Көне түркілер

1. Кіріспе
2. Көне түріктердің жазба мәдениеті
3. Көне түріктердің әдебиеті
4. Көне түріктердің наным.сенімдері
5. Көне түріктердің уақыт туралы түсінігі
Ертедегі Қазақстан мен Орта Азия жеріндегі қазіргі қазақ, өзбек, қырғыз, қарақалпақ, тәжік, әзірбайжан, түркмен халықтарының негізін құрайтын түркі тілдес, түркі тектес жұрттардың әр-түрлі атулармен танылған, тарихта белгілі қағанаттары, алғашқы феодалдық мемлекеттері өмір сүрген «Ұлыс», «Қағанат», «Ел», «Әулет», «Орда» сияқты аттармен әйгілі олардың дербес салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, өзіндік мәдениеті болған. Осылардың барлығы түріктердің рухани мәдениетін құраған.
Ұзақ уақыт бойы еліміздің жазба мәдениеті тарихы тереңнен тарқатылмай, қазақтар үш-ақ әліпбиді: араб, латын және кириллицаны ғана білетін секілді ұғым қалыптасқанды. Бүгіндері түрік тілдес халықтардың жазба мәдениетінің тарихы тереңнен бастау алатындығы айқындалып, бабаларымыз бір емес бірнеше әліпбиді біліп, оны пайдаланып келгені белгілі болып отыр.
Түркілер қолданған алғашқы жазудың екі атауы бар. Сыртқы нұсқасына қарап «руникалық жазуы» деп аталса, алғаш табылған жеріне қарап «Орхон-Енисей жазуы» деп аталады.
Руна – бұл дыбыстық жазу, оның курсиві жоқ, жеке таңбалар бір-бірімен байланыспай жазылады. Фонетикалық жағынан алғанда руна жазуы түрік тайпаларының тіліне бейімделген, әрі дыбыстық ерекшелігін де дәл бере алады. Әрбір дыбыс бір немесе бірнеше таңба арқылы беріледі, руна жазуының кейбір таңбалары пиктографиялық сипатқа ие. Руна әліпбиінде аймақтық және хроникалық нұсқаларын есептегенде 40-тан аса таңба бар. Оқылуы оңнан соға қарай.
Руна жазуының таралу аймағы – Сібірдегі Енисей, Лена өзендері маңы, Моңғолиядағы –Орхон, Селенга, Онгин өзендерінің алқабы, Орта Азия мен Қазақстандағы – Талас пен Сыр, Ертіс пен Іле өзендері қойнауы болып саналады. Руна тектес жазулар Хазар мемлекетінің территориясы –Еділ мен Дон өзені бойы және Солтүстік Кавказдан табылды. Алайда руна жазуының бұл батыстық нұсқасының ірі тексттерінің табылмауынан сыры ашылмай, құпия күйінде қалып келеді.
Зерттеушілер руникалық ескерткіштердің таралу аймағының көлемі көне түріктердің сауаттылығы жағынан сөз қозғауға мүмкіндік береді.
1. Айдаров Ғ. Көне түркі жазуларынан материалдар. Алматы, 1966
2. Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Алматы: Санат, 1996.
3. Арыстанбеков И.Т. Қазақ әліпбиін өзгерту мәселесіне орай / Дипломатиялық жаршы, 2000.
4. АсановЖ. Латынға көшу баянсыз тірлік. ЕҚ, 2000. 27 желтоқсан,
5. Байтурсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
6. Кемеңгеров К. Бұрынғы езілген ұлттар. М., 1925.
7. Кызласов И.Л. Рунические письменности евразийских степей. М., 1994.
8. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тыся-челетий. Алматы: Рауан, 1992.
9. Саурыков Е.Б. Историй и дешифровка рунических писем, най-денных в Средней Азии // Поиск. 2000. № 4-5.
10. Солтобаев О . Табалдиев К. Рунические надписи в Кочкорской долине // Мээрим. 1998. №2.
11. Саурықов Е.Б. Көне түркі жазба ескерткіштері - ұрпақ қазынасы // Егемен Қазақстан. Алматы, 2001. 27 сәуір
        
        Жоспар
1. Кіріспе
2. Көне түріктердің жазба мәдениеті
3. Көне түріктердің әдебиеті
4. Көне ... ... Көне ... ... ... ... ... мен Орта Азия жеріндегі қазіргі қазақ, өзбек,
қырғыз, қарақалпақ, тәжік, әзірбайжан, ... ... ... ... ... ... тектес жұрттардың әр-түрлі атулармен танылған,
тарихта белгілі қағанаттары, алғашқы феодалдық ... өмір ... ... ... ... «Орда» сияқты аттармен әйгілі олардың
дербес салт-дәстүрі, ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін құраған.
Көне түріктердің жазба мәдениеті
Ұзақ уақыт бойы еліміздің жазба мәдениеті ... ... ... ... әліпбиді: араб, латын және кириллицаны ғана
білетін ... ұғым ... ... түрік тілдес халықтардың
жазба мәдениетінің ... ... ... ... ... бір емес ... ... біліп, оны пайдаланып келгені белгілі
болып отыр.
Түркілер қолданған алғашқы жазудың екі ... бар. ... ... ... ... деп ... ... табылған жеріне қарап «Орхон-
Енисей жазуы» деп аталады.
Руна – бұл ... ... оның ... жоқ, жеке ... ... ... ... жағынан алғанда руна жазуы түрік
тайпаларының тіліне бейімделген, әрі ... ... де дәл ... ... ... бір ... бірнеше таңба арқылы беріледі, руна жазуының
кейбір таңбалары пиктографиялық сипатқа ие. Руна әліпбиінде аймақтық және
хроникалық нұсқаларын ... ... аса ... бар. ... ... соға
қарай.
Руна жазуының таралу аймағы – Сібірдегі Енисей, Лена өзендері маңы,
Моңғолиядағы –Орхон, Селенга, Онгин ... ... Орта Азия ...... пен Сыр, ... пен Іле өзендері қойнауы болып
саналады. Руна тектес жазулар Хазар мемлекетінің территориясы –Еділ мен Дон
өзені бойы және ... ... ... ... руна жазуының бұл
батыстық нұсқасының ірі тексттерінің табылмауынан сыры ... ... ... ... руникалық ескерткіштердің таралу аймағының көлемі көне
түріктердің сауаттылығы жағынан сөз қозғауға мүмкіндік ... ... ... ... ... шолу жасай
отырып, көне түріктер мекендеген аймақтарда жазу-сызу ... ... ... ... ... кең ... және ... «кезбе
сауаттылардың» көмегінсіз жергілікті тұрғындар ... ... ... ... адам, мал, қой, жылқы есебін ағаш тақталарға жазып
отырғаны жазылады. Жазудың, жазба ... көне ... ... ... 176 жылы ... билеушісі Моденің Қытай еліне ... ... ... және ... ... ... күміс тостағандағы
жазу да көрсетіп отыр. Б.з.б. V ғасырдың сақ дәуірінен қалған бұл күміс
тостағандағы жазу ... көп ... ... Дегенмен, осы сақ
жазуының негізінде, әрі оның көне ... ... ... қарап, белгілі түріктанушы ғалым ... ... ... Түік ... тайпалар бұдан 2500 жыл бұрын әліпбиі бар, жазуды білген
және кеңінен қолданған.
2) Көне түрік руна жазуы арғы ... 1500 жыл бойы яғни ... ... бастап б.з. X – ғасырына дейін қолданған төл жазуы.
Сөйтіп, көне түрік тайпаларында әліпбиі бар жазу тек V ... ... ... ... бойы ... болжам ескіріп қалды. Көне түріктер
руна жазуын құлыптастарға, ... ... үй ... өз ... ... ... ... жыл), «Білге қаған»(735 жыл) және
«Тоныкөк»(716 жыл) жырлары тасқа қашалып жазылған ... ... ең ... әрі көне ... ... ... жазған аса құнды,
бірегей жәдігерлер болып табылады.
Сыртқы пішіні пирамида тәрізді Күлтегін Ескерткішінң биіктігі – ... ені – 1,24 метр және ... – 0,41 метр ... Күлтегін
ескеткішінің негізгі бетінде 40 жол жазу бар, ал сол жағындағы ... 13 жол сол ... ... ... ... жырында түрік халқының ата-бабалары туралы, елге ерен
істерімен ... ... ... Қапаған, Білге қағандар және қолбасшы
Күлтегін жайлы, ... ... ... айтылады. Жырдың авторы – Йолыг
Тегін жырдың басты идеясы етіп халық бірлігін алған. Ел бірлігі арқасында
бастыларды ... ... ... жазады. Бүгінгі
ұрпаққа үлкен өнеге боларлық бұл тарихи ескеткі, өкінішке орай 1961 жылы
үстіне найзағай ... күл – ... ... Бұл ... ... тек орнв ғана ... қағанға қойылған тасескерткіштің ұзындығы – ... ен ... ... – 0,72 ... Сырт ... көркемдік нақышы жағынан да,
мазмұны жағынан да, Білге қаған ескерткіші Күлтегін ... өте ... ... екі ... ... ... жазылған. Біреуінің биіктігі
-1,7 метр, екішісінің биіктігі – 1,6 метр болады. ... ... ... ... екінші тасқа 37-62-ке дейінгі жолдар түсірілген.
Жырдың авторы Тоныкөктің өзі деген болжам бар. Бұл жырда түріктердің
табғаштарға ... ... ... кейін бас қосып жауға қарсы
тұрғандығы, ... ... ... ... ... ... ... жазылады.
Руна жазуы ескерткіштерін алғаш рет ... жж. ... ... және Ф.И. ... ... тапғқан болатын. Ал 1889
жылы орыс ғалымы Н.Я. Ядринцев Солтүстік Монғорлиядағы Орхон өзені ... ... мен ... ... ... ағайынды Д.А. және ... 1897 жылы ... ... ... ... ... ... Елтеріске, Білгеге кеңесші болған, ... ... ... ... ескерткішті табады.
Руна жазуы әліпбиінің ... 1893 жылы ... ... ... салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгельм
Томсен(1842-1927) ашқан еді. Осы Вильгельм Томсен құпиясын ... ... ... В.В. ... ... ... ... жылы орыс тілінде жариалайды, ал Томсеннің өзі жасаған аударма неміс
тілінде 1895 жылы жарыққа шығады.
Содан бері руна ... әр ... ... ... ... ... ... VIII-IX ғасырлардағы қағазға жазылған нұсқаларын Шығыс
Түркістаннан XX ғасырдың бас кезінде ұйымдастырылған археологиялық топтар
тапты. Көне руна ... ... мен жеке ... ... ... мен ... ... үлкен жинағы Берлинде, Неміс
ғылым академиясында, В.В. Радлов, С.Е. Малов,А.А. Дьяков, Д.А. Клеменц,
т.б. жинаған олжалар Санкт ... ... ... ... ... ... қолжазбалар Лондонда, Британ Ұлттық Музейінде, француз
түрктанушысы П.Пельо жинастырған ... ... ... кітапханасында,
бірнеше жақсы сақталған парақтар Стокгольм ... ... ... ... музейінде, сосын жапон ғалымы С.Отани басқарған
экспедиция олжалары Киота музейінде сақтаулы тұр.
Руна ... ... ... VI ғасырда басылып шығарыла бастады деп
есептеледі. Көне түрік ... ... ... ... ... ... 583 жылы
жазылған «Нирванасутра» деп аталады. Дегенмен С.Е. Малов сияқты ғалымдар
түрік тілінде шыққан «Хуастуанифт» V ғасырда жазылған деп ... ... ... VIII-IX ғасырларға жататын кітаптардың
көбі ксилографиялық(ағашқа ойып басу) әдіспен жазылған.
Ал руна тілінде қағазға алғаш жазылған кітап – «Ырқ бітік» деп ... ... жоқ, тек бас ... «Бұл біліктілік кітабы жақсы» ... Екі ... ие ... ... ... пен ... деген екі
сөз) зерттеушілер алғаш ... деп ... ... ... кітабы» (орысшы «Книга гадании») деген атауға ие болған. Кітап
бүктелген 29 ... ... ... 13,2*8см, тексті 108 жолдан, 65
бөлімнен тұрады, оның әр қайсысы «бұл жақсы» немесе «бұл ... ... ... ... ... жазу стилі – орхон жазуы. Кітапты
мазмұны бойынша 4-ке бөлуге болады:
1) Адамдар мен жануарлардың тылсым-тіршілігі ... ... ... ... және ... ... Табиғатты суреттеу
4) Міез-құлық жайлы нақыл сөздер
Руна тілімен жазылған көне түріктердің мақал-мәтелдерінің жинағы ... ... ... ... храмнан табылды. Мысалы: «Айламен
арыстанды да аулайды, ал күшпен тышқанды да аулай алмайсың», ... ... ... адам ... ... сөзі – мөр басқан құжатпен тең».
Миданнан, Дуньхуаннан табылған құжаттар арқылы біз руна жазуын әскери
салада да қолданғанын ... ... ... ... ... жеріне қарай былай
бөлуге болады:
1) Моңғолия жерінен табылған ескерткіштер. Бұлар ... ... деп ... және ... ... Толы ... ... Енисей өзені аңғарынан табылған ескерткіштер. Бұл ... және ... ... тағы ... бөлінеді. Бұл топқа 150-
ден аса үлкенді-кішілі құлыптастардағы, жартастардағы, алтын, күміс
ыдыстардағы және ... ... ... Лена – ... ... ... ... мен тұрмыстық
бұйымдардаға жазылған оқылуы қиын 16 қысқа жазуды топтайды.
4) Алтай ... ... ... ... ... ... және ... жазу кіреді.
5) Шығыс Түркістан ескеркіштер тобына Турфандағы ескі ... төрт ... ... екі ... Миран мен
Дуанхуаньнан табылған қағазға жазылған бірнеше ірі тексттер ... ... жазу ... Орта ... ... тобы. Оған жетісу, Талас аңғарларындаға
құлыптастардағы, ... ... ... ағаш
таяқшалардағы ұзын саны 12-дей болатын жазулар кірсе, Ферғанадан
табылған ... мен ... ... ... 17 ... ... ... табылған теріге жазылған құжаттар да осы топқа
жатады.
7) Шығыс ... ... Бұл топ тағы ... ... және ... деп бөлінеді. Тұрмыстық заттардағы азды-
көпті майда жазулардан құралған.
Сонымен қатар көне руна жазулары жанры ... ... ... ... үгіттеу жанрында жазылған жазбалар.
2) Құлыптастық лирика. С.Е. Малов бұны көне ... ... ... деп ... ... жазуда кейіпкердің аты, шені,
жасы, басынан кешкен оқиғалары баяндалады, сонымен қатар марқұмның ... ... ... ... жазылады.
3) Жартастардағы, үй қабырғаларындағы келте жазулар.
4) Магиялық, діни және әдеби тексттер.
5) Тұрмыстық заттардғы: айна, ыдыс, теңге т.б. ... ... ... зат ... аты, ... ... ... түскен жазбалар.
Көне түрік руникалық ескерткіштерінің тарихи-саяси және хронологиялық
топтасуы:
1) Шығыс Үрік қағанаты ... ... Оған ... ... ... және Алтай ескерткіштері жатады.
2) Қырғыз қағанаты кезінде ... ... ... ... ... ... жазбалары жатады.
3) Курыкан тайпалық одағы кезеңіндегі VIII-X ғасырлардағы Лена –
Байкал жазулары.
4) Батыс Түрік қағанаты кезеңіндегі ескерткіштер. (VIII ... ... ... ... мемлекеттерінің IX-X ғасырлардағы
ескерткіштері. Қағазға түскен тексттер.
6) Хазар қағанаты, Кавказ, Шығыс Европалық ... ... ... жазылған деген болжам бар).
Бұл руна ескеркіштері -ұйғыр, соғды, мани ... ... ... ... тілдес халықтардың ежелгі әдеби ескерткіштерін тарихи ... ... ... т.б. ... ...... қатысты түйінді
мәселелер аз емес. Соның бірі – ... ... ... дәуірін айқындау.
Италяндық ғалы А.Бомбачи түріктер ... ... ... (X
ғасыр) кезең түрік әдебиетінің ең көне кезеңі деп аталады. Көне түріктердің
ауыз әдебиеті кейіндері пайда болған жазба әдебиетке нәр беріп, оның ... ... ... берді. Орхон жазуларында ауыз әдебиеттің үлгілері
аз кездеспейді.
Көшпелілер тек материалдық мәдениетті ған емес, сол сияқты рухани
мәдениетте де, ... ... ... ... ... көрген емес.
Көшпелілер жыр – аңыздың екі жанрын: батырлар жыры мен жын-пері хикаяларын
жасаған.
Мұның ... де ... ... ... олар ... ... ... қабылдап, өздерінің сезім-түйсіктерін білдірген.
Түрік тайпаларының наным-сенімдерінен ... ... ... ... тартысы аңғарылады.
«Фольклордың кейбір элементтерін, ... ... де ... ... ... ... Л.Н.Гумилев. Л.Н.Гумилев
алтайлықтардың «Сай-Солонгқа көмекке келген Ирбис-бурканның өзі ... ... ... ... мен ... дүниеге өзім шықтым»,- деуі көне
түріктердің шығу тегі туралы ... ... ... ... ... әрі: Раши-ад-Дин де ... шығу тегі ... олар ... айдап кіргізіліп, одан шыға алмаған еді. Сосын олар жартас
түбіне отындарды үйіп, от жағады. Ал тау ... ... ... ... де, ... пайда болады, сол тесіктен түріктер жарық дүниеге шығады.
Мұндағы варианттар ... ... ... ... ... ... құтқарып, оның қарындасына үйленеді, сөйтіп ағайынгершілікпен
бірге өмір сүреді. Осы аңыз сол ... ... ... ... ... ... ... -деп ой түйеді автор.
Түрік әлемінің ең биік жетістігін белгілі қазақ ... оның ... ... ... деп ... ... жазбалар
мифологиялық сюжеттерге ғанаемес, сонымен қатар тарихи оқиғалар да негіз
боды.
Орхон жырлары ... ... ... ... ... ... Бұл жырларды қазақ эпосы үлгілерімен, қазақ жыраулары
шығармаларымен ... ... ... нәтижесінде әдебиеттанушы
ғалымдарымыз көне түріктердің ақындық, шешендік, даналық, көркем ... ... ... ... үздіксіз жалғасты деген
тұжырым жасап отыр.
Көне түріктердің діні, наным – сенімдер және ... ... ...... ... діни ... Ол бір құдайды моцындайды. Тәңірге табынудың идеялық негізі –
табиғат заттары мен ... ... деп ... болып табылады.
Тәңіршілдік сана әр заттың иесі, жаны бар деп пайымдайды. Тәңірге ... дін ... ... космологиялық түсініктер мен идеялардың
жиынтығы ретінде, ... ... ... етумен пайда болды. Тәңірге
сенудің терең тарихи тамырлары бар. Ол ... дін ... ... ... «Тәңірі» атауының шығу тегі ғұндардың «ченли» және қытайдың ... ... ... сөздерімен байланыстыра қарастырылады. ... ... ... ... ол – рух, ... иесі ... ... болған. Бұл сөздердің барлығы –аспан, мәңгі
көк аспан дегенді білдіреді.
Қоршаған орта, ... ... ... тайпаларының тұрмыс тіршілігінің
көзі ретінде маңызды рөл атқарды, бұған қоса ... ... ... ... ... ... климаттық жағдайларға тәуелді болды. Сондықтан да
көне түріктердің діни наным-сенімдері табиғатқа ... ... ... түрік дәуірінің өне бойында Тәңірге табынушылық бүкіл Евразия
көшпелілері арасына ... көк ... қара жер, ... ... адам ... ... Күлтегін жырындағы жыр жолдары көне түріктердің Аспан және адам
бір мезгілде жаралды деп түсінгендіктерін меңзейді.
Көне түріктер мифологиясындағы ең ... ... бір ...... және ... білдіретін Тәңірі бар. Тәңірі көне түріктердің түсінігі
бойынша бірнеше сипатқа ие: а) ... яғни ... ... ... ... ... б) жазалаушы қызметін де атқарады. Осы
политеистік мәнде Әңірі аспанда, ... суда тау мен ... ... ... ... ... «Көк тәңірі», «Жер тәңірі», «Аң тәңірі», «Су
тәңірі», «Құс тәңірі», деген ұғымдар сол көне түріктерден ... ... сөз ... ... сөзі ... ... «билеуші»,
деген мағынаны білдіреді.Көне түркі халықтар түсінігінде Тәңірінің мекені –
көк аспан, сондықтан аспан ... ... ... деген. Сондықтан көне
түріктердің құдайлар пантеонында да бірнеше ... ... ... олардың
саны қанша екенін айту қиын. Солардың қатарында адамдарды қайта тірілтішу
Тәңірі – Иоштар болып саналған. Көне ... ... ... ... құдайы - Жол тәңірісі болды. Көне түріктер Жол ... ... деп ... «Ырқ бітікте» Ала атты жол тәңірі және Қара атты
жол тіңірі ... ... ... «Ырқ ... кітабындағы бұл
мәліметтер көне түріктердің түсінігінде екі қарама-қарсы – ... ... ... ... ... көк құдаТәңіріден кейін екінші орын алатын – отбасының
қамқоршысы әйел құдай Ұмай болған. Көне ... ... ... ... ... ... бар: «Бізді дәйім жебеп жүрген Тәңірі
ием, Ұмай анам мен жер-суым». Көне ... ... ... сөзі ана ... ... ... ... Тәңірі аспандағы ер рөлінде
көрініп, Ұмай – жер-ана болып ... ... ... ... ... ... Тәңірге, анасы Ұмайға теңестіріледі.
Көне түрік жазба ескеркіштерінде адамдарға ажал ... жер ... ... ... жайлы айтылады. Ол әрбір адамның жанын алып, өмірін
қысқартатын құдай бейнесі ретінде ұғынылған.
Өлген ... ... ... дами келе өлік туралы түсінікті дараландыра
түсіп, аруақ ұғымын туғызады. Сөйтіп ата-баба рухына табыну пайда болады.
Адамдар мен ... ... ... ... ... ... топ шамандар болды. Шамандар көне түріктердің қоғамдаық өмірінде
маңызды рөл атқарған.
Шаман атауын көне түріктерге дейін ... ... ... ... ... аяғына қарай ғұндарда шамандар болды деп мәлімдейтін ... куә бола ... ... ... ... «ву» деп ... ғұн шамандары «Жер рухына» құрбандық шалатыны туралы айтылады.
Сондай-ақ ғұн жауынгерлеріне шамандар магиялық ... ... ... ... ... ... шыққан жас әйел шаманның ... ... ... ... еткенін және олардың найзағай
түскен жерге құрбандық шалып, ... ... ... ... ... ... тибет, мңғол, түрік тайпаларына
тән дейді. Ғалым одан әрі: «Шаман діні Түрік ... ... ... туып
қалыптасқан жоқ... Шамандақ Ұмай түрінде келіп, VII-IX ... ... ... оның басы ... болғанымен, нағыз иелер – Қорқыт ата,
Бабай түкті шашты Әзіздер болған еді. Бұл ... Сыр ... ... ... - деп ... түріктерге қайдан келген деген мәселеге Ә.Қоңыратбаев былай
жауап береді: «Рас, шаманизм буддизмің бір ... ... ... Үнді ... Тибет пен Қытайға, содан соң моңғолдар мен
Түріктерге ... ... ... тағы бір ... Л.П. Потапов бұған қарсы
мынадай уәж ... ... ... дінінде үндістерге жануарларды союға,
қан ... ... ... тиым ... Сондықтан шамандық Үнді елінен
келді деген дұрыс емес».
Француз ғалымы М.Элиада өз еңбегінде (Шаманизм және оның жүзеге ... ... көне ... түріктерде шамандық дін ретінде болды
десе, екінші бір ... ... ... Ру ... ... түріктерінің діні» (Париж, 1962) деген кітабында ... ... ... ... шығарады.
Қазіргі таңда бұрынғы атеистік ұғымдардан санамыздың азат етілуі,
ой еркіндігі ... ... ... дін бар ма, бар ... оның ... деген сұрақтар төңірегінде мықтап ойлануды, бұрынғы кеңестік дәуірдегі
исламға дейінгі наным-сенімді байыбына бармай шамандық ... ... сын ... ... ... етіп ... ... шаман деген не
құдай, не пайғамбар болған жоқ, - деп ... ... ... ... ... ... қазақ ғалым Ғ.Есім.
Шаманизмнің дін емес, жеке іс-әрекет екенін кезінде айтқан ... әлі ... ... жалпыға бірдей қабылданған анықтамасы
жоқ. Зерттеуші В.Н. Басилов шаманды адамдар мен ... ... ... ретінде түсіндіреді. Көне дәуірдегі түріктердің шамандар жайлы
нанымы осы ұғымға саяды.
Жануар әлемі мен адам бірлігіне деген ... ... ұғым ... Көне түріктерде қасқыр түріктердің ата-бабасы ретінде басты ... ... Осы ... де, ... ... ... «Көк ... атаған.
«Көк құрт» деген атау «көк аспаннан келген құтқарушы» дегенді білдіреді.
Бөрінің құтқарушылық миссиясы көне түрік ... ... ... ... Көне ... ... ... туралы
ежелгі аңыздар қытай жылнамаларында кездеседі. Онда:
«Түріктердің арғы бабаларын Линь мемлекетінің ... ... он бір ... бала ғана аман ... ... бала жас болғандықтан
аяп, аяқ-қолын шауып, көлге ... ... Бұл ... оны қасқыр қаншық
тауып алып, аяп кетіп, ет беріп асырай бастайды. Мұны ... ... да, ... да ... ... ... Алайда қасқыр баланы алып,
Алтай тауларындағы бір үңгірге ... Осы ... ... ... он ... ... бірінің аты Ашина, яғни «бөрі» ... ... ... ... түсіп, тайпа көсемі болады.»
Н.Я. Бичурин келтірген келесі бір аңызда қасқырға байланысты былайша
әңігімеленеді.
Ғұндар көсемінің екі сұлу қызы ... ... ... ... ... көк ... бағыштауды ұйғарыпты. Сөйтіп жапан түзде үй тұрғызып, сол
жерге қыздарын орналастырып, көктен қыздарын алуды сұрайды. ... сол үйді ... ... жүрген қасқырға күйеуге шығып, ұл табады.
Одан тараған ұрпақ көбейе келе бір мемлекет болыпты: сондықтан да бұл жерде
адамдар қасқырдың ұлығанындай ... әнді ... ... ... ... түп ... осы ... қасқырдан туған ұлы болып саналған.
Зерттеуші Л.Н. Гумилев бұл қытай жылнамаларында келтірілген ... ... және ... жүйе ... деп жорамалдайды. Бөрі бейнесі
мифологиялық сюжет ... ал ... ... ... ... ... баруында тарихи шындық бар дейді.
Бөрінің құтқарушы ретіндегі рөлі ... ... ... ... ... халқының ақ қасқыр туралы аңыз әңгімесінде де бар.
Көне түріктердің наным-сенімінде бөріден өзге де ... ... рөл ... құс культі көне түріктер арасында кең таралған және ... ... ... ие болған. Қазақ халқы әлі күнге дейін аққу құсын
киелі саналады. Сондықтан оны ату және етін жеу ... ... деп ... В.Н. ... ... деп жазады: «Жоғарғы» ... ... ... құс ... ... шамандық атаулыға тән құбылыс,
аққу мен қыз шаманның аспан әлемін шарлауына жәрдемдесетін рухтары болып
есептеледі және бұл ең ... ... ... ... ... ... ерте ... алатынын Обь өзені
бойындағы неолитік ер адам моласынан ... ... бас ... ... ... 1954 ж. ... ... – 5 қорғанынан(таулы Алтайдағы)
шыққан киізден жасалған төрт аққу ... және ... ... ... ... шығу – тегі туралы аңыздарда олардың бір тармағы
өздерінің арғы ... ... ... ... ... ... Алтайды мекендеген қу деген ат алған тайпалар ... Г.Е. ... ... қу деген сөзі аққу деген мағынаны білдіреді. ... ... ... түріктер өздерін қазір де «қу-кісі» деп атайды, Бұл
«Аққу өзені бойы ... ... ... ... деп ... ... даусы – жаратылыстағы құлаққа әдемі естілетін ең
сұлу үннің ... ... аққу ... аққу құс, оны ... атып
өлтірмейді, ... тарихи заманда аққу түркі тайпаларының бір тотемі болуы
тиіс», - деп ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еместігі баршаға аян.
Көне түріктердің уақытты белгілеу жүйесі олардың жазба ... ... ... ... 24 ... тәулік түсінігі болғанымен,
күн мен түнді айырып, бөлек санаған.
Түндер ерекше жағдайда, мысалы, түнде болған маңызды оқиғаны ... ... ... ... Чу әулеті жылнамасында түріктердің жыл санауы жайлы: «Олар
уақытты көгерген шөптің шығуы бойынша есептейді және жылдың ... ... ... - деп ... от» деп ... ... ... шөпті атаған. Осы жас от шыққанда
мал төлдейтіні байқаған малшылар «бірінші, екінші, үшінші...жас от» деп мал
жасын айыратын болған. Андолы түріктері әлі ... ... ... жас ... оған үш ... (us yasinda) ... ... Адам баласы жасы әрине,
жылдың кез келген мезгілінде тууы мүмкін болғандықтан, адам жасын жасыл
желеңмен ... ... ... көне ... жыл бас ... адамның неше жыл жасағаны, қанша жыл басын, көктемді қарсы
алғанымен өлшенеді.
«Мен, Төп-аапа, 15 жасымда ... ... ... ... 67-де, ... тас ... болды», - деген Енисей ескерткіштеріндегі
жазу немесе «Күлтегіндегі»: «Інім Күлтегін жеті жаста қалды. Он жеті ... ... ... бағына інім Күлтегін ер атанды» - деген жолдар көне
түріктер өздерінің жас ерекшеліктерін ... ... ... ... 1 және 2 ... текстінде: «Апам мені он ай бойы
көтерді. Мен ұл ... ... Мен ... ... ... - деленеді. Көне
түріктердің есептеу жүйесінде шаққанда он ай, яғни жаңа айдың он рет ... ... ... айға ... ... болған. Мұнда ешқандай қателік
жоқ. Жоғарыда келтірілген мәліметтер көне түріктердің жүктілікті айдың
қаншаға ... ... ... ... ... он екі жыл уақытты мүшел деп атаған. Мүшелдегі жылдар
12 түрлі хайуанның: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, ... ... ... тауық, ит, доңыз атымен байланыстырыла саналған.
Мүшелдің шығуы мен дамуын арнайы зерттеген француз ғалымы Э.Шванн (1865-
1918) өзінің ... он екі ... ... (1906) атты ... ... ... тапқан түріктер деп қорытынды жасаған.
Қорытынды
Батыс пен Шығыстың арасын ... ... ... ... ... ... ... терең, айшықты салт-дәстүрі бар өзгеше дала мәдениетінің
негізін салған көне түріктердің рухани әлемі аса ... Бұл ... ... ... ... пікірлер, түрлі көзқарастар,
болжамдар аз емес.
Евроцентристік көзқарасты жақтаушылар көне түріктер ерекше діндар
болмады, саудаға да бейімді емес, ... төл ... ... ... ... көшіп-қонып, табиғатқа тәуелділікке түскен ...... ... ... жоқ қоғам дейді. Алайда Орта Азия мен
Оңтүстік ... ... ... зерттеу жұмыстарының
нәтижелері көшпелілер «адамзаттың арамтамағы» деген үстүрт ... ... ... ... ... берді.
Төрткөл дүниенің түкпір-түкпіріне тарап кеткен бүгінгі 160 миллиондай
түрік тілдес ... түп ... көне ... ... ... жарқын беттері болып табылады.
Пайдаланылған әдеитеттер тізімі.
1. ... Ғ. Көне ... ... ... ... ... Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Алматы: Санат,
1996.
3. Арыстанбеков И.Т. ... ... ... ... орай /
Дипломатиялық жаршы, 2000.
4. АсановЖ. Латынға көшу баянсыз тірлік. ЕҚ, 2000. 27 ... ... А. Тіл ... ... ... Кемеңгеров К. Бұрынғы езілген ұлттар. М., 1925.
7. Кызласов И.Л. Рунические письменности евразийских степей. М., 1994.
8. ... С.Г., ... Т.И. ... ... ... ... Рауан, 1992.
9. Саурыков Е.Б. Историй и дешифровка рунических писем, ... ... Азии // ... 2000. № ... ... О . Табалдиев К. Рунические надписи в Кочкорской долине
// Мээрим. 1998. №2.
11. Саурықов Е.Б. Көне ... ... ... - ... қазынасы //
Егемен Қазақстан. Алматы, 2001. 27 сәуір

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркілердің жазба мәдениеті13 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
Ежелгі Қазақстандағы діни – философиялық аспектідегі негізгі ілімдер48 бет
Исламияттың Түркістанда таралуы және Иран мәдениеті29 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Көне Түркі мәдениеті (VІ-ІХ ғғ.)87 бет
Наурыз — халық мейрамы6 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Орыс жылнамаларындағы түркі текті есімдердің әлеуметтік мәні мен тарихи-этимологиялық сипаты3 бет
Оғыздар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь