, агротехникалық, санитарлық-гигиеналық
тәрбие берудің мүмкіндіктері мол.
«Өсімдік — жануар — ... бұл ... ... әсер ... ... зоология пәні — биолог мамандардың экологиялық
мәдениетінің қалыптасуына және ... ... ... биологиялық
пәндердің бірі болып табылады.Оқушыларға алғашқы дәрісте-ақ жануарлар
әлемінің 2 ... түрі бар ... ... ... әр ... ... және антропогендік факторлардың әсері және ... оның ... ... байланыстылығы аталып көрсетіледі.
Паразит қарапайымдылар мен құрттар, былқылдақ денелілер тақырыптарын өткен
кезде ... ... үшін жеке ... мен ... ... ... ... тәртіпті сақтау қажеттілігі
қарастырылады.
Экологиялық ... мен ... ... ... ... ... ... ондағы түрлі шиелініскен өзекті мәселелердің ... ... ... қамқоршысы бола алады. ... ... ... білім беру қажет. Экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... ... қарап, оның байлықтарын
үлкен парасаттылықпен пайдаланатын, табиғи ресурстарды ... ... ... ... ... ортаны қорғауға белсене араласатын
көзқарасты қалыптастыру.
Экологиялық білім берудің мазмұны — оқушы бойында экологиялық құндылықты
қалыптастыру. Мұның мәнісі: экологиялық орнығуын ... ету. Әр ... ... тұтасынан алғанда қоғамның және жеке адамның алуан түрлі
қажеттілігін өтейтін қазына ... деп ... ... ... ... ... емес. Адамның қажеттілігі тәжірибелік, материалдық және
рухани болуы мүмкін. Тәжірибелік ... өтеу ... ... және ... дамытады. Рухани қажеттілігін өтеп, ақыл-ойын және
эстетикалық талғамын ... ... ... мен ... ... одан ләззат алуға баулу — экологиялық білім беру мен ... ... ... ... ... ... иесі ... экономикалық жағынан да бағалай білуі тиіс. Бұл, әсіресе,
тәуелсіз Қазақстанның нарыққа бет ... ... аса ... міндеттерінің
бірі.
Экологиялық білім берудің және табиғат қорғауға тәрбиелеудің келесі
бөлігі — экологиялық ... ... ... ... мен ... жүйесі жөнінде білім беру. Табиғатты қорғауға
байланысты шәкірт бойында ... ... мен ... ... ... ... ... барлық құбылыстарды бақылай және жай-күйін
бағалай білу;
* экология ... ... ... жетік меңгеретін іскерлікті игеру;
* алған экологиялық білімін құрбыларының және ... ... ... ... ... қоғамға пайдалы еңбек ету;
* табиғат тазалығын бұзатындарға төзбестікпен қарау;
* жердің жасыл жамылғысын сақтау және ... ... ... ... ... ... өлке табиғатын қорғау және тиімді пайдалану, оны ластану мен
бүлінуден қорғау үшін ... ... ... табиғатпен
қарым-қатынас жасаудың азаматтық-патриоттық негіздерін қалыптастыру қажет.
Бұл Отанға сүйіспеншілік сезімді оятады.
Ғылыми әдебиеттерде ең алғаш табиғатты қорғау ісін педагогикалық ... ... ... ... болды. Ол «Гүлденген табиғат - ... ол — ... Оны сол ... ... ... ... бала ... тәуелді» деп тұжырымдаған.
Ғалымның бұл құнды ... ... ... ... ... ... ... Е.Сластенина, И.Суравегина,
Л.Шапошников, т.б. ғалымдар еңбектерінде де ... ... және ... өз ... ... ізденістерінің теориялық негізіне
айналды.
А.3ахлебный ... ... беру ... ... ... ... мен моральдық ұстанымдарынан туындайтын жауапкершілік қатынастың
негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыруға болатындығын aйтады.
Экологиялық мәдениет деп жеке ... ... ... қорғау
талабын жүзеге асыратын нақты білім мен сенім, тәжірибелік дағдының болуын
түсінеміз. Экологиялық мәдениетті игерген адам ... пен ... ... ... ... ... мәдениет негізінен табиғи ... ... ... ... мен сақтаудағы оқушылардың саналы шығармашылық іс-
әрекеті, қоғамдық белсенділігі мен ... ... ... ... ... ... үрдісінің қозғаушы күші — адам, сондықтан
оның экологиялық мәдениет ... ... ... ... ... тәуелді. Инженерлер, ... ... ... ... ... ... ... байланысты, қандай деңгейде олар өздерін ... ... ... байланысты, қаншалықты олар өз халқының,
бүкіл адамзаттық, осы және болашақ ұрпақ алдында жауапкершілікті ... адам мен ... ... ... ... ... білім мен тәрбиенің рөлі
Ғылыми-техникалық прогрестің қарқындап дамуы биосфераға тікелей ... жер ... ... ... күн сайын қиындап бара
жатқанын көрсетіп отыр. Соңғы жылдары республикамыздың ... ... ... ұшырауда. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті
көріністері – аймақтың техногенді шөлейттенуі, топырақтың ... ... ... ... ... ... ... генетикалық қорының бүлінуі, тіршілікке қатер төндіретін қауіпті
табиғи ... мен ... ... ... ... әрі улы
қалдықтарының жинақталуы айналаны қоршаған ортаға терең зиянын ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім
мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейде қойылып отыр. Ол «Қазақстан –
2030» даму стратегиясында басты орын ... ... мен ... беру ... ... ... ... етеді:
біріншіден, табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты ... ... ... ғылыми білім жүйесін беру; екіншіден, тұлғаның дүниеге
деген гуманистік көзқарасын тәрбиелеу; ... ... ... ... ... ... ... белсенді бағытты ұстау және
апған білімді тәжірибе жүзінде іске асыру.
Экологиялық ... мен ... беру ... ... ... ... аспайтындығы белгілі. Соған байланысты дәстүрлі емес білім алудың
жаңа бір түрі: оқу ... ... ... беру жүйесіне енді. Ол
адамдардың демалыс уақытындағы табиғат туралы білім мен ... ... ... оқу ... ... - бұл табиғат қорғау ісінде экологиялық
білім мен ... ... ... ... әрі ... ... және ... маршрут.
Оқу экологиялық соқпақтың басты мақсаты - табиғат аясында оқушы, студент
және тағы басқа келуші қауымға қоршаған ... ... ... ... ... қалыптастыру және басқа да мәселелер айқындала
түседі:
танымжорық мүшелеріне қоршаған табиғат ... ... ... құбылыстарды,
үрдістерді және табиғат нысандары туралы мәліметтерді жвткізуді, қоршаған
ортаға деген көзқарасын қалыптастыруды көздейді;
танымжорық жетекшілері мен жол ... ... ... ... ... ... ... болатын әр түрлі антропогендік
факторлардың көріністерінің сипатын және де адамның қоршаған ортамен ... ... ... ... адам ... экологиялық
мәдениетке тәрбиелеуге, яғни бір-бірімен және табиғатқа үйлесімділік ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беру үрдісінің
ерекшелігі дидактикалық тұрғыда үйрету ғана емес, ... ... ... ... табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтауды
негіздейді. Бұның бәрі оқу экологиялық ... ... және ... ... ... ... іске асады. ... ... ... мен ... беру ... шешілуімен қатар, олардың
дұрыс ұйымдастырылуы табиғатты қорғау шараларына жәрдемдеседі. ... ... ... ағынын реттеуге, ... ... ... ... меңгеруге себін тигізеді. Сонымен қатар,
оқу экологиялық соқпақ белгіленген аймақтағы ... ... ... ... ... ... арқасында келушілерге бақылау жасауды
және экологиялық соқпақ орындалуын жеңілдетеді.
Жекелеген оқу табиғи ... ... бір ... келтірсе,
төмендегідей мәселелердің шешілуіне мүмкіндік туар еді. Олар: ... ... және ... ... ... ... дұрыс
орналастыруға; тартымдылығы жоғары аймақтарды келушілер санының шамадан ... ... ... ... ... ... еді. Ал мұндай оқу табиғи
экологиялық соқпақтардың ... ... ... ... ... туристер мен демалушыларға табиғаттың қызықты да, қол жетерлік
жерлерін көрсетеді.
Оқу экологиялық ... ... ... мен ... ... ... ... арттыруға, белгілі бір аймақта табиғатты сақтауға,
т.б. мәселелерді шешуге бағытталған.
Дәстүрлі түрде оқу ... ... ... ... ... ... ... жанаса жатқан аралық (буферлік)
аймағында өтеді. Сонымен ... оқу ... ... ... орман
бақтары, демалыс белдемдері, қаланың жасыл ... ... ... бар ... ... ... ... жартылай шөлейт) жарай
береді. Соңғы жылдары мектеп, лагерлер төңірегінде оқушылар өз ... оқу ... ... ... Бұл ... өзі ... деген мейірімділік, жанашырлық, тәрбиелік қасиеттерін
қалыптартырады. Жастарға экологиялық ... мен ... ... дұрыс
ұйымдасты-рылуы табиғатқа деген көзқарасын өзгертеді, яғни табиғат-анаға
саналы ... ... ... ... ... әр ... критерийлерге жіктегенде маршруттың
ұзындығы мен ұзақтылығы, және ... жас ... ... ... ... оқу ... ... да ұзындық (сызықтық),
айналмалы (сақиналы) және тарамдалған ... ... ... ... қиындығымен де, берілген ақпараттың ... ... ... Оқу ... жаяу ... ... қатар, табиғат
жағдайлары ескеріле отырып, су туризмімен айналысатындарға, шаңғышыларға,
велосипедшілерге, аттылы ... ... ... да ... ... ... осы аталған соқпақтар бір-бірімен алма-кеэек ... ... және бір ... ... ... ... саналады. Бұл әрі
ыңғайлы, әрі демалушының еркіне байланысты таңдалынады.
Дегенмен де, соқпақты жіктегендегі негізгі критерийі - оның ... яғни ... ... және оқу ... ... ... ... ерекшелігі болады.
Табиғи танымдық-серуендеу соқпағы, ұзындығы 4-8 шақырымға созылады.
Әдетте, бұл маршрут қала және ... ... ... маңынан
өтеді. Демалушыларды бір топқа біріктіріп, танымжорық ... 3-4 ... жаяу ... ... ... ... ... мәдени-тарихи ескерткіштермен таныстырады. Мұндай табиғи
соқпақ бойында ... ... ... адам мен ... ... өндіріс-шаруашылықтың табиғатқа тигізетін әсері, оны
ластауды тоқтату ... ... ... ... ... Негізінен, жылдың
жылы кездерінде өтетін танымдық-серуендеу соқпақтарынан басқа қыстық
соқпақтарды да ... ... ... ... қыста демалудың бұл түрі кең
өріс алды, ол шаңғымен серуендеу болып табылады. Қыстық оқу ... ... ... ... ... және ... ... мүмкіндік туғызады.
Танымдық-туристік соқпақ. Оның ұзындығы бірнеше ондаған ... ... ... ... Бұл ... соқпақтар халық санының
тығыздығы аз белсенді демалыс аймақтарынан және сонымен қатар, қорықтар ... ... ... ... ... ... Мұндай белсенді демалыстың
маңызды жағы кешенді болады. Яғни қоршаған табиғи ортамен, ... ... ... ... адам баласының табиғатқа тигізетін әсерін
бағалау, алған экологиялық білім мен тәлім-тәрбиені ... ... және ... және ... ... ... ... құндылығы жағынан экологиялық, бота-никалық, зоологиялық,
географиялық және геологиялық болады.
Оқу экологиялық соқпақ. Бұл табиғатты ... ... ... ... ... ұзындығы 2 шақырымнан ас-пауға және оқу
танымжорықтарын 3 сағат аралығында ... ... Оқу ... ... ... әр түрлі оқу орындарында оқитындарға: мектеп,
училище, колледж оқушылары мен ... оқу ... ... ... ... де мүмкіншілік бар. Маршрутты
ұйымдастырудың ... сол, ... ... ... ... ... ... бағаналарға және ақпараттық
қалқандарға қарай отырып, ... өз ... ... өтуге болады. Оқу
экологиялық ... ... ... өтуіне жеңіл болуы ... да ... ... ... рекреациялық аумақтар: бақтар,
орман бақтары, елді-мекендердің жасыл-желек жерлерінен ... ... ... ... ... - ... студенттердің
ұйымдасқан топтары.
Аталған үш табиғи соқпақтар өзінің маңыздылығы жағынан кешенді болып
келеді. Бұл ... ... ... мен ... ... ... табиғатты пайдалану мәдениетімен танысуға, экологиялық ... ... және де ... ... этикаға тәрбиелеуге
бағытталған.
Табиғи соқпақты жабдықтау әдісі ұйымдастыру ... ... ... ... ақпараттық қалқандармен және жол ... ... ... оқу ... ... топтары да, өз бетімен
құрылған топтар да, ... ... де ... өтуіне болады. Келушілерді
міндетті түрде буклеттермен, жол ... ... ... ... аталған кез келген оқу соқпағы бір аумақта немесе барлық соқпақ
түрлері бір аймақта ... сол ... ... және ... ... сәйкес болуы керек. Кез келген рекреациялық ... әр ... оқу ... тармақталған құрылымы ... ... ... ... ... жерде сол жердің жалпы картасы
мен сызба-нұсқасын іліп қойғаны жөн, және әр түрлі соқпақтың бір-бірінен
ажыратылатындай етіп ... мен ... ... ... оқу ... міндетті түрде елдімекенге жақын жерде орналасып, оған
баратын жолдар қиындық келтірмеуі ... оқу ... ... салу - ... табиғат нысандарының
әр түрлілік және ақпараттық нысандарына ... ал ... ... етуі ... жетекшісінің бақылайтын фактілерді сенімді әрі қызықты
етіп жеткізуіне байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... болады. Мысал ретінде, Іле Алатауы мемлекеттік
табиғи ... ... ... Іле Алатауы мемлекеттік табиғи ұлттық бағының
тарихи зерттелуі, бұл ... ... ... ... - ... ... әр ... болып табылатыны айқындалған.
Осы мақсаттың келешекте іске асуы үшін төмендегідей мәселелерді ... ... ... ... ... бағының табиғат ортасының биологиялық
әр түрлілігін зерттеу.
Іле Алатауы ... ... ... ... ... экологиялық
фактордың тигізетін әсері.
Әдіснамалық материалдар негізінде экологиялық соқпақты ... ... және ... ... ... өту жерін, оның ұзындығы мен түрін және де маршрутты таңдағанда
оның бойындағы танымдық нысандардың жиілігін анықтау.
Туристер ... ... ... ... өңдеу, рекреациялық
аймақтарында ландшафтарға түсетін салмақты азайту.
Іле Алатауы мемлекеттік табиғи ұлттық бағында экологиялық ... ... ... ... ... ... ... мынадай
ұстанымдарды басшылыққа алуға болады:
соқпақтың ұзындығы үлкен болмауы керек;
олар танымдық нысандар орналасқан ... өтуі ... ... ... ландшафтар, көркем әрі адемі шатқалдар, сирек кездесетін жануарлар
мен өсімдік түрлері, мәдени-тарихи ескерткіштер, т.б.);
танымжорық демалушының көңіл күйін қанағаттандыруы ... ... да бір ... ... әсер ету ... өлкенің эндемикалық және реликтілік тіршілігі жойылуға ұшырайды
және де табиғат ландшафтарына да ... зиян ... ... ... қорғап, сақтап қалу - біздің бүгінгі міндетіміз.
ІІ. Экологиялық білім ... ... мен ... білім мен тәрбие беру 1970 жылы БҰҰ ... ... ... және ... деп аталған бағдарламаны
қабылдаудан басталады. Онда ... рет ... ... ... қорғау және оны тиімді пайдалану туралы бағдарлама ... ... ... ... Ал, 1971 жылы ... ... өткізіліп, онда айнала қоршаған табиғи орта және табиғат қорғау
мәселелері ... 1972 жылы ... ... ... ... ... білім беру конференциясы болды. 1977 жылы Тбилиси қаласында
өткен БҰҰ ... ... және ЮНЕП ... ... ... беру туралы
40-тан астам шешімдер қабылдап, оның ... ... ... Экологиялық білім берудің одан әрі даму кезеңдері атақты Найроби
(1982 ж.), Беч (1983 ж.), ... (1987 ж.), т.б. ... ... жалғасын тапқаны мәлім.
Экологиялық білім берудің теориялық негіздері ... ... әрі ... педагог ағартушылары В. Белинский, А. Герцен, Н.
Чернышевскийдің есімдерімен тығыз байланысты. Одан соң А. ... ... Д. ... т.б. ... ... ... мен қорғау туралы
мәселелерді көтерді.
XX ғасырдың орта шенінде педагогтер В.Натали, ... ... ... ... беруді география, биология пәндерімен байланыстыра
отырып оқытуды ұсынған. 1947 жылдан бастап ... ... ... ... КСРО ... оқу ... енгізіле бастады. Мәселен, 1947 жылы
Белоруссия мемлекеттік университетінде алғаш рет экология кафедрасы ашылды.
Одақтың көптеген оқу орындарында ... ... ... ... «Экология», «Табиғат қорғау», т.б. экологиялық курстар оқу
жоспарларына еніп оқытыла бастады. Осы ... ... ... ... ... ... т.б. ... оқу жүйесіне
экологиялық білім берудің сан қырлы ... ... ... ... және жоғары білімді эколог мамандарын даярлауда
Абай атындағы ... ... ... орны ... Алғаш рет
мұнда эколог мамандарын ... ... ... ... ... ... беру тұжырымдамасы жасалынды. Қазір Абай атын-дағы ҚазМПУ-
де, Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-де, Өскемен, Орал, Семей, ... ... ... ... ... оқу орындарында «химия-
биология», ... ... ... ... ... бөлімдер ашылған. Соңғы жылдары ... ... ... табиғат биоре-сурстары бойынша
экологиялық іргелі ғылыми ... ... ... ... Осы ... ... ... парламенті мен үкіметі «Айнала қоршаған табиғи
ортаны қорғау Заңы» (1996 ж.), «Қазақстан ... ... ... ... ... (1996 ж.), ... білім беру бағдарламасы»
(1999 ж.), «ҚР 2004-2015 жылдарға ... ... ... ... (2004 ж.), т.б. маңызы зор құжаттар қабылдады.
Көпшілікке үздіксіз экологиялық білім ... ... ... зор. Шетелдік және отандық тәжірибелерді ескере отырып,
көпшілікке ... ... ... беруде мол іс-тәжірибелер жинақталды.
Экологиялық ұғымдардың мәнін әрбір оқушы білуі тиіс. Ұғымдарды түсіну
оқушының табиғатқа ... ... ... ... ғылымын
меңгеруге жол ашады және пәнге деген көзқарасын қалыптастырып, оған деген
қызығуды ... сана - ... ... ... сенімінің және дағдысының жиынтығы болса, ал экологиялық ойлау ... ... ... ... ... негізде баға беру, оның
себептерін ашу және терең түсіну.
Жер шарындағы барлық халықтардың табиғат ... ... ... ... ... ой-пікірлері мен қалыптасқан өзіндік салт-дәстүрлері
бар. Индиялықтар сиырды пір тұтып қадірлесе, ал ... ... ... ... ... түркі халықтары, соның ішінде қазақ халқы
түз тағыларын «қасиетті», «иелі» деп санап, ұрпақтарын оларды ... ... ... бар өмір ... ... ... болған. Табиғат аясы
оның тіршілік ететін мекені болып табылады. Халық өзін ... ... ... оның ... ... ... сақтаған. Осындай салт-дәстүр
ұрпақтан-ұрпаққа ана сүтімен беріліп, асыл мұра ретінде жеткізіліп отырды.
Біздің ата-бабаларымыз — Майқы би, Бәйдібек би, Төле би, Қаз ... би ... ... ... қорғауға үндесе, ақындар мен жыраулар
табиғатты аялап жырына қосқан. Одан бері Абай, Мұхтар, Шәкерім және ... ... ... А.Байтұрсынов, І.Жансүгіров,
Б.Майлин, С.Сейфуллиндердің қалдырған тамаша туындыларының тақырыбы да,
табиғаттың әсемдігі және оны ... ... ... ... ... ... даласында болған саяхатшы жат жұрттық ... өз ... ... ... ... ... бақылай білу қабілетін, оған деген
қамқорлығын ерекше атап өткен. Мәселен, белгілі орыс ... ... ... ... ... көзі табиғаттағы тіршілік атаулыны ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдарды
жинақтағаны" деп, аса жоғары бағалаған.
Кезінде қазақ даласын жаяу аралап, оның ... ... паш ... ... ... ... ... бір сөзінде "Туған
жердің тағдыры толғантпаған, жаны тебіреніп ол туралы ойланбаған ... ... ... Туған жердің қара тасын мақтан ете білмеген ... ... ... ... да мақтап жарытпақ емес" деп түйсе, ал ... ... ... ... ... толық мүшесі болған
жихангер ағартушы Ш.Уәлиханов "Табиғат, адам — олардан құпия не бар?" ... ... ... ... да ... ... ... үлкен мән
берген. Табиғаттың ерекше бір әсем жерлеріндегі керіністерін, ... ... ... мен құстарды, әсіресе түз тағыларын киелі деп
қастерлейді. Аң мен құсты бей-берекет ... ... ... ... ... ... жерлерді «Әулие бұлақ», «Әулие ағаш» деп атап
келген. Ал ... ... ... ... т.б. ... жақсылықтың
жаршысы, адамдарға бақыт әкеледі деп ұясын бұзуға, оларды өлтіруге мүлдем
рұқсат етпеген.
Қазақ халқы туған өлкесінің табиғатын сүйе ... ... ... ... ... де, ... білген. Орман мен тоғайды, өзен мен көлді,
шөл-шөлейтті жерлер мен даланың тіршілік үшін ... ... ... ... ... бақылап, ауа-райын, табиғат
апаттарын алдын ала болжап отырған.
Басқа ұлттар сияқты ... да, ... ... ... сүюге
тәрбиелеуде мақал-мәтелдерге көп көңіл бөлген. Сол арқылы жасөспірімдердің
табиғатқа деген сезімін оята біліп, оны ... ал жат ... ... ... ... ел-бала», «Жері байдың — елі бай», «Күте
білсең — жер ... деп ... ... ... керкейтсе, «Тозған жерде
тоқшылық, болмайды» деп жерді қорғауға шақырады.
Біздің жеріміз әлі де бай, әлі де ... Десе де, ... ... т.б. су ... мен ... экологиясы қиын жағдайда
екені әлемге әйгілі. Бір ... бұл ... ... ... ... ... құсы азайып, жануарлардың көптеген ... ... ... ... ... ... болатынын алдын ала сезген бабаларымыз
бен ғалымдарымыз да, жоқ емес. Ертеде ит ... ... ну ... Жайық, Сырдария, Іле, Шу, Ырғыз, Есіл, Нұра өзендері бойында ... Ал, ... ... қалың ормандар кең алқапты алып жатқаны туралы
деректер көп. Мәселен, 1892 жылы ... ... ... ... ... ... Онда ... өңіріндегі ормандардың
қырқылып құрылысқа пайдалана бастағанын, оның ... сол ... ... бара жатқаны айтылады. Бұл деректің ... ... ... ... сауаттылықтың ерте кезден-ақ болғанын айғақтаса керек. Ендеше
халқымыздың ата салт-дәстүрлері арқылы берілген экологиялық ... ... ... ... - ... аға ... міндеті.
2.1. Экология – халықтық тәрбиенің бастауы
Табиғат - тiршiлiк атаулының алтын ұясы, аяулы бесiгi, құтты қонысы,
өнiп-өсер мекенi, оны аялап, ... бiлу ... ... ... ... биолог, эколог мамандары ғана емес, бүкiл қауым болып қорғау керек..
Қазiр елiмiзде халық шаруашылығының әр ... тез ... ... орны ... зиян ... ... оқушыларды
экологиялық жағынан тәрбиелеудiң зор маңызы бар. Ауа да, су да ... ... осы ... ... ... ... болашақ ұрпақтардың өмiр сүруiне
үлкен нұқсан келетiнi сөзсiз. Сондықтан да, табиғатты ... ... ғана ... абыройлы борышы.
Ес бiлгеннен бастап ата-анасынан, ел ағасынан өне бойы ... ... ... өзi де табиғатқа нұқсан келтiрмей, келешек
ұрпақтарды да сол тәрбие талабына қалыптастырып айналасындағы ... ... ... Бiз ... ... ... ... мұрасын
орындап жүрмiз бе, жоқ па деген сұрақты әркiм өзiне ғана қоймай, басқаға
да, ... ... ... ... ... жер ... ... түсуiне,
көбейе беруiне үлес қосатыны сөзсiз.
Ұрпақ тәрбиесi - келешек ... ... ... iсi. ... ... зор, аса ... iс. Денi сау, сезiмi сергек, ақыл-ойы
жетiлген ... ... бiр ... ... азамат өсiру iсi халқымыздың
ғасырлар бойғы ... ... ... Осы арман ... ... ... және эстетикалық тәрбиенiң түрлерi арқылы ұрпақтан-
ұрпаққа заманалар бойы халықтық салт ... мен ... ... iске ... ... ұлдары мен қыздарын бәйтерекке, қазақ шынарға, ақ ... ... ... ... теңеген. Сұлулықты, нәзiктiктi-
аққуға, мөлдiр бұлаққа ; ... ... ... қыранға балаған.
Ардақты азаматын асқар тауым, шалқар көлiм, қара орманым деп қастерлеген.
«Жақсы жiгiт - ... ... ... қыз - жағадағы құндыз» деп ең
ардақтысын жұлдыз бен құндызға теңеген. Құндыздың ... ... ... ... Ана сәбиiн әлдилеп тербеткенде «маңдайдағы құндызым,
аспандағы жұлдызым!» деп әлпештеген. ... ... ... ... т.б. жер ... қойылуы - аңдарды қасиет тұтудың белгiсi.
Халықта «Құлан - қырда, құндыз суда», «Ай жанында ... ... ... ... ... ... құндыз», «Ақылың ағаңда болсын, құндызың жағаңда
болсын !» деген даналық сөздер бар. «Өрiсiне ... мал ... ... ... өсер», «Атадан мал қалғанша, тал қалсын», «Сулы жер - нулы жер», «Бұлақ
көрсең көзiн аш», «Су анасы – ... «Су - ... ... «Су ... ... ... ... философиялық терең ой, тәлiм-
тәрбиелiк ... ... ... ... жұлма, оны жұлсаң, көктей соласың» деп өсиет
айтуы, киiз үйдi кез келген ... ... ... ... ... тiгуi, ескi
жерошақты пайдалануы, әйелдердiң ағын суға кiр шайқамауы, т.б. шөп пен ... ... ... ... ... ... ... солғыр»,
«Көктемегiр», «Ұяң бұзылғыр» болып келуi де тектен-тек емес.
Табиғатта басы артық нәрсе жоқ. Бiр ... ... өзге ... келтiредi, сол арқылы адам баласының күн көрiсiне ... ... ... ... ... бiлмей, оған қалай болса - солай шабуыл
жасау үлкен апатқа әкеп соғатынын ... ... ... Мәселен Сырдария мен
Әмударияны күрiш пен мақта егуге бұрып алып, Арал ... ... ... ... жер ... басып кетуiне, соның салдарынан түрлi ауру-
iндеттердiң етек алуына әкеп ... ... тың ... ... ... ... Қазақстан мен Орталық Қазақстан даласын түгел дерлiк жыл
сайын жыртып, оны ... ... өңiр ... айналды. Бүгiнде егiстiктен
гөрi арам шөбi көп, берекесi ... ... аз ... ... ... ... ғылымдардың өзара бiрiгiп жұмыс iстеген кезiнде ғана
шешуге болады.Қоғам мен табиғат ... ... тек ... мен ... ... ғана адам ... табиғатпен байланысы
туралы айтылады. Тарихтың мектептiң курсында қоғамның даму ... ... ... ... ... ... болатын: «Адамдар бар
кезде, табиғат тарихы мен адамдар тарихы өзара бiр-бiрiне әсер етедi».
/К.Маркс және ... ... Олай ... ... пән ... ... ... мен қоғамдық-тарихи пәндердiң арасын
жақындастыру бүгiнгi күн талабы. Әрине ... ... ... кезеңiне
қоғам мен табиғаттың өз ара әсерiн ... ... ... болмайды. Бiрақ
жалпылай тарихи бiлiмнiң бiр бөлiгi ретiнде қарастыруымыз қажет. ... ... пәнi ... қоғам дамуындағы өзектi мәселелерге көңiл
аударып, дүниежүзiлiк экологиялық катастрофаны болғызбауға ат ... Бұл ... ... жаңа көзқарас болғандықтан ... ... Адам және ... ... «Адам - қоғам - табиғат»
тақырыбын өткендегi дәрiс сабағынан үзiндi ... ... ... ... ... ... табиғатпен күресi
қатты әсер еттi. Еңбек қаруының қарапайым ... ... ... Бұл кезең миллиондаған жылдарға созылды. Адам санының өсуi,
тамақтың жетiспеуi аштан өлу ... ... ... ... ... қамтамасыз ете алмады.Адам ендi табиғат пен жаңа қарым-қатнастарға
түсе бастады, малшылар мен егiншiлер пайда болды. ... пен ... жаңа ... ... ... ... Адам ... әсер ете
бастады. Алайда бұл кезең тек қана табиғатты пайдалану ғана ... ... ... ... ... ... едi. Нәтижесiнде жерге және басқа
құралдарға жеке меншiктiң пайда болуы, табиғат пен адам ... ... жаңа ... ... әкелдi. Жасанды
биоценоздарды дүниеге әкелу ... адам ... ... ... ... ... аймақтар пайда болды. Дұрыс
пайдаланылмаған ... ... ... кетiп отырды. Ақыр ... ... ... мен ... ... ... жұтып қойды.
Ежелгi дүние тарихы мен орта ғасырлар тарихын зерттей келе ... ... ... ... мысалдар келтiруге болады.
Феодализм кезiнде ... ... ... iске ... ... ... керексiз, өзiне «тиым салынған жемiс» деп қарады. Қайта
өрлеу кезеңiнде қолданбалы ... мен ... ... ... саласында
көптеген ашылымдар жасалынды. Табиғатқа тән ... iшкi ... ... ... ... ... болады деп шештi.
Капитализм дәуiрiн оқып-бiлу кезеңiнде табиғат байлығын жаппай талан-
таражыға салу заңға айналып кеткен едi. А.Н.Герцен ... ... едi ... үшiн тек ... затқа айналды…» Капитализм тек қана үлкен ... ... ... қоймай, адамды табиғаттан ... ... ... адам ... басып жаншып, өз өмiрiне қауiп төндiргенiн байқамай
қалды.
«Табиғат бұл нағыз бiз ... үлгi! ... ... ... бұл ... тұрған қылмыс,» - дейдi атақты француз архитекторы Ле
Корбузье.
Қазақстан Республикасының Қоршаған ортаны қорғау туралы заңының ... ... ... ... ... ... және ... кәсiби даярлығын
арттыру мақсатында мектепке дейiнгi, жалпы орта, кәсiптiк-техникалық,
арнаулы орта және ... бiлiм ... ... ... ... қайта
даярлау мен олардың бiлiктiлiгiн арттыруды қамтитын экологиялық ... ... ... ... ... және ... ... белгiленедi.
Халық арасына экологиялық бiлiм таратуды мемлекеттiк органдар және
қоғамдық бiрлестiктер бұхаралық ақпарат құралдары арқылы және ... ... өзге де ... ... ... бiр ... тарихи бiлiм берудiң экологиялық аспектiсiн толық
аяқтау мүмкiн емес. Бiрақ ... ... ... ... осы
анамызды сақтауға тырысуымыз керек деп сабаққа қортынды ... ... ... ... ... тұжырымдарды анықтадық:
Жоғарыда аталғандарды ескере отырып, экологиялық бiлiм мен тәрбиенiң
төмендегi мiндеттерiн бөлiп алуға болады:
1. Жетекшi ... ... ... мен ... ... ... ... табиғатқа, әсiресе оның заңдарына ықпал етуi.
2. Қоғамның материалдық және ... ... ... көзi ... көп ... ... ... Табиғатты тиiмдi пайдалануда қолданбалы бiлiмдердi, практикалық
бiлiктер мен дағдыларды ... ... ... ... ... қабiлеттi дамыту, оны жақсарту жөнiнде дұрыс шешiм қабылдай
бiлу.
Жоғарыда айтылғандардың бәрi өмiрдiң жаңа талаптарына барынша сәйкес
келетiн қазақстанның жалпы бiлiм ... ... даму ... ... оқушы тұлғасының мәнi мен мазмұнының өзiндiк тұтастығының
негiзгi құрылымдық сыңарлары туралы қорытынды жасауға мүмкiмдiк бередi. ... ... ... атаулы жеке тұлғаның мәдениет жөнiндегi өзiндiк
түсiнiгiн қалыптастыруға және оның жеке ... ... ... ... ... қарама- қайшылықтарды қабылдауға даяр болуға бағытталуы
керек.
Арал теңiзiнiң құрғап бара жатуынан туындап жатқан экологиялық ... үй ... ... ... ... ... бұларға қоса
қазiргi күйзелушiлiк апат аймағын мекендеп отырған халыққа оңай тиiп тұрған
жок. Кесел ... ... ... ... ... ... ... нәрестелердiң
денсаулығы да алаңдау тұғызып отыр. Аналардың 80%-ке ... қаны ... ... әскери борышын өтеуге шақырылған жас өспiрiмдердiң ... ... ... деп ... ... Апаттың алдын алмаса, оның
зардабы келешекте бұдан да зор ... ... ... көп ... жүзеге
асырылуы қаржы тапшылығына келiп тiрелiп тұрғанын жақсы бiлемiз. Дегенмен,
2030-жылға арналған стратегиялық бағдарламаның салтанат құруы үшiн, Қазiргi
ұрпақ ... үшiн ... ... ... қажет. Таразы басында ұрпақ
болашағы, ұлт ... тұр ғой. Ал ол ... де бей жай ... алмаса
керек.
Табиғатта өте тамаша бiр қасиет бар. Табиғаттың өзi ... ... адам ... өзiн-өзi тазалап алады. Ал адам баласының
бөлiп шығарған қалдығынан, ... улы ... ... ... ... шама ... адам баласының қажетiн таза қалпында ғана өтей ... ... тек адам және одан ... да ... ... ... мақтанышы Шоқан «Табиғат пен адам! ... ... одан ... ... ... не бар?»- деп атап
көрсеткен.
Халқымыздың аңыз-әңгiмелерiнде табиғатқа ... ... ... ... ... ... бiрi ... ақыл иесi Төле
би атамызға байланысты. Ертеде жоңғар шапқыншылығы кезiнде ел босып қашып
жөнелгенде Төле би үй ... ... ... ... ... ... басы ... сұраған кезде, Төле би шаңырағына қарлығаштың ұя салғандығын,сол
ұядағы қызыл-шақа балапандарды ... ... үшiн киiз үйдi ... отырғанын
айтады. Мұны естiген, әскер басы ақсақалдың қасиетiне разы болып, оның
өзiне де, қарлығаштың ... да ... ... аңыз бар. Мiне осы
оқиғаны 8-9-сыныптарда театрландырған сабақ ретiнде ... ... ... ... үшiн өте зор ... ... түсiнiктi.
Кезiнде «Алматының ауа бассейнi – соңғы жылдарда» деген республикалық
ғылыми-техникалық бағдарлама жасақталды. Оны дайындауға ... ... мен ... ... және жобалау институттары
қатысты. Бұған қоса Қазақ Республикасы Министрлер Кеңесi ... ... ... ... ауасын жақсарту жөнiндегi кезек күттiрмейтiн шаралар
туралы» жаңа ... ... ... ... ... ... бұл мәселемен жiтi айналысып жүр. ... ... ... ... ... мәжiлiстерiнде, қаралатын
күн тәртiбiнде өткiр қойылып, жерiне ... ... ... де ... ... ... Бiрақ соның бәрi қағаз жүзiнде, ал iс-
әрекет, көзге көрiнiп ... ... жоқ. Бiр ... ... ... ... экологтардың, қала бердi қала жұртшылығының арқасына
аяздай батып жүр.
Екiншi мәселе - су ... ... ... 20-30 жыл бұрын
Алматының арықтарынан аққан су көздiң жасындай ... ... ... бәрi лайланған, бәрi лас. Бәрiнiң де берекесi қашты. Қазiр кез
келген су қоймасы, өзен-көлдер, ... ақ ... ... ... өңiн ... iшуден қалып барады. Ал оның бәрiн қайта сүзiп,
тазартып, биологиялық жолмен өңдеу, тұндырудың өзi айдай уақыт алады. ... ... ... ... жетпейдi. Соған қарамастан бiзде
судың сұрауы жоқ.
Жалпы қала ... 400 ... ... ... ... су ... бұл аз су ... Басқа жерлерде, мәселен, Жаңатас қаласында ауыз су
дегенiңiз ... ... ... ... ... ... Арал ... маңайында судың қадiрi алтын-күмiсiңмен бiрдей.
Олай болса, Алматыда отырып тау ... ... жоқ ... ... ... тұра ... көп ... бiр ғана шайған су
канализация жүйесiне ағызылып ... ... Ол су мен ... ... ... жер мен ... iшiндегi жасыл желектiң жай-күйi кандай дәрежеде десек, соның
өзiне абдырап ... ... ... ... демалыс парктерiн көздiң
қарашығындай сақтап, ол ... ... жаңа ... ... ... ... тұрады. Ал бiзде бәрiбiр. Жүз жылғы, мың жылғы ағашты кесiп,
орнына үй немесе гараж тұрғызамыз. ... бiр ... ... ... ... қалада 500 гектар питомник болуы керек. Бiзде жас шыбықты, тал-
теректердi күтiп- бақтауға деген ... бақ ... 80 ... Мiне ... ... келтiруге болады. Сабақ соңында балалар өз пiкiрлерiн
ашық, айыптай отырып айтты. Әрине, ... ... ... ... оқушылар болашақта ешқашан көк талды кеспейтiнiне сене аламын.
Жұпар ауа жұтып, мөлдiр бұлақпен сусындаудың ... ... ... Ол ... ... ... оты шығып, ұялатын жақтары
көп. Көше қоқысқа толы, асфальттың шаңы шығып жатыр. Автобус аялдамаларынан
жүрегiң ... ... ... ... ... ... басқа да
көпшiлiк жерлер- көшкен жұрттың орнындай. Шет ... ... ... ... ол елдердегi мұнтаздай тазалық жайында айтқанда,
ауыздарының суы құриды. Ал бiздiң ... ... ... ... ... екен?
Қазiргi күнi Қалалық қоршаған ортаны қорғау басқармасы оңтүстiк
астананың экологиялық жағдайын сауықтыратын ... ... ... ... ... жылдар аралығында жүзеге асырып, қала ауасының
тазаратындығына ... Ал бұл ... ... асыратын сiздер мен
бiздер және бәрiмiз тәрбиелеген Қазақстанның болашақ мамандары.
Экологиялық проблема өскелең ... ... ... тегiс қамтиды.
Көшеде жатқан шалшық су да күнi ... ... ... ... ... ... ... шығарады. Бос жолшыбай ... бiр ... ... иiсi ... сол бойда- ақ қолқаңды ... ... ... ... шiрiген жемiс-жидек - осының бәрi әлдеқалай
көмусiз жатса, бүкiл құрт-құмырсқаны ... ... ... ... ... ... хақ. ... тазалықсыз ден сау, ғұмыр ұзақ
болуы екiталай. жиi араласып, тарихи-экологиялық кештер өткiзу.
Олай болса өзiмiздiң туған ... ... ... ... Жер ... ... ... бiлейiк.
2.2. Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарының нәтижелері
Оқушыларға экологиялық білім мен тәрбие беру ... ... ... тәжірибелік-эксперименттік жұмыс кезінде бақылаудан өтті. Ол
арнайы жасалған эксперимент жоспары ... ... ... ... оқу жылдары аралығында өткізілді. Тәжірибе жұмысына негізінен
Алматы ...... ... орта ... 4, ... ... ... экспериментке қатысқан оқушылар саны 328. Осы мектептердің
тәжірибелік-экспериментке қатысқан төртінші сыныптардың 2 ... ... ... ... ... деп алынды.
Бірінші кезеңде жүргізілген жұмыс іздену бағытында болды, яғни анықтау
кезеңі 4-ші сыныптарда биология ... ... ... ... ... ... ... анкеталық сұрақтарға жауап пен ... ... ... ... Бұл ... арқылы оқушылардьң күні
бүгінге дейін экологиялық мәселелер бойынша ... ... ... ... ... оқу жылы ... осы ... профессор Ә. С. Бейсенова, доцент Ж. Б. Шілдебаевтың
лицей, колледж және биология мен ... ... ... ... ... ... ... бойынша алғашқы
эксперименттік сабақтар жүргізілді.
Біз ұйымдастырған тәжірибелік-эксперименттік жұмыстарға эксперименттік
сыныптар 4 а, ә оқушылары енсе, ал ... ... 8 а, б ... ... бақылау сыныптарының негізгі ерекшеліктері,
бақылау сыныптарындағы оқушылардың ... ... ... ... ... ... қалауы бойынша ұйымдастырылды. Ал,
эксперименттік сыныптарға ұсынылған бағдарлама бойынша жүргізілді.
Ұйымдастырылған ... ... ... ... ... эксперименттік және бақылау сыныптары
оқушыларының экологиялық білім деңгейлерін салыстырғанда, олардың білімдері
бір-бірінен біршама айырмашылықтары бар ... ... ... ... жауапкершілік қатынасын анықтайтын экологиялық
білім меңгеру дәлелдері (мотивациясы), экологиялық сауаттылықтары, табиғат
қорғау ... ... ... оны аялау, сақтау, жетілдіру туралы
біліктілігі мен дағдысын қальштастырудағы ... ... ... практикалық тұрғыдан іскерліктер көлемдерін өлшеуге аламыз.
Зерттеу бойынша ... ... ... ... ... ... ... деңгей: экологиялық білімі берік, терең,
саналы, жүйелі түрде “Табиғат-қоғам” ... даму ... ... ... ... ... себеп-салдарын аша біледі.
Табиғатты қорғауға арналған іс-шараларға белсене араласьш ... ... ... ... ... керек екенін түсінеді, бірақ
та оны қорғауда барлық уақытта белсеңділік ... ... ... ... ... ... ... қорғауға керектігін түсінеді,
бірақ оны іске асырмайды.
Алған білім көлемін тексеріп, қорытындысын ... ... ... бас ... ... және ... оқушылардың білім сапаларының айырмашылықтары ... яғни ... ... тек ... ... ғана ... Олар
табиғаттағы экологиялық апаттың себептерiн, заңдылықтарын түсіндіруге
табиғаттанудан, биологиядан, географиядан алған білімдерін қолдана ... ... бұл ... мазмұндары экологиялық мәселелерді шешуге толық
бағыттылмаған еді. Тәжірибелік-эксперимент жұмыстарды өткізу ... ... ... ... білім берудің
әдістемелік жүйесі тексерілді. Осының нәтижесінде бірнеше жыл бойы ... ... жас ... өмір ... ... тиімді
әдістері мен тәсілдерін талдап отырдық. Сыныптағы сабақты жүргізу арқылы
экологиялық арнайы курс негізінде экологиялық білім беру ісін ... ... ... ... ... ... табиғатқа
жауапкершілік қатынасын жүйелі түрде қальштастыра ... ... ... ... ... мәселелерін шешіп соның
негізінде экологиялық білім берудің ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық білім деңгейлері тек қана төменгі
деңгейде болса, одан ... бұл ... ... 39,4% ... ... (31- 46,8%) ... орта деңгейге көтерілді, ал төменгі
деңгейдің көрсеткіштері (48,3-13,8% кемдігіне көзіміз ... ... ... ... оқушылардың экологиялық білімдерінің сапалық
және сандық көрсеткіштерінің едәуір өскендігін делелдедік. (1-кесте)
Ал ... ... соң ... ... ... ... былай болып шықты.
Біз сабақ барысында алғашқы кезеңде 4 ... 108 ... ... ... ... не үшін ... ... сұрақ жауап
дайындалып, оның нәтижесі процент ... ... ... ... ... ... 2005-2006 оқу
жылдарында 100 оқушысына анкета тараттық: Терең экологиялық білім не ... ... ... ... 41,6% сұрағымызға:
* Дұрыс өмір сүру үшін керек — деп жауап берді. Тек ... ... ... ... ортаны жаңарту ісіне белсенді түрде қатынасу үшін керек
деп айта алды.
Сондай-ақ: тәжірибелі-эксперимент кезеңінде “Бізді ... орта ... ... ... қандай өзара байланыс бар деп ойлайсыңдар?
деген сұраққа бірнеше дәл ... ... ... 58,4% ... ... апатымен адамдардың денсаулығы, 37,8% зиянды химиялық заттардың адам
ағзасына әсері жөнінде дұрыс түсініктерін білдірді. ... 1,2 ... ... жасауға алынған жауаптарды іріктеумен, әрбір тақырыптардан
соң оқушылардың білімдерін тексеру үшін тестік әдісін ... ... ... ... ... тест
1. “Табиғат” деген ұғымды қалай түсінесіз?
A) ... — бұл бар ... ... ... ... әлем кеңістігі. Табиғат пен өмір егіз. Табиғат бар да,
өмір де бар.
Ә) Табиғат — тіршілік көзі.
Б) Табиғат — ... ... ... Табиғат — біздің досымыз.
Г) Табиғат — біздің ... ... Өлі ... пен тірі табиғаттың айырмашылығы неде?
A) Өлі ... — әлем ... aya, су, жер ... ... қазбалар, ал тірі табиғат — түрліше
ағзалар, жәндіктер, өсімдіктер әлемі, жануарлар әлемі және
адамзат ... Өлі ...... ... ... заттар мен денелерде, тірі
табиғат — барлық жан-жануарлар дүниесі мен өсімдіктер әлемі. Б) Tipi
табиғат өлі табиғаттан күш алып өседі, дамиды.
B) Tipi ... ...... ... ... тоқтаусыз әрекет ету.
Г) Өлі табиғат — бізді қоршаған орта мен ондағы барлық ... ... ... де, тірі ...... ... атауы.
3. “Экология” деген сөз нені білдіреді?
A) ...... ... ... ... ... оны ... табиғи ортамен қарым-қатынасын
зерттейтін ғылым.
Ә) “Экология” деген сөз — тіршілік ету мекені, өмір ... орта ... ... ... Б) “Экология” — адам баласы өз қажеті үшін
табиғаттың әр түрлі ... ... ... оны мол ... ... ... ... үшін сақтап қалу жолдарын үйрететін гылым.
B) ...... ... ... негізі, бастау
бұлағы.
Г) “Экология” — табиғи тіршілік ортасында өсімдіктер мен ... ... ... туралы ғылым.
4. Табиғаттағы тепе-теңдік дегенді қалай түсінесіз?
A) Tipi ... ... ... ... ... ... Tipi ағзалар мен өлі табиғаттың бір-бірімен үйлесімділігі.
Б) Жан-жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің жергілікті жердің ... ... ... бейімделуі және өмір сүруі.
B) Табиғаттағы барлық өсімдіктер әлемі мен ... ... ... ... ... ... ... көбеюі.
Г) Жергілікті жердің топырағының құнарлығы, ... ... ... сол қалпында сақтап, келер ұрпаққа сол күйінде ... ... ... қажет пе? Жоқ, ... ... ... ... ... ... Табиғат сыйын пайдаланьш қана қоймай, адамзаттың
табиғатты жоспарлы, ысырапсыз пайдаланудьң алдын альш,
табиғатты үнемі қамқорлыққа алу қажет.
Ә) ... ... ... және ... тепе-теңдікті бұзатын
жағдайлардың алдын алу қажет.
Б) Табиғатты қорғау қажет, ... ... ... ... ... ... Табиғаттың берген сыйын да пайдалану керек, бірақ оны
қорғау да керек.
Г) Тек табигаттың берген сыйын ... ... ... ... бізге әлі де берері көп.
6. Табиғатты қалай қорғау керек?
A) Әрбір ... ... ... зауыт, фабрикалар
өздерінің табиғатқа ... ... ... ... ... ... іс-шаралар қолдануы керек.
Ә) Әрбір адам өзінің істеген ... есеп ... ... сыйын тиімді
пайдалануы керек,
Б) Әрбір мекеме мен өндіріс оқу орындарында табиғат қорғау ... ... ... ... ... қауым үшін табиғатты қорғау күндерін,
апталықтары мен айлықтарын үнемі өткізіп отыру қажет.
Г) Табиғатты ... жеке ... ... ipi ... ... ... ... Табиғатты кімдер қорғау керек?
A) Табиғатты көздің қарашығындай ...... ... ... борышы.
Ә) Әрбір жанұядан бастап, барлық мекеме мен өндіріс орындары, оқу орындары
қызметкерлері мен жұмыскерлерінің міндеті.
Б) Жасөспірімдер, оқушылар, ... ... ... ... ... бір кісідей ат салысуы керек.
B) ... ... мен орта және ... ... ... мен ... қорғау керек.
Г) Тек қана табиғат қорғау орталықтарының қызметкерлері қорғау керек.
8. Табиғаттағы тепе-теңдіктің бұзылуьша кімдер кінәлі?
A) ... ... ... ... ... ... Мекеме, өндіріс орындары
Г) Істің жоспарсыз, бейберекет жүргізілуі мен үкімет тарапынан бақылаудың
әлсіреуі.
9. ... ... ... алу не үшін ... ... жарқын өмір сүруі, тіршілік етуі үшін.
Ә) Табиғаттағы тепе-теңдікті ұдайы сақтап тұру үшін.
А) Tipi ... пен өлі ... ... ... ... ... Tipi табиғат пен өлі табиғат арасындағы ... ... ... ... сыйын пайдалана отырьш, оны келер ұрпаққа
сол ... ... ... ... әр ... ... ... алып, болдырмау үшін.
10. Экологиялық білім беруді қай кезеңде бастау керек?
A) ... ... ... табалдырығынан
B) Орта және жоғарғы оқу орындарынан
Г) ... ... ... біздің ортақ үйіміз” дегенді қалай түсінесіздер?
A) Табиғатты қорғауда бір кісідей ат салысуымыз керек,
өйткені табиғат ...... ... Жер ... бір жерінде болған апат міндетті түрде жер шарының екінші
жеріне өз өсерін тигізеді.
Б) Адамзаттың табиғат байлығын игеруде бүгінгі ... ... ... ... опық ... ... ... сарқып ала бермей, оларды сол
күйінде сақтап, көркейтуді де ұйымдастыру керек.
Г) Табиғатсыз ... ... ете ... ... бара жатқан жан-жануарлар мен ... ... қалу үшін не ... ... ... ашу ... Олардың ... ... ... ... алдын алу керек.
Б) Олардың жаңа ... ... ... ... ... қолдан ұрықтандырып, көбейту керек.
Г) Оларды күтіп баптап, күтімге алу керек.
13. ... ... ... ... үшін ... ... заңдылықтарын жете меңгеру керек.
Ә) Ғылым жаңалықтарын табиғат заңдылықтарын үйлесімді түрде жүргізу керек.
Б) Істелінетін ... ... мен ... тең ... ... Жаңа ... мен ... күші қажет.
Г) Білгір мамандар керек.
14. Атмосфераның ластануын болдырмау үшін не ... ... Ірі ... фабрикаларда, өндіріс орьшдарында ауаны ластанудан сақтайтын
сақтандырғыштар мен шаң-тозаң сорғыштар болуын талап ету керек.
Ә) ... улы ... ... ... ... мен жаңа ... ... қажет.
Б) Жанармаймен жүретін көліктерді газбен, электр тогымен жүретін көліктерге
ауыстыру керек.
В) ... суын ... ... ... Әрбір жеке үй, кәсіпорын, оқу ... өз ... ... ... ... ... ... ұрпаққа осы күйінде қалдыру үшін не істеу керек?
A) Әрбір адамды экологиялық ... ... ... ... қорғау әрбір адамның жеке басының қасиетті борышы екенін
ұғындыру керек.
Б) Табиғат байлықтарын ысырапсыз пайдаланатьш жаңа ... ... ... ipi кәсіпорындарда табиғаттың ластануына жол
бермейтіндей бақылаулар ұйымдастыру керек.
Г) Табиғаттың барын ... ала ... ... талшықтар мен материалдарды
да кеңінен пайдалану қажет.
16. ... ... ... ... қай ... бастап
түпкілікті көңіл бөле бастады?
А) XIX ғасырдың басы
Ә) XIX ғасырдың ортасы
Б) XIX ғасырдың соңы
А) XX ... ... XX ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қай ... ... ж.
Ә) 1967 ж.
Б) 1978 ж.
А) 1991 ж.
В) 1996 ... ... ... ... ... 7 ... Ақсу-Жабағылы, Наурызым, Алматы,
Барсакелмес, Қорғалжын, Марқакөл, Үстірт.
Ә) 6 ... ... ... ... ... ... 5 ... ... ... ... ... 4 қорық: Ақсу-Жабағылы, ... ... 3 ... Ақсу-Жабағылы, Наурызым, Алматы
19. Табиғат қорғаумен айналысатын жетекші ұйымдарды
атаңыздар.
A) Біріккен ҰҮлттар Ұйымы жанынан ұйымдастырылған
халықаралық Табиғат ... ... ... ... ... қоғамы
Б) Жас натуралистер станциясы
B) Табиғат қорғау орталықтары
Г) Ботаникалық саябақ, дендропарктер, қорықтар.
20. ... ... ... азаматтары үшін
табигат қорғау өкімет алдындағы міндеті ме? Әлде
азаматтық борышы ма?
A) ... ... ... ... және ... ... ... қарауға
міндетті. (Қазақстан Республикасының конституциясы, 18-
бап)
Ә) Азаматтық борышы
Б) Әрі міндеті, әрі ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Оқушылардың экологиялық ... ... ... ... ... — кілті
|Сұрақтар |Төмен деңгей |Орта деңгей |Жоғары деңгей ... |в, г |Ә, Б |А ... |г |Б, В |А, Э ... |г |Б, В |А, Э ... |в |Б, Г |Ә ... |г |Б, В |А, Э ... |г |Ә, Б, В |А ... |г |В |А, Э, Б ... |в |Б, Г |А, Э ... |г |Ә, Б, В |А ... |в, г |Б |А, Э ... |в |Б, Г |А, Э ... |в, г |А, Г |Ә ... |в, г |Б |А, Э ... |Б, Г |Ә |А, Г ... |Б, Г |В |А, Э ... |А, Э, Б |Г |В ... |Ә, Б, Г |В |А ... |Б, В, Г |Ә |А ... |Г |Б, В |А, Э ... |в, г |Ә, Б |А ... жұмысымызды үш мектептің 4 және 8-ші сынып
оқушыларымен ... ... ... ... ... өттік.
Көптеген оқу жылдары бойы жүргізілген жұмысымыздың ... әр ... және ... ... шығарылды. Енді әр мектептің 8-ші ... ... ... ... ... ... ... шығаруды жөн көрдік. ( 4, 5 -кестелер)
Мәселен, № 40 орта мектебінің 8-ші а, б сынып оқушыларын экологиялық
курс ... ... ... білім мен тәрбие деңгейлері
экспериментке дейін 8,2% болса, эксперименттен кейін 9,9% ... бұл ... ... ... Ал, орта ... көрсеткіші
экспериментке дейін 41,6% болса, эксперименттен кейін 56,7% ... ... ... білім деңгейлері экспериментке дейін 50,2%
болса, эксперименттен кейін 33,4%-ке кеміді.
№ 81 ... орта ... 8-ші ... ... ... ... салыстырған уақытымызда жоғары ... ... ... ... ... 6% ... ал ... кейін
7%-ке жеткен. Орта деңгейдегі оқушылардың экологиялық білімдері алғашқыда
39% болса, жүйелі, үздіксіз ... беру ... 55%-ке ... отыр,
экспериментке дейінгі төменгі деңгейдегі 38%-ке кемігендігін байқадық.
№145 мектептiң 8-ші сынып оқушыларының экологиялық білім денгейлерін
салыстырғанымызда, ... ... ... ... ... дейін 5,8% болса, эксперименттен кейін 6% жоғарылады, орта
деңгейдегі балалардың ... ... ... 37,5% ... ... 46%-ке ... ал, төменгі деңгейдегі оқушылардың
экологиялық білім деңгейлері бастапқыда 56,7% болса, эксперименттен кейін
48%-ке ... ... ... ... ... орналасқан № 40- ... ... ... ... басқа екі мектеппен салыстырғанда
2,9%—1,7%-ке жоғары болды. № 81 қазақ орта және № 145 ... ... 8-ші ... ... экологиялық білім деңгейлерінің бір-
бірінен айырмашылығы 1%-тен аспады. Эксперименттік-тәжірибенің ... ... ... ... экологиялық курс негізінде
экологияльіқ білім мен ... беру ... ... мектептерде
жүргізілетін және сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім мен тәрбие беру - табиғат ресурстарын
тиімді пайдалану мен ... ... ... белсенді әрекет жасай алатын
жеке тұлғаның экологиялық сенімін калыптастырып, ... ... ... Сондықтан, экологиялық білім беру оқушылардың
табиғатқа жаңаша көзқарақсын ... ... ... әр ... ... ... тәрбие жеке тұлғаның эмоциялық-сезімдік
әлеміне бағытталады, адамгершілік, жауапкершілік қасиеттерін өсіреді.
Оқушыларға экология бойынша деректер беріп қана қоймай, ... ... жаңа ... санасын, мәдениетін қалыптастыру басты
мақсат болды.
Қоршаған ортаны қорғау (ауа, су, топырақ, т. б.), ... мен ... ... үрдістері де кешенді тұрғыдан қараулы талап етеді.
Экологиялық тәрбиелік функция оқушыларды табиғатқа деген жанашырлықты,
жауапкершілікті сезінуге баулитыны сипатталды.
Экологиялық білім ... ... ... қалыптастыру - Қазақстанда
білім берудің жаңа жүйелері мен әлемдік стандартқа сай ... ... ... ... ... экологиялық білім беретін ұстаздарға
қамқорлық ... ... ... ... ... мен ... беру
мәселелері.
Ауыл шаруашылық жоғары мектептерде кәсіби мамандықтарды экологиялық
сауаттылықпен, біліктілікпен ұштастырып, ... ... ... жетілдіре
түсу - қоршаған ортаны қорғаудың тиімді ... ... ... ... жәндіктер, құстар, орман, егістіктер, баулар
бір-бірінің тіршілік етуіне жағдай жасап, ... ... ... ... ... берілді. Оқу-тәжірибелік жұмыстарында оқушылар
өндірістік орындарға, аң шаруашылығы, ... мал ... ... ... ... элеваторына, жылу, энергетика орындарына барып,
пайдалы еңбектің рөлін түсінді.
Оқушылардың экологиялық білім деңгейін көтеруде ақпарат ... ... ... ... көмегі үлкен.
Интернеттен алынатын экологиялық деректер олардың ... ... ... ... ... ... эксперименттік-тәжірибе жұмыстарының
қорытындысын қорытындылай келе оқушылардың экологиялық білім туралы ... ... оның ... маңызы айқындалды.
Жас ұрпақтың экологиялық мәдениетіне негіз қалайтын қызықты
үйірмелер, семинар, баспасөз ... ... ... кештер
экологиялық тәрбиенің қайнар көзі болып табылады. Сонымен қоса, экологиялық
білім беру бағытындағы ... ... ... ... зерттей отырып, еліміздің жоғары деңгейде экологиялық білім
беру ... ... ... кез келді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Каропа Г.Н. Теория и практика экологического образования и воспитания.
- Гомель: Министерство ... ... ... ... 1999. - 235 ... ... Г.Н. Принцип системной дифференциации в экологическом
образовании школьников // Вопросы психологии. - 1999. - № 2. - ... ... Г.Н. ... ... ... образования. - Минск:
НИО, 1999. - 188 с.
4. Арефьева И.С., Степанов С.А., Степанов С.С., Гер П. ... ... ... ... и ... // ... и ... движения: Тезисы докладов VII Международной
конференции по экологическому образованию, Санкт-Петербург, Россия, 27-
29 июня 2001 г. - СПб: ... 2001. - С. ... ... А. В. К ... ... в ... ... // Экологическое образование: до школы, в школе, вне ... № 1. - С. ... ... А. В. ... ... ... в экологическом
образовании // Акмеология. 2003. № 1. - С. 19-24.
7. 3. Н.В. Маслова. ... ... М., ... Ягодин Г.А., Пуротва Е.Е.. Устойчивое развитие – ... ... ... и ... России, июль 2001, - C. 37-38.
9. Третьяков П.И., Шамова Т.И.. Управление качеством образования:
сущность и проблемы // Управление образования, апрель 2001, - С. ... ... ... ... ... ... ... и
практики на рубеже третьего тысячелетия. Сборник материалов научной
сессии ФПК и ППРО. М., 2001. - С. ... Н.Н. ... ... и ... М., «Юнисам», 1996. - С. 234.
12. Сарыбеков М.Н. Теория и ... ... ... ... ... ... ... 1997. – 238 с.
13. Байтулин И.О., Нестерова С. Современные представления о предмете
экология. Вестник ... ... ... 1996. №.3. – С.29 ... Концепция экологического образования РК Астана. 2002.
15. Геккель Э. Естественная история мировоззрения. Лейпциг, Спб. 1908. ... ... ... Б. Педагогика. М., Прометеи. 1996, 230-6.
17. Кудрявцева Е.М. Психологический аспект экологического ... ... ... 1980, ... ... Г.С. ... ... и ее роль в ... ... и ... ... Иванова, 1984, 33—36
19. Педагогика және психология/ Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... 2002. ... Лихачев. Б. Педагогика/курс лекций. М., ЮРАИТ, 1999. ... ... және ... ... тілі ... ... ... сөздігі. Алматы. Мектеп, 2001. 390-6.
22. Педагогика. /Под.ред Пидкасистый П.И. М., 2004. 603-67
23. Жарықбаев Қ.Б. Психология. Алматы. Білім, 1993. 267-6.
24. Егенисова А. ... ... ... ... 1, ... М.Н. ... ... негіздері.Экологическое
образование в Казахстане. №6, 2006.
26.К.Беркінбаев, Г.Ниязова.Экологиялық білім берудің негіздері.
Қазақстан мектебі. №6, 2006.
27. Муликова А. Экологиялық ... ... ... зор. ... ... Н. ... ... қалыптастыру қажет.
Қазақстан мектебі. №12 – 2006.
29. Болтаев А. Экологиялық білім мен ... ... ... мектебі. №3 – 2004.
30. Шілдебаев Ж. Оқушыларға экологиялық білім беру мақсатын,
міндеттерін және мазмұнын анықтаудың ... ... ... ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Негізгі құралдар амортизациясы, қайта бағалануы және құнсыздануының экономикалық мәні, ұйымның экономикалық көрсеткіштері мен есеп саясатының мазмұны81 бет
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Адсорбция процесі22 бет
Арна мен сигналдың физикалық сипаттамаларының келісілуі. Арна байланысының деректерді тасымалдау жүйелерінің негізі9 бет
Ақпарат және оны өрнектеу жолары8 бет
Ақпарат және оны өрнектеу жолары. Ақпаратты өлшеу. Информатика ұғымы. Ақпараттық технологиялар және техника. Есептеу техникасының даму тарихы9 бет
Ақпарат және оның түрлері мен қойылатын талаптары5 бет
Ақпарат, ақпарат түрі, қасиеттері6 бет
Ақпарат, түрлері мен талаптары4 бет
Ақпаратты кодтау7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь