Тәңірлік діндердегі дін және Пайғамбар міндеттері

Кіріспе
І.Тарау. Тәңірлік діндердегі дін және Пайғамбар міндеттері
І.1. Тәңірлік діндердегі дін түсінігі
І.2. Тәңірлік діндердегі пайғамбар міндеттері
ІІ.Тарау. Тәңірлік діндердегі Пайғамбар сөзін қолдануды зерттеу әдістері
ІІ.1. Тауратта қамтылған пайғамбарлар және олардың сөздері
ІІ.2. Өзге киелі жазбаларда қамтылған пайғамбарлар және олардың сөздері
ІІ.3. Мұхаммед (с.а.у.) ның хадистері мен зерттелу жолдары
Қорытынды
Сілтемелер
Пайдаланылған әдебиеттер
Діннің адамзат тарихында алар орны ерекше. Кез-келген халықтың өз тарихында діни санасы болғандығына ешкім қарсы дау айта алмас. Дін-рухани мәдениеттің бөлігі әрі дүниетанымның тарихи нысаны болып табылады. Әйгілі философ Генри Бергсон дін жайлы: «Өткен тарихта және заманымызда ғылымды, пәнді яки пәлсәпәні білмейтұғын адам қоғамдарын кездестіруге болады. Алайда, дінсіз ешбір қоғам болмайды» -деген өз көзқарасын білдірсе, ал Эрнест Ренан: «Сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі өміріміздің және нығметтердің бәрінің жоқ болып кетуі мүмкін. Бірақ діндарлығымыздың жоғалуы мүмкін емес»-дейді1. Дін адамның өзінің жаратылысындағы құпияларды анықтап, табиғаттағы құбылыстардың, ғарыштағы қозғалыстардың астарын түсіну үшін ізденіске түсуінен, сұрақтарға жауап іздей бастауынан алау алған сезімнен туындайды.
Яхудилердің қасиетті тілі Ибрани тілінде abodath elohim (Тәңірге құлшылық) сөзі дін түсінігі ретінде қолданылады. Сонымен қатар бұл сөз құлшылық, құрбан және дұға мағынасында да қолданылады2. Пехлеви тілінде «заң, үкім, әмір» мағыналарына келетін «daath» сөзі дін үшін жалпы термин болып күнімізге дейін қолданылуда. Ескі Гректерде дін түсінігіне қорқу, әрі құрмет деген мағынаны білдіретін «thrioheya» сөзі қолданылған. Түркі халықтары қолданып жүрген «дін» сөзі араб тілінен келгені белгілі. Мұсылманшылықты қабылдамастан бұрын түркі халықтары дін ұғымы ретінде әр түрлі кезеңдерде «дрм», «дарм», «нам», «ден» сияқты сөздерді қолданғаны деректерде айтылуда. Христиан дінінде діни термин ретінде латынша «religio» сөзі қолданылады. «Religio» сөзі бір нәрсені міндеттену, қайта-қайта оқу, істеу мағыналпрына келеді3.
Араб тіліндегі «дін» сөзі шариғат, заң, құқық жолы, жаза, сый деген мағыналарға келеді4.
        
        Жоспар
Кіріспе
І-Тарау. Тәңірлік діндердегі дін және Пайғамбар міндеттері
І.1. Тәңірлік діндердегі дін түсінігі
І.2. Тәңірлік ... ... ... Тәңірлік діндердегі Пайғамбар сөзін қолдануды зерттеу әдістері
ІІ.1. Тауратта қамтылған пайғамбарлар және олардың сөздері
ІІ.2. Өзге киелі жазбаларда қамтылған ... және ... ... ... (с.а.у.) ның хадистері мен зерттелу жолдары
Қорытынды
Сілтемелер
Пайдаланылған әдебиеттер
І-Тарау. Тәңірлік діндердегі дін және Пайғамбар түсінігі
І.1. Тәңірлік діндердегі дін түсінігі
Діннің ... ... алар орны ... ... ... ... діни санасы болғандығына ешкім қарсы дау айта алмас. Дін-рухани
мәдениеттің бөлігі әрі дүниетанымның тарихи нысаны ... ... ... ... ... дін ... «Өткен тарихта және заманымызда ғылымды,
пәнді яки ... ... адам ... ... ... ... ... қоғам болмайды» -деген өз ... ... ... Ренан: «Сүйген нәрселеріміздің, дүниедегі өміріміздің және
нығметтердің ... жоқ ... ... мүмкін. Бірақ діндарлығымыздың жоғалуы
мүмкін емес»-дейді1. Дін адамның өзінің ... ... ... ... ғарыштағы қозғалыстардың астарын түсіну үшін
ізденіске түсуінен, сұрақтарға жауап ... ... алау ... ... қасиетті тілі Ибрани тілінде abodath elohim ... сөзі дін ... ... қолданылады. Сонымен қатар бұл сөз
құлшылық, құрбан және дұға мағынасында да қолданылады2. ... ... ... ... ... ... «daath» сөзі дін үшін жалпы термин
болып күнімізге дейін қолданылуда. Ескі Гректерде дін түсінігіне қорқу, ... ... ... ... ... сөзі ... Түркі
халықтары қолданып жүрген «дін» сөзі араб ... ... ... қабылдамастан бұрын түркі халықтары дін ұғымы ретінде әр
түрлі ... ... ... ... ... сияқты сөздерді қолданғаны
деректерде айтылуда. ... ... діни ... ... латынша
«religio» сөзі қолданылады. «Religio» сөзі бір нәрсені міндеттену, ... оқу, ... ... келеді3.
Араб тіліндегі «дін» сөзі шариғат, заң, құқық жолы, жаза, сый деген
мағыналарға келеді4.
Терминдік мағынасына келер болсақ: ... ... ... ... ... және ... немесе тек дүниеде жақсылық пен бақытқа
жеткізетін иләһи ... ... ... ... жинағы5.
Ғылыми тұрғыдан діндер политеистік яғни ... ... ... яғни ... ... ... ... бөлінеді. Политеистік діндер
дегеніміз бірден көп тәңірлерге сенім. Көп тәңірлі діндерде тәңірлердің
саны бірнеше ... ... ... әбден мүмкін. Ал монотеистік
діндерде бір-ақ тәңір туралы сенім ... ... ... ... христиандық және ислам жатады6.
Ал ислам ғұламаларының пікірінше дін негізінен үшке бөлінеді:
1) Хақ дін.
Аллаһ тарапынан ... ... ... ... ... және ... бұрмаланбастан қазіргі таңға дейін жеткен дін.
Бұл ерекшіліктер мен қасиеттерді өз бойына сіңірген ... ... ... діндер (бұзылған, бұрмаланған діндер).
Аллаһ тарапынан пайғамбарлар арқылы білдірілгенімен кейіннен адамдар
тарапына ... ... ... ... ... кездегі христиандық
пен яһудилік (иудаизм) мұхарраф діндер болып табылады.
3) Батыл діндер (жалған діндер)
Адамдар тарапынан ... ... ... Бұл ... ... ... ... қатысы жоқ. Буддизм, конфуцизм секілді діндер.
Хақ дін және мұхарраф діндер Аллаһ тағала тарапынан келгендіктен ... ... ... Ал Аллаһ тағала дінін тек ... ... ... ... ... пайғамбарлардың орны өте үлкен болып
табылады7.
І.2. Тәңірлік діндердегі пайғамбар ... ... сөзі ... ... ... сөз ... ... сөзі парсыша «пайам» немесе «пейгам»-яғни хабар және «бер»-
яғни жеткізуші, әкелуші деген екі ... ... ... ... ... хабар
жеткізуші деген мағыналарға келеді8. Ал «пайғамбар» сөзінің орнына арап
тілінде «хабар жеткізуші» ... ... نبي және ... ... رسول ... қолданылады9. Бұл мағыналар сөздің негізгі мағынасы
болып табылады. Ал діни ... ... алып ... ... ... мен оның ... ... елшілік қызметін атқаратын жан деген
мағынаны меңзейді. Сонымен қатар Құран-кәрімде «пайғамбарды» بشير ... نذير ... т.б. ... ... ... نبي
және رسول сөздерінің бір-бірінен айырмашылығы бар. Жаңа бір ... ... заң) және жаңа ... ... ... رسول , ал жаңа бір ... жаңа бір кітап түсірілмеген тек өзінен ... ... ... және ... ... ... نبي деп аталады. Хз Мұса, Хз Дәуіт,
Хз Иса және Хз Мұхаммед ... رسول ... ... ... ... ... еді. Пайғамбарлық Хз Адам (ғ.с)-нен ... ... ... ... Ислам дінінің сенімінде пайғамбарлар ... ... өмір сүру ... ... ... жоқ. Яғни
пайғамбарлар да адамдар секілді ішіп-жейді, үйленеді, қуанышқа яки ... ... ... әбден мүмкін9. Оларды өзге адамдардан айырар ең үлкен
ерекшелік «уахи», «сипаттары» және ... ... ... Аллаһ тағала адамзат баласын жаратты. Кейін олардың тура жолда
жүрулері үшін өздерінің арасынан таңдап пайғамбарлар ... ... ... ... ألله ... من ... رسلا ومن ... яғни «Аллаһ тағала
адамзат баласының және періштелердің арасынан ... ... ... ... Ал пайғамбарлардың негізгі міндеттеріне келер болсақ ол төрт
мәселеден тұрады. ... ... ... ... ... ... ... Ал термин
ретінде қарастыратын болсақ ... ... ... ... ... ... немесе тыйымдарын сол қалпында үмбетіне жеткізуі болып
табылады. Бұл жайлы Құранда Мұхаммед (с.а.у)-ға: يا أيها الرسول بلغ ما ... من ربك وإن لم تفعل فما بلغت ... яғни «Ей ... ... түсірілгенді (адамзат баласына) жеткіз. Егер ол істі атқармасаң,
елшілік, пайғамбарлық міндетіңді атқармаған боласың»-деп айтылған.
2. Тәбиин
«Тәбиин», сөздікте түсіндіру, түсініктеме беру мағыналарына ... ... ... ... ... «тәбиин» пайғамбардың Аллаһ тағала
тарапынан келген әмірлерді немесе тыйымдарды үмбетіне түсіндіруі ... ... ... ... إليك ... ... للناس ما نزل إليهم ولعلهم يتفكرون
яғни «Саған ... ... ... ... үшін ... ... олар ... айғақ бола алады.
3. Тәғлим
«Тәғлим», сөздікте үйрету, тағлым беру деген мағыналарға келеді. Ал
термин ... ... ... ... ... өз ... дінін, кітабын үйретуі болып табылады. Бұған Құранда Ибраһим (ғ.с)
мен Исмайылдың (ғ.с) ... ربنا ... فيهم ... منهم ... ... ... ... والحكمة ويزكيهم إنك أنت العزيز الحكيم яғни «Уа жаратушы
ием, ұрпағымыздың ішінен ... ... ... ... ... ... үйретіп, оларды тазартатын бір елші жібергейсің, Сен аса ... ... ... дәлел бола алады17.
Иудаизмдегі пайғамбарлар және олардың сөздері қамтылған ... ... ... ... ... ең көнесі болып табылады. Әрі бұл
дінді ұстанушылар саны өзге тәңірлік діндерді ... ... ... бұл ... ... саны 18-20 ... жуық. 4,4
миллионы Израилде, 6 миллионы АҚШ-та, өзгелері Еуропа мемлекеттерінде ... өмір ... ... ... дін. ... ... ... талас тудырар мәселе емес. Өйткені еврейлер өз дінін еврей еместер
арасында таратуға ешқашан ұмтылмайды, яғни ... ... ... өзге ... ... бар. Бұл дін әрі еврей
халқының ... да ... ... Бұл ... басты ерекшілігі, осы дінді
ұстанушы еврейлер өздерін құдайдың ықыласы ... ... ... ... Яғни ... өмір сүріп жатқан барша халықтан өздерін артық
санайды әрі ... ... ... ... деп ... ... ... Сина тауында сөйлескен әрі әмірлерін орындайтықтарына байланысты
уәде алған әрі Мұса (ғ.с) ... ... ... ... ... құдай өзінің сүйікті құлдарына (еврейлерге) әрқашан қолдау
жасап, оның әрекеттеріне шәлкес, ерке баласы ... ... ... осы
шәлкестігі, еркелігі үшін назарынан тыс қалдырып, ауыр жазаға тартады ... ... ... тән діни ... де бар. Яһудиліктің
қасиетті жазбалары «Танак» (жазбаша діни ... ... және ... діни ... ... болып екіге бөлінеді. «Танакты» христиандар
көне өсиет деп атайды әрі өздерінің діни кітабы ретінде санайды. Танак ... ... ... Тора ... ... (пайғамбарлар) және Кәтувим
(кітаптар). Танак атауы бұл үш бөлімнің ... бас ... ... ... ... сөз. Танак қамтыған кітаптардың саны
мәселесінде тек Яһудилер мен Христиандар арасында ғана ... ... ... да ... бар. ... мен протестанттар бойынша
апокрифтік (дұрыс емес) ... ... ... ... ... ... канондық (дұрыс) болып саналады. ... ... ... ... ... Ескі ... деп ... қасиетті кітабы отыз тоғыз кітаптан құралады. Ал Яһудилер
Танакты кейбір кітаптарды бірлестіріп, жиырма төт ... етіп ... ... ... ... ришоним) және кейінгі пайғамбарлар
(нәвиим ахораним) болып екіге бөлінеді. Пайғамбарлар ... ... ... ... ... және көне ... әр
жерінде қамтылған. Яһудилердің киелі жазбалары түгел дерлік Аллаһ тағаланың
сөздері болып табылмайды. Өйткені ... ... ... тек Аллаһ
тағаланың сөздері ғана емес, еврейлердің көне бүтін тарихын қамтыған. ... ... ... ... ... іс-әрекеттері т.б
қамтылған19.
Уахи
Уахидің сөздік мағынасы: бір нәрсені жасырып және өте шапшаң білдіру.
Ал діни термин ретінде алып ... ... ... ... ... елші ... пайғамбарларға білдірілген нақты хабар. Аллаһ тағаланың
таңдаулы құлдарына ... ... ... ... тәсілдер, жолдар
арқылы жүзеге асады. ... әр ... уахи ... ... ... ... түрлері:
1) Шынайы түс: Аллаһ қалаған мәліметтерін түс ... ... ... ... ... ... уахи ... келген, түсінде
көргендері айна-қатесіз болып отырған.
2) Аян ... ... ... ... ... ... жүректеріне орналастыруы.
3) Перде артынан айтылу арқылы: Арада ешқандай дәнекер болмастан
кімнің айтқанын көрмей, ... ... ... ... Бір елші ... ... ... уахи: Ұлы Аллаһ тағаланың ... бір ... ... ... естіртуі.
Аллаһ сөзін пайғамбарларға жеткізетін періште кейде өз қалпында
келеді, ал ... ... адам ... ... ол ... болғандар оны
көреді, даусын естиді. Ал кейде періште келіп пайғамбарға уахиді білдіреді,
алайда өзі көрінбейді10.
Пайғамбар сипаттары
Пайғамбарлар Аллаһ ... ... ... ... ерекше сипаттарға
ие. Олар:
1) Сыдқ: Пайғамбар сөзі мен іс-әрекетінде үнемі тура, ... ... ... ... сай ... қажет. Оның өтірік, жалған сөз сөйлеуі
мүмкін ... ... ... шыншылдығы, әділдігі жайында иман
келтіргендер яки иман келтірмегендер еш ... ... ... Гераклиус Мұхаммед (с.а.у) жайлы ол шақта иман келтірмеген Әбу
Суфяндан: Өзін пайғамбармын деп жарилаған ... ... ... кезі болды
ма?» - деп сұраған еді. Әбу Суфян (р.а): «Жоқ! Оның ... ... ... ... ... берген еді. Бұл сипат Аллаһ тағаланың ... ... ... ... ... ... ... баласының ең сенімдісі. Мысалы: Ислам
дінінің пайғамбары Мұхаммед ... ... ... ... әл-Әмин» яғни «сенімді Мұхаммед» деген лақап аты бар еді. Тіпті
Меккеден ... ... ... уағында да мүшріктердің бірнеше аманаттары
бар еді. Таңқаларлық жайт, дәл сол ... ... ... (с.а.у)-ды
өлтіргелі жүргентұғын. Бұл сипат та Жаратушы иеміздің Мұхаммед (с.а.у)-ға
берген ерекше сипаттарының бірі.
3) Фатанат: Пайғамбарлар ... ең ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар ерекше зейінге, қабілетке ие.
Мысалы: ... ... зиян ... ... ... ... тарапынан жөнделген
еді. Алайда «Хажарул-асуад»-ты орнына қою мәселесінде әркімнің осы міндетті
атқаруға ниеті бар еді. ... ... ... ... ... ... қан
төгуге дейін барды. Осы мәселені Пайғамбарымыз (с.а.у) ақылға қонымды
жолмен шешкен еді.
4) ... ... ... күнә ... ... тек
адамзат баласы болғандықтан адам баласына тән кейбір кемшіліктері болуы
мүмкін. Олар ... деп ... ... ... бұл ... бар
болуы адамзат баласына ешқандай сылтау, себеп іздеуіне ... ... Яғни бұл ... болмаса, пайғамбарлар тәңірлік дәрежеге,
бейнеге енуі ... ... ... және ... ... ... ... арабша «عجز»(ажәза)етістігінен туындап
әлсіз болу, істей алмау, шамасы келмеу, қолынан келмеу т.б. мағыналарды
білдіретіндігін , ал ... ... ... ... ... ... ... басып озу, бұрын келу, ерте қимылдау, артқа ... ... ... ... алмайтынындай етіп сөйлеу, әдеттен тыс таңғажайып істер
т.б. мағыналарға келетіндігін және осы бабтың негізгі ... ... ... айтады12.
Терминдік мағынасына келер болсақ, пайғамбарлардың ... бір ... иман ... ... иман ... ... әрі өздерінің шынайы пайғамбар екендіктерін ... ... ... ... ... ... ... Барлық
пайғамбарларға адамдарды таң қалдыратын бірнеше мұғжизалар берілген.
Мұғжиза Аллаһтың әмірімен ... ... ал ... осы ... ... ... болған. Яғни пайғамбарлар Аллаһ Тағаланың
рұқсатынсыз ешқандай мұғжиза істер көрсетпеген13.
Құран Кәрімде және хадистерде мұғжиза сөзі ... ... ... أية , بينة , ... (аят, ... және ... сөздері орын
алған. Енді осы сөздерге байланысты Құран ... ... ... أية ... бұл сөз ... және «белгі» мағыналарына келеді. Құран
Кәрімде пайғамбарлардың ... ... ... Бұған байланысты
Құрандағы Салих (а.с.) пайғамбардың мойынсұнбаған ... ... ашық ... (аят) келді. Міне Аллаһтың інгені сендерге бір
мұғжиза» аятын келтіруге болады.
ә) بينة (бәийнә): бұл сөз дәлел, ... ... ... ... ... ... қолданылған. Яғни мұғжиза пайғамбарлардың
пайғамбарлығына дәлел болғандығы үшін осылай қолданылған. «Мәриям ұлы ... да ... ... ... (а.с.) ... қуаттадық» аятында
да осы мағынада берілген.
б) برهان (бурхан) : Құран Кәрімде мұғжизаға «бурхан» деп те ... ... ... ... тық, ... аппақ болып шығады.
Қорқудан салбыраған қолыңды жина! Бұл екеуі, Перғауынға да, адамдарына да
Раббыңның дәлелі (бурхан)» аятын ... ... Осы ... да ... сөзі
мұғжиза мағынасында қолданылып тұр14.
2. Мұғжизаның ерекшеліктері және шарттары.
1.Мұғжиза негізінде ... ... ... ... деп ... ... мағына береді. Пайғамбарлар осы ... тек ... және ... ... екендіктерін растау үшін ғана
Аллаһ Тағала тарапынан берілген төлқұжат.
2.Мұғжиза тек пайғамбар болып келген кісілер ғана ... ... ... ... ... ... ... мұғжиза деп
айтылмайды.
3.Мұғжиза табиғат заңдарына теріс бір құбылыс.
4.Мұғжиза пайғамбарлықтан ... ... ... ... ... ... болатын нәрсе.
5.Мұғжиза пайғамбардың тілек қалауына сәйкес болады. «Тауды қопарамын»
деген біреудің теңізді айыруы ... ... ... етпеу, жоққа шығару сияқты жайттардан кейін болса
әсерлірек болады. Мұны былайша келтіруге болады: Діни үкімдер алып ... ... «Біз ... ... қабыл етпейміз,
пайғамбарлығың рас болса, бір мұғжиза келтір» деп пайғамбарды мойындамай,
қарсы ... ауыр ... ... ... ... пайғамбарлардың
пайғамбарлықтарын растау мақсатында мұғжиза көрсететін.
7.Мұғжиза адам баласының ұқсасын және теңін ... ... ... ... ... қажет15.
3. Мұғжизаның пайғамбарлардың өмір сүрген дәуіріне сәйкес болуы.
Әрбір пайғамбар өз заманындағы оқиға, жағдайларға байланысты мұғжизалар
көрсеткен. Мысалы: Хазіреті Мұса (а.с.) ... ... ... әрекеттер басым болған. Сондықтан Хазіреті Мұса пайғамбарға
берілген мұғжизалардың көпшілігі осы сиқыршылық, ... ... Иса (ғ.с.) ... ... медицинамен байланысты оқиғалар, іс-
әрекеттер басым болған. Иса пайғамбардың мұғжизаларының көпшілігі ауруларды
сауықтыру, өлікті ... ... ... ... ... қатысты
көрсетілген.
Мұхаммед (с.а.с) пайғамбар заманында Арабстан түбегі ақын,
жазушылармен, әдебиетші-жыршылармен ... ... ... ... ... пайғамбарға ешқандай өлең-жыр, жазба әдебиет тең
келмейтін Қасиетті Құран Кәрім ... ... және ... ... бере ... аты ... ... ақын-жазушыларды, әдебиетшілерді,
жыршыларды әдеби жағынан да, мәдени жағынан да тізе бүктірген. Ешқандай
ақын-жазушы, әдебиетші, Құран аяттарына, ... тең ... ... қара ... жаза ... Осылайша пайғамбарымыз Мұхаммед
(с.а.с)-ға адам баласын құпия-сырыменен, терең мәніменен, маңызыменен таң
қалдырған, алғашқы берілген мұғжиза ... ... ... ... ... діндердегі Пайғамбар сөзін қолдануды зерттеу әдістері
ІІ.1. Тауратта қамтылған пайғамбарлар және олардың сөздері
Мұсаның яхудиліктегі орны ерекше. Өйткені ол ... ең ... ... ... ... пайғамбар көз жұмғаннан кейін Мысырда
еврейлердің саны көбейе түсті. Таққа жаңа ... ... ... ... жақсылығын ұмытып, еврейлердің санының артуынан
қауіптеніп, шеттете бастады. Тіпті әрбір ... ... ... баласын
өлтіруді әмір етті. Міне осындай дәуірде Мұса дүниеге келді. Шешесі оны бар
болғаны үш-ақ жасыра ... Ұлын ... ... көзі ... анасы,
себетке салып, өзенге ағызып жберді. Ніл өзенінің жағалауымен ... не ... ... ... ... келе ... Ніл өзенінде
шомылып жатқан перғауынның қызы, ағып келе жатқан себетті алып, оның ішінде
жатқан баланың еврей ... ... оған жаны ... Дәл осы ... ... ... баланы емізетін әйел тауып беретіндігін білдірді.
Перғауынның қызы бұл ұсынысты жөн көріп, ... ... ... ... ... өз ... ертіп келді. Перғауынның қызы баланы тәрбиелеуді,
емізуді Мұсаның өз шешесіне тапсырды. Судан тауып алғандықтан «Моше» (судан
шығарылған) ... ат ... Мұса жас ... ... қонысына барып,
олардың жағдайларымен танысатын, іштей жаны ашитын. Күндердің күнінде бір
мысырлықтың еврейлердің бірін ұрып жатқандығын ... ... ... ... ... қояды. Перғауынның қаһарынан қорыққан Мұса, Мидйан
атты жерге қашты. Мидйанда балшының қызымен үйленді. Балшының қойын ... ... ... ... еврейлерді Мысырдан алып шығуды әмір етті.
Қасына жәрдемші ретінде Яхве бауыры Харунды ... ... ... ... үшін Мұса ... ... оралды. Перғауын Мұсаның сөзін
құлағына ілмей, өз сарайынан қуып шықты. Міне осыдан ... Мұса ... ... ... ... туды. Уақыт өте келе бір-біріне деген
араздық ушыға түсті. Тіпті Мұса мұғжиза көрсетуге мәжбүр ... ... ... ... ... бәсекеге түсті. Нәтижеде Мұсаның
қолындағы асасы үлкен апжыланға айналып, перғауын сиқыршыларының ... жұта ... ... қарамастан перғауын еврейлердің Мысырдан
шығуына рұқсат бермеді. Яхве егер ... ... ... ... ... Мұса ... ... Яхве мысырлықтарға он
пәлекет берді. Перғауын Мұсаның айтқандарының орындалып жатқандығын байқап,
еврейлердің ... ... өз ... ... ... ... еврейлер
қызыл теңізге қарай бет алды. Қызыл теңізге жақындағанда Мұса теңізге ... ... ... екіге айырылды. Еврейлер теңізден өткеннен кейін,
Мұса қолын теңізге ... ... ... ... айныған перғауын әрі
оның әскері теңізге батып кетті. Шөлде ... ... ... шағымдана бастады. Яхве аспаннан кешке ет ... нан ... Осы ет пен ... еврейлер қырық жыл тамақтанды. Кейін еврейлер
судан таршылық көре бастады. Яхвеге жалбарынып су беуін тіледі. Яхве ... ... ... әмір етті. Мұса асасымен ұрған сәтте, жартастан су
шығып, еврейлер суға қарық ... ... ... шыққаннан кейін үш ай
уақыт өткеннен кейін Сина шөліне келіп аяқ ... Осы ... ... ... шақырып, одан еврейлерге берген нығметтеріне орай, еврейлердің игі
қауым болатындығына уәде алды. Үшінші күні Яхве Мұсаға он әмірді ... ... ... ауыр ... ... ... ... еді. Ол
жүз жиырма жасында көз жұмды. ... Маоб ... Небо ... Пиеге
деген төбесіне шығады. Сол төбеден оған Яхве ... ... ... ... ... ... Кейін Мұса аталған жерде қайтыс болады.
Оның өлімі ... ... ... ... құлы Мұса Маоб ... және Маоб ... ... қарсысындағы өзен бойына жерленеді. Бірақ
күні бүгінге дейін ешкім оның қабірін білмейді. Әрі Мұса көз жұмғанда жүз
жиырма жаста еді. ... Маоб ... отыз күн ... ... ... ... арналған аза тұту, жылау, жоқтау күндері бітті20.
Бұл ... ... ... ... ... емесі екендігі анық. Аллаһқа
Мұсаның өлімін, оған аза тұтылғандығын, қай жерде өлгендігін ... ... бар. ... ... сөздер Мұсаның сөздері де емесі анық.
Өйткені ол шақта Мұса өліп қалған ... Өліп ... ... ... ... ... емес. Шығар қорытынды: Тәуратты Аллаһтың сөзі дей
алмайсыз, тіпті Мұсаның сөздері деп айта алмайсыз. Тәуратты тек ... деп ... ... Ол ... өзі ... ... екі мың ... жазылған.
Лұт
Лұт пайғамбар яхудиліктегі пайғамбарлардың бірі болып есептеледі. Тура
жолдан шығып, ... бет ... ... ... ... ... оның ... әрі қауымы жайында Тәуратта баяндалған. Лұт
пайғамбарға екі періште келіп, одан ... мен ... ... ... кетуі
керектігін айтады. Лұт пайғамбар әйелі мен қыздарын ... ... ... ... ... тұрғындары шектен шыққандықтан, қаланы жоқ қылып
жібереді. Ал кейін Лұт пайғамбар қыздарымен бір үңгірді ... ... ... бара ... ... ... өліп қалады. Бұдан кейінгісі
Тәуратта: «Бір күні үлкен қызы сіңлісіне: «Әкеміз қартайды. Бұл ... ... ... ... ер адам жоқ. Кәні, әкемізге шарап
ішкізіп, әкеміздің ұрпағын жалғастыру үшін ... ... ... Осылайша олар әкелеріне шарап ішкізеді. Үлкен қызы әкесінің
қасына жатады. Ал әкесі не ... не ... ... ... ... ... түнде әкеммен бірге болдым. Бүгін түнде оған тағы шарап ... ... ... ... қызы да ... ... шығады. Кейін Лұттың екі қызы да өзінен
жүкті болады21. Бұл сөздердің Аллаһтың сөздерінің болуы мүмкін емес ... ... ... де емес. Мұндай әрекетті пайғамбар түгіл қарапайым
адам баласы істемейтін іс. Бұл оқиға желісі ... ... ... әдебиет
тарихында болған емес. Тіпті қазіргі таңдағы фильмдерде мұндай ... ... ... Аллаһ Лұттың қауымын азғындықтары, бұзылғандықтары үшін
жоқ қылып жібереді. Ал сол оқиғадан соң Лұт адам аузы бармас, үлкен ... ... ... бәрін бақылап тұрған Аллаһ Лұтқа және оның қыздарына
ешқандай жаза қолданбайды. Сонда Аллаһтың әділетті деген ... ... ... Лұт өмір ... қала жоқ болып кеткен күннің өзінде, сол
қаланың ... өзге ... сол ... өмір ... емес пе? Егер Лұт
пайғамбар ұрпағының жалғасуын қаласа, ал қыздары үйленгілері келсе, ... ... ... ... ... алар еді ғой.
Сонымен қатар аталған аяттарда Лұт пайғамбардың шарап ішкендігі ... ... ... ... ... Аллаһтың ең адал, таза, ең
ақылды, әрі ең ... ... Олар ... ... ішпеген, ешкімге
ішкізбеген әрі ... олар ... ... ... іс-әрекеттердің
бастаушысы бола алмайды. Өйткені олар Аллаһтың таңдаулы құлдары әрі ... ... өз ... ... ... ... пайғамбарлардың бірі болып саналады. Жақып
пайғамбар бірде жалғыз өзі ... Таң ... бір адам ... ... жеңе ... ... ... сүйегінен жармасты. Жақыптың бөксесі
ауырып кетеді. Ол адам Жақыпқа: «Жібер мені, кетейін. Өйткені таң ... ... ... ... оң ... ... ... адам:
-Сенің атың кім?
-Жақып,-деді. Ол адам:
-Енді сен Жақып емессің, «Исраил боласың. ... ... ... сен ... ... ... ... жеңдің».
Тәуратта Аллаһтың адам сияқты бейнеленуі, оның Жақып пайғамбармен күресуі
ақылға ... ... ... бұл ... ... Яхве ... ... Сондықтан яхудилік ұлттық дін, Яхве де тек олардың
тәңірі әрі еврейлер Яхвенің таңдаулы құлдары деген түсінік ... ... ... ... дәл осы атаумен аталады. Яғни Израиль
деп аталады.
Еврейлердің діни сенімінде көптеген кемшіліктер бар. Мысалы:
«Жарату ісінің бәрін ... ... ... күні Аллаһ демалды»-
деген аят бар. Дем алу тек шаршағаннан кейін болатын іс емес пе? ... ... ... ... ... ... Аллаһ бола алады.
Немесе Аллаһ Адам ата мен Хауа ананы жаратып, жәннатқа кіргізеді. Олар
тыйым ... ... ... ... Ал ... ... ... салқын уақытта
бақта қыдырып жүргенде оның даусын Адам ата мен ... ... ... ағаштардың арасына тығылып қалады. Бұл оқиға желісі Тәуратта: Қоңыр
салқын күнде бақта ... ... ... ... олар ... Адам ата ... Аллаһтың көзінен бақтағы ... ... ... ... ... ... ... қорытынды шағарар болсақ
Аллаһ-адам іспеттес жаратылыс. Бақта қыдыратын, оның үстіне ыстық уақытта
емес, қоңыр ... ... ... ... ... ... ... алмайтын
адам секілді. Аллаһ адам сияқты бақта қыдырмайды немесе адамзат баласы
секілді ыстықтан мазасызданып, ... ... ... ... ... Бұл
айтылған немесе жазылған нәрселердің барлығы жаңылыс, қате пікірлер.
Сонымен қатар Жақып пайғамбардың өтірік ... ... ... да Тәуратта
қамтылған.
«Ысқақ пайғамбар үлкен ұлы Есауды шақырып алып: Мен қартайдым. ... ... ... аңға ... бір аң ... маған пісіріп
бер. Мен оны жегеннен кейін саған батамды беремін»-деді.
Мұны Ысқақ пайғамбардың ... ... ... кіші ұлы ... хабар
береді. Оған: «Жақып, ұлым, барып екі әдемі лақ алып кел. Мен олардан әкең
сүйсініп жейтіндей ... ... ... ... ... ... оны әкеңе
апарып бер, жесін. Сөйтіп, өлер алдында әкең ... ... ... екі ... лақ ... ... ... береді. Ал анасы еттен
дәмділеп тамақ пісіріп береді. Жақып тағамды алып, әкесіне ... ... ... ... «Сен ... ... ... сіздің үлкен ұлыңыз Есаумын. Айтқандарыңызды орындадым. Аң аулап
әкеліп, тамақ пісірдім. Басыңызды көтеріп, мен аулаған ... етін ... ... ... ... алғашында күдіктенеді, бірақ кейін сенеді. Жақыпқа әрі
күшті әрі бай болуы үшін ақ батасын береді. Міне осы аталған ... ... ... Адам ... ... ... емес пе? Мұндай айлакер, қу,
өтірікші адамды Аллаһ қалай пайғамбар етіп ... ... ... пәк ... ... ... мінез-құлықтардан бойын аулақ ұстайтын
жан емес пе?
Жақып әкесі Ысқақ пайғамбарды алдап, батасын алғаннан кейін, Ысқақ
пайғамбардың ... ұлы Есау ... ... ... ... ... келеді. Анасы мұны біліп қойып, Жақыпқа: «Нағашыларыңа кет»-
дейді. Жақып нағашыларына бара жатқан ... бір ... ... ... бұл оқиға былай суреттеледі: «...Содан кейін Есау оны өлтірмекші
болады. Жақып қашып кетеді. ... ... ... түс ... ... ... ... жетіп тұрған баспалдақ көрінеді. Ал періштелер оған бірі
мініп, бірі түсіп жүр ... ... ең ... ... тұрады. Ол
Жақыпты күшті етуге, бұл жерлерді оған беруге сөз береді. Аллаһ оған: ... ... Қай ... барсаң да сені қорғаймын. Сені жалғыз
тастамаймын»-дейді22.
Әкесі Ысқақ пайғамбарды алдап, батасын алған Жақып, ... да ... Ал ... ... ... ... ... Аллаһ көмектесе ме? Адал
Есауға емес, Жақыпқа неге пайғамбарлықты береді.
Нұх
Нұх пайғамбар яхудиліктегі ... бірі ... ... ... ... жерді топан су басатындығын, өзіне арнап кеме жасау
керектігін білдіреді. Әрі оған ... ... ... ... су
басталмастан бұрын бұрын әр түрлі жануарлардан жұп қылып, кемеге алуға
бұйрық келеді.
«Өмір ... ... ... әрбіреуінен екі-екіден кемеге алуың
керек. Бірі ... бірі ... ... ... ... ... және жорғалаушылардан, әр жыныстан екі-екіден сау қалуы саған
келеді»-деп Нұхқа айтылады23.
Ал Тәураттың ... бір ... ... «Жер бетіндегі жануарлардың
ұрпағын жалғастыру үшін кемеге әрқайсысынан жеті еркек, жеті ... ... әмір бар. ... екі ... ... дұрыс. Нұх пайғамбар әр
жануардан бір еркек, бір ұрғашы алды ма, әлде ... алды ма? ... ... ... ... ... ... пайғамбар Дәуіт пайғамбардың ұлы болып есептеледі. Сүлеймен
яһудилердің сенімі бойынша патша да болған. ... (ғ.с) ... ... мәтелдерінде», Тәураттың өзге бөлімдерінде де қамтылған.
Яһудилер «Сүлеймен ... ... ... ... Бұл кітап отыз бір ... ... ... ... ... ... афоризмдер қамтылған. Сонымен қатар туыстар
арасындағы байланысқа қатысты мәселелер, патшаларға айтылған насихаттар т.б
қамтылған. Мысалы: ... ... ... ... ... ... Бұл
кітаптан өзге Сүлеймен пайғамбардың «Нәшиделер нәшидесі» атты ... ... ... ... діни мерекелерінде оқылады. Кітаптың мазмұны
негізінде бір ... ... ... ... ... Мысалы:
1.Мені өз аузымен сүйсін, өйткені сүйгені шараптан әлдеқайда жақсырақ.
2. Мен Сүлейменнің шатыр үйлерінің перделері және Кедар ... ... ... ... ... ей иерусалим қыздары!
3. Қара түсті болғаныма назар аудармаңдар. Өйткені мен күнге күйіп
кеткенмін.
4. Ей, сүйіктім, мен сені ... ... ... ... Жүзің, шашың, мойның алқалармен бірге неткен әдемі еді.
6. Аһ, сен неткен әдемі едің, сүйіктім. ... ... ... ... (ғ.с) ... деп ... сенетін кітаптың сиқы осындай.
Бұл әрі яһудилердің киелі жазбаларында сақтаулы. Жоғарыда аталған
деректердің Сүлейменге ... ... ... ... ... ... ... өзге деректерге көз жүгіртейік. Мысалы:
«Аттар мен соғысқа (майданға) арналған арбалар үшін Сүлейменнің төрт
мың қорасы және он екі мың атты ... бар ... ... соғыс арбаларға жегілетін аттарға арналған ... ... және он екі мың атты ... бар атты ... ... қойған
орындар бар еді» 24.
Нәтижеде Сүлеймен пайғамбардың қоралары төрт мың ба, әлде ... мың ... ... ... тарихшылардан сұрағанымыз жөн шығар.
ІІ.2. Өзге киелі жазбаларда қамтылған пайғамбарлар және ... ... араб ... «кітап», ал ибрани тілінде «хат» деген мағынаға
келеді. Еуропада кітап ретінде аты жоқ. ... ... ... ... (грекше псалмос) деп аталғаны үшін, толығына «өлеңдер»
(ағылшынша ... деп ... ... айналды.
Өлеңдерде адамдарға жақсылықты, туралықты, мінез-құлыққа байланысты
қасиеттерді үгіттейтін өсиеттер бар. Яһудилердің және ... және ... ... ... маңызды орын алады.
Шайтанға еріп кету қаупі ... ... ... ... ... ауру ... осы өлеңдерден белгілі өлеңдер оқылады.
Ислам дінінің сенімінде «зәбур» Дәуіт пайғамбарға берілген ... ... ... ... ... болып есептеледі. Ал Ислам дінінің
сенімінде Дәуіт патша әрі ... ... ... ... ... ... тәңірлік кітап, яһудилікте «тахиилим» немесе «сефер тахиилим»
(өлеңдер) деп аталады. Құран ... ... сөзі үш ... ... ... Құранда «зубур» сөзі де бар. Бұл сөз парақтар ... да, ... ... ... ... ... ... көпше түрі.
«Зәбур» берілген Дәуіттің аты Құранда он алты рет айтылады, ... орай ... рет ... ... пайғамбарлық, ғылым,
шешендік, әдемі дауыс, даналық және байлық бітеді. Жер бетінде халифа,
темірден ... ... ... ұста ... ... ... ... пен Інжіл сияқты көп мәлімет берілмейді,
тек Дәуітке ... ... ... ... ... тағала Мұхаммед
пайғамбарға: «Нұх (а.с.) және одан кейінгі пайғамбарларға уахи ... да уахи ... ... ... ... ... ... (а.с.),
ұрпақтарына және Иса, Әйуб, Юныс, Харун және ... (а.с.) де ... Әрі ... ... ... ... ... (ғ.с)-ның яһудилер
тарихында орны ерекше. Яһудилердің ең өркениетті дәуірінің негізін ... ... ... бірі ... Христиандар және еврейлер бұл
өлеңдердің Дәуіт (ғ.с)-ға қатысты екендігіне сенеді. Алайда ... ... бұл ... тек бір ... ғана ... (ғ.с)
қатысты екендігі анықталған. «Өлеңдер» жүз елу ... ... ... үші ... пайғамбарға, он екісі ... он ... ... ... (ғ.с), ... ... (ғ.с), ... біреуі
Етанға және біреуі Иедутунға ... ... ... ... қатысты
екендігі белгісіз. Әрі өлеңдердің құрылысында кемшіліктер және ... көп. ... өте ... әрі ... түзетулер енгізілген.
Яһудиліктегі «өлеңдер» мен христиандықтағы ... ... ... бар. ... христиандықтағы «өлеңдер» негізгі түпнұсқасы грек
тілінде жазылған. Негізінде бұл ... ... ... грек ... ... ... есептеледі. Қайшылықтардың тууының негізгі себебі:
1.Ибрани тілінде жазылған ... ... ... ... тілінде жазылған «өлеңдердің» дұрыс жазылмауы.
3. Аудармашылардың дұрыс аудара ... ... ... ... көз ... әкелгенде, қазіргі
таңдағы қолымыздағы Көне Өсиет ... орын ... ... ... ... бола ... Яғни ... Дәуіт пайғамбарға жіберген
негізгі Зәбур кітабы ... ... жоқ. Тек ... ... сөздері,
өмірбаяны немесе яһудилердің тарихы болып табылады25. ... өзге ... ... ... ... ... ... мәліметтерге көз
жүгіртейік.
Дәуіт пайғамбар сириялықтармен соғысады. Оларды ... көп ... ... ... ... ... куә болайық: «Сириялықтар
Дәуіттің алдынан қашып кетеді. Және ... жеті жүз ... мен ... мың атты ... ... ... ... бір аятында: Сириялықтар Исраильдің алдынан
қашып кетеді. Дәуіт сириялықтардың жеті мың арба ... мен ... ... әскерін өлтіреді26. Қайсысы дұрыс? Жеті жүз арба ма, әлде жеті мың
арба ма? ... мың жаяу ... ме, әлде ... мың атты ... ме? ... тек ... ... тарихшылар ғана болуы мүмкін.
«Дәуіт пайғамбар төсегінен тұрып, қыдырып жүрген кезде, жуынып жатқан
Үрияның әйелі Бат-Себаны көреді. Ұнатып қалып, оны ... ... ... ... ... зина ... Әйел ... пайғамбардан жүкті
болады. Дәуіт әскердің қолбасшысына хат жазып, бұл әйелдің күйеуі Үрияны
алдыңғы сапта соғыстырып ... Ал ... ... ... ол ... ... ... айтты: «Құдайға қарсы қылмыс істедім»-деп. Натан
Дәуітке: Құдай сенің күнәңді кешірді, өлмейсің. Бірақ дүниеге келген балаң
өледі»-деді27. Еврейлер ... ... ... сөзі екендігіне сенеді.
Бұл айтылған нәрселердің барлығы қалайша Аллаһтың сөзі ... ... ... ... таңдаулы қауымына түсіндірудің не қажеттілігі бар.
Немесе Аллаһтың мұндай әрекетті Дәуіт секілді ... ... ... ... ... де ... болады дегені ме? Дәуіттің өмірін, ... ... зина ... да ... ... ... оның күйеуін өлтіртіп
жіберуге болады пікір қалыптасады емес пе? Аса ... ... жайт ... ... тек ... тарихы жазылған жылнама екендігіне айғақ
бола алады.
Алғашқы пайғамбарлар (нәвиим ришоним)
Алғашқы пайғамбарлар (нәвиим ришоним) жайлы Яшу, ... ... ... ... бірінші және екінші патшалар кітаптарында жазылған.
1. Яшу. Бұл кітап жиырма төрт ... ... ... Мұса ... ... Яшу ... бастауымен еврейлердің құдайдың уәде
еткен аймағына баруы және ол аймақтың ... ... ... ... Киелі кітаптар жайлы жүргізілген зерттеулерге сүйенсек,
еврейлердің айтқаны секілді бұл ... Яшу ... ... ... әр ... ... ... Әрі кейінгі ғасырларда әр түрлі
түзетулер, қосымшалардың ... ... ... Бұл ... ... бір тараудан тұрады. Кітапта Яшудың өлімінен
кейін болған әрі патшалықтың құрылуына және Самуэлдің ... ... ... қамтиды. Әсіресе еврейлерге әлеуметтік және діни
тұрғыдан ықпалы үлкен ... ... ... Бұл ... та
еврейлердің дегені секілді Самуэл пайғамбар жазбаған, ... ... ... ... ... және ... сөйлесуі (9, 7-15)
тәрізді тараулар кейінгі Самуэл пайғамбардың ... ... ... жазылғандығы дәлелденген.
3. Алғашқы және екінші Самуэл. Бұл кітаптың алғашқы және екінші Самуэл деп
екіге бөлінуінің себебі кейінгі ... ... Грек ... ... ... ... ... аударылған. XV және XVI ғасырлардан бастап
еврейлер де дәл осы ... ... ... ... отыз ... тұрады. Кітап Самуэлдің балалық шағы, пайғамбарлығы, Саулді патша
ретінде ... ... ... ... тартыстары, Самуэлдің өлімі
секілді оқиғалар желісін қамтыған. Екінші Самуэл ... төрт ... ... ... (ғ.с) ... ... ... және екінші
Самуэл кітаптарын еврейлердің айтқанына сүйенер болсаңыз Самуэл пайғамбар
жазған. ... ... ... ... ... ... ... жайлы
жазылған. Оның екінші Самуэлді жазуы мүмкін емес. ... ... ... ... Натан және Гад жазған деген көзқарастар бар.
Ғылыми зерттеулер алғашқы және ... ... ... ... қайталаулардың негізінде аталмыш кітаптардың жалғыз адам емес ... ... ... ... ... және ... патшалар. Алғашқы патшалар кітабы жиырма екі
тараудан, ал екінші патшалар кітабы ... бес ... ... Еврейлердің
қасиетті жазбаларында аталмыш кітаптар бір кітап болып ... ... ... ... ... құлдығына дейінгі болған оқиғаларды,
Сүлеймен (ғ.с)-ның және де өзге ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларды баяндаған. Кітаптарда қамтылған оқиғалар
төрт жүз жылдық уақытты қамтиды. Әрі кітаптарды тек бір кісі ... ... ... әрі ... ... ... ... түзетулер бар.
Өйткені бұл кітаптарды жазған адамның төрт жүз жыл өмір ... ... ... ... әр ... шығармаларды, кітаптарды қолданған. Бұл
кітаптарға грек тіліне аударылғаннан кейін тағы да ... ... ... грек ... ... ... ... қамтылмаған28.
Кейінгі пайғамбарлар (нәвиим ахораним)
Кейінгі пайғамбарлар бөліміндегі кітаптар пайғамбарлар атттарымен
аталады. Өйткені ... ... ... ... бұл ... ... әрі ... жазған кітаптары болып табылады.
1. Ишайа. Бұл кітап алпыс алты тараудан тұрады. Кітап Ишайа пайғамбарға
уахи арқылы ... ... ... ... ... ... қамтиды.
Ғылыми зерттеулер аталмыш кітапты үш бөлім ретінде қарастырады. Бірінші
тараудан отыз тоғызыншы тарауға дейінгі бөлімді ... ... ... ... елу ... тарауға дейінгі бөлімді екінші Ишайа
пайғамбарға, елу бесінші тараудан алпыс бірінші ... ... ... ... ... ... деп табуда. Бұған зерттеушілерді
мәжбүрлеген нәрсе кітапта қамтылған тарихи оқиғалардың бірнеше ... ... ... б.д.д 740 жылы ... ... әрі ... ... немесе алпыс жылға созылған. Алайда екінші Ишайа
пайғамбарға қатысты бөлімде Вавилондағы ... ... ... ... ... ... ... бөлімде Вавилондағы құлдықтан құтылған
халықтың, Палестинадағы жағдайы қамтылған. Кітаптағы аталмыш ... бұл ... тек бір адам ... ... ... ... деген көзқарас айтуына себепші болған.
2. Иеремия. Елу екі ... ... ... ... б.д.д 645 ... ... Бд.д 626 жылы пайғамбарлық келіп, пайғамбарлық міндетін
атқара бастаған. Бұл ... ... ... ... ... ... құтылатындықтарына, және Иерусалимнің құлауы жайында жазылған.
Ибрани ... ... ... және грек ... ... ... арасында қайшылықтар, ұқсас емес мәселелер жеткілікті. Қазіргі
қолдағы ... ... ... ... қатысты мәселелердің қайта
толықтырылған әрі қайта жазылған кітабы. Бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ... тараудан тұрады. Кітапта еврейлердің
Вавилон құлдығындағы дәуірде өмір ... ... ... әр ... ... ... ... Хошеа. Бұл кітап он төрт тараудан тұрады. Кітапта б.д.д VIII ... ... Хоше ... ... сол шақтағы еврейлердің жағдайы әрі
олардың келешегі жайлы мәліметтер ... ... ... әр ... уахи ... арқылы Яхвенің (құдайдың) күнделікті
жасайтын іс-әрекеттері қамтылған. Бұл кітаптың б.д.д IX ғасыр мен б.д.д I
ғасыр ... ... ... әр ... ... ... Амос. Бұл кітап тоғыз тараудан тұрады. Кітапта б.д.д VIII ғасырда
пайғамбарлық міндетін ... Амос ... ... ... ... ... ... болжамдары қамтылған. Еврейлер бұл кітапты Амос
пайғамбар ... ... ... оның ... ... ... дерек бар.
7. Обадия. Бұл кітап ... ... ... ... ең қысқасы болып табылады. Ол небәрі жиырма бір сөйлемден
құралған. Кітапта Едомдықтардың ... ... ... соңғы
жеңіске қол жеткізер еврейлер екендігі қамтылған. Бұл ... б.д.д ... мен б.д.д V ... ... ... ... әр түрлі қөзқарастар
бар.
8. Жүніс. Жүніс пайғамбардың өмірі жайлы жазылған бұл кітап төрт тараудан
тұрады. ... ... ... ... ... Нинава қаласының
халқына өз әмірлерін жеткізуші ... ... ... ... ... бұл міндетті орындамастан, кемеге мініп басқа бағытқа
қашқандығы, кейін оны балықтың жұтуы және одан ... ... ... ... б.д.д 780 ... пайғамбарлық қызметін атқарған. Еврейлер
бұл кітаптың Жүніс пайғамбардың өзі жазды деп ... ... ... ... ... ... жазылғандығын дәлелдеді.
9. Мика. Б.д.д VIII ғасырда өмір сүрген Мика пайғамбардың ... ... ... жеті ... ... Кітапта Яхвенің берген уәделері әрі
азабы, ескертулері қамтылған. Зерттеушілер бұл ... ... ... V ... ... ал ... бөлімнің кейіннен бұл кітапқа
қосымша ретінде жазылғандығын айтады.
10. Нахум. ... ... ... ... оның кітабы болып
есептелгендігімен кітапта аталмыш пайғамбар ... ... ... жоқ.
Бұл кітап үш тараудан тұрады. Кітапта еврейлердің құтылатындықтары, ... ... әрі ... ... ... ... уәде ... қамтылған. Бұл кітап Нинава қаласының күйреуінен алдын жазылған
болуы мүмкін.
11. Хабаккук. Хабаккук бд.д VII ғасыр мен б.д.д VI ... бас ... ... ... ... есептеледі. Алайда бұл ... ... ... ... ... жоқ. Хабаккук пайғамбардың атымен аталып
жүрген кітап үш ... ... ... ... өз басшыларының
әділетсіздігі әрі осы әділетсіздікке байланысты шағымдары әрі ... өмір ... үшін ... маңызды екендігі қамтылған.
12. Тсефания. Бұл кітап б.д.д VII ғасырда өмір сүрген Тсефания пайғамбардың
атымен аталады. Кітапта әсіресе еврей ... ... ... қамтылған.
13. Хаггай. Бұл кітап екі тараудан тұрады. Қазіргі таңдағы қолдағы Хаггай
кітабы, б.д.д 520 жылы төрт ай ... ... ... ... ... ... кітабы болып табылады. Бұл кітапта Хаггай
пайғамбардың атқарған іс-әрекеттері ... ... ... ... әр ... сылтау, себеп іздеп, кейінге қалдырып
жүрген еврей халқы мен ... ... ... әрі ... ... ... орны болатындығы жайлы мағлұматтар қамтылған.
14. Зәкәрия. Бұл кітап он төрт тараудан тұрады. Бұл пайғамбар Хз. Жақия
пайғамбардың ... ... ... ... ... ... Бұл ... б.д.д VI ғасырда өмір сүрген пайғамбар. Аталмыш кітапта әр түрлі
уахи ... ... ... ... ... ... зерттеулер бұл
кітапты екі бөлімге бөліп зерттейді. ... ... ... ... ... бөлімге ешқандай қатысы жоқ. Өйткені екінші бөлім б.д ... ... ... ... ... қамтыған.
15. Малаки. Малаки пайғамбар б.д.д 480-460 жылдары пайғамбарлық міндетін
атқарған. Ал бұл ... б.д.д 433-432 ... ... ... да бар. ... төрт ... ... Еврейлер бұл пайғамбарды Малаки немесе Езра деп
атайды. Аталмыш кітапта Яхвенің еврейлерге деген сүйіспеншілігі, еврей
халқының Яхвеге ... ... ... жасаудағы кемшіліктері т.б
қамтылған. Малаки пайғамбар яһудиліктегі ең соңғы пайғамбар ... ... діни ... одан ... ... келеді29.
Иудаизмегі қасиетті көне жазбалардың жазылу тарихы
Яһудиліктегі қасиетті көне жазбалар тоғыз ғасырдан ... ... ... жазылған әдебиеттер жинағы. Бұл ... ... ... өте ұзақ ... немесе яһудилердің басынан кешкен
тарихи оқиғаларына байланысты жазылып ... әрі ... бай ... ... болуы, шамамен, Израиль патшалығының
тұсында б.д. д. ХІ ... ... ... Осы ... ... ... тек ... жатқан оқиғаларды жазумен ғана ... бір ... ... ... ... ... болған кезеңі еді.
Саны аз бөліктерден құралған алғашқы мәтіндер аталған шақтан қалуы мүмкін.
Бұлардың ішіне ... ... ... (ғ.с) және ... ... ... еткен сөздері, «он әмір» және әлі құқық ... ... діни ... ... заңдық, құқықтық мәтіндер кіреді. Міне осы
секілді мәтіндер «Көне Өсиеттің» ... ... ... ... ... Мұсаға тиісті болған алғашқы бес кітаптың негізін құрастыратын
Яхвист мәтінінің жазылуы б.д.д ... Х ... ... ... Кейінірек
бұл мәтінге Элохист және Сасердотальдік деп ... ... ... Яхвист мәтіні дүниенің жаратылуына байланысты уақиғаларды және
Жақып (ғ.с)-ның қайтыс болуына дейінгі ... ... ... ... ... ... ... ІХ ғасырдың соңы мен б.д.д VІІІ ғасырдың ортасында ... ... ... ... Илия және Елисейдің
пайғамбарлықтары өз дәуірін бастан кешіреді әрі ... Дәл осы ... ... ... мәтініне қарағанда шектеулі кезеңді қамтыған,
Элохист мәтіні жазылады. Элохист мәтіні тек Ибраһим (ғ.с), ... ... ... (ғ.с) ... ... ... ... Яшу және
Хакімдер кітаптары аталған кезеңге жатады.
Б.д.д VІІІ ғасыр жазушы пайғамбарлардың дәуірі. ... ... пен ... ... ... ал ... патшалығында Ишая мен Михей
жазушы ... өмір ... 721 ж. ... ... ... өлкесін жаулап алуының
нәтижесінде Израиль патшалығы жойылады. Оның діни мирасына, яғни Израиль
патшалығының қасиетті ... ие ... Бес ... ... Яхвист
және Элохист мәтіндерінің қосылып бір кітап ретінде ... ... ... ... ... уақиғадан кейін пайда болады.
«Заңды қайталау» кітабының жазылуы да аталған ... ... Міне ... ... ... ... ... міндетінің бастапқы кезеңі б.д.д VІІ
ғасырдың екінші жартысында Иудея патшалығының патшасы Йошияның тұсында
болады. ... ... ... ... ... тек бір ... ... кейін қалыптасады.
Б.д.д 598 ж. алғашқы Вавилон шапқыншылығында Тсефоний, Нахум және
Хаваккук секіліді пайғамбарлар өмір ... ... ... Езекиел де өз
пайғамбарлық міндетін атқарады. Б.д.д 587 ж. Иерусалим ... әрі ... ... басталып б.д.д 538 ж. дейін жалғасады.
Шапқыншылық ... ... ... кітабы, қазіргі қалпында,
оның өлімінен кейін ... ... ... Осы ... ... ... жаратылыстан Жақып (ғ.с)-ның қайтыс болуына дейінгі
бөлімді қайта жазады. Бұл бөлім негізгі ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Сөйтіп Таураттың
негізін құраған Яхвист пен ... ... ... ... ... ... Бұл ... өзінен шамамен төрт және екі ... ... ... ... ... қайшылықтардың тууына себепші болады.
Б.д.д 538 ж. вавилон шапқыншылығы аяқталып, яһудилер Палестинаға қайта
оралып, Иерусалимдегі қасиетті ғибадатханаларды қайта ... Міне ... ... ... жаңа легі ... ... келе бастайды.
Хаггай, Закария, Ишая, Малаки, Даниел және Баруштың кітаптары осы кезеңнің
туындылары.
Шапқыншылық кезеңінен ... ... ... ... ... ... кітабы» қазіргі таңдағы бейнесінде б.д.д. 480 жылдары жазылады.
Ал «Әйюб ... ... V ... ... ... ... ... (уағыздаушы) кітаптары б.д.д. ІІІ ғасырда жазылады. Сондай-ақ
бұл ғасырда «Нәшиделер нәшидесі», Езра, Неһемия ... ... ... ... даналықтары кітабы б.д.д. ІІ ғасырда жазылады. Сүлейменнің
даналықтары кітабы мен І, ІІ ... ... ... І ... Рут, ... және Жүніс кітаптарының, сондай-ақ Тоби мен Жудит
кітаптарының жазылған ... ... өте ... ... ... ... ... жасалған зерттеу жұмыстары бойынша берілген.
Өйткені, Иса(ғ.с)-ның дүниеге келуінен шамамен бір ғасыр алдын ғана ... ... ... бір ... ... ... ... көзқарасы бойынша мәтіндерді жинақтау, қайта қалпына келтіру
Иса (ғ.с)-нан кейінгі бірінші ғасырда жүзеге асты31.
«Көне қасиетті ... ... ... мен ... ... арасында
жазылып, яһудилер басынан кешірген әр түрлі тарихи уақиғаларға байланысты
қосымшалар, ... ... бар. ... ... жазбаларда» уахи,
пайғамбар сөздері, іс-әрекеттері, яһудилердің тарихы бір-бірімен араласып
кеткен. Сондай-ақ бүгінгі таңдағы «Көне қасиетті жазбаларға» ... ... ... ... ... ... қиыншылықтары,
ғибадатханаларының қирауы, өзге патшалықтардың қысымы айтарлықтай ықпалы,
зардабы мол ... ... өмір сүру ... ... ... ... байланысты өздерінің «Көне қаиетті
жазбаларын» өзгертуге мәжбүр болды.
Міне осы ... ... ... ... ... ... ... Кітаптың» кіріспесінде, негізгі бөлімдерінде қамтылмайды. «Көне
қасиетті жазбалардағы» кітаптардың ... ... ... ... ... ... және Иса (ғ.с).
Христиандық-I ғасырда пайда болған дін. Пайғамбары ... ... ... ... ... ... шыққан Иса (ғ.с)
(еврейше Иешуа, арабша Ғайса) ... ... Иса ... ... адам ... па деген мәселе төңірегінде ғалымдар арасында әлі күнге дейін ... Бұл ... екі ... ғылыми бағыт айқындалды: бірі-Иса шын болған
адам деген тарихи, екіншісі-Иса деген миф, ... адам ... ... ... ... ... ... Исаның кім екендігі беймәлім
нәрсе. Ол Аллаһтың ұлы ма әлде пайғамбар бейнесінде келген құдай ма ... ... ... ма ... ... ... өзге ... өзгеше үштік сенім жүйесі бар. Олар: Құдай-әке, Иса-құдайдың ұлы
және киелі рух. ... ... ұлы ... мына ... ... Мысалы Лұқада: «Сен менің сүйікті ұлымсың, ... ... ... Ей, әке ... ... ... ... бөле, ұлың сені ұлылыққа
бөлесін» т.б. Бұл ... ... ... ... көрсетілгеніндей Аллаһ
әке, ал Иса Аллаһтың ұлы . Ақылға ... ... ... ... ... ... Ал Иса ... керісінше тамақтанады, ұйықтайды т.б
құдайға жараспайтын іс-әрекеттер жасайды. Дәл осындай мысалдарды көбейте
беруге болады. Аллаһтың ұлы біреу ғана ма? ... ... ... ба? Егер
болған болса олар қанша болған және кімдер? Қыздары болған жоқ па? ... ... ... неге қызының болмасқа? Ал сонда мұның бәрін ... ... Ол кім? ... ... ма әлде ... секілді бір тәңір ме?
Немерелері болған ба? ... ... ... ме т.б ... адам ... ... ... кейбір ағымдар Исаны пайғамбар ... ... деп ... ... ... құдай екендігіне
төмендегі Лұқадан алынған үзінді дәлел бола ... ... келе ... жын ... ұрып ... оны жұлқылай бастайды. Иса жынға ұрысып,
баланы жазып әкесіне тапсырды. Бәрі ... ... ... ... ... екендігіне Інжілдегі мына аяттар дәлел бола алады. «Есітіп тұрған
сөздерің менікі емес, бірақ мені жіберген әкенікі» немесе «Мен ... ... өзім ... Бұл ... Исаның Аллаһтан уахи
алғандығына дәлел бола алады. Иса пайғамбарға ең әділ баға берген ... ... ... ... ... «Мәриямұлы Мәсих-елшіден (пайғамбар)
басқа ешкім емес»-деп айтылған. Ал Аллаһтың ұлының болмауы жайында Құранда:
«Аллаһтың баласы болуы ... ... ... одан ... ... ... ... таңда қолдағы Інжілді Аллаһтың сөздері деп есептейтін болсақ
өте ... ... ... ... Інжілдердің 65-90 жылдар арасында,
Жохан Інжілінің І ғасырдың соңына ... ... ... енді ... сөйлемдер санына көз жүгіртейік:
1. Матай Інжілі-1070 сөйлем.
2. Марқа Інжілі-678 сөйлем.
3. Лұқа Інжілі-1151 сөйлем.
4. ... ... ... ... ... ... ... Аллаһтың сөзі деп есептеуге
болмайды. Өйткені Аллаһ Лұқаға көбірек, ал Марқаға азырақ аят түсірген бе?
Бұл Інжілдердің ... ... ... ... емес пе? ... ... сөйлемдер саны әр түрлі. Егер Інжілдер өзгеріске ұшырамаған болса
сөйлемдердің саны да бір-біріне тең болуы керек еді ғой. Төрт ... ... ... асыл Інжілді емес, өз көргендерін, естігендерін
және өз ойларын жазғандықтан сөйлемдердің саны әр түрлі болды. ... ... ... бүтіндейді, толықтырады деген көзқарас та білдіреді.
Егер төрт Інжіл бір-бірін ... бір ... ... ... ... ... ... қой. Бірақ ... бар ... де бар. ... бұл ... дұрыс емес. Інжілді жазушылар
көрген-білгендерін, естігендерін, өз ойлары мен сөздерін жазған. ... ... ... Інжіл емес керісінше Иса пайғамбардың өмірбаяны
жайындағы ... ... ... ... «Таңертеңгісін күн шықпастан
ерте тұрды (Иса), шығып оңаша жерге барды. Ол жерде дұға ... ... ... ... оның артынан іздеп барды. Тауып алып, оған: «Біз ... ... Иса ... ... жақын деген қалашықтарға,
уағыздайық. Өйткені мен сол үшін шықтым»-дейді. Еврейлердің ... ... жол қуа ... барлық Галилейді аралап шықты».
Немесе: «Шәкірттер барды. Исаның айтқанындай жасады. Есек пен қодық
әкелді. Олардың ... ... ... ... ... ... ... олардың жолына ... ... Иса ... кірді. Ғибадатханада сауда-саттық жасап жатқандарды сыртқа
шығарып жіберді. Алтын ... ... ... ... ... ... ... Исаның өлімі жайлы мағлұмат Інжілдердің Аллаһтың сөздері ... ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады. Исаның өлімі
жайында барлық төрт Інжілдерде қамтылған. «Исаны ... ... ... ... ... ... ... жерлейді». Назар аударар болсаңыз
Інжілдерде Исаның дар ағашына керіліп өлтірілгендігі, ... ... ... қалай қойылғандығы, Мәриям ананың жылап оның денесін
іздеуі т.б түгелдей қамтылған. Ойланып ... осы ... ... сөздері болуы мүмкін емес. Өйткені Аллаһ Иса пайғамбардың қалай
өлгенін, ... ... ... ... мазарға қойылғанын Исаға аят
қып жібермейді. Бұл секілді мысалдар ... ... ... ... ... ... Иса пайғамбарға қатысты, сөздерден, іс-әрекеттерден хикаялардан
тұрады деп ... ... ... көпшілігі Інжілдерді діни рәсімдер орындалған уақытта
ғана таңдалып оқылған бөлімдерден ... ... ... ... ... ... ... жалпы көпшілікке арналған
басылымдарының кіріспелерінде, оқырманды Інжілдерді ... ... ... ... екендігіне сендіруге тырысады. Алайда қалың
оқырманға айтыла бермейтін Інжілдердің ... ... ... құпия
мәліметтер бар. Христиандар кейбір Інжіл жазушысының Исаның басынан
кешірген ... ... ... ... ... Інжілдер
жайлы жүргізілген зерттеулер бұл сөздің бос сандырақ, даурықпа екендігін
дәлелдеді. Христиандар Исаның ... ... ... ... пайда болған арасындағы кезеңді, қысқа ғана бір ... ... ... ... ... өзгертілгенін
зерттеушілер әлдеқашан дәлелдеген.
Мысал келтірер болсақ, Исаның көкке көтерілгені жайлы ... ... ... ... ... мағлұмат жоқ. Лұқа өзінің Інжілінде мұның
Исаның қайта тірілген күнінде болғанын ... да, өзі ... деп ... ... ... ... қырық күннен кейін болғанын
жазады. Ал Марқа Інжілінде, қазіргі таңда Марқаның жазбағандығы дәлелденген
Інжілдің соңғы бөлімінде, бұл ... қай ... ... ... ... ... көкке көтерілуі жайлы нақты, бұлтартпас айғақтар
жоқ.
Иерусалим «Киелі Кітап» ... ... ... пен ... ... «Төрт Інжілдің синопсисі» атты еңбектерінде Лұқаның Інжілі
мен «Пайғамбарлардың істерінің» арасындағы қарама-қарсылық ... ... ... ... ... ... ... болады?
Осы сияқты түсініктемелер тек ақымақтарға, ... ... ... ... бойынша Иса Інжілді жазған жоқ, тек оны үгіттеді
және хауарилерінен үгіттеуді қалады. Ақиқатына көз жүгіртер болсақ, Інжіл
жазылудан ... ... ... Иса (ғ.с) Палестинаны аралап Інжілді
үгіттейді. Бұл ... Жаңа ... ... ... ... ... Иса бүкіл
Ғалилея аймағын аралап жүріп, мәжілісханаларында тәлім берді. ... ... ізгі ... ... ... барлық ауыру
сырқауларынан сауықтырды»35. Және ... ... ... ... ... патшалығы туралы осы Ізгі хабар барлық ұлттарға паш етілу
үшін күллі әлемге ... ... ... ... бұл ... ... Ізгі хабарды жаю міндетін Иса (ғ.с) хауарилеріне ... ... ... жер ... ... ... ... Ізгі хабарды
жариялаңдар!»37. Хауарилер Пентикост күнінен бастап ... ... Ол күн Иса ... ... ... кейінгі оныншы күн болып
есептеледі. Міне осы күні хауарилерге қасиетті рух келеді. Кейінірек Исаны
көргендердің саны азая ... Әрі ... ... ... ... ... туады. Інжілдер Исаның көкке көтерілгенінен кейін, қырық
жыл бойы ауызша тарайды. Міне осылайша Інжіл жазушылары ... ... ... өз Інжілдерін жазады. Сонымен қатар олар Інжілдерін жазғанда
уағыздайтын әрбір қауымның дәстүрлеріне, әдет-ғұрыптарына үлкен мән ... ... өз ... шамамен Сирия немесе Антакиядағы яһуди
христиандарға, ал Марқа өз ... ... ... ... ... ... жазды. Ал Лұқа өз туындысын ... ... ... және ... ... көп мән ... Әрі оның ... өте көп кісі Иса (ғ.с)-ның және оның ... ... мен ... ... Міне ... ... ... Інжіл
келді.
Христиандар Інжіл деп ат берілген көптеген кітап арасынан төртеуіне
ғана мән ... ... Рух ... ... ... ... ... «канондық» деп аталады, ал қалғандары «апокрифтік», яғни дұрыс емес
деп саналады және қабылданбайды. Шіркеу бұл төрт ... ... ... және ... ... ... қабылдайды. Алайда аталған жандардың
Інжілдерді жазып, жазбағандығы шешуін таба алмай жатқан мәселелердің ... ... ... бұл тұлғалардың аттары хақиқи емес болуы
мүмкін, өйткені көне дәуірде ... өз ... ... өз аттарын беру әдеті болмаған. Сонымен қатар Інжілдердің бұл
аттары ІІ ғасырдың екінші жартысында баршаға мәлім бола ... ... ... бірінші қатарда орын алған Матай Інжілінде
жазушысымен байланысты мәлімет жоқ. Тек ІІ ғасырдың ... ... ... Хираполис өлкесінің епискобы Папиас: «Матай Исаның сөздерін Ибрани
тілінде жазды және әркім шамасы жеткенше оны аударып жатыр» ... Ең ... ... бұл сөздерге сүйене отырып, грекше жазылған Матай Інжілін
Палестиналық яһуди Матай-Левимен ... ... ... ... он екі хауаридің бірі болып ... ... ... ... ... ... Матай Інжілінің жазушысы емес екендігін
дәлелдеді. Исаның сөздерін Исаның ана тілінде, яғни ... ... ... ... ... бұл мәтін кейіннен грекшеге аударылып,
қосымшалар енгізілді, сөйтіп бүгінгі ... ... ... ... ... Матай арами тілінде жазған Інжілін грекшеге өзі аударды. Немесе
әрі арами, әрі грек тілінде екі ... ... ... көзқарастар да бар.
Інжілдерге қатысты соңғы зерттеулер Матай өз Інжілін ... ... ... ... Інжілден көптеген мәліметтерді қолданғандығын айтуда.
Иса (ғ.с)-ның өміріне куә болған біреудің онымен ... ... ... ... бір ... ... ... ақылға сыйымсыз
дүние. Сонымен қатар Матай Інжілінде ... ... ... ... ... ... жақ ... түсіндіреді, тіпті өзі жайлы
айтқанда да бұл әдісті қолданады. ... ... ... ... ... ... жазғандығына көңілде күмән туғызады. ... ... ... өмір ... ... Антакияда жазғандықтан, «Көне
Өсиеттен» көптеген деректерді қолданған.
Папиастың және Иренаустың айтуына ... ... ... жазушысы
Марқа болып табылады39. Оның екінші аты Жохан. Христандардың сенімінде ол
Петрдің шәкірті және аудармашысы. Барнабастың жиені. ... Иса ... өмір ... жоқ. Грек ... ... Марқа Інжілі, канондық
Інжілдердің ең ... әрі ең ... ... ... ... басталатын бұл Інжіл, жоспар және мазмұндық тұрғыдан Матай
Інжіліне өте жақын болғанымен оқиғаларды және ... ... ... негізгі қолданған деректері Петрдің Иса туралы әңгімелер мен ... ... ... ... ... ... ... қысқа болумен
қатар түсіндіру тұрғысынан да басқа Інжілдерге ... өте ... ... ... Марқаның жазбағандығы мәлім болды. Мәтінге ... ... ... ... ... Марқа жазған деп есептесе де,
негізінде Петірдің Інжілі болып табылады.
Үшінші канондық Інжіл-Лұқа Інжілі. ІІ ... ... ... бұл
Інжілдің Пауылдың дәрігері Лұқаның жазғандығын мойындайды. Антакиялық
немесе Сириялық Лұқа Пауылды жас ... ... сол ... ... оның
қасынан айырылмайды. Ол Інжілін жазғанда Пауылдың айтқандарын, әрі ауызша,
әрі ... ... ... ... ... ... Марқа
Інжілі, Матай Інжілінің Арами тіліндегі алғашқы ... және ... ... бар еді. Ол ... ... яһуди нәсілінен болмаған христиандарға
жазғандығы, пұтқа табынушыларға қатысты әңгімелерінен байқалады40. Міне
жоғарыдағы аталған ... ... ... ... ... алайда оның сөздерінің толығымен жиналмағандығына айғақ ... ... оны ... ... ... ... мәлімет жоқ.
Жазушысын Жохан деп ІІ ғасырдан бастап ... ... әрі оны он ... бірі ретінде қабылдады. Христиандардың сенімінде Жохан алдымен
Жақияның, кейін Исаның шәкірті және ең атақты хауарилерінің бірі ... ... ... кешірген бірнеше уақиғаларға куә болды. Сондай-ақ Иса
(ғ.с)-ның сотталуы және айқышқа қағылуында өзге ... ... ... жылы Иерусалимде өткен хауарилер жиналысына қатысқан. ... 70 ... ... ... тарапынан қиратылғанда, Палестинадан Эфеске
кетеді. Рим ... ... ... ... жер ... Ал ... ... отырған рим императоры Нерваның дәуірінде Эфеске қайта оралып,
Інжілін де осы шақта ... Оның ... мен ... деп ... ... ... ... және қайшылықтар бар. Бұл Інжілде Иса
Насыралы пайғамбар болуымен қатар адам ... ... ... ... Синоптық Інжілдердегі қарапайым мысалдардың орнына бұл Інжілде
көбінесе абстрактілі ұғымдар қолданылады. ХVІІІ ғасырға ... ... ... жазғандығына ешкім шүбәланбаған. Алайда кейіннен шын
жазушының кім болғандығы жайлы тартыс басталады. Бұл ... ... ... немесе жазушы басқа Жохан екендігі туралы көзқарастар
пайда ... ... ... ... ... таңдалуы мен
реттелуі, географиялық және хронологиялық мәліметтерде, ... ... ... өзге ... ... бар. Синоптық
Інжілдерде Иса (ғ.с) ның ... ... ... іс-әрекеттеріне және
айтқан сөздеріне көбірек мән берілсе, ... ... ... Иудея
өлкесінде және Иерусалимдегі іс-әрекеттер ... ... ... хз. ... шайтан тарапынан күнә істеуге үгіттелуі, кейпінің
өзгеруі сияқты басқа Інжілдердегі кейбір тақырыптар Жоханда жоқ. Хз. ... ... ... ... ... бір, ал ... ... үш
жылға жуық жалғасты42.
Бүгінгі Інжілдер әр түрлі көзқарастар бойынша әр түрлі жерде және ... ... әр ... ... үшін жазылды. Зерттеушілер ескі шіркеу
жазушыларының берген ... және ... ... ... отырып, олардың жазылған уақыттарын анықтауға тырысты. ... ... 65-90 ... ... ... Інжілінің І ғасырдың
соңына қарай жазылғаны қабылданды43.
Христиандықта уахи түсінігі Исламдағы түсініктен басқаша. Христиандар
Інжілдердің Киелі Рухтың ... ... ... Иса-тәңірлік
сөздің денеге айналған үлгісі. Ол ... ... ... ... ... ... Исаның сөздері мен іс-әрекеттері кейіннен кітапқа
айналып, Інжілдер пайда болған. Інжілдердің жазушылары ... ... ... ... ... ... әдістері бойынша жазды.
Синоптық Інжілдер (Матай, Марқа, Лұқа) мен Жохан Інжілі арасында
айырмашылықтар ... ... ... ... ... да
қайшылықтар бар. Бұл қайшылықтар ерте шақтардан-ақ өздеріне ... ... Селс (ІІ ... хз. ... бос ... мазары қиссасында Лұқа мен
Жоханның екі, ал Матайдың бір періштенің ... ... ... ... Ал ... (ІІІ ... хз. ... Матай мен Лұқадағы шежіресінің
бір-біріне сәйкес болмағанын дәлелдеді. Бұл ... ... ... беруге
тырысқан Ориген де Исаның шомылғаннан кейін Жохан Інжілі бойынша бірден
Ғалилеяға кеткеніне, ал ... ... және Лұқа ... бойынша қырық
күнге шөлге кеткеніне назар аударады. Ал ... Иса ... ... ... мен ... қашу мәселесінде Лұқа Інжілінің сөз
қозғамағанын түсіндіруге тырысады.
Інжілдер арасында ... ... ... ... бұл ... арасында ұқсастықтардың болуы барлық зерттеушілердің ... ... ... ... туғызды. Ал бұл түрлі бейнелерде түсіндірілді. ... ... ... ... ... ХҮІІІ
ғасырдың аяғында жайылған болжам бойынша Марқа Лұқадан, ал Лұқа Матайдан
пайдаланады44.
Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Інжіл бар
еді. Қазіргі үш синоптық Інжілдің кез-келгені қазіргі кезде қолда ... ... ... ... бұл ... ... арамише Матай Інжілі
екенін, ал Эйхорн алдымен грекшеге аударылған арамише Інжілдің ... ... ... көзқарасы бойынша алдымен қазіргі Марқа Інжілі
алғашқы арамише Інжілдің біраз өзгертілген грекше ... ... ... мен Лұқа ... ... пайдалана отытып, арами тіліндегісін де
қолданған. Теодор Занның 1907 жылы ... ... ... ... ... Матай Інжілі бар еді, қазіргі Матай мен ... ... ... ... еді. Лұқа бұл ... ... Інжілін Марқа Інжілі арқылы
көрсетеді. Ваганай ... ... ... ... ... ... грекше
аудармасының негізі болған сияқты, Марқа мен ... ... ... ... Марқа бұл алғашқы мәтінді Петірдің уағызымен және
үгіттеуімен байытты. Матай мен ... ... ... ... ... ... ... Інжілі бар еді. Інжіл жазушылары ... ... ... кейде біреуін, кейде екіншісін негіз ретінде пайдаланады46. Конн
Інжілдердің мазмұнын құрайтын тақырыптардың алдымен ұсақ бөлімдер ... ... ... ... әр біреуінің бұл материалдарды өз
әдістері бойынша қолданғанын ... ал ... ... ... ... ... дәстүрдің ауызша дерктерімен түсіндіруге
тырысқан. Бұл теориялар ... ... ХІХ ... бойы ... Бүгін
синоптық Інжілдердің негізі жайлы үш маңызды үлгіге сүйенеді. 47.
Інжілдің негізі жөнінде ... ... ... мәтіндердің
қалыптасуы кезеңінде күрделі процесс кешіргенін жазуда. Пьер Беноит пен
Боисмарт ауыз ... ... ... мәтіндердің дамуының да
кезеңдерден ... ... ... ... үшін діни салада Ескі Өсиет пен Иса тарапынан
айтылған әрі хауарилер арқылы үгіттелген ... ең ... ... ие ... кезеңде тек қана Ескі Өсиет жазылған құжаттар қалпында бар еді, және Иса
да Ескі Өсиетті Аллаһтың жазба сөзі ... ... «Рас ... ... ... ... арқылы мәңгілік өмірге ие боламыз деп
ойлайсыңдар. Ал олар мен ... ... ... Ал хз. ... ... мен
хауарилердің үгіттеулері көп жыл бойы ауызша ... ... ... ... деп ... ... жазылды.
Шіркеу қызметкерлерінің жазбаларынан шыққан түсінік бойынша үлкен
шіркеулер ІІ ғасырдың басында ... деп ... ... ие ... ... ... ... Лұқа және Римдегілер Марқа Інжілін
пайдаланды. Інжілдер І ғасырдың екінші жартысында жазылды, бірақ 140 ... ... ... ... жинағы жайлы ешқандай мәлімет
болмаған сияқты, мұндай жазбалардың ешқайсысында заң, үкімдер жоқ еді. ... ... ... ... ... ... ... және бірте-
бірте беделінің көтерілуі жайлы мәліметер пайда бола бастады. ІІ ... ... рет ... ... ... ... төрт ... оқығандарын айтады. ІІ ғасырдың соңынан бастап
Інжілдің беделі ... ... ... ... ... ... ІҮ ғасырда қалыптасты. Сонымен қатар алғашқы кезеңдерде-ақ ... өзге ... ... ... ... ... бар ... Бұлардан
Хз. Исаның інісі ретінде қабылданған Жақыптың Інжілі мен Ибрани ... Хз. Иса және ... ... ... ... ұқсас
мәліметтер береді. Інжілдер төртпен шектеліп, ... ... ... ... ... назар аударылды:
1. Бір хауаримен байланыстыра алу мәселесі. Төрт Інжілдің ... мен ... ... бұл ... өзге екі ... Марқа Петірдің,
ал Лұқа Пауылдың досы болғаны үшін олардың да ... ... ... ... сенімді қамту. Інжілдердің анықталуы ... ... ... ... ... ... жолдамаларындағы негіздерге
назар аударылып, бұл негіздерге қарама-қарсы болған ... ... ... Хз. ... ... ... оның ... білдірген Эбиониттер мен Барнабас Інжілдері Апокриф деп саналады.
3. Христиан топтарында көп ... ... ... ... ... ... Марқа Інжілі Римде кең қолданып жатқан еді.
Інжілдердегі қайшылықтар
Синоптық деп қабылданған Матай, Марқа және Лұқа ... ... ... ... ... інжілі арасында болсын, әрі айтылған ... ... ... әрі ... ... және түсіндірілуінде
көптеген қайшылықтар бар. Талқылау ... ... ашық ... ... бұл ... ... рет шіркеу қызметкерлері мән беріп,
оларға түсініктеме жасап, тәпсірлеуге тырысты
1. Исаның ата-тегі жайлы.
Исаның ата-тегі деп жазылған ... ер ... Ең ... ... ... болып табылады. Ал Жүсіппен Исаның ешқандай жақындығы жоқ.
Өйткені Жүсіп Исаның әкесі емес. Сондықтан Исаның ата-тегі деп, ... ... ... ... жоқ. Оның ... бұл ... тек
Матай мен Лұқада ғана бар. Өзге екі Інжілде жоқ. Немесе Аллаһ Исаның ата-
тегін жазуды Матай мен ... ғана әмір ... ... ... ба ... ... бе?
2. Мәриямның «күйеуі» Жүсіп жайлы.
Мәриямның күйеуі Жүсіп жайлы ... ... ... ... ... ұлы»-деп айтылады.
Ал Лұқа Інжілінде: «Мәриямның күйеуі Жүсіп, Елінің ұлы»-деп айтылады.
Бұл берілген деректердің қайсысы дұрыс, қайсысы бұрыс? ... ... ... ұлы ма, әлде Елінің ұлы ма? Назар аударарлық жайт ... тек екі ... ... ал өзге екі ... ... ... түс ... байланысты оқиға.
Бір періште келіп Исаның дүниеге келетінін айтып, сүйінші сұрайды. Матай
Інжілінде түсті Жүсіп көреді. Ал Лұқа ... ... ... ... ... ... дұрыс, қайсысы бұрыс? Аллаһ шатасып кетіп ... ... ... ... ... ... ... «Періште
Мәриямның түсіне кірді»-деп айта ма? Бұл ... ... ... емес ... ... бола алады.
4. Исаны сатқандар жайлы.
Исаны сатқандар жайлы Матайда: ... ... ... адам менімен біге қалып,
табаққа қолын батыратын адам»-деп ... Ал ... «Бір үзім ... ... ... кімге берсем-сол»-делінген. Қай ... ... ... ... ... ... ... қолын батырған адам ба,
әлде ... бір үзім ... ... ... ма? ... ... емесі анық. Бірақ
қайсысы?
5. Исаның мазарындағы періште жайлы.
Иса ағашқа керіліп өлтірілгеннен кейін анасы Мәриям, Исаны көру ... ... Ол ... ... ... Бұл оқиға:
Матайда: «Рабтың бір періштесі көктен ... ... ... ... ... ... оң жақта ақ көйлек киген бір жас ... ... ... ... киім ... екі адам ... тұрды»
Жоханда: «Біреуі Исаның денесі жатқан жердің жоғары жағында, ал екіншісі
аяқ жағында отырған ақ киінген екі ... ... ... ... ... Бір ... ме әлде екі ... ме? Бір жас жігіт пе, әлде
екі ер адам ба? Бұлардың біреуі дұрыс болса, қалған ... ... ... ... дұрыс?
6. Исаның өлімі.
Інжілдерде Исаның дар ағашына керіліп өлтірілгендігі, ... ... ... ... қойылғандығы, Мәриям ананың жылап оның денесін
іздеуі т.б түгелдей қамтылған. Ойланып қараңызшы, осы ... ... ... ... ... ... Өйткені Аллаһ Иса пайғамбардың қалай
өлгенін, қалай ... ... ... ... ... ... аят
қып жібермейді. Иса пайғамбардың сөздері де ... ... Иса ол ... ... ... болатын.
7. Дар ағашын көтерген адам жайлы.
Әскерлер Исаны өлтіру үшін ... ... дар ... ... Дар ... көтергені жайлы Інжілдерге қарап, көз жүгіртейік:
Матай Інжілінде : ... ... ... бір адамды тауып алып, Исаны
асатын ағашты көтерсін деп оны жүк көтеруші қылды»-деп ... ... ... ... ... біреуді Исаның дар ағашын көтеріп
жүрсін деп жүк көтеруші ... ... ... ... ... ... ... Исаның дар ағашын көтеріп
жүрсін деп жүк көтеруші етті»-деп жазылған.
Жохан Інжілінде: «Иса Бас сүйегі ... ... ... дар ағашын өзі көтеріп
шықты»-деп жазылған.
Алғашқы үш Інжіл, ... дар ... ... атты адамның көтергенін жазады.
Ал Жохан болса, дар ағашын Исаның өзінің көтергендігін жазады. Бұлардың
біреуі, дұрыс ... ... ... Бұл ... ... ... сөздері
емес. Исаның сөздері де емес. Бұл мағлұмат Інжілді жазғандардың көрген,
естіген оқиғалары.
8. Жол үстіндегі көр адам ... ... ... бара жатқанда көр адамға жолығады. Оның көздерін Иса
сипаған сәтте, соқырдың көзі ... көре ... Бұл ... ... «Жол ... отырған екі көр, Исаның өтіп бара ... ... ... ... «Иса ... шығып бара жатқан кезде ... ... ... қайыршы жол үстінде отырған еді...»-деп жазылған50.
Жол үстіндегі соқыр адам біреу ме, әлде екеу ме еді? Бұл ... ... ... ... ... екеуі де дұрыс емес.
ІІ.3. Мұхаммед (с.а.у.) ның ... мен ... ... діні ... діндердің қатарына жатады. Әрі адамзат баласының
мәдениет қазынасы болып табылады. Ислам тәңірлік діндердің қатарындағы жаңа
әрі жас дін болып табылады. Қазіргі таңда ... бір ... жүз ... жан ... ... ... ... дінін ұстанушылардың саны әсіресе
XX ғасырда саны арта түсті. ... ... ... болып біріншіден, ислам
діні тараған аймақтарда ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі аймақтарда өмір сүріп жатқан адамдардың ислам
дініне бет бұруы болып табылады. ... араб ... ... «бой ... ... береді. Ислам монотеистік дін. Ол мейірімді, рақымды Аллаһ
тағалаға иман келтіруді уағыздайды. ... ... ... уахи ... дін. Қасиетті Құран аяттары жиырма үш жыл ... ... ... ... ... өзге ... діндерден айрмашылығы-
оның айқын рәміздерінің болуы. Мұсылманшылық екі сенім негізі бойынша
құрылған: біріншісі-Аллаһтан басқа тәңірдің жоқтығына; ... құлы әрі ... ... иман ... Бұл ... ... айтып, көңілімен, жүрегімен бекіткен жан мұсылман болып ... ... ... бес жүз ... ... жылы көкек айының
жиырмасына сәйкес келетін Рабиғул-әууел айның он ... ... ... келген. Мұхаммед (с.а.у) әкесі-Абдуллаһ. Абдуллаһтың әкесі Құрайыш
руының Хашим әулетінен әрі Меккенің абыройлы, алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... әулетінен Уәһбтің қызы-
Әмина. Әкесі жағынан де шешесі ... да ... ... ... ... ата-тегі Ибраһимге (ғ.с) барып тіреледі. Мұхаммед қырық
жасқа ... оның ... ... ... ... ... Азық-түлігін
алып Мекке қаласына жақын жердегі Хира тауындағы бір үңгірге кетіп қалады.
Осы жерде бірнеше күн ... ... ... ... ... ... ... Түсінде көргені өңінде де айна-қатесіз орындалып жатады.
Бұл жағдай алты ай бойы жалғасады. Ұлы Аллаһ тағала оны ... ... ... дайындап жатқан еді. Артынша оған Жебірейіл ... уахи келе ... Міне ... ... ... аяттары Мұхаммедке
(с.а.у) түсе бастайды. Ислам дінінің ... ... ... ... ... бірнеше ерекшеліктері бар. Олар:
1. Мұхаммед (с.а.у)-Аллаһтың ең сүйікті құлы, пенделердің ең ұлысы.
2. ... ... ... пайғамбар, одан кейін пайғамбар келмейді.
3. Мұхаммед (с.а.у) ... ... ... Одан ... келген
пайғамбарлар тек бір ұлт немесе халыққа келген.
4. Пайғамбарлығы қиямет күніне дейін болатын бүкіл дәуірлерді ... ... ... ... белгілі, шектеулі уақыт үшін ғана
болған.
5. Пайғамбарымызға әкелген ислам дінінің ... ... ... ... ... ... ... (с.а.у) ең маңызды қызметі, уазифасы
ислам дінінің үкімдеріне түсініктеме беру болып табылады. Бұған ... ... ... إليك ... ... للناس ما نزل إليهم ... яғни ... ... ... ... үшін ... түсірдік.
Әрине олар түсінер»-аяты дәлел бола алады52.
Осы түсініктемеде қолданылған іс-әрекеттері, ... ... ... ... ... «сүннет» деп аталады. Ал сүннеттің жазбаша
түрі «хадис» деп аталады. Ал енді хадиске тоқталып өтейік.
Хадис
«Хадис», сөздікте ... ... сөз ... ... ... ... ... және сөз мағынасында қолданылған. Мысалы: فليأتوا بحديث مثله
яғни «кәне олар дәл сондай сөз ... ... ... сөзі ... هل أتاك حديث موسي яғни ... ... хабары жетті ме?»
аятында «хадис» сөзі «хабар» мағынасында қолданылған. Терминдік мағынасы
الحديث هوما أضيف إلي ... صلي الله عليه وسلم من قول أو فعل ... ... خلقي ... яғни «хадис» дегеніміз
«Пайғамбардың сөзі, ісі, ... ... ... және ... ... ... мәлімет» болып табылады53. Ислам дінінің алғашқы
дәуірлерінде «хадис» сөзі Мұхаммед (с.а.у)-ның ... ... ... «хадиске» берілген анықтама кейін берілген.
Хадистің бөлімдері
Анықтамада көрсетілгеніндей хадис негізгі бес бөлімден ... ... ... ... ... ... қатысты), фиғли хадис
(Мұхаммед (с.а.у)-ның іс-әрекетіне қатысты), тақрири хадис, мінез-құлқына
және жаратылысына қатысты хадистер54.
1. Қаули хадис(حديث قولي)
Қаули ... ... ... сөздеріне қатысты хадистер болып табылады.
Мысалы:
55تركت فيكم أمرين لن تضلوا ما ... ... كتاب الله وسنة ... ... хадис (حديث فعلي)
Фиғли хадис Мұхаммед (с.а.у)-ның іс-әрекеттеріне қатысты хадистер болып
табылады. Мысалы:
عن عائشة رضي الله عنها ... كان رسول الله صلي الله عليه و سلم إذا عمل ... ... ... ... ... ... «сарих (ашық) тақрир» және «зымни тақрир» болып екіге
бөлінеді.
Сарих тақрир (تقرير صريح)
Сарих тақрир ... ... ... көз ... ... ... ... қатысты жайтқа өз көзқарасын айқын білдіруі.
Мысалы: Бір тайпа көсемін ... ... Оған ... бірі фатиха
сүресін оқып, оған ем-дом жасайды. Тайпа көсемі бұл көрсеткен ... ... ... ... ... ... қой ... Сахаба пайғамбарымызға
келіп, бұл жолмен алынған қойлардың адал немесе арам екендігін сұрайды.
Пайғамбарымыз ... ... ... шипа ... қайдан білдің?
Дұрыс істегенсің. Қойларды өз араларыңда бөлісіңдер. Маған да беріңдер»-
дейді57. Міне осы ... ... ... ... ... ... ... білдірген.
Зымни тақрир (تقرير ضمني)
Зымни тақрир дегеніміз Мұхаммед (с.а.у)-ның көз алдында ... ... ... ... ... өз ... ... ләм-мим
демеуі. Мысалы: Хандек соғысынан кейін сахабалар Бәну Құрайзаға қарай ... ... бір ... жол үстінде екінті намазын оқиды, ал екінші
бөлігі Пайғамбарымыз (с.а.у)-ның Бәну Құрайзаға жетпей екінті намазын
оқымаңдар ... ... ... уақытының өткеніне қарамай екінті намазын
оқымайды58. Міне осы оқиғаға Пайғамбарымыз (с.а.у) ләм деместен, екі топтың
да ... ... ... ... қатысты хадистер
Пайғамбарымыз (с.а.у)-ның қандай да бір ахлақи сипатына ... ... رسول الله صلي الله عليه وسلم أجود ... وكان أجود ما يكون ... ... ... ... (с.а.у)-ның жаратылысына қатысты хадистер. Мысалы:
كان رسول الله صلي الله عليه أحسن الناس وجها و ... خلقا ... ولا ... ... ... ... және мәтіннен тұрады.
1. «Сәнәд»-дегеніміз хадисті нақыл еткен рауилардың ... ... ... етуші «рауи» деп аталады. Бұл тізбек Пайғамбарымыз
(с.а.у)-ға барып бірақ тіреледі. Сәнәд сөзінің орнына «тариқ ... ... ... де қолданылады61. Сәнәд хадистің дәрежесін, дұрыстығын
ажырату үшін ... рөл ... ... бұл ... ... мақсаты
хадисті нақыл еткен әрбір рауидың өмірін, адамгершілігін, тақуалығын, есте
сақтау қабілетін, өмір сүрген ортасын т.б ... ... ... ... ... сынау, тексеру болып табылады.
2. «Мәтін»-дегеніміз хадистің сөзді бөлігі болып табылады. Мәтін
сәнәдтан кейін келеді62. ... ... өте қиын іс ... ... Мәтін
жайлы хадис ғылымының бірнеше ғылыми салалары бар.
Хадистің Ислам дініндегі ... ... ... ... ... діндегі орны ерекше.
Өйткені сүннет барша мұсылманның Құраннан кейін жүгінер, сүйенер ... ... ... ... ... айтпастан әуелі пайғамбардың кім
екендігіне тоқталғанымыз жөн шығар.
1. Пайғамбар-адам баласы. ... оны ... ... бірі ... ... табылады63. Яғни пайғамбар ... ... ... ұйықтайды, ішеді, жейді т.б.
2. Иләһи қабілет. Пайғамбарды өзге жандардан айырар ерекшеліктердің
бірі ... ... ... ... Күнәсіздік, пәктік. Пайғамбарлар ешқашан күнә жасамайды. Олар
шайтанның азғыруына ермейді64. ... олар ... ... ... ... әрі Жаратушы иеміздің сүйікті құлдары.
4. Ғайыпты білу. Пайғамбарлар Аллаһ тағаланың рұқсатымен ... бере ... ... ... тағаланың өзі тәрбиелеген сүйікті құлдары.
Сондықтан олардың әрбір сөзінің, ... ... ... ... ... ... ... адамзат баласына үлгі, ғибрат, өнеге болар
тұлғалар болып табылады66.
Аллаһ ... ... ... ... ... Әрі бұл
пайғамбарлардың адамзат баласынан болуы шарт67. Өйткені пайғамбар періште
болатын болса, ... ... одан ... ... ... ала ... ... ерекшеліктер пайғамбарларға тән болғандығымен оларды адам санатынан
шығармайды. Ислам дінінің пайғамбары болып табылатын Мұхаммед (с.а.у)
жоғарыда ... ... ... оның ... ... хақ. ... қосымша пайғамбар тек Аллаһ тағаланың бұйырғанын сөйлейді.
Сонымен қатар қандай да бір зұлымдық, астамшылдық, хақсыздық болған сәтте,
қарсы ... ... ... ... ... сөзі және ... тек Аллаһ
тағалаға тән болып табылады. Ал хадис, ... ... ... тән, сөзі
пайғамбарға тән дүние болып табылады.
Ал енді пайғамбардың негізгі атқарар қызметіне, уазифасына, міндетіне
тоқталайық. Олар ... және ... ... табылады.
«Тәбиин», сөздікте түсіндіру, түсініктеме беру мағыналарына келеді. ... ... ... ... ... пайғамбардың Аллаһ тағала
тарапынан келген әмірлерді немесе тыйымдарды үмбетіне түсіндіруі ... ... ... ... إليك ... لتبين للناس ما نزل إليهم ولعلهم يتفكرون
яғни «Саған (Мұхаммед) адамзат баласына түсіндіруің үшін ... ... олар ... айғақ бола алады69.
«Тәблиғ», сөздікте жеткізу, ұластыру мағыналарына келеді. Ал термин
ретінде қарастыратын болсақ «тәблиғ» ... ... ... ... ... немесе тыйымдарын сол қалпында үмбетіне жеткізуі болып
табылады70. Бұл жайлы Құранда Мұхаммед (с.а.у)-ға: يا أيها ... بلغ ... إليك من ربك وإن لم تفعل فما بلغت ... яғни «Ей ... ... ... ... баласына) жеткіз. Егер ол істі атқармасаң,
елшілік, пайғамбарлық міндетіңді атқармаған боласың»-деп айтылған71.
Сонымен қатар Аллаһ тағала барша иман ... ... ... әмір етсе оны ... әрі ... тыйса одан тыйылуды әмір етеді. Әрі
Жаратушы Жаппар иеміз пайғамбарымыз салған сара жолмен жүруді өзінің иман
келтірген ... әмір ... ... ... ... ... وما ... عنه فانتهوا ... يطع ... فقد أطاع الله ... қатар Аллаһ тағаланың разылығына қол жеткізу үшін хадистің,
пайғамбардың атқарар рөлі ерекше. ... ... ... ... сара
жолмен жүруі шарт. Осы сара ... ... ... ... ... қол жеткізері сөзсіз. Оған мына аят дәлел
бола ... إن كنتم ... الله ... ... الله ... ... ... болсақ сүннет, Аллаһ тағаланың кітабы-Құранның
түініктемесі, ал хадистер бұл ... ... ... ... ... байланысты сүннетсіз мұсылманшылықты көз алдыңызға
елестете алмайсыз. Өйткені Құран мен сүннет ажырамас егіз ... ... ... ету, тасу ... ... ... ... келер болсақ, риуаятты: хадисті оқу және оқыту жүйесі
деп атай аламыз. Үйренуіне ... ал ... نقل, أداء ... ... «Риуаят» белгілі бір ғылым саласы ... ... тән ... ... ... ... әдебі
Классикалық хадис кітаптарында риуаят әдебі اداب المحدث яғни ... ... және اداب طالب ... яғни хадисті үйренушінің, оқушысының
әдебі деп екіге бөлінеді76. Әуелі хадис үйренушінің әдебіне тоқталайық:
Хадисті үйренушінің әдебі (اداب طالب الحديث)
1. Саф ниет. ... ... ең ... саф ... ... ... Саф
ниеттен мақсат Аллаһ тағаланың разылығына қол жеткізу болып ... ... ол ... ... ... ... нәсіп етуін тілеуі
қажет.
2. Хадисті маманынан алуға тырысу
Хадисті үйренуші хадисті атақты ... ... ... ... ... ... Әрі өзін хадис үшін ұзақ сапарларға,
қиыншылықтарға дайындауы лазым.
3. Үйренгенімен амал ету
Хадисті үйренуші үйренгенімен амал етуі қажет. Бұл оған ... ... ... ... ... он аят ... онымен амал еткеннен кейін
ғана басқа аяттарды ... ... ... Бұл ... ... ғұламаларының
бірі «зекеттің өтеуі қырықтан бір, ал хадистің ... екі жүз ... ... амал ету» болып табылады деген.
4. Ұстазына құрмет көрсету
Хадисті үйренуші ... ... ... ... Әрі ол ... ... ... сұрай алуы қажет.
5. Әріптестеріне жәрдемші болу
Хадисті үйренуші өзімен бірге ... ... ... ... шарт.
Тек осы әдіс арқылы ғана ол өзінің білімін арттырары сөзсіз.
6. Хадисті асықпай ... ... жан ... ... ... әсте-әсте үйренуі
лазым. Яғни хадисті жүйелі түрде үйренуі шарт. Өйткені барша хадисті қысқа
мерзімде бітіру мүмкін емес. Бұл әрі ... ... ... ... ... ғылымының негізгі әдістеріне мән беру
Хадис үйренуші жан хадис ғылымының негізгі әдістеріне мән беруі шарт.
Хадисті хадис ғылымының әдістері ... ғана ... ... әрі ... Ал бұл үшін бұл ... ... ... классикалық кітаптарды
қолдануға тура келеді77.
Ал енді Хадис үйретушінің әдебіне тоқталып өтсек: ( اداب ... )
1. Саф ... мен ... ... ... ... ниеттенген ұстаздың саф ниеті және көркем ахлағы ... ... саф ниет ... ... ... және рухы ... табылады. Хадис
үйрететін ұстаздың бұл дүниенің қызылды-жасылды алдамшысына қызықпауы
қажет. Өйткені ол ... ... ... ... ... ислами
ғылымдар арасында хадистің тұғыры өзгелерден биік ... ... ... хадис мұғалімінің әдеп-ахлағы басқа ғылыми салалардағы ұстаздардан
айрықша болуы керек.
2. Өз шегін ... ... ... жаста болмасын әуелі бұл ғылым саласының ... ... ... ету үшін жас ... шарт емес. Басты мәселе бұл саланың
маманы болу керек.
3. Бұл саланы өзінен жақсырақ меңгерген жанға құрмет ... ... ... аталмыш ғылым саласын жақсырақ меңгерген ғұламаға
құрмет көрсетуі қажет. Жас мөлшері немесе мақам, лауазым ... ... ... ... ... ... ... сәтте, хадис риуаят етуден бас
тарту.
Хадисшілер хадисті сәнәдты немесе мәтінді шатастырғанда немесе ұмытқан
сәтте ... ... ... бас ... ... ... хадисті хадисшілер
сексен жасқа дейін хадис риуаят еткен. Алайда жас мөлшері шарт емес. Басты
мәселе есте сақтау қабілетінің берік ... ... және ... ... мән ... пайғамбар Мұхаммед (с.а.у)-ның сөздері болып табылады. Сондықтан
хадис ұстазы ... ... ... ... ... ... бергенде өз
киіміне ұқыпты қарауы, сондай-ақ дәріске жақсы дайындалуы керек.
6. Кітап жазу және ... да ... ... ... ... ... ... бір ғылыми дәрежеге жеткенде, хадис жайлы еңбектер
жазуы қажет дүние. Адамзат баласы үшін ... деп ... ... ... ... ... ... жазуы керек. Өзге хадисшілермен ақылдаса,
кеңесе отырып, халық үшін қажет деп тапқан дүниелерін жарыққа шығаруы заңды
құбылыс болып табылады78.
Хадисті оқу және ... ... оқу және ... тұрады. Хадисті кез-келген хадис ұстазынан
оқып, өзгелерге оқыту жүйесі «تحمل العلم» деп ... ... ... және
оқытудың бірнеше түрлері бар. Олар:
1. سماع Есту арқылы.
Аталмыш ... ... ... ... ... ... хадис оқытып, ал
хадис үйренуші тыңдайды. Егер хадис ұстазы оқытатын хадистерін оқушысына
жаздыратын ... ол ... ... деп аталады. Хадис ұстазы مملي (мумли),
ал оқушы مستملي (мустамли) деп аталады.
2. القرائة Оқу ... ... ... ... хадис ұстазына жатқа немесе мәтіннен оқып
хадис оқып, ал ұстаз оны тыңдап отырады. Керекті жерлерде ... ... Бұл ... عرض (арз) деп те ... ... Рұқсат беру арқылы.
Егер хадис ұстазы өзінің естігендерін немесе кітаптарын оқушысына
риуаят ... ... ... бұл әдіс ... ... деп аталады. Аталмыш
әдіске хадис ғұламаларының кейбіреуі қарсы болған. «Ижазат» жазбаша немесе
ауызша болуы мүмкін. «Ижазаттың ... түрі бар. ... ... ұстазының белгілі бір оқушысына белгілі бір хадисті немесе
кітапты риуаят етуге рұқсат беруі.
ә) ... ... ... бір ... ... ... ... риуаят етуге рұқсат беруі. Бұл мәселе хадис ғұламаларының арасында
талас тудырған мәселелердің бірі ... ... ... ... әдіс ... хадистермен амал етуді хадис ғұламаларының көпшілігі жөн ... ... عامة ... ... ... ... айтқан барша
мұсылмандарға немесе барша мұсылмандарға ... ... ... ... ... ... сөздерді қолдану арқылы риуаят етуге рұқсат беруі.
Бұл мәселе де хадис ғұламаларының ... ... ... мәселелердің бірі
болып табылады.
Белгілі бір хадис ұстазының белгісіз жанға риуаят етуге рұқсат беруі
яки хадис ... өзі қол ... ... ... ... риуаят етуге
рұқсат беруі дұрыс емес. ... ... ... ... ... риуаят етуге рұқсат беремін»-дегені ... ... ... ... ... болып табылмайды. Сондай-ақ жындының, балағат
жасқа толмағанның және бүлікшінің хадис риуаят етуі дұрыс емес.
4. ... ... ... өз оқушысына риуаят етуі үшін өз ... ... ... ... ... ... деп аталады. Егер ұстаз: Мен бұл
кітапты саған бердім әрі риуаят ... үшін ... ... ... بالإجازة (алмұнауалату бил-ижазати) деп аталады. Ал егер хадис
ұстазы: «Менің ... ... ... ... осылар»-деп әрі оқушысының
бұл хадистерді ... етуі ... сөз ... бір ... ... ... المناولة بدون الإجازة (алмұнауалату бидунил-ижазати)деп аталады. Назар
аударарлық жайт осы ... ... ... риуаят ету дұрыс болып
есептелмейді.
5. الكتابة Жазу арқылы.
Хадис ұстазының өз құзырындағы немесе жырақтағы оқушысына бір ... ... ... жазып яки жаздырып беруі ... ... ... деп ... إعلام الشيخ
Хадис ұстазының өз кітаптарын риуаят етуге рұқсат беру ... ... тек: «бұл ... ... немесе риуаятым»-деп айтуы إعلام
(иғлам) деп ... ... ... ... ... риуаят ету жайлы
ешнәрсе жоқ. Сондықтан бұл жолмен ... ... ... ету ғұламалар
арасында талас тудырар мәселелердің бірі.
7. الوصية Өсиет ... ... ... яки өмірінің соңғы күндерін өткізіп жатқан
хадис ұстазының жазған кітабын өз оқушыларының ... ... ... ... ... ... ... келген хадистерді риуаят ету жайлы ғұламалар
арасында әртүрлі көзқарастар бар. Негізінде хадис ұстазының өз ... ... «бұл ... ... хадистерді риуаят етуіңе болады»-
деген мағына бар ... ... ... ... ... ... ... хадистер жазылған
кітап яки мәтін тауып алуы الوجادة(ал-уижадату) деп аталады. Тауып алған
хадистерін «وجدت بخط فلان яғни ... ... ... ... атап
көрсетуі шарт79.
Хадисті үйретудің, оқытудың әдістері.
Хадис ғұламаларының көпшілігінің көзқарасы бойынша хадисті ... ... ... ... ... (сард) Тек оқу.
Аталмыш оқыту әдісінде хадис ұстазы хадистің сөздік мағынасына,
үкіміне, ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... ... қолданылады.
2. طريق الحل والبحث Түсіндірілуі қажет болған жерлерді ... ... ... ... ... ... ... ауыспалы
мағынада қолданылған сөздерді, терминдерді, сәнәдта кездескен рауилерді,
шығар үкімді ... ... ... бұл әдіс ... ... жаңа бастаған
жас хадисшілерге қолданылады.
3. طريق الإمعان Толығымен қамтып оқыту
Аталмыш оқыту әдісінде хадис ... ... ... ... ... хадисте қолданылған сөздің мағыналас, мәндес сөздері, хадистегі
сөздің этимологиясы, ... ... ... ... ол ... ... рауилер жайлы күллі мағлұмат, хадистен шығар үкімдер
т.б толығымен, бүге-шігесіне дейін ... ... түрі ... ... ... ... ... яғни
сөзбе-сөз риуаят ету және екіншісі хадисті معنا (мағнан) яғни мағыналас,
мәндес ... ... ету. ... لفظا ... яғни ... ... ... Мұхаммед (с.а.у)-ның дегенін, айтқанын сөзбе-сөз риуаят ету
болып табылады. Ал хадисті معنا (мағнан) ... ету ... ... ... ... мағына бұзылмайтындай дәрежеде мағыналас,
мәндес сөздермен ... ету ... ... ... ... ... сыры,
хадисті сөзбе-сөз есте сақтау қиындық тудыруында жатыр. Сонымен қатар араб
емес жандарға хадистің өзге тілдерде ... ... ... ... ... берген81. Алайда хадисті معنا (мағнан) яғни
мағыналас, мәнес сөздермен риуаят етудің бірнеше ... бар. ... ... ... риуаят ететін тұлға, хадисте кездесетін сөздердің мағынасын
білуі лазым.
2. Ауыстырылған сөздің орнына дәл ... ... ... қолданылуы
қажет. Мысалы: قعود-сөзінің орнына, جلس-сөзі қолданғанылғаны іспеттес.
3. معنا (мағнан) риуаят етілетін хадис, сөздері ... ... ... ... ... хадистің сөздері маңызды жерлерде хадистің
мағыналас, мәндес сөздермен риуаят етілуі дұрыс емес. ... азан ... ... ... ... ... ... «мұташабиһ» хадис болмауы қажет.
5. Хадисті жатқа білетін болса, معنا (мағнан) риуаят ету дұрыс емес.
6. Кейбір хадис ғалымдары «марфуғ» ... معنا ... ... ... ... ... ... хадистер тура және ауыспалы тұрғысынан бірдей
деңгейде болуы шарт.
Хадис ғұламаларының ... معنا ... ... ... ... ... ... қолдануды жөн көрген. Мысалы: «أو كما قال ... ... ... أو نحوه яғни сол ... ... яки أو ما أشبه ... الألفاظ яғни осы сөздерге ұқсас сөздермен»-тәрізді82.
Риуаятқа қатысты жазылған еңбектер
Риуаяттың әдебі, түрі, оқыту және т.б әдістер хадис ... ... ... ... ... болды. Оларды төмендегідей таныстырып
өтейік:
1. Сыныптандыруға дейінгі риуаятқа қатысты жазылған ... ... ... ... ... ... еңбектер
1. Сыныптандыруға дейінгі риуаятқа қатысты ... ... ... ... жүздер» және « اربعون әрбағундардан» тұрады.
а) Сахифалар.
Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у)-ның көзі ... ... ... ... сөздерін жазып алып отырған. Осы
хадистер жазылған кішкене ауқымды кітапшалар «صحيفة ... деп ... ... ибн Амр ибн әл-Астың «الصحيفة الصادقة ас-сахифату-ас-
садиқату» атты сахифасы.
ә) Жүздер
«Жүз» дегеніміз кіші ... ... ... ... ... ... түрі бар:
1. Тек бір рауидің риуаят еткен хадистерін ... ... ... (р.а) жүзі ... ... бір ... қатысты хадитерді қамтиды. Мысалы: Имам
Бұхаридің «рафғул-ядайн фис-салати» жүзі ... ... ... ... ... ... اربعون Қырық хадис
секілді.
4. Белгілі бір хадистің бірнеше сәнәдін қамтиды.
б) Әрбағундар
Кез-келген ... ... ... ... бір ... яки
әртүрлі тақырыптан құралған қырық хадистің жинағы ... ... ... хадис «әрбағун» деп аталады. Ең алғашқы әрбағунның ... ... ... ... табылады. Әрбағундардың ең әйгілісі имам Нәуәуидің жазған
әрбағуны болып табылады.
2. Сыныптандыру кезеңіндегі риуаятқа қатысты жазылған еңбектер
Сыныптандыру кезеңіндегі ... ... ... ... адам ... және ... қарай жазылған.
а) Адам аттарына қарай жазылған еңбектер
Адам аттарына ... ... ... ... ... қашан қабылдағандықтары, пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у)-ға
жақындықтары яки ру атауларына қарай олардан риуаят ... ... ... ... бір ... ... Міне осы жолмен
жарыққа шыққан дүние «муснәд مسند» деп аталады. Қазіргі таңда бұл ... ... ... 281 ... ... және 2767 ... қамтыған Әбу
Дәуіттің «муснәды» кітапханаларда бар. Бұл ... ... ... ... 40000 ... жуық хадисті қамтыған имам Ахмет ибн ... ... ... ... қарай дүниеге келген еңбектердің басқа бір түрі ... деп ... ... сахаба, өлке және ... ... ... ... Бұл ... жазылған еңбектердің ең мәшһүрі ғұлама
Табарани үш ... ... ... ... ... ... ... бір бөлімдерге, тақырыпқа байланысты жазылып отырған.
Оларды жалпы «мусаннаф المصنف» деп атайды. Мусаннафтың екі түрі бар. Олар:
Жамиғлар.
Жамиғлар сенімге, үкімдерге, сиярға, т.б ... ... ... дінге
қатысты хадистерді қамтиды. Имам Бұхари, имам Мүслим, имам ... ... осы ... жатады. Имам Бұхари мен имам Мүслим ... ... ... Ал имам ... имам Мүслим, имам
Тирмизи, имам Әбу Дәуіт, имам Нәсәии және имам ибн ... ... ... ... деп атайды. Бұлай аталуының себебі ... ... ... ... ... құлшылыққа қатысты үкімдер шығатын ... ... ... ең әйгілелері имам Әбу Дәуіттің сүнаны, имам Нәсәиидің
сүнаны, имам Тирмизидің сүнаны және имам ибн Мажәның сүнаны болып табылады.
Бұларды жалпы «әс-сунанул-арбағаالسنن ... » деп ... ... ... діні
2. Оливер, Мировые религиозные верования, стр. 14
3. Günay, Dinler Tarihi
4. Баранов, Большой арабско-русский ... ... ... діни ... ... Бұлұтай, Ата-баба діні
7. Языжы, Негізгі діни мағлұматтар,
8. Парсыша
9. العقيدة الإسلامية
10. العقيدة الإسلامية , Языжы, Негізгі діни мағлұматтар
11. العقيدة ... , ... ... діни ... ... ... ... словарь
13. Исаұлы, Құран кімнің сөзі?
14. ??
15. ??
16. ??
17. Атан, Пайғамбардың негізгі міндеттері мақ., ?
18. Günay, Dinler Tarihi, ... ... ... Günay???TDİA, I,
20. Көне өсиет,ЖаратылысI Günay, Dinler Tarihi
21. ???????//
22. ???
23. ??????
24. ... Harman, Zebur ... İslamda İnanç ... ІҮ, 518-519
беттер.
26. ????????
27. ???///
28. TDIA
29. TDIA
30. Bucaille, Tevrat, İnciller, Kur’an-ı Kerim ve Bilim, 9 бет.
31. ... Tevrat, ... ... Kerim ve Bilim, 10-12 ... ... Ғ, ... ... Kuzgun, Dört İncil, 198-199 бет.
34. Інжіл шариф
35. Киелі Кітап, Матай Інжілі, 4/23.
36. Киелі Кітап, Матай Інжілі, 24/14.
37. ... ... ... ... ... Harman, İncil ... TDİA, ХХІІ, 271 бет.
39. Harman, İncil мақаласы, TDİA, ХХІІ, 272 бет.
40. Kuzgun, Dört İncil, 189-191бет.
41. Kuzgun, Dört İncil, ... Harman, İncil ... TDİA, ... 272 ... Kuzgun, Dört İncil, 198-199 бет.
44. Bucaille, Tevrat, İnciller, Kur’an-ı Kerim ve Bilim, 90 ... Harman, İncil ... TDİA, ... 273 ... Harman, İncil ... TDİA, ... 273 бет.
47. Harman, İncil мақаласы, TDİA, ХХІІ, 273 бет.
48. Harman, İncil ... TDİA, ... 273 ... Harman, İncil ... TDİA, ХХІІ, 274 бет.
50.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркі мәдениеті. Қазақ философиясының және дүниетанымының қалыптасуына түріктердің мифологиялық ағымдарының әсері4 бет
Мұхаммед Пайғамбар14 бет
Мұхаммед Пайғамбар адамзаттың ардақ тұтар тұлғасы5 бет
Мұхаммед Пайғамбардың хадистері және оның маңызы23 бет
Пайғамбар24 бет
Пайғамбарларға иман6 бет
Пайғамбарымыз Мұхаммад (с.а.с) пайғамбарға деген терең сүйіспеншілік6 бет
Пайғамбарымыздың жұбайлары45 бет
Тұрмағамбет ақын шығармасындағы пайғамбарлардың жырлануы7 бет
Экофилді және экофобты діндердегі экологиялық мәселелер70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь