Нарық және иерархия

1. Кіріспе: Нарық түсінігі, нарықтық қатынастардың теориялық
негіздері.
Нарықтың құрылымы,түрлері, даму кезеңдері ... ... ... ... ... ..3

2. Негізгі бөлім:

2.1. Нарықтық механизмнің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
2.2. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
2.3. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
2.4. Нарықтық экономиканың үлгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.5. Нарық экономикасының «идеалдық» моделі ... ... ... ... ... 22
2.6. Нарық инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23
2.7. Нарық экономикасының әлсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27


3. Қорытынды:
Нарық экономикасының қазіргі көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28

Қолданған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Нарық - өте күрделі, көптеген құрылымы бар ұғым. Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның атқаратын қызметтері арқылы ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден тұтынушыларға қозғалысын қамтиды: бір жақтан өндірушілер, басқа жақтан, тұтынушылар арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгінеді. Бұл бір жақтан, өндірушілерді ажыратады, еңбек әрекеттеріне сәйкес оларды бір – біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында тұрақты функционалдық қатынастар туады. Бірінші жағдай әр өндірушілердің шаруашылық жүргізуде экономикалық жекеленуіне, тәуелсіздігіне ұласады, сөйтіп нарық қатынастарының субъектілерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды. Екінші жағдай, тауарларды сатып алу – сату эквиваленттік негізде жүріп отыратын айырбастар процестеріне айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің нарық қатынастарының субъектіне айналуының экономикалық шарты материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім өндіруді және оны өткізуді, шығындарды өтеуді, өндірісті кеңейтуді және жетілдіруді – барлығын өз еркімен дербес шешеді. Тауар – ақша қатынасы жағдайында айырбас процестері нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмұны неде? Экономикалық әдебиетте бұл сұраққа жауап бірдей емес. Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы және сатып алушы болып бір – біріне тауып кездесетін жері. Неоклассикалық экономикалық әдебиетте жиі қолданылатын нарыққа анықтаманы француз экономисі А.Курно (1801 – 1877 жж.) мен экономист А.маршалл (1842 – 1924 жж.) береді. «Нарық заттар сатылатын және сатып алынатын белгілі нақты нарық алаңы емес, ол сатып алушылар мен сатушылардың бір – бірімен өте еркін жағдайда келісімге келетін, кез келген жалпы аудан; еркіндік сонда-бірдей тауарлардың бағасы көп ұзамай тез арада теңеледі». Бұл анықтама айырбастың еркіндігі мен бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын экономисі У. Джевонс (1835 – 1882 жж.) нарықтың критериі деп сатушылар мен сатып алушылардың арасындағы өзара қатынастардың тығыздығына назар аударады. Бұның айтуы бойынша, тығыз іскерлік қатынасқа түскен және қандай болмасын сондай тауралар туралы келісім жасасқан кез келген адамдардың тобы, нарық болады.
Нарықтың мәнін анықтағанда, оның екі жақты мағынасы бар екендігін бастау керек. Біріншіден, нарық (маркет) деген түсінік өзіндік мағынада өткізу деген түсінік, бұл айырбас, айналыс сферасында орын алады. Екіншіден, нарық - өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерін қамтитын, адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесі.
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». Алматы – 1998 жыл.
2. Б. Мәдешев.«Нарықтың экономика теориясына кіріспе ».Алматы – 1995 жыл.
3. Ә.Н. Нысанбаев.«Нарық және адамның орнықты дамуы». Алматы – 1996 жыл.
4. Б. Жүнісов, Ұ. Мәмбетов, Ү. Байжомаров.«Нарықтық экономика негіздері».Алматы – 1994 жыл.
5. Ә. Әділханов.«Нарықтық экономикаға көшу». Алматы – 1995 жыл.
6. Мамыров Н.К, Күлеев Ж.А, Сұлтанбекова Г.К. «Микроэкономика». Алматы, Экономика – 1997 жыл.
7. И.О. Волкова, В.К. Скляренко. «Экономика», учебное пособие.
Москва – 2000 год.
8. С.С Мәуленова, С.Қ. Бекмолдин, Е.Қ. Құдайбергенова. «Экономикалық теория». Алматы – 2003 жыл.
9. М.Кәрібаев. «Нарықтық қатынастарды қалыптастыру сәтті қадамы». Заң газеті, 26-Мамыр – 2001 жыл.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Тақырыбы: «Нарық және иерархия»
Орындаған:
Қабылдаған:
Алматы қаласы – 200 жыл
Жұмыс жоспары:
Жоспары:
1. Кіріспе: Нарық түсінігі, нарықтық ... ... ... даму
кезеңдері......................3
2. Негізгі бөлім:
2.1. ... ... ... ... мәні ... Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және
түрлері................................................................
.................................13
2.4. ... ... ... экономикасының «идеалдық» моделі....................22
2.6. Нарық
инфрақұрылымы.......................................................23
2.7. ... ... ... ... ... ... - өте күрделі, көптеген құрылымы бар ұғым. Жалпылама тұрғыдан
алғанда нарықтың мәні оның ... ... ... ашылады.
Экономикалық байланыстар өнімдердің өндірушілерден ... ... бір ... ... басқа жақтан, тұтынушылар
арасында көп түрлі айырбас жүріп отырады.
Осындай айырбас процестері қоғамдық еңбек бөлінісімен белгінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бір –
біріне оңашаландырады. Екіншіден, олардың арасында тұрақты функционалдық
қатынастар туады. Бірінші жағдай әр ... ... ... ... ... ... сөйтіп нарық
қатынастарының субъектілерінің қалыптасуының экономикалық негізін құрайды.
Екінші жағдай, тауарларды сатып алу – сату ... ... ... ... ... айналады. Нәтижесінде, жабайы өндірушінің
нарық қатынастарының ... ... ... шарты
материализацияланады, өндіріс тауарлық өндіріске айналады. Өндірушілер өнім
өндіруді және оны өткізуді, шығындарды ... ... ... ...... өз еркімен дербес шешеді. ... – ақша ... ... ... нарықтық қатынастар формасын алады.
Осы қатынастардың мазмұны неде? Экономикалық әдебиетте бұл ... ... ... Оның ең жабайысы: нарық адамдардың сатушы және ... ... бір – ... ... ... ... Неоклассикалық экономикалық
әдебиетте жиі қолданылатын нарыққа анықтаманы француз ... ... – 1877 жж.) мен ... А.маршалл (1842 – 1924 жж.) береді. «Нарық
заттар сатылатын және ... ... ... нақты нарық алаңы емес, ол
сатып алушылар мен ... бір – ... өте ... ... ... кез ... ... аудан; еркіндік сонда-бірдей тауарлардың бағасы
көп ұзамай тез ... ... Бұл ... айырбастың еркіндігі мен
бағаның белгіленуі нарықтың басты критериі деп көрсетілген.
Ағылшын экономисі У. Джевонс (1835 – 1882 жж.) ... ... ... мен ... алушылардың арасындағы өзара қатынастардың тығыздығына
назар аударады. Бұның айтуы бойынша, тығыз іскерлік қатынасқа түскен ... ... ... ... ... ... жасасқан кез ... ... ... ... ... ... оның екі ... мағынасы бар екендігін бастау
керек. Біріншіден, нарық (маркет) деген түсінік ... ... ... ... бұл айырбас, айналыс сферасында орын алады. Екіншіден, нарық
- өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну ... ... ... ... ... ... Бұл ... әр алуан
формаларн, тауар – ақша байланыстарын, қаржы – ... ... ... ... іс - әрекеттердің күрделі ... ... ... ... мыналар жатады:
• Екі субъектің ... ... ... ... және экономикалық басқа құрылымдарды жалға ... ... ... биржасы арқылы жұмыс күшін жалдап пайдалану процесі;
• Шетел фирмалары мен бірлескен кәсіпорындардың айырбас процестері;
• Белгілі процентке ... ... ... ... ... қор, валюта биржалары мен басқа құрылымдардан тұратын, нарықтық
инфрақұрылымдардың іс- әрекет ... мәні оның ... ... ... Нарық мынадай маңызды
функциялар атқарады:
• Тауар өндірісінің өзін - өзі реттеу қызметі. Бұл мына жағдай арқылы
көрінеді: ... ... ... ... өздерінің өндіріс
көлемін көбейтіп, бағаны жоғарылатады. Нәтижесінде өндіріс қысқара
бастайды.
• Ынталандыру қызметі. Баға төмендегенде өндірушілер өндіруді азайтады,
сонымен ... олар жаңа ... ... ... ... ... арқылы шығындарды азайту мүмкіндігін
іздестіреді.
• Өндірілген өнім мен ... ... ... ... айқындау
қызметі. Бірақ бұл қызмет тек тапшылық жоқ өндіріс жағдайында жүзеге
аса алады: ... ... ... бар ... өндірісте
монополия болмағанда, бірнеше өндірушілер болып, олар өзара бәсекелес
болғанда.
• Реттеу ... ... ... ... ... және
айырбастағы негізгі микро – және макропропорцмялар белгіленеді.
• Шаруашылық ... ... өзін - өэі ... ... ... ... ... құралдар әсерімен қоғамдық өндіріс
экономикалық жағынан қолайсыз элементтерден айырылып отырады, және
соның ... ... ... әркелкі түрге, буындарға бөлініеді,
яғни дифференцияланады.
Нарықтың құрылымы өте күрделі ... және ол ... ... ... ... ... ... құрылымы мынадай
жағдайлармен белгіленеді:
• Меншік формаларымен ... ... ... аралас);
• Шаруашылық субъектілерінің әр түрлі формаларының экономикадағы үлес
салмағымен белгіленетін, тауар ... ... ... ... жеке ... кәсіпорындары,
т.б.);
• Тауар айналымы сферасының ерекшеліктерімен;
• Шаруашылықтың құрылымдық бөлімдерінің мемлекет иелігінен алыну және
жекешелендіру дәрежесімен;
• Осы елде ... ... ... ... ... ... ерекше қасиеттер береді. Құрылымы жағынан
нарықты мынадай критерийлері арқылы ... ... ... ... ... атқаратын экономикалық қызметі
бойынша:
- игіліктер мен ... ... ... ... ... ... ... нарығы;
- құнды қағаздар нарығы;
- жұмыс күщі нарығы;
Нарықтың көп түрлілігі кәсіпорындардың өзара әсер етуінің барлық жүйесіне
күрделі ... ... ... ... ... өткізілуін тікелей
айланыс негізінде жүргізуді, сату – сатып алудағы бейнелеп-есептеу ... сату – ... ... алмастыруды, шаруашылық байланыстарындағы
серіктестіктерді еркін таңдауды талап етеді. Осындай нарықтың құралдарына
тауар және қор ... ... ... коммерциялық орталықтар,
көтерме сауда орындары, және тағы басқарлар да жатады.
2. Нарықтарды тауарлық топтар бойынша жіктеуге болады:
- өндірістік қызметке ... ... ... ... ... тауарлар, азық – түлік тауарлар нарығы;
- шикізат пен материалдар және т.б. нарықтары;
Ауылшаруашылық шикізаттары нарығында азық – ... және ... ... ... ететін, ауылшаруашылық өнімдер
қоры жасалады. Тұтыну тауарлары нарығының қалыптасуы осы ... ... ... ... өсуін, сатып алушылық сұранысты
қанағаттандыру үшін бәсекелестіктің кең пайдалануын, ... ... ... Кеңістік (территориялық) критерийі бойынша мынадай нарықтар болады:
- аймақтар ішіндегі;
- аймақаралық;
- республикалық;
- республикааралық;
- халықаралық (әлемдік) нарықтар;
Осындай нарықтардың ... ... ... егемендігін
қамтамасыз етеді.
4. Бәсекенің шектелуі дәрежесі бойынша мынадай нарықтар болады:
- монополиялық;
- олигополиялық;
- салааралық нарықтар;
5. Нарық қатынастарының ... ... ... нарықтар болады:
- көтерме сауда нарықтары; Бұнда сатып ... мен ... ... және ... ... ... ... сауда нарықтары; Бұнда сатып алушылар – жеке азаматтар.
- ауылшаруашылық өнімдерін мемлекеттік сатып алу нарықтартары; ... ... ... сатушылар – ауылшаруашылық өнімдерін тікелей
өндірушілер: совхоздар, колхоздар, фермерлер, ... және ... ... ... сақтау жағынан мынадай нарықтар болады:
- заңды, ресми нарықтар;
- заңды емес, «көлеңкеленген» нарықтар, және ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
7. Тауарлар мен қызметтер нарығы. Бұл топқа жататын нарықтар:
- ... ... ... – азық-түлік және азық-түлік емес
тауарлар нарығы;
- ... ...... көлік, коммуналдық қызметтер:
- тұрғын үй және өндірістік емес ғимараттар нарығы;
8. ... ... ... ... жататындар:
- жылжымайтын мүліктер нарығы;
- еңбек құралдарының;
- шикізат пен материалдардың;
- қуат ресурстарының;
- пайдалы қазбалар нарықтары;
9. Қаржылар нарығы:
- капиталдар нарығы немесе ... ... ... ... құнды қағаз нарықтары – акциялар, облигациялар, опциондар, варианттар,
және фьючерстік контрактардың және т.б.
- валюта – ақша нарықтары;
Интеллектуалдық ... ...... ... табулардың,
информациялық қызметтердің, әдебиет және өнер еңбектерінің нарықтары.
Жұмыс күші нарығы – бұл ... ... ... ... ... нарық экономикасы заңдарына сәйкес жұмысшы күші ... ... ... – жергілікті, ішкі, ұлттық, сыртқы, ... ... даму ... ертеден келе жатқан шаруашылықтың
жүргізу құралы, оның дамуының өзіндік тарихы бар. ... ... пен ... еңбек бөлінісінің дамуымен байланысты. Нарық
қатынастарының ... ... ... ... ... ... Нарықтың элементтерінің пайда болуы;
2. Натуралдық айырбас кезең нарығы;
3. Тауарлар балама кезеңінің нарығы;
4. Тауар емес ... ... ... ... ... ... тұрақсыз, кездейсоқ болады. Олар
өндірістің шарттары, әрбір жеке сауда-саттық көріністерде кездейсоқ болады.
Екінші кезеңдегі тауар қозғалысын мына ... ... Т1 – Т2 ... ... айырбас көбінесе көп өндірістің шарты бола бастайды. Соның
нәтижесінде қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыптасады.
Үшінші кезеңдегі тауар тепе – ... мына ... ... бойынша Т1 –
Т2 болады. Әрбір жергілікті нарыққа балама тауардың бір тірі тән. Ол ... ... ... ... ... ... шығып отырады. Бұл
кезеңде таза құн өзінің ... ... бір ... ... ... ... кетеді.
Төртінші кезеңдегі алтынға тікелей айырбастың тоқталуы мен ... ... ... ... ... ... ... жоғалтады. Былайша
айтқанда, құнның өзінің заттық иеленушісінің оқшаулануы қазіргі замандағы
нарықты сипаттайтын ... ... ... ... бөлім:
Нарықтық экономиканың элементтері, қызмет ету принциптері.
2.1. Нарықтық ... ... ... қызмет етуі, нарықтың белгілі элементтерінің болуын
талап етеді. Осылардың жиынтығы нарық жүйесін құрайды.
Нарық экономикасының бірінші және өте ... ... - ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісі процесінде қалыптасады ... ... ... ... оны ... Тұтыну жеке тұтыну
және өндірістік тұтыну болып бөлінеді. Жеке ... ... ... ... ... жеке қажеттіліктеріне пайдаланады. Өндірістік
тұтыну өндіріс процесін әрі ... ... ... ... табылады. Бұнда
тауарды басқа өндірушілер әрі қарай ... ... Бұл ... мен тұтынушылардың бір-бірімен байланысы, әрқайсының
әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... бұл байланыстар тұрақты болады, мамандануға негізделеді және
көтерме нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық экономикасының ... ... ... ... корпоративтік
басқаруына негізделген, меншіктің жеке немесе аралас ... ... ... құрайды.
Нарық экономикасының үшінші маңызды элементі – баға. Бағаны жеке талдап
танысайық. Бұл ... тек екі ... ... ... баға ... ... нәтижесінде қалыптасады. Бұлардың сәйкестігі ... ... ... ... ... – осы географиялық ауданда
өндірілген тауарға нарықтық қатынастар әсерінің сферасын баға ... ... ... ... ... болжайды, яғни айырбаспен
байланысты айналым шығындары болжайды.
Нарық экономикасының төртінші, оратлық буыны – екі ... ... ... ... ... сұраныс тауарларға қажеттілік болып
көрінеді. Осы тауарларды ... ... ... ... ... ... ... өндірудың ең тиімді әдісін қолданудың және
ресурстарды тиімді пайдаланудың стимулы болып табылады. Сұраныс пен ... ... ... мен ... ... ... қамтамасыз ететін, нарық механизмінің өте ... ... ... элементі – бәсеке. Бұл пайданың жоғары болуын
және осының негізінде өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз етеді. ... ... ... ... және ... реттеу механизмінің
формасы болып табылады. А. Смит бәсекені ... ... ... ... қол» ... ... адамдар өз мүдделеріне сәйкес, өздерінің
қара басының қамын ойластырып әрекет етеді. Осы ... ... ... шешіледі, қоғам экономикасын жандырады. Бәсекенің басты қызметі
экономиканың реттеушілерінің – бағаның, пайданың нормасының, ... ... ... болып табылады.
Нарықтың маңызды элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық тауар
биржаларының көтерме және ... ... ... ... қызмет етуін
талап етеді.
Нарық экономикасы әрекеттерінің механизмі үш басты ... ... ... ... ... таңдау шығындарына;
• экономикалық рационалдыққа.
Маржиналдық талдау принциптері негізінде ... ... ... ... ... ... әсер ... орташа емес, шекті шамалар
болады. Осының нәтижесінде нарықты ... ... ... ... ... ... ... бір жағдайдан басқашаға ауысуы бірте-
бірте жүріп ... ... ... ... ... ... ... ондағы ұсыныс пен сұранысқа, мәнді әсер етпейді. Жетілген
нарық жағдайында, яғни, ... және ... ... ... кезінде, шаруашылық
жүргізушілер өте көп болғанда, олардың ... ... жеке ... ... аз ... ... Маржиналдық бағыт нарықтық ортаның үзілмей
қызмет етуін қамтиды деуге болады; сұраныс пен ұсыныстың күрт тербелуіне
жол ... ... ... мен ... ... ... етіп отырады.
Балама таңдау шығындарының принциптері. Балама таңдау шығындарына,
тікелей шығындар және ... ... ... ... осыдан басқа өзгеше әдістерінен бас ... ... ... және тікелей шығындардың жиынтығы жатады. Нарық
экономикасының ерекшелігі мынада: ... ... ... ... ең ... болса да, әйтеуір күмәнсіз табысқа
жеткізетін варианты таңдап алынады. Балама ... ... ... ... бар ... ... ... ынталандырады.
Экономикалық рационалдық принципі табыс пен шығындарды салыстырып отыруға
негізделеді. Рационалдық таңдау ... ... ... ... Осы
варианттардың ішінен, мүмкін болатын пайда ең аз көлемде болса да, күмәнсіз
табысты қамтамасыз ететін вариант алынады. Рационалдықтың критериі – ... ... ... ... Фирма неғұрлым өзінің пайдасын
көбейтуді көздейді, ал тұтынушылар – капиталды ... ... ... өздерінің жағдайын жақсартуды көздейді. Нарық экономикасын осы
аталған принциптер негізінде құру, тепе-теңдік болмысына ... ... Осы ... ... ... орталық проблемасы. Бұл жағдай екі
қарама-қарсы күштерді қолдануға ... Бір ... ... ... екінші жақтан, нарықтағы бағаны.
Сирек кездесу нарық экономикасының өте ... ... ... табылады
«сиректік» деген түсінік экономистер үшін өте маңызды методологиялық ... ... ... дәлелдеуде қолданылады. Демек, шекті
пайдалылық теориясында «сиректік» ... ... ... және ешқандай
түсіндірме тілемейтін, ... ... ... ... ... ... ... бір тұрғыда кейбір игіліктердің тапшылығын
дәлелдеуге мүмкіндік береді.
Классикалық мектептің өкілдері ... ... ... ... ... Олардың айтуы бойынша, сиректік еңбектің санымен
қатар, тауардың құнын белгілейтін маңызды факторларға жатады. Осы замандағы
нарықтық ... ... ... ... ... ... отыр. Егер бұрын сиректікті табиғи және әлеуметтік
факторлармен байланыстырған болса, ... ... ... ... ету
мерзімімен байланыстырылып отыр. Сұранысы мол жаңа игілік бір мезетте және
толығымен қажеттіліктерді қамтамасыз ете алмайды. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... мол ... сайын, осы игіліктің
қажет санын өндіруге соншама мол уақыт керек.
2.2. Нарық механизмінің мәні және ерекшеліктері.
Нарық, ... ... мен ... байланыстырудың
тиімді механизмі ретінде әлемдік өркениеттің ұлы жетістіктерінің бірі деп
есептеледі, оны математикамен, ... және ... ... ... ... ... ... болады. Бірақ нарық ... пен ... ... өмір сүре алмайды. Ал бұл
меншіктің алуан түрлі формалары және әртүрлі тауар ... ... ... ... ... ... ... әлсіз, өмір сүруге қабілеті
жоқ шаруашылықтардан тазарады, оның есесіне олардың тиіиді жұмыс жасайтын
болашағынан үміт күттіретініне қолайлы ... ... ... біз нарықтық
қоғамға қажет шаруашылық бірліктерін іріктеудің демократиялық механизмі
және ең ... ... ... ... ... бірге нарықтық механизм идеалды емес, оның елеулі
қайшылықтары бар. Оның ... ... ... ... әлсіздерге,
әсіресе, банкротқа ұшырағандарға деген мейірімсіздік, жұмыссыздықтың болуы
жатады. Экономиканы бірыңғай сұранымға ғана ... ... орны ... ... және ... ... сақтауды қамтамасыз етпейді.
Сондықтан мемлекет қоғам атынан адамдардың ... ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асырауы қажет.
Реттелмеген таза нарықтық экономика адамның еңбек ету, білім ... табу ... ... ... ... ... Бұл ... белсенді түрде араласып реттеуін қажет етеді. Мемлекет ... ... ... ... ... қайта бөлу, бюджет шығындарының
есебінен жұмысшыларды қайта мамандандыру, ... ... ақша бөлу ... ... ... ... ... нарықты экономиканың қысымын
жұмсартады. Бұндай шараларды жүзеге ... ... ... саяси-
әлеуметтік ахуалды ұстап тұру мүмкін емес.
Нарық механизмі ғылым мен техника жетістіктерін, еңбек ресурстарын,
еңбекті ұйымдастырудың жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... қажет ететін оның жаңа бағыттарында стратегиялық
мақсаттарды жүзеге асыруды, өндірісте терең ... ... ... ете ... Бұл ... мемлекеттің стратегиялық, ғылыми
техникалық саясаты мен ... ... ірі ... мен
бірлестіктердің қаржы қуатынсыз жақсы нәтижеге жету мүмкін емес.
Енді нарық дегеніміз не? Ең ... ... ... ... ... ... терең зерттелмеген, сондықтан оның мәнін қате түсіну
қазіргі әдебиеттерде жиі ... ... ... ... басқару жүйесі жағдайында нарық проблемалары ... ... пәні бола ... Ұзақ жылдар бойы әмірщіл-әкімшіл жүйенің
идеологиялық тұтқынында болып ... ... ... ... мен орны ... ... көзқарас басым болды.
Нарық мәселелерінің, қоғамды қайта құру теориясы мен практикасында
алатын зор ... ... ... ... ... ... ғалым-экономистерінің арасында нарық туралы бірыңғай пікір
жоқ. Осыған байланысты нарықтың ... ... ... – бұлөндіріс факторларын немесе оның нәтижелері мен шарттарын
айырбастауға байланысты болатын өндірістік қатынастардың белгілі бір бөлегі
немесе ... – бұл ... мен ... ... ... ... белгілі бір жүйесімен сипатталатын тауар айырбасының саласы.
Нарық – сатушылар мен сатып ... ... ... ... процесіне байланысты қалыптасатын ... ...... ... алу, сатумен байланысты орын алатын
экономикалық қатынастар жиынтығы.
Келтірілген көзқарастардың қай-қайсысы да жеткілікті түрде дәлелді,
бірақ ... бір ... ... Бұл ... ортақ нәрсе – ол
нарықты өндірістің емес, айырбастың категориясы, нарықтық ... ... мен ... ... ... мен сатып алушылар
деп көрсетілуі. Шын ... ... ... ... ... ... Бұл жерде, басымдылық айырбаспен айналыс ... ... ... ... ... ... ... керек,
себебі тек осы жерде ғана өнім жасалды және оның ... ... ... ... ... ... нысандарда болатынын
көрсететін эконмикалық байланыстар пайда болады.
Нарық қызметін тек қана айырбас саласымен шектеу – оны ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды жасау сияқты
маңызды қасиеттерінен айырады. Сонымен бірге, нарықты жай ғана ... ... ... өндірушілер мен тұтынушылардың қарым-қатынастарына тән
қайтарымдылық, эквиваленттік, бәсекелестік болатын айырбастың экономикалық
өткізілуі ретінде қарау керек. Осы тұрғыдан ... ... ... ... мен ... ... болатын экономикалық байланыстар
мен қатынастар жүйесі деп сипаттауға болады.
Берілген анықтамада әңгіме, біріншіден, тек ... ... ... жеке ... пен ... ғана ... сонымен
қатар өндірушілер мен ... ... ... арасындағы
байланыстар мен қатынастар туралы болып отыр. Екіншіден, бұл қатынастар мен
байланыстар қайтарымдылықты, ... ... ... ... яғни ... серіктестіктерінің қатынас субъектісі ретіндегі
тең құқылығын бейнелейді. Бұдан серіктестердің ... ... және ... ... ... ... табыстарды иемденудегі
дербестігі мен тәуелсіздігі туындайды. Үшіншіден, алғашқы екі ... ...... ... де, ... ... ... шаруашылық байланыстардың өзгеруіне себебін тигізуі мүмкін. Себебі
нарық бәсекесіз өмір сүре алмайды. Ал бұл, сан алуан меншік ... ... ... ... ... ... ғана мүмкін. Соның нәтижесінде,
өндіріс экономикалық жағынан әлсіз, өмір сүруге қабілетсіз ... ... ал ... ... ... ... және ... субъектілеріне жол ашады. Біздің ... ... ... оның мүмкіндік сипатын толық қамтиды.
2.3. Нарықтың атқаратын қызметтері, шарттары және түрлері.
Жалпылама тұрғыдан алғанда нарықтың мәні оның ... ... ... алдымен нарық экономикалық тұрғыдан ... ... және ... ... мен ... буын ... көрінеді. Нарықсыз, іс жүзінде ... екі ... ... ... ... да болмасын
технологиялық байланыстың қаншалықты өзара тиімді болатынын анықтау мүмкін
емес.
Нарықтың маңызды қызметтерінің бірі – оның ... ... ... және ... ... ... реттеуші ролі. Нарықтың
реттеуші ролінің тікелей әкімшілікпен алмастырылуы ... ... ... ... ... ... ... болуына,
адамдардың экономикалық өсудің қозғаушы күші ретіндегі ролінің ... ... ... бір ... ... – ақпараттық. Нарық тауарлар
бағасы мен ... ... ... және банк ... ... ... ... т.б.үздіксіз өзгеріп отыруы арқылы өндіріске
қатысушыларға сататын немесе сатып ... ... мен ... қоғамдық қажетті өндіріс шығындары, қоғамдық қажетті сапа ... ... ... ... ... ... нарық механизмі мынадай қызмет атқарады – бәсеке
күресінің ... ... ... ... ... және керісінше олардың дамуына жағдай жасайды.
Бізді нарық терең монополияландырылған, сондықтан нарықты ортаны
қалыпты жағдайда ұстап тұру үшін ... ... ... ... құру
міндеті тұр. Бұл нарықтық қатынастардың табиғи болмысы, бұндай жағдайда
тауар өндірушілер өнім өндіру мен ... ... ... ... ... ... ... қатар, маңыздылығы жағынан басқалардан кем түспейтін
нарықтың атқаратын қызметіне ... ... ... ... мойындау; өндірістік шығындарды азайтуды экономикалық
ынталандыру; еңбекке деген материалдық ... ... ... ... ... экономикалык категория ретінлде өз бетінше емес,
әртүрлі факторларға байланысты белгілі бір ... ... өмір ... ... ... ... механизмнің мынадай
жағдайлар мен шарттар орындалған жағдайда ғана тиімді қалыптасатынын және
өмір сүруін дәлелдеп ... ... ... ... мен ... ... қатынастарының алуан түрлі нысандары; өндіріс қуатының белгілі
бір резерві мен бос жұмыскерлердің болуы ;
- нарық инфрақұрылымын жасау ;
- ... ... сан ... ... ... ;
- контрагенттер өздерінің өнімдеріне баға белгілеу құқы ;
Енді осы шарттарға толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің ... ... ... келісім-шартқа отыруға және ... ... ... ... ... ... қатынастардың алуан түрлі нысандарының болуы
(нарық өзінің жақсы қасиеттерін мемлекеттік ... ... ... ... жоғалта бастайды), олардың өндірістегі тең құқылығы.
Меншіктің ... ... ... ... ... және ... ... түрлі агенттерінің пайда болуына, олардың еркіндігіне,
бәсеке күресіне, былайша айтқанда тиімді ... ... ... ... ... бұл ... әкімшілдік-әміршілдік басқару жүйесін
қайта құруда кездесіп отырған қайшылықтар мен қарсылықтардың ... баяу ... ... ... ғалымдар, саясаткерлер, журналшы-
публицистер осы жағдайдан шығудың жолын меншікті ... ... ... және ... ... байланыстырады. Біздіңше бұл ұшқары
пікір. Қазіргі кезде ... ... ... алу және ... ... жаппай национализациялау (өндіріс құрал-жабдықтарын мемлекеттік
меншікке айналдыру) және ауыл ... ... ... сияқты
экономиканың үстінен жасалған зорлық болар еді. Бүкіл дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... бір ... меншіксіз және мемлекеттің реттеуінсіз сәтті дами ... – қай ... ... ... бар, ... қуатты экономика.
Нарықты экономикаға көшу кезінде ескеретін маңызды жәйт – ол
өндіріс ... ... жеке ... және ... ... еркіндігін
заң жүзінде бекіту. Онсыз шын ... ... ... ... мәні ... әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, нарықтың ... ... ... бірі - ... қуатының белгілі бір резерві мен бос
жұмыскерлердің болуы. Нарықты экономика жағдайында өндіріс қуатының ... ... ... ... ... бола ... ... ол
алаңдатушылық туғызуы қажет. Бұндай жағдайда ... ... ... ... оның ... икемділігін баяулатады. Сайып
келгенде, ондай ... ... ... ... ... ... әкімшілдік әдістердің басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық механизмінің үзіліссіз қызмет істеуі үшін ... ... ... Оған ... және қор ... ... биржасы,
коммерциялық банктер, кәсіпкерлердің ерікті бірлестіктері ... ... ... ... институты болып табылатын қор биржасында
акцияларды, мемлекеттік облигацияларды, басқа да ... ... ... және сату, валюталық келісім-шартқа отыру, ... мен ... ... ... сияқты операциялар жатады. ... ... аса ... ... ресурстарының үздіксіз қозғалысын, оларды
кәсіпкерлердің шапшаң пайдалану мүкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықтық ... ... ... ерекше инфрақұрылым – несие
жүйесінсіз жұмыс істей алмайды. Оны коммерциялық, мемлекеттік, инновациялық
(ғылыми-техникалық жаңалықтарды ... ... үшін ... ... жылжымайтын мүліктердің жер, құрылыс кепілдігіне ақшалай қарыз
беруші банктер, ... ... ... ... ... қоры
құрайды. Нарық жағдайындағы банк жүйесінің елеулі ерекшелігі – ... ... ... олар қаржы және салалық министірліктердің
қолшоқпарына айналар еді, ал ... ... ... ... бюджет
проблемаларын ақшаның эмиссиясын көбейту арқылы шешуге мүдделі қылады.
Бесіншіден, нарық ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бюджеттердің алатын орны зор. Оның
ерекшелігі неде? ... ... ... ... жетпейтін, сондықтан
да мемлекеттің нарық қатынастарына араласуын талап ететін қажетті шекте
болуы керек. ... ... ... ... ... жол бермеу
керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ерекше ... және де заң ... ... ... ... ... ... мемлекеттің бюджетті шығынын болдырмауды қамтамасыз ету
аса маңызды ... ... ... ... ... мен ... қолы жетсе, ол экономиканың жоғары тиімділікпен жұмыс жасауының
көрсеткіші болар еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім ... және ... жол ... ... экономиканы бәсеке күресінсіз көзге
елестету мүмкін емес. ... ... сөзі ...... ) нарықтың
тең құқылы субъектілерінің арасында тауарларды барынша тиімді өткізу ... ... бір ... ... ... ... ... болатын экономикалық сайысдеп түсіну керек. ... ... ... ... яғни ... ... кәсіпорындардың,
банктердің, мемлекеттің өздерінің қойған шартына көндіруге тырысқан
үстемдігіне жол ... ... ... неғұрлым көп болған сайын
бәсекенің тиімділігі де соғұрлым жоғары ... ... ... ... бір ... ... ... саны 4-5 тен, ал барынша
тиімдірегі 8-15 тен кем ... ... Егер 4 ... ... бір ... 80% өндіретін болса, онда нарық монополияландырылған ... ... ... ... ... ... болады: а) таза
бәсеке ; б) монополиялық бәсеке ; в) ... ... ; г) ... Нарықтық қатынастар дамыған елдерде жетілген бәсеке (ол ... ... ... да әсер ете ... және ... (ол егер ... бір тауардың негізгі массасын тек қана ірі ... ... ... ... деп те бөледі. Енді жоғарыда
келтірілген бәсеке түрлеріне кеңірек тоқталайық.
1. Таза ... ... ... ... ... ... ... сатушылары және сатып алушылары құрайды, олрдың
бірде-біреуі жеке дара сұранымға бақылау орнатуға, нарыққа ... ... оған баға ... ... жасай алмайды. Сатып
алушылар өздеріне қажетті тауарларды нарықтық бағамен еркін сатып
ала алатын ... ... ... ... ... ... ... Бұндай нарықа пайда болу қалай оңай болса, оны ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы өнімдерінің
(астық, жаңа піскен көкөністер мен жемістер) нарығы осыған ... ... ... ... ... - жалғыз, «полео» - сатамын) бәсеке
нарығын бағаның кең өрісінде сауда жасайтын ... ... ... ... сатушылардың сатып алушыларға алуан түрлі
тауарларды ұсыну қабілетімен ... ... ... бір-бірінен
сапасы, қасиеттері, сыртқы безендірілуі (сауда белгілері, сауда
маркілері т.б.), сонымен бірге ілесіп жүретін қызметтердің жиынтығы
(ассортимент) ... ... ... ... ... ескере отырып, ондай тауарлар үшін нарықта тіркелген
ең жоғары бағаға дейін төлеуге дайын болады. ... ... ... ... ... ... сауда саласы жақын тұрады.
3. Олиголопиялық (грекше «олигос» - көп емес, «полео» - сатамын) бәсек
нарығында баға белгілеу саясаты мен ... ... ... аз ғана ... ... құрайды. Олиголопиялық нарықтың
қатысушыларының көп болмауы көбінесе ондай нарыққа ену жағдайының
қиындығымен байлнысты. Мұндай нарықтың елеулі ... бірі ... ... бағаны өсірудің ұзақ мерзімді тиімді нәтижесіне
қол жеткізе алмайтындықтарында, себебі бәскелестері лоарды бағаны
төмендетуге мәжбүр етеді. Олиголопиялық бәсеке ... ... ... ... ... ... дифференциялданады
(жіктеледі, мысалы, автомобиьдер, тұрмыстық приборлар және т.б.).
4. Таза ... ... жеке ... ... ... ... дара ... ронықтыруға тырысады.
Монополист кәсіпорындар өздерінің экономикалық үстемдігін шаруашылық
шарт жасасу, сапасыз өнім шығара отырып, оны жоғары ... ... ... асырады. Сөйтіп, көп еңбек сіңірмей-ақ монополиялық
жоғары пайда табады. Монополиялық үстемдік ... ... ... ... ... ... экономиканың ауыр
жағдайын мейлінше шиеленістреді. Көп жағдайда ... ... зор ... ... ... ... ал
ол ақшаның құнсыздануына, оның сатып алу қабілетінің нашарлауына,
сөйтіп ... зат ... ... ... ... өріс
алуына әкеп соқтырады. Монополизммен күресу үшін ... екі ... ... ... керек: экономиканың
монополиялық құрылымын жою (өте тығыз шоғырландырылған өндірісті
бөлу, бәсекелі жаңа өндіріс ... ... ... кең ... т.б.); заң ... монополияға қарсы саясатты белсенді түрде
іске асыру. Бұл арада ескреретінжәйт – монополияға ... ... емес ... ... ... ... ... дамыған нарық қатынастары жоқ кезде
монополизмге қарсы күрес әкімшілдік-әміршілдік ... ... ... ... ... ... мүмкін. Қорыта айтқанда,
экономикадағы монополиялық үстемдікті жоймай нарықты ... ... ... ... ... ... туралы нақты мәліметі
(маркетинг қызметі), олардың өздері ... ... ... ... құқы да ... ... пайда болу шартарына жатады. Қазіргі
нарық құрылымы жағынан ... ... ... Оның ... ... ... ... байланысты бірнеше түрге бөлуге болады.
Территориялық белгілеріне қарай нарық мынадай ... ... ... ... ... ... ... нарық, аймақтық
нарық және оқшауланған (локальды) немесе жергілікті нарық.
Дүниежүзілік ... ... мен ... ... ... мен ... ... жүйесі түрінде көрінетін шаруашылықтың
бүкіләлемдік шаруашылықтың құрамдас бөлігі. Ол ... ... ... және қаржы қатынастарының негізінде құырылып
орнықты. Дүниежүзілік нарық өндірістік кооперация және интеграция, ... ... ... ... ... ішкі ... байланысты болады.
Қазіргі кезеңдегі нарықтар арасындағы байланыстар ұлғаюда, соның ішінде,
әсіресе, ... ... және ... ... ... (ЕЭС),
бұрынғы Совет Одағы құрамында болған, қазірде тәуелсіздік алған егеменді
мемлекет арасында нарық ... ... ... шын ... ... ... ... нарығы деп, экономикалық айырбастың ерекше
формалары мен шарттары, терең еңбек ... ... ... ... қатысуымен құрылған нарықты айтады.
Ұлттық нарық бір елдің мемлекеттік шекарасының аумағымен шектелген
жалпы ішкі нарық. Ұлттық нарықта, белгілі бір ... ... ... ... байланысты экономикалық қатынастар дамиды. Бұл қатынастар,
нарық қызметінің шарты ақша және тауар ... ... ... ... ... көрнеді.
Аймақтық нарық – бұл ... ... ... ... ... ... /.
Жергілікті оқшауланған нарық – кейбір елді пунктердің жиынтығы болып
табылатын нарық. ... ... ... деп ... ... ... мен ... қызмет нарығынқатысты айтылады.
Нарықтық қатынастардың жетілу шамасына қарай ... ... ... ... ... нарық және әртүрл дәрежеде бәсекені
шектеу нарыы / ... ... т.б./ деп ... ... баға ... ... тым сезімтал және
бірегей немесе дифференциаланған өнімдерді өндіретін аз ғана сатушылардан
тұрады. ... ... ... бұл ... ... ... ... бәсекелестің стратегиясы мен әрекетіне қарай
шапшаң шешім қабылдаумен түсіндіруге болады. Егер бір компания өз ... 10 ... ... ... алушылар тез соған ауып кетеді.
Сондай өнім шығаратын басқа өндірушілерге не бағаны төмендетуге , не ... ... ... көптеген қызмет түрлерінұсынуға тура келеді.
2.4. Нарықтық экономиканың үлгілері.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ... үлгісі жасалуда.
Осы жағдайда нарық экономикасы жоғары дамыған елдер қолданып отырған
үлгілердің ерекшелігін білу өте ... ... ... барлық нарықтық
жүйелер және олардың даму бағыттары тәуелді болатын жағдайларға ... ... ... ... ... бар ... тарихи даму жағдайлары;
• халықтың дәстүрі, әдет-ғұрыпы;
• өндіргіш күштердің даму дәрежесі;
• қоғамның әлеметтік бағытталуы.
Шаруашылық жүргізудің ... ... әр ... ... тән
ерекшеліктері болады.
Сонымен қатар барлық нарықтық үлгілердің ортақ көрсеткіштері болады:
• меншіктің әр алуан формаларының болуы;
• тауарлар мен қызметтерге көбінесе еркін баға ... ... ... ... ... кәсіпкерлік әрекеттердің кең тарауы;
• экономиканы мемлекеттік реттеудің белгілі жүйесі.
Қазіргі заманда қолданылатын нарықтық үлгілердің бірнешесін атап ... ... Бұл үлгі ... ... үлгісі» деп
аталады. Ерекшеліктері:
• мемлекеттің экономикадағы реттеуші рөлі өте ... ... ... ... ... ... (ХХ ғ. 30-
70-ші жж.), немесе, экономиканың күрт өсуімен (ХХ г. 60-шы жж. –
кедейлікпен үресу, ... ... ... өсуі)
байланысты болады.
• кәсіпкерлікті барынша қолдау (ХХ ғ. 80-ші жж. ... ... жаңа ... ... 80% ... халықтың бай, кедей болып әйгілі бөлінуі;
• жалақы айырмашылығының тым алшақтығы. Фирманың бастығының жалақысы
жабайы қызметкердің жалақысынан 110 есе артық;
- жетімді ... ... ... ... әл-ахуалы жарамды
дәрежеде.
Жапониялық үлгі. Осы замандағы шаруашылық жүргізу үлгісі дамудың ... ... ... ... бас ... ... барлық
мүмкіндіктерін «бейбіт мақсатқа», яғни, өнеркәсіптің экономикалық
«потенциалын» өсіруге ... Осы ... ... ... ... ... және ... патенттер мен лицензияларды
еркін сатып алу, дүниежүзілік ... мен ... ... ... ... ... ... арзандығы, елеулі әскери
шығындардың болмауы. Жапондық үлгінің негізгі белгілері:
1. Ұлттық экономиканың негізгі бағыттарына ... ... ... ... ... танкерлер өндіруді қолдады, содан кейін
– аз литражды автомошиналарды, ал XX ғ. 70-ші жылдарынан бастап
– электроника мен ... ... ... ... XX ғ. 70-ші жж. ... ... ... елеулі
дағдарыстан аулақ болды және экономика ұнамды даму алды;
2. Өзін өзі ... ... мен ... ... ... ... 1991 – 1995 жж. Қамтитын 8-ші бес жылдық жоспар
аяқталды. ... ... ... ... ... ... және ... жоғары өндірісті жасаудың
30 жылдық жоспары жасалған;
3. Фирмалардың басым көпшілігі жұмысшыларды барлық өмірлік мерзімге
жалдайды; жұмысшыларды ортақ ынта ... ... ... және ... ... ... ... дәрежелерінің айырмашылықтары көп емес – фирма бастығының
жалақысы жабайы жұмысшылардыкінен 17 есе артық;
5. Үлгінің әлеуметтік бағытталуы. ... ... ... ... мен бірлестіктерге жүктелген.
Неміс үлгісі. Әлеуметтік – экономикалық мазмұны жағынан бұл ... ... ... ... ... экономикасының бас идеологі
Людвиг Эрхард. Ол өз кітабында немістің жаңа экономикасының қызмет етуінің
негізгі ... ... ... негізгі ерекшеліктері:
1. Экономикаға мемлекеттің зор әсер етуі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... міндеттер атқарады: тегін медицина, білім, және т.б.
2. XX ғасырдың 70-ші жж. ... ... ... ... таргетирование (жоспарлау)
принципін қолдану жүзеге асырылған. Осымен қатар, жұмысшылар
кәсіпорын ... де ... ... ... ... ... ... роль атқарады.
Орталық банк толық автономия негізінде жұмыс істейді.
4. Жапондық үлгідей, жалақы дәрежесінің айырмашылығы елеулі емес ... ... мен ... ... ... ара ... 23
есе.
Шведтік үлгі. Бұл үлгінің айырмашылықтары: әлеуметтік бағытталу, мүліктік
теңсіздіктің төмендегі, жеткілікті ... ... ... жасау. Кейде швед үлгісін социализмнің екінші үлгісі деп ... өмір ... мен ... ... жақсы қамтамасыз етілген.
Жұмыссыздық төмен дәрежеде. Мемлекеттік сектордың дәредесі өте ... ... ... ... ... тегін көрсетеді. Баға
белгілеуге мемлекет белсенді кіріседі.
Француздық үлгі. Бұл үлгінің елеулі ерекшеліктері ... пен ... орта ... ... ... ... ... ролі күшті.
1947 ж. бастап бес жылдық ...... ... жүзеге
асыралып отыр. Бұл үлгіге мемлекеттік кәсіпкерліктің жоғарғы дәрежесі ... ... ... белсенді қатысады.
Оңтүстік Кореялық үлгі. Осы үлгі Оңтүстік Кореяны қысқа мерзімде алдыңғы
индустриялдық жоғары дамыған елге ... Бұл ... ... ... ... ... өте зор әсер ... Бұл әсердің экономикалық
құралы – экономикалық дамуды жоспарлау. XX ғ. 70-ші жж. ... ... ... ... Кореяда көп уақыт несие – қаржы сферасында мемлекеттік монополия
болды. Жеке меншіктің банк – несие ... XX ғ. 80-ші ... ... ... ... ... сфераны мемлекет реттейді.
Қытайлық үлгі. Қытайда ... ... ... ... ... ... ... мердігерлігі келді (1984 ж.
аяқталды). Отбасының мердігерлігі шаруашылықты ... ... ... ... Жер ... 15 – 20, ... 30 ... беріледі.
Еңбек құралдары мен ... ... ... ... ... ... ... өндірілген өнімдердің бір бөлігі келісім арқылы
мемлекетке тапсырады, келесі бөлігін – салықты өтеу үшін тапсырады. ... ... ... ... ... ... ... ауылдың ілгері дамуы талқыланып отыр. ... ... ... ... және ... ... шаруашылыққа
шоғырландырып жалдама жұмыс күшін қолдану мәселелері қозғалып отыр.Реформа
1984 жылдан қалада басталды. Қытай ғалымдары ... ... ... ... Бұл ... ... Венгрияда, Чехия мен Словакияда
пайдаланылған болатын. Осы үлгінің мәні: нарық механизмі мемлекеттік реттеу
жағдайында әрекет етеді. Бұл ... ... ... жетілдіруге көмек
береді және үш жақтың мүдделерін ұштастырады – ... ... ... Бұл ... ... ... және ... реттейтін
әр алуан нарыұтардың әрекет жасауын талап етеді. Нәтижесінде «орталықтанған
жоспарлы ... ... ... ... нарық экономикасының»
үлгісіне көшу көзделеді. Кейінгі аталған үлгінің мәні мынада: социалистік
өндіріс – тауарлы өндіріс, тауар ... ... ... ...... ... ... Осы жағдайда маңызды құрал –
жабдықтарға меншіктің қоғамдық формасы және ... ... ... роль ... ... сүйене отырып, ККП XVII съезі экономикалық реформа
жүргізудің ... ... ... ... бастысы: меншік құқын
шаруашылық ... ... ... ... ... іс - әрекеттерін жандандыру. Бұл үшін шаруашылық жүргізудің әр
түрлі формаларын – кәсіпорындарды ұжымдар мен жеке ... ... ... ... ... ... шығару – пайдалану көзделіп отыр.
Кәсіпорындар арасындағы тікелей шаруашылық байланыстарды белсенді ... ... ... оның ... қор, қызметтер, информация, техника
және технология нарықтарын құруға үлкен ... ... ... ... ... ... көшу, макроэкономикалық реттеуді жетілдіру
мен нығайтуды қатар жүргізу керек деген талап қойылып отыр.
2.5. Нарық ... ... ... ... ... ... өзінің жоғары тиімділігін
дәлелдейді, оған мына төменде көретілген процестерді кәсіпорын деңгейінде
шешуде ... ... ... әдіс ... ... пен тұтынудың өзара байланысын қамтамасыз ету. ... ... ... ... бар ... қанағаттандыруға арналған ұсыныстар
ассортиментімен сәйкестендіру арқылы атқарады.
2. Өз ... ... ... ... өндірушілер еңбегі нәтижесін
қоғамдық бағалау. Осы бағалау механизмі қарапайым, тиімді және объективті.
Сатып алу және сату ... ма, әлде жоқ па ? ... алу мен ... ... ... ... экономикасында сатушы - өндірушілер мен ...... ... түрде «нарықтың» жағдайын зерттеп отыру қажет.
3. Бағаның еркін ... ... ... ... мен ... пен ұсыныстың еркін өзара қатынасы процесінде қалыптасады. Бағаның
еркін қозғалысын нарық қана қамтамасыз етеді, ... ... ... ... Экономиканы «сауықтыру» (санация) дербес ... ... ... ... ... қоғалысы арқылы жүзеге асырса, артта қалған
өндірушілерді озық өндірушіден тым алшақтатады.
2.6. Рынок инфрақұрылымы
Рынок — ... пен ... баға ... ... ... ... ... баға және ұсыныс арасындағы ... ... ... ... ... жеке ... ықпалын зерттейді.
Онымен бірге рынокты ұйымдастырудың нақтылы формаларын зерттеу қажет.
Рыноктың ... ... ... ... тұрады:
1. Рыноктар. Қазіргі уақытта рыноктар жүйесі қалыптасты. Олар аумактық
(территориялық) ... ... ... ... ... ... халықаралық түрлері бойынша капитал, ресурстар, еңбек және валюта
рыноктары болып бөлінеді. Сонымен қатар ... ... ... ... те, ... та емес) рыноктар бар.
Мемлекеттік рыноктың басқа рыноктар үшiн маңызы зор, ... онда ... ... баға, кепілді өткізу басқа рыноктардың қозғалыстарын
реттеуге әсер етеді. Рынок процесіне бірнеше факторлар ... ... ... әсер ететін факторлар: баға дәрежесінің өзгеруі, тауар
запастарын ауыстыра білу, тұтынушылардың ақшалай табысын ... ... осы ... ... өзі ... еңбек өнімділігі
динамикасына, қоғамдық өндірістің тиімділігіне, ... ... ... дәрежесіне, жеке тұтыну құрамындағы өзгерістерге
байланысты.
2. Рынок инфрақұрылымына ... ... ... ... ... және ... сауда, сауда
кәсіпорындары, аукциондар, жәрмеңкелер, тауар биржалары) жатады.
3. Рынок институттары — коммерциялық ... ... ... ... ... ... еңбек
биржалары, заң кеңселері, информациялық
орталықтар, жарнама бюросы. Рыноктың ... ... ... Оның ... ... ... бірнеше буындарының
қажырлы еңбегінің нәтижесі.
Нарықтың инфрақұрылымы.
| ... ... ...... ... |
| ... МЕН БРОКЕРЛІК |КОММЕРЦИЯЛЫҚ БИЗНЕС ... ... ... ... ЖӘНЕ |ЖАРНАМА АҚПАРАТ ҚОЙМА ЭЛЕВАТОРЛЫҚ, |
|КОМПАНИЯЛАР ... ... ... ЖӘНЕ ... ... |
|ЖӘНЕ САҚТАНДЫРУ ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ЖӘНЕ ... |
| ... ... МЕН СТАНДАРТТАРДЫ БАҚЫЛАУҒА | ... ... ... ... ... ... ... ... |МАРКЕТИНГ ЗЕРТТЕУЛЕРІНІҢ ОРТАЛЫҚТАРЫ|
|БАҒАЛЫ ҚАҒАЗДАРДЫ БАҚЫЛАУҒА АРНАЛҒАН|КӨТЕРМЕ САУДА ОРАТЛЫҚТАРЫ ... | ... ... ОРГАНЫ |КАДРЛЕРДІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... БАСҚАЛАРЫ ... ... ... ... пен тұтынудың арасындағы
пропорция және сол осы саладағы бүкіл ұдайы ... ... ... ... мен ... шаруашылығының барлық саласындағы
ресурстар ұтымды пайдалануды анықтау үшін үлкен маңызы бар.
Нарықты экономиканың ... ... ... ... ... үй ... ... және үкімет жатады. Үй
шаруашылығы, материалдық (жер және капитал) және адам ... ... ... ... ... ... арқылы сунады. Фирмалар ... ... ... ... сұранымды қояды. Сұраным мен ... ... ... ... ... ... бағаны орнықтырады. Үй
шаруашылығы өнім сатып алу үшін барлық ... ... оның ... бөлігін қор жасауға, сонымен қатар салық төлеуге және ... ... ... өз ... ... өтеуге және қимылға
келтіре отырып, өнім шығарады, қызмет көрсетеді, сөйтіп тауарларды ұсынуды
қамтамасыз етеді. Ал ... ... сату ... оқшалай табысын
құрады, фирмалар, үй ... ... ... ... толығырақ
ресурстар үшін ақы төлеуге пайдаланбайды, оның бір бөлігін салық төлеуге,
оның бір бөлігін салық ... ... ... ... ... ... мақсатқа жұмсайды. Табыстар мен шығындардың айналып жүруіне
жалпы мемлекеттік деңгейден аймақтың деңгейге дейін елді ... ... ... ... атқаратын үкімет елеулі түрде әсер етеді.
Үкімет ... ... ... ... ... ... ... ақша береді және кәсіпкерлерден қажетті ресурстарды сатып ... ... ақша ... ... ... ... ... төлейді,
трансферттік төлемдер (мемлекеттік зейнетақы, табысы аз адамдарға төленетін
қаражат, жұмыссыздыққа байланысты жәрдем ... ... ... ... үшін ... қызмет көрсетеді. Табыстар мен шығындардың шеңбер
айналымы барлық уақытта қозғалыста және ... ... ... ... ол ... табыстың және жұмыс пен қамтудың жалпы көлемін
көрсетеді.
Нарықтың механизмі.
Нарықтық экономика теориясында сұраныс пен ... ... ... ... Ол ... ... ... сұраныс пен ұсыныс атқаратын
экономикалық және әлеуметтік ... мен ... ... сапа жағынан да, сан жағынан да ерекше болады.
Сұраныстың ... ... ол ... ... ... ... ... табылады, ал тұтыну қажеттіліктерді қанағаттандыру процесінде
жалпылама ... ... ... ... ... ... ... айырбас
категориясы ретінде көрінеді. Сұраныс-нарықта ... және ... ... қамтамасыз етілген қажеттіліктер ... ... ... ... дегеніміз белгілі-бір кезеңде нарықта қолданылып
отырған баға деңгейінде өткізілуі мүмкін тауар ... ... ... ... ... ... ... арақатынасы әрқашанда қарама-
қарсы жағдайда: тауарлар неғұрлым көп болса, олардың бағасы ... ... ... ... белгілі-бір сәтте немесе уақыт негізінде нарықта сату
үшін ұсынылатын тауарлар ... құн ... ... ол осы
тауарлардың нарықтағы ... ... ... табылады. Баға неғұрлым
жоғары болса, тауарлар ұсынымы (басқа жағдайлары тең ... ... ... ... ... өз ... ... ұмтылады.
Елде нарықтық экономиканың қалыптасуы, нарықтың экономика заңы ретінде
сұраныс пен ұсыныс заңының толық көлемде қалпына келтіруге тиіс.
Маркстың ... ... ... ... ... ұсыныс та, ұсыным
дегеніміз сонымен бірге сұраным. Сұранысты тек ... ... және де ... ... пен ұсыныс заңының ... ... ... ... ... ... үш ... бағаның өзара байланысын білдіретін рыноктың механизм болып
табылады. ... ... ... ... ... үш ... ... Олар:
- шекті талдауға
- баламалы талдаудың шығыны
- экономиканың парасаттылығы
Марженалды талдау принципінің негізінде ... ... ... онда ... көлемінің әсері зор. Нәтижеде нарықта тауардың көп
болуы, нарықтық бағалардың өзгеруі, нарықтық ... бір ... ... өтуі ... ... ... ... нарықтық
кеңестігінің жұмыс істеуінің үзілмеуін қамтамасыз етеді. Сұраныс пен
ұсыныстың түрлі ... ... ... ... жояды,тауар
өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы тепе-теңдік жағдайын ұстайды.
Баламалы таңдаудың шығын принципы. Баламалы таңдаудың шығыны тура ... ... ... ... ретінде шығады және ресурстарды
қолданудың басқа тәсілдермен және кәсіпкерлердің қызметінен бас ... ... ... бар ресурстардың тиімділік пен шығынның салыстыруына
негізделеді. Оңтайлы таңдау варианттардың өзгеруінен құрылады. Оңтайлық
құқық табысымен ... ... ... ... ал ... ... пайдалану арқылы өзінің әл-ауқатын максималды жақсартуға
тырысады. Бұл принциптердің негізінде ... ... ... ... ... жете ... Ол нарықтың механизмінің орталық проблемасы
болып табылады және бұл екі қарама-қарсы күшьердің пайдалануы-сұраныс ... және ... ... ... ... қамтиды.
2.7. Нарық экономикасының әлсіздігі.
1. Макроэкономикалық пропорциялар. Нарық экономикасы халық шаруашылығы
салалары арасындағы қарым – ... ... ... ... диспропорциялар туғызады. Бұл өте ... ... ... Сондықтан мемлекет құрылымдық
дағдарысқа жол бермеу жағын қарастырып отыруы керек.
2. Ғылыми – техникалық прогресс. Нарық экономикасы ...... ... ерекше ұмтылғанымен осы жетістіктерді
пайдалану сараңдық жасайды. Ол ... де, ... ҒТП ... ... көп ... Нарық экономикасының бұл
кемшілігін ғылыми-техникалық прогресс саласындағы капиталды ... ... ... ... бөлу ... бәсеңдетуге болады.
3. Стратегиялық инвестициялар. Капиталдың айналымын тездетуді ... ... ... ... ... қаржы жұмсауға ынталы
емес, себебі: бұл салада ... ... ұзақ ... бұл ... ... атқаруы керек.
Қорытынды.
Нарық экономикасының қазіргі көріністері.
Нарық қазір өз алдына қызмет ететін ... ... да, оның ... ... ... және «ұсыныс» және тағы басқалар болды, олардың
бірлігі «нарық» деген ұғымды құрайды.
«Нарық ... ... ұғым ... ... оған екі ... және ... жатады. «Әлеуметтікреттелген нарық экономикасы»
деген ұғым одан да кең, ол нарық ... яғни ... ... ... және тұтынуға реттеуші механизмді тікелей және ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
экономика әсерлері жатады.
Нарық әлеуметтік реттейші деп аталады. Реттелуге ... ... ... оның институттары, реттелетін объект – «қоғамдық экономика», яғни
нарықтық процестер, оның институттары мен ... ... ... ... қызметі емес); ... ...... ... ету, ... экономикасы басқа салаларының жалпы
проблемаларын шешу.
Нарық бүгінде ... алу, сату ... тән ... ... бірге
қызмет көрсету, еңбек, ақша, капитал, бағалы қағаздар, информация ... ... ... ... өте ерекше тауарлар,
оларды сатып алу, сату нарықтың жаңа сапада болуын ... ... Ол ...... ... сатушы мен сатып алушылардың кәсіпкерлік
білімі және айырбастың механизміне де сапалық өзгерістер енгізеді. ... ... ... ... ролі ... Әрине, қандай
болмасын экономиканың «өзегі» әрқашан да өндіріс болып қала ... Ал ... ... үшін ... ... ... бұрын тарихта болмаған
сипат алатынын айту керек. Бұл ең ... ...... ... ... ... технологиясында түбірлі өзгерістердің
жасалуына байланысты. Осы өзгерістер адамзат тарихында ... ... ... ... ... көпшілігінің негізгі материалдық
қажетін толық өтеуге мүмкіндік берді. Әңгіме бір жағынан тұрғын үй, ... аяқ киім ... ... ... ... ... ... және денсаулық
сақтауға қажеттілікті өтеуге де келіп тіреледі.
Біздің алдымызда нарықтық – экономиканы ... ... ... бай ... қолдану қажеттігі тұр.
Біз үшін қазіргі басты міндет, әлеуметтік жағынан қорғалмаған тұрғындылар
тобына қолдану көрсете отырып барлық азаматтар үшін кәсіпкерлік пен ... ... ... мүмкіндік беретін әлеуметтік жағынан бағдарланған
нарықтық – экономиканы құру және дамыту болып табылады.
М.Кейнс XX ғасырдың ... ... ... дамыған, ұлы депрессияда
шығуының жолын көрсетті. Ол төрт ... ... ... ... ... ... құруды ұсынады. Ал П.Самуэльсон Американ экономистері
арасынан бірінші нобель сыйлығын ... ... ... сұраныс пен ұсыныс:
нені?қалай? кім үшін? деген үш сұраққа жауап береді.
Қазақстан ... ... ... өту теориясында
экономикалық сабақтастық ... ... ... Қазақстан халқының
әмірінде тауар – ақша – ... ... ... да болған. Оның айқын
дәлелі – Ұлы Жібек жолынан біздің территориямыздан өтуі.
Қорыта айтқанда, Н.Ә.Назарбаевтің «Ғасырдың ... атты ... ... ... ... ... Егеменді Қазақстанның халықаралық
байланысты тиімді пайдаланып, оны Шығыс пен ... ... ... ... шарттарды дамытудың факторлары ретінде көрсетілген. Сонымен
қатар, ... Орта Азия ... және ТМД ... қарым
– қатынастарын қалпына келтіріп, ортақ құру жолдары зерделенеді.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Я.Әубәкіров. «Экономикалық теория негіздері». ... – 1998 ... Б. ... ... ... ... ».Алматы – 1995
жыл.
3. Ә.Н. Нысанбаев.«Нарық және адамның орнықты дамуы». Алматы – 1996 жыл.
4. Б. Жүнісов, Ұ. ... Ү. ... ... – 1994 ... Ә. ... ... ... Алматы – ... ... Н.К, ... Ж.А, ... Г.К. ... ... – 1997 жыл.
7. И.О. Волкова, В.К. Скляренко. «Экономика», ... ... – 2000 ... С.С ... С.Қ. ... Е.Қ. ... «Экономикалық
теория». Алматы – 2003 жыл.
9. М.Кәрібаев. «Нарықтық қатынастарды ... ... ... Заң
газеті, 26-Мамыр – 2001 жыл.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарық және иерархия туралы22 бет
«Менеджмент теориясы мен тәжірибесі» пәні бойынша тест cұрақтары13 бет
Класстар иерархиясы. полиморфизм12 бет
Логистика есептерінде иерархияларды талдау әдісін қолдану79 бет
Мәліметтердің ақпараттық модельдері: фактографиялық, реляциялық, иерархиялық, желілік.12 бет
Camel жүйесі11 бет
Delphi ортасы туралы түсінігі51 бет
Intranet –қосымшалары60 бет
NGN желісі туралы мәліметтер22 бет
SDH желісінің топологиясы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь