Жылқы шаруашылығында еңбекті ұйымдастыру

Қазақ даласындағыдай «...Жылдың төрт мезгілі бір-бірінен шұғыл өзгеретін жер жоқ, даладағы көктемгі көк жасыл кілемдей шөп күннің аптап ыстығынан бірден жоғалады, табиғаттың қиратушы күші жаратушы күшінен асып түседі, күннің ыстығы қыстың суығындай бәрін өткізіп жібереді, жаздың аптап ыстығы мен күз бен қыстың боранынан жоғалған тіршілік, көктемде қайта түлеп, жаңарып, жайрап шыға келеді...». Жыл мезгілдерінің күрт өзгеруіне орай қазақтың төрт түлік малының да тез өсіп-жетіліп тез пісіп етінің дәмді болатыны содан.
Жыл мезгілдеріне сәйкес жайылымды: қыстау, көктеу, жайлау күздеу деп аталады. Жылқыны қыста бағу, қыстауға таңдап алынған жердің күйіне байланысты. Қыстаудың маңындағы жайылымдық жерлерді төрт түлік малға ыңғайлап, қой мен ірі қаранікі-қарамалжер, мініс аттарын арқандап отқа қоятын жерді-атарқан, бұзаудікін-бұзаужері, сауынды биенікін-биежері, қойдыкін-қойтебін деп бөліп әр түліктің өз өрісінде оттауын қадағалап отырған. [65.79б] Ірі қара, түйе, қой малдары қыстақтың маңында бағылып, кеш түсісімен әр түліктің бақташысы қотанға айдап әкететін. Жылқыны қыста жаюдың күйіне қарай екі әдісі бар. [66.41б] Бір рудың адамдары өз жылқыларын бір табынға біріктіріп, орталарынан жылқышылар шығарып немесе жалдап алып қыстақтан 100-200 шақырым жерге айдап жіберетін. Мұны отарлап, [67] болмаса қосқа шығарып [68.10б] бағу деп атайды. 100-200 басқа 1 жылқышыдан келетіндіктен, 600-800 басты 3-4 жылқышы бағатын. Жылқылы байлар жылқыны жақсылап тебіндеп жайылуы үшін қыста қосқа бөлетін. Мысалы 1000 басты 3-4 қосқа бөліп, жылқышыларында көбейтетін. [69.15б] Бірнеше семья немесе ауыл болып бір қос шығарып, өз іштерінен шығаратын жылқышыларды жалдап қос ағасына (аға жылқышы) ақшалай бір қысқа 15-20 сом, [70.10б] болмаса бір ірі жылқы (дөнен, бесті) беретін. (LXVI) Торғай облысында байлар жылына 40-60 сом ақша, құлын жарғақ тон беретін. [72.86б] 5-6 жылқысы бар қазақтар жылқыларын қосып ауыл болып 1 майдан 15 июньге дейін, немесе 1 майдан 15 ноябрьге дейін жылқышылар жалдап алады. Бірінші кезеңге 10-12 руб, екінші кезеңге 15-20 руб төлейді. Киімнен жылқы иелерінен бір көйлек алады. [72.85б] Мұның сыртында малшының тамақ-киімі түгелдей мал иесінің мойнында болады. Жылқыны қыста бағу қазақ тұрмысында ең ауыр және құрметті кәсіп саналған.
Қысқы тебінге ойлы-шұңқырлы, сортаңды, будырмақ жерлер жарамайды. Мүмкіндігінше оты мол жазық жерлер пайдаланылады. Жел бедерінің бірыңғай жазық болса да, жылқы малы шөптің қай жерде мол екенін, боранда қайда ығатынын тез байқайды. Бірнеше жыл әлгі жерде жылқы баққан жылқышылар боранда ығып кеткен, табыннан бөлініп кеткен үйірлерін артынан іздеп барып тауып алатын. Мысалы: қар қалың түскен жылдары Торғайдың жылқылары, қары аз жылы келетін Арал маңындағы құмдарға келіп жайылатын. Мұндай қыста жылқышылар жайылымда 3-5 рет ауыстырып көшетін болған. Әр жайылым аймағы 20-30 күндей тебіндеуге жарайтын. Жайылымның көлденеңі 5-8 шақырымдай болады. [75.87б] Сондықтан әрбір сүйем жерді үнемдеген. Қыста қосқа жіберілмей үй маңында бағылатын жылқыларды шартты түрде 5 топқа бөлуге болады:
        
        Жылқы шаруашылығында еңбекті ұйымдастыру
Қазақ даласындағыдай «...Жылдың төрт ... ... ... жер жоқ, ... ... көк ... ... шөп күннің аптап
ыстығынан бірден жоғалады, табиғаттың қиратушы күші жаратушы күшінен асып
түседі, күннің ... ... ... ... ... ... жаздың аптап
ыстығы мен күз бен қыстың ... ... ... ... ... ... ... шыға келеді...». Жыл мезгілдерінің күрт өзгеруіне
орай қазақтың төрт ... ... да тез ... тез пісіп етінің дәмді
болатыны содан.
Жыл мезгілдеріне сәйкес жайылымды: қыстау, көктеу, жайлау ... ... ... ... ... ... ... алынған жердің күйіне
байланысты. ... ... ... ... төрт ... ... қой мен ірі қаранікі-қарамалжер, мініс аттарын арқандап отқа
қоятын жерді-атарқан, ... ... ... деп ... әр түліктің өз өрісінде оттауын қадағалап
отырған. [65.79б] Ірі қара, түйе, қой ... ... ... ... ... әр ... ... қотанға айдап әкететін. Жылқыны қыста
жаюдың күйіне қарай екі ... бар. ... Бір ... адамдары өз
жылқыларын бір табынға біріктіріп, орталарынан жылқышылар шығарып немесе
жалдап алып қыстақтан 100-200 ... ... ... ... Мұны ... ... қосқа шығарып [68.10б] бағу деп ... 100-200 ... ... ... 600-800 басты 3-4 жылқышы бағатын. Жылқылы байлар
жылқыны жақсылап тебіндеп жайылуы үшін қыста ... ... ... ... 3-4 ... бөліп, жылқышыларында көбейтетін. [69.15б] Бірнеше семья
немесе ауыл болып бір қос шығарып, өз ... ... ... қос ... (аға жылқышы) ақшалай бір қысқа 15-20 сом, ... бір ірі ... ... ... ... (LXVI) ... облысында
байлар жылына 40-60 сом ақша, құлын ... тон ... ... ... бар ... ... қосып ауыл болып 1 майдан 15 ... ... 1 ... 15 ... ... ... жалдап алады. Бірінші кезеңге
10-12 руб, екінші кезеңге 15-20 руб төлейді. Киімнен жылқы ... ... ... [72.85б] Мұның сыртында малшының тамақ-киімі түгелдей мал
иесінің мойнында болады. Жылқыны ... бағу ... ... ең ауыр ... кәсіп саналған.
Қысқы тебінге ойлы-шұңқырлы, сортаңды, будырмақ жерлер жарамайды.
Мүмкіндігінше оты мол жазық жерлер ... Жел ... ... ... да, ... малы шөптің қай жерде мол екенін, ... ... тез ... ... жыл әлгі жерде жылқы баққан жылқышылар
боранда ығып кеткен, табыннан бөлініп кеткен үйірлерін ... ... ... ... Мысалы: қар қалың түскен жылдары Торғайдың жылқылары, қары аз
жылы ... Арал ... ... ... ... ... ... жайылымда 3-5 рет ауыстырып көшетін болған. Әр жайылым аймағы 20-
30 күндей ... ... ... ... 5-8 ... ... ... әрбір сүйем жерді үнемдеген. Қыста қосқа жіберілмей үй
маңында бағылатын жылқыларды шартты түрде 5 топқа бөлуге болады:
1. ... ... ... ... ... ... ... қыста сауылатын сауын биелері
4. қысқа қарай ерте ... ... ... ... ... ... ... жақтан әкелінген асыл тұқымды ... ... ... ... ... ... ... айдап әкелінетін,
ал жақсы бәйге аттары мен асыл тұқымды айғырларды жабық қорада ұстап, ... ... ... ... ... [76.11б] Шығыс Қазақстанда жақсы аттарға
жерден қазып, үстін тал, қамыспен жапқан арнаулы қоралар салынған, ... деп ... ... ... сері бағады, қыста ердің ері бағады»-дейді 90 жастағы
қарт жылқышы Рамет Дайырбаев. (LXIV) «Жылқыны жылқының ... ... ... ... ... ... (LXХIV) «...3-4 ай ... отбасынан жырақта
күндіз-түні мұндай азапты өмірді еңбекпен ... үшін ... ... ... ... отарлап жылқы баққан бақташылары нағыз жігіт саналады.
Олар жер жағдайын жақсы біледі ер жүрек, күшті және ... ... ... ХХ ... ... ... шаруашылығын зерттегендер.
Бораны бөрі ұлып тұр,
Төбеттей тынбай үріп тұр.
Сын тағылды қаңтарға
Аман ба екен жылқышы?
Аман ба екен жылқысы.
Бір бұта жоқ-айдала,
Аппақ кебін ... қос тұр ма ... ... ... ... жыиырып,
Қасқиып қасқыр жүр ме екен?
Боран мынау қабандай,
Қатуланған қаба алмай:
Түбі қайыр ... ... өлсе ... ... ... ... ... не күйде?[74а.179-180б]
Жылқы малы күндіз-түні бірдей жайылатындықтан, жылқышылар ат үстінен
түспей мал ... ... Түн ... ... екі рет жусауы болады,
іңір жусау сағат 8-11 аралығында, таңғы жусау ... 4 пен 6 ... ... ... бір ... ... ... Осы мезетте жылқышылар ат
үстінде мызғып дем алатын. Қыста жылқы шетінде ... 4 ... ... Ат ... ... ... оң жағына алып көлбете жерге тіреп,
сүйеніп ұйықтайды, шылбырды белбеуіне ... ... ... қояды. (LXIІІ)
2. Ердің артындағы бөктеріншекке отырып, құрықты алдына көлденең
алып, басын ердің ... ... ... ... ... ердің қасында болады. (LXIІІ)
3. Құрықтың жібін атының шылбырына жалғап, сабын жамбасына басып
жерге жатып ұйықтайды. ... ... ... ... ... ... жеңін шешіп, үстіне бүркенеді. (LXХХIV)
4. Атының шылбырын беліне байлап, жерге төсеніш ... ... тік ... ... ... Қар ... жауғанда
жылқышының үстін түгелдей қар басып, ... ұшы ... ... ... аязы мен ... ... ат үстінен түспей,
жылқыны киімінің жылылығымен, тамақтың күштілігімен баққан. Қыста мал ... ... ... тон, тері ... киіз етік, саптама етік тымақ,
кебенек сияқты жылы ... ... ... ... ... баста тымақ,
Ұлып тұр бет қаратпай қызылшұнақ,
Үстегі тойжақыны ... ... ... ... ... ұзақ ... терілерінен кең, мол етіп пішілетін тайжақы (тайжаға деп те атайды-
А.Т.) жылқышы қыстың ызғарынан, ал қой ... ... ... ... ... мен ... қорғаған. [49,71б.] Кебенек (Жетісу өңірінде
кебентай делінеді-А.Т.) қазақы қойдың қозысының жүнінен ... ... ... ... ... ... тайжақының, тонның сыртынан киілетін
жылқышыларға арналған сырт киім. Киізден салған үлкен жағасы басты бүтіндеп
бүркеп тұрады, ... екі ... ... ... екі ... етегі аяқтың басынан алып, аттың сауырынан бастап, үзеңгілікке
дейін жауып ... ... ... ... тік болып келеді де,
тамақтың астынан қаусырына түймеленеді, басты үлкен күләпара жауып ... ... ... болса да жеңіл, ердің артына бөктеруге лайық.
Кебенектің кементайының ... ... ... дейін қазақтардікінен
айырмашылығы болмайды. Е.А. Масанов «кебін кигін келмейді, кебенек кигін
келеді» атты ... ... ... ертеректе кебенек жауынгерлердің киімі
болған деп пайымдайды. Бұған «ерді кебенек ішінде таны» ... ... ... ... ... ... ... [50,121б.]
Жылқышының тымағы қазақтың қыста киетін ... қоян т.б. ... ... ... бас ... бөлек, әдейілеп қозының сеңсең
терісінен тігілетін. «Киіз ... ... ... ... ... ... ... етіп пішіледі, саптама етіктің ішінен киіледі, мұны киіз
байпақ деп те атайды. [51,121б.]
Арқаның қатты аяздарында жылқышылар қонышы қысқалау, ... ... ... киіз байпақ-ұйытқы пайдаланған. (ХХІ) Қысты күні басына
сеңсең тымақ, үстіне тон, оның ... ... ... ... етік, оның
сыртынан ұйық киген жылқышы киімінің ауырлығынан аяғын үзеңгіге ... ... ... Сондықтан жылқышылар қостың жанына ... ... ... ... ... Атты ... ... жетелеп әкеп мінген.
Жылқышылардың жазғы-қысқы мекен-жайы жылқымен ... алып ... ... Қос деп ... тікелей шаңыраққа уық ... ... ... ... қосты абылайша деп те атайды. Ұзын ... ... ... ... ... ... ... киіз жабады. Жан-жағын қармен көміп
тастайды бұл қостың 2-ші ... ... атау ... ... ... кең тараған, ол Баянөлгей ... ... (ҚХР) ... қосын «Абылайдың қосы», «Абылайдан қалған қара қос»-деп атайды.
Қыста ... ... ... ... ... ... ... Иен тұрған
қосқа кез-келген адам қонып, тамақ ішіп ... ... ... ... ... ... жолаушының өзі бір нәрсе, бір қайнатым шай болса да
тастап кетуі ... ... ... ... бау» ... ... құр барма»
деген мәтел бар. Қоста жылқышылардың азық-түлігі, артық киім-кешектері мен
ер-тұрмандары, қазан-ошағы ... ... ... қап-қап құрт, бауырсақ,
кепкен қазы тұратын, одан қалса жылқышылардың өздері семіз жабағы, ... ... ... ... ... ... болмаса, байлар
қыстан малын аман алып шығу үшін ... ... ... ... ... ... ... бастарына ер жастап, астарына
тоқым салып, кебенек жамылып дем алған. (ХХІІІ).
Қысты күні қоста ... ... ... ... ... ... ... –«қыл бақыр», «тоға»- депте аталады.
Отаршының иесіз тұрған қосы
Тоға асулы, атты тұр ағаш мосы ... етін ... ... ... ішкенде, құрт қосыпта ішеді
сонда тамақтың қызуымен 2-сағатқа әрең шыдайды аттан қазақ ... ... ... ғана ... ... кеткен сорпаны көп ішсе, жылқышы тоңбайды. Жылқы баласы бір
қайырып үйретсең қойданда жақсы, шашау шықпайды-дейді ... ... ... бір ... ... 2-сағат жусағаннан соң тағы өреді. 2-3 км өріп барып,
алдын қайырып тастайды. Содан соң таңға жақын таң шолпаны ... ... сол ... ... ... Содан соң жылқы өріп кетеді. Жылқышылар
қосқа келіп шәй-тамақтарын ... ... ... ... ... түрде құрт болады. Құртты ағаш астауға қар салып езіп, сорпаға
қосып ішеді. Қарт жылқышылардың айтуынша құрт ... ... ... бермейді, құрттың қызуымен түнде жылқы күзеткен ... таң ... ... ал ... ... етін жесе ... ... күн
шыққанша тоңбайды. Қыста жылқышылардың негізгі ... ... еті ... ... ірі ... сояды, сіңімді келеді десе, басқа малдың (сиыр, қой,
түйе) етін бір-ақ рет ... ... одан әрі бұл ... ... ... тарпайды, ал жылқы еті күніне 3 рет ... де тез ... ... ... ... жылқышылар. Көктемде жылқышылар көшіп ... ... ... «Абылайдың қосын аттамайық Абылайдың қосы ... ... ... 5-6 ай үйді ... жылқыны отарлап жайып
келген жылқышының сақалы өсіп, ... ... енді ... ... ... сақал жылқышы ата келдіңбе!»- дейді екен.
Ассалаумағалейкум! Жирен сақал Жылқышы –ата, келдіңізбе Қамбар қолдап-
деп амандасқан.
Қарына құрық ілген жылқышым-ай
Көктемде келетұғын жылқұсым-ай
Жаз шыға ел ... ... ... бие ... анық ... ... жігіт тобыққан бет.
Түсетін аттан үйге қосын керіп
Тұратын баласына тізгін беріп,
Аласы қуанатын итін көріп,
Қамшысмын әкесінің мойынына іліп
Суытқан баласы атты ... ... ... тамағы қымыз. Жайлауда қостарын
қымыз ауылдың маңына тігіп, өздері солардан ... ... жеп, ... ішіп
жүреді, олармен аралас-құралас болады. [52,205б.]
Жалпы жылқышылар жылдың қай мезгілі болсын бір уақ ... ... ... таңертең кешке бауырсақ пен шай, жазда негізінде қымызбен
қанағаттанатын. Бай ... ... ... үй иесін төңіректеп, бір
мезгіл келіп-кетіп тамақ ішетін. Қыс болмаса «жазда ... сері ... ... ... ... ішу деген проблема болмайтын. Табынды
жайылымға айдап тастап, ... ... ... ... қойшы–сиыршыға
қарғанда анағұрлым ілтипатпен қарсы алып, үйге түсіретін. Ертеде ... ... жай ауыл ... жүргенде танып қоятұғымыз дейді
информаторлар. ... қолы ... ... ... ... ... ... Қазақ қоғамында жылқышының ... ... ... ... ... ... байдың оң тізесінен орын алатын.
Жылқысын жаудан айырып жұттан аман алып қалған жылқышыларға байлар қалыңсыз
қызын ұзатқан ... ... ... ... көп. ... ... ... әсіресе байлар адам ғұрлы көрмейтін. Тамақтың қалдығын
киімнің ең жұтаңын солар киетін.
Этнографиялық әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... құрық пен бұғалық (шалма) жайында айтылады да [53,110б], ... көне ... ... ... ... ... Біз ... орнын арқамшы, тарақ ... ... бос ... ... ... құралдармен толықтырдық. Құрық пен ... ... ... ... ... ... түзу ... талдан және қайыңнан кесіліп алынып, ... ... ... ... кептіріп қояды, ұзындығы 4-5 м кем
болмайды. (СLX) Тәжірибелі жылқышылар ... ... ... ... 50 см ... ұшына дейін жылқының сорпасының майымен немесе ... ... ... май ... ағаш ... ... су, ылғал
тұрмайды. Бұғалық салуға құрықтың сабындай сап ... 10-12 м қыл ... ... ... бір ұшын күрмеп кішкене тұзақ жасайды, болмаса темір
шығырық бекітеді, арқанның екінші ұшын осы ... не ... ... ... ... ... Құрықтың басын жаңағы тұзақтардан
өткізіп, бір қолға құрықты ұстап екінші арқанның ұшын ... (СLXІ) ... ... ... екі ... бар. 1. Жаба тастау-ұшқыр
атпен қашағанды қуып жеткен жылқышы құрықты аттың басына кигізе салады. 2.
Серпе тастау-құрық аттың ... дәл ... ... ... ... ... ... іліп түсу, серпе тастау аттың мойнын ... ... ... ... ... ... ... бұл екі әдісі-адамның
үйренуіне байланысты. Арқамшы Қазақстанда ... ... ... келген болу керек. [54,21б.] Тывалықтар арқамшыны ... ... ... ... ... ... ... [55,29б.] Қосағаш
қазақтары түйенің мойын терісінен айналдыра тіліп, озық ... қос ... ... ... ... ... ... тастау үшін бір жағына қарсы
ұшын қалдырып, қалған үш саусақпен ... тұру ... ... ... ... қарсы) лақтырылады. Арқамшаның бұғалықтан ерекшелігі, аттың үстінен
де тасталады. Құрық пен ... ... ... алау ... ... ен-таңба салу, жылқы емдеу ... кесу ... ... ... ... пайдаланылады. Аттың жалын, құйрығын тарайтын
аттарақты жылқының тұяғын ... ... етін алып ... ... екі ... ... салып қысып, жалпақ пластинкаға айналдырады.
Кепкен жалпақ мүйізді өткір пышақпен әдемілеп жонып екі жағына жүз салады.
Бір ... жүзі ... ... ... ... болады. Қашаған жырау
Күржіманұлының:
Сұлулығын алтын ... ... ... ... ... ... ... сабаутіс аттарақтың бір түрі болып табылады. Сабаутістің
жүзі жуандау болады, ағаш, ... ... ... ... екі ... 1.Мүйізді қайнатып жалпақ пластина жасап алып, жүз жасап иіп, екі
аша ... ... ... ... ... Бұл ... ... 2.Ұзындығы
екі қарыстай екі ағашты екеуіне де пышақпен жүз жасайды. ... ... ... бір ... жүзі екінші жағының ойысы дөңесіне сәйкес келуі
керек. Сабын екі-үш ... ... ... ... бекітеді. Мұндай
сабаутіспен ... ... ... етіп ... ішіндегі кірді, ұсақ
насекомдарды ... ... ... ... батыр» жырында аттарақтың «пұшты»
аталатын түрі кездеседі.
Жатқызып жалын пұштымен,
Құйрығын тарап сүзеді.
Пұшты жайында информатордың біразы аттарақтың бір түрі дегеннен басқа
толық ... бере ... ... жұқа ағаш ... ... ... ... сібірткімен тазалайды...» деген
А.И.Шахназаровтың дегеніне ... ... Орта ... ... тән аттарақтың бір түрі екенін көреміз.[57,18б.]
Қазақтар ата мал деп айғыр таңдауға ерекше мән береді. Дене ... сом ... көзі мен ... ... ... ... ... мойыны жуан,
кеудесі биік әрі үлкен, арқа жоны ... ... ... ұзын ... ... ... ... қара, үйірсек, ені тең орналасқан, өңі баран
деген сияқты 30-дай ... ... ... ... ... ... ... салсаң
Атты сонан мінерсің (мақал)
Жал құйрығы қаба деп,
Жабыдан айғыр салмаңыз
Жауға мінер ат тумас (Бұхар жырау)
Айғырды жылқының құты деп ерекше ... құты ... ... ... ... ботасыз [77.25б]
Айғырды ұстап тұрып, оның маңдайына, жалына қымыз тамызып бата айтады:
Айғыр берсең, атап бер
Қысырақ салып, матап бер
Қысырағың он беске
Өлмей ... мың ... ... ... қой ... қошқарынан бер,
Жылқы берсең айғырынан бер.
Түйе берсең бурасынан бер,
Сиыр берсең бұқасымен бер. [79]
Айғырдың түсі көбінесе ... ... кері ... ... Бұл түстер
басқа түстерге қарағанда (ала, шұбар, ақ ... ... ... ... ... үшіншіден өнімді. «Құладан айғыр сал, сеніп
сал. Ол не ары ... не бері ... ... ... не ... не бері ... ... айғырдың түсіне мән берген.
Денесі толған айғырға 18-20 бие, жаңадан қойған жас ... 12-15 ... ... ... 14-15 жас ... әрі ... ... келмей алжи
бастайды. (LXХХХV) «Айғыр алпауыт ... атқа ... ... 20-25 ... ... ... Бие көп ... 25-ке дейін келеді.
Бұл кезде кәртейген ... ... ... 5-6 ... толған бесті айғыр
қояды. (СXХХV)
Ірі ... ... ... алыс ... ... асыл ... ... оның тұқымының өсуін көзден таса қылмай ... ... ... бір ... ... ... әкелсе, маңайындағы көршілері биелерін
шаптырып алуға тырысатын. Мұндайда пайда болған жаңа ... ... ... атына қоятын. Қазақы айғырлардың бір қасиеті сол, өзінің ұрпағына,
балаларына шаппайды. Шектен шыға күйлеп жүрген ... ... ... ... ... ... жіберген. Бұл туралы орыс мал мамандары,
таңдана да тамсана жазады. [80.4б] ... ... ... ... ... айғыр болмасын, тұқымы 50, әрі кетсе 70 жылдай уақытқа жақсы
қасиеттерін сақтап жететін болған. Бұл ... асса мал ... ... бір ... ... керемет айғырдың тұқымы болмасын 12
жылға ғана жетеді, әрі қарай ауыстырмаса божырап кетеді-деп ... ... ... ... жанұя басшысы-деп ... ... ... ит-құстан, басқа үйірдің байтал, ат, сәуріктері
кіріп кетуден сақтайды. Басқа үйірдің айғыры келіп биелерге келіп ... ... ... ... ... шабысып, шайнасып біреуінің
мертігуіне дейін барады. Көрінген ... бара ... ... ... ... ... ... зәбір көрген айғырдың үйіріне ... ... ... ... өшін алып алады. (LІ) Сонан кейін-ақ басқа
үйірдің шырқын бұзушы биеқұмар айғыр жөнделіп өз ... ғана ие ... ... ... үйірін қарамай лағып кететін өліет айғырлар
болады. Мұндай ... ... ... ... ... кім ... ... одан тезірек құтылуға тырысатын. Пішіп ат қылатын, көбінесе ... ... ... ... ... өзінің балалары құнан дөнендерді
аттарды қуып тістеп, шайнап ... ... ... ... ... ... ағаш ... байлап қояды. (LX) Қатты шауып, болмаса оқыс ... ... ... маңдайына тиіп қоя қояды. «Маңдайыңа тоқпақ тидіме»-
деген мәтел содан қалған. Жақсы ... ... өз ... ... басқа үйірді де айдап келгенін көзімізбен көрдік. (LX)
Дала жылқылары ... ... ... ... ... ... ... кезде жылқылар тұмсықтарын ортаға ... ... ... ... ортасына құлындарды, әлсіздерді алып өздері
артқы ... ... ... Бас ... ... ... ... қасқырларды теуіп, тістеп жолатпауға тырысады. [80б]
Көшпенділер ықылым замандардың өзінде орасан үлкен жылқы табындарына
ие бола ... ... ... соң, ... ... өте келе ... ... ондаған биені қашырып, үйірлесіп одан туған төлдер барлығы
бір жерде үйірлесіп жүріп көбею ... ... ... ... ... ... ... көптігінен, әр біреуі 4-5 басты айдап
бытырап кеткен. Азия далаларындағы көп жылқының басын қосу мұң ... ... ... бөліп ап, бөлек бағып соңынан піштіріп
отырған. Әрине бұл тора ұзақ ... Енді ... ... бір ... ... ... топтастырып қолдан үйір жасауға қолдары жеткен.
Айғыр-үйірдің кәзір дәл қай ... ... ... ... ... ... пікірімізше бұл жылқыны қолға үйретуден кейінгі үлкен жаңалық ... ... ... ... ... ... ... үлкен жылқы
табындарын меңгеріп қолға ұстауға қолдары жетті. Айғыр-үйір ... ... ... ... ... ... жылқыларды сұрыптап, тұқымын
асылдандыруға, жылқы өсімін үнемі көзден таса қылмай бақылап отыруға ... ... мал ... ... ... ... жылқы түлігі
үшін өте жауапты. Көктеуге мол сулы, жазық, күнгейлі, қары тез ... ... ... ... ... таңдап алынады. Көктемде жаңа төл алумен қатар
жаңа айғыр-үйір жасау қолға алынады. Март айының ортасында әр айғыр ... ... ... ... бір ... ... ... қосады. Бір
саурыққа 9-10 байталдан келеді, жаңа үйірді «қысырақ»-деп атайды. Қысырақ
қосудың екі жолы ... ... ... үйір 10 ... ... ат ... да, байталдар өз үйіріне кетіп қалмас үшін жаз бойы 2-3
ай уақыт басқа табынға қосады. (L)
2. Азбары жоқ жерде ... ... ... ... ... ... да жіптің ұшын ұзын етіп байталдарды ... ... ... байлайды, өстіп 10 күн ұстайды.
[78.86б.78а83б] Мұны «қысырақ матау»-деп атайды. Екі ... ... ... күн ... ... шаба алмайтын әлсіз болса,
басқа айғырмен ауыстыратын. Қысырақты әбден үйренгенше 1-ай
мерзім жеке жерде ұстап, кейіннен ... ... ... құлындау маусымы марттың аяғынан басталып, майдың аяғына
дейін ... ... ... ... ... далада құлындап, тез
аяқтанып кетеді, 2-3 күннен соң оттауға жарап қалады. Кейбір отырықшылыққа
көшкен шаруалар ғана ... ... ... ұстайды. Жаппай құлындау
кезеңі басталған кезде жылқышыларға көмекке ... ... ... кезектесіп күзетеді, бие құлындасымен қағанағын жарып, денесін
шаранадан тазартып, ... ... дем ... ... Бие ... жылқы түнде жусап, таң мезгілінде ... ... ... бар жануар. Көбінесе ешкімнің көмегінсіз-ақ аман-есен туған
құлын өзі аяқтанып ауызданып жүре ... ... ... бие өте сирек
болады. Бие түрегеп құлындайтын мал, ... бір ... ... ... биелер екі жағына екі аунап жіберіп түрегеліп ... Күйі ... ... ... тұра ... ... құлын тонымен түсіп, тоны
жарылмай өліп қалатын кезі ... ... ... тонын өзі жарады, болмаса
күйлі биелер құлындаған ... тоны қарс ... ... ... (СХV) Күйі нашар құлындарды апрель-май айларында күн ... ... киіз ... ... ... ... ... құлық
биелердің құлыны емгісі келіп енесінің желінін қытықтағанда ... ... ... ... құлын алдырудың төрт әдісі бар. 1. Биенің
мойынынан байлаған жіптің бір ұшын қамшылар жақ ... бір ... ... үш ... ... бие тебе ... халге жетеді, құлын емін-еркін
еме береді, сөйтіп алып ... 2. ... ... қараңғы қораға қамап
тастайды, анық екі күн ... соң ... ... ... өзі ... ... 3. ... байлап қойып жанында тұрған құлынға қылбұрауды салып
жібергенде, шыңғырған құлынның үстіне енесі ... ... ... ... ... жәндік болмайды», сондықтан өз ... ... ... мекіреніп ала қояды. (СХХІІ) 4. Биенің (құнажын ... ... өре ... басын көтере алмайтындай етіп ноқталап тұқыртып байлап
қояды. Үш күндей су, жем бермейді. Құлын еш ... ... еме ... ХХХХІ.82.80б)
Енесі өлген құлынды басқа биеге телудің өзіндік әдістері бар.
Телінетін биенің ... ... ... тұз ... мұны ... ... күн
көзі ауырып, нашар көрсін деп істейді. Бие ... ... ... сағат
сайын биенің сүтін жаға береді. (ХХХХ)
Көктем шығып күн жылынысымен күзеу науқаны ... ... ... ... өте ... зат-жылқы қылын береді, екіншіден жас
жылқының дене бітімін, тұрпатын әдемілеу үшін, ... ... ... ... ... салтында жылқының жасына, жынысына қарай, тай
күзеу, құнан күзеу, қысыр ... деп үш ... ... 1. Тай ... ... қарамай жалын түгелдей күзеп, шоқтық қалдырады, кекілін келтелеп
қияды, ... ... ... ... ... ... ... 2. Құнанның
күзеуі тайдан айнымайды, тек ... ... ... ... жалын
құнанша күзеп, құйрығын жоғарғы жағынан 1-2 ... ... ... сыпыра
күзейді. 3. Қысыр күзеуі. Кекіліне тимей, жалын сыпыра күзеп, құйрығын үш
жерден буып, ұшын тегістеп қырқады. (ХХХV) Мал ... ... ... ... ... ... епті жігіттерді жинайтын. Ірі ... ... ... ру ... жиналып көмектесетін. Күзеудің мұндай
коллективтік әдісі қазақ жерінің ... ... ... салт ... халықтарының ішінде буряттарда кең тараған. [83.91б.84б146б]
Биелер құлындап біткен соң, енелерімен біраз уақыт қоя береді. Құлын
жетіліп семірген «қарақұлақ» [84] ... ... ... ... ... бір қазығын бір үлкен адамға, екінші қазығын екінші үлкен адамға
қақтырады. ... бір ... ... үш қазықтан кем түспейді. Желіні
майлағанда да үлкен адам майлайды. Айғырдың сауырына май ... ... ... ... ... ... Құлынды желіге тұқыртып ... күні бойы ... ... ... ... өзі ... күшін
тауысып, күйінен айырылуына әсер етеді. (С) ... желі мен ... ... ... Желі асты сары көң боп ... ... желіні
жылжытып, шымы шірімеген қағыр жерге қағу керек. Мұның мәні сонда, шірік
жерге үнемі ... жата ... ... күн ... ... және ... ... жылқы болатын жағы да бар. (СІІІ)
Батыс Қазақстанда ауылдың маңында шөп аз ... ... өсіп ... ... ... ... ... енесін еме алмайды. Күшті
құлын мен әлсіз құлын қосақталған жағдайда күштісі әлсізін тартып ... ... ... тұмылдырық кигізіп, әлсізді күштінің мойнынан байлап
қояды. [84ә.24б] Құлынды ... жыл ... ... ... қонысымен биені
айғыр үйірімен алма-кезектеп байлап кешқұрым ертерек ағыту жөн. Жаз ... ... ... бір қос болып ауылдың маңында бағылады. ... ... ... суаруға және саууға айдап әкелді. Суарып ... ... ... ... байлауға кіріседі. Әр ... ... ... ... ... ... болып тұрады. Ауылдың басқа жылқылары
биелер сауылып біткенше кешкі ... 6-7-ге ... ауыл ... болады. (L)
Жылқысы көп байлар бие саууға өзінің руластарын, туған-туысқандарын ... ... ... ... ... орта шаруалар өз күшімен сауады. Бие
сауу үшін екі адам қажет, бірі құлынды енесіне жіберіп емізіп алып ... ... адам ... сол жағына жүрелей отырып, көнекті оң жақ
тізесінің үстіне қысып үш-бес минуттың ... ... ... Мұны бие ... ... Бір ... ... сүттілігіне қарай 1-1,5 кесе сүт шығады.
Жас биелер күніне 8-рет, кәртеміштері 6-рет сауылады. ... Кей ... екі ... бір рет, күніне таңғы сағат 6-дан бастап, кешкі сағат 9-
ға дейін 5-6 рет сауады. ... ... ... шорт және ... ... көп ... адам әр ... мінезін саралап танып білуге ұмтылады,
кейде жуас ... ... өзі кей күні ... қалады, сондықтан сауын биені
сылап-сипап көндіреді. Сауын уақытын өзгертуге ... онда ... ... ... де, сүт беру ... ... Биені сауып тұрып
назарды басқаға салмайды, қатты дауыстап сөйлемейді. (LХХХХІІ)
Мінезі ... жас ... ... екі ... ... 1.«Бүкпе» салып
сауу, бүкпелеп сауу-биенің мінер жақ алдыңғы ... ... ... ... ... салып сауу, күнделеп сауу-жіптің бір ұшын биенің мойнынан
байлап екінші ұшын қамшылар жақ артқы ... іліп ... аяғы ... ... ... ұшын ... қайтадан байлайды. (ХМІІ) Қазақ
дәстүрінде биені көбінесе ер адамдар сауған. Құлынды ... май ... ... ... дейін 6-ай сауылған соң, құлындар ағытылған соң
қысыр ... ... сауу ... бие ... дейін 7-8 ай мерзімге
сауылады. Қар бір ... ... ... қосақталып сауылса, қыста жем-
шөп беріп сауады. Жазға қарай тай, жабағы, саурық, мініс аттарын бөлек бағу
әдісі қолданылған. Мұны ... ... «Ат ... құлын саяққа үйір,
адам болатын бала қонаққа үйір»деген қазақ ... ... ... ... ... ... салт мініске ыңғайлау әдісін көрсетеді.
Жылқы – күш- көлік
Көшпелі тұрмыста жылқыны салт мінуге, түйені жүк ... ... ... жүрдек, жүйрік, бәйге аттары төрт түліктің бәрінен ... ... ... XIX ... орта ... ... қазақ халқының
отырықшылыққа бет бұрып, арбаның көбейуіне орай жылқы жегу, жүк ... ... ... Енді ... ... мініс аттарымен қатар
арба-шанаға бірдей жүретін әмбебап жылқыларда бағалана бастады. XIX ғасырда
таулы ... ... ... ... ... екі доңғалақты ағаш
арба кең тарады. [86.250б.]
Арба жасау үшін ағаш ұсталары апрель, май ... ... ... ... ... кесіп алып, иетін жерлерін иіп, мүшелерін бөліп-
бөліп ... ... ... ... үшін, әдейі қайыңның доғадай иілген
жері кесіп алынады. Жаз бойы ұста арбаларды құрастыруға ... ... ... жүк ... ... ... осі (білік) дертелері, ешбір
темір шеге қолданылмастан тұтастай ағаштан, көпке шыдайтындай мықты етіп
жасалатын. Ұста бір ... ... ... ... ... қылатын, бірақ
жасалынуының қиындығына қарамай, базарда бағасы 1-2 ... ... Жүк ... ... ... алатын. Арбадағы жүк жеңіл болса
«арбакеш» аттың үстіне отырып, дәртелерді ерге ... жүк ауыр ... ... ... ... ... алыс, қиындығына қарамай
20-дан 50-ге пудқа дейін жүк таситын. [89.6б.] Алтай қазақтары арба жеңіл
жүрсін деп дөңгелекті ... ... ... ... ... жасаған
қос доңғалақты ағаш арбасы мен Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... жүк ... ... ... тек отырықшы
халықтардың арбасының дөңгелегі үлкен болған. «...Егінші жұрттың ... өте ... ... ... (2,13м А.Т.) ... жүк салатын
тереңдігі бар ерекше арбаларға жегіледі. Арбаны жүргізетін арбакеш жегілген
аттың үстіне ... Жол ... ... 20 дан 40 пудқа дейін жүк
салынады, алыс жолда орта ... 25 пуд жүк ... .[90 ... шаруашылықта кең қолданылғаны жөнінде төмендегі фактілер
дәлел: XIX ғасырда Ақмола облысында 132 602 арба ... ... 33 ... ... ... ... Қос доңғалақты ағаш арбаның жасалу жолы,
конструкциясы бір ... ... әр ... әр түрлі атау
қалыптасқан. «Ырдуан», «ырдабан» арба деп Солтүстік, Орталық ... -деп ... ... ... ... -деп ... ... мен Шығыс Қазақстанда «көтек арба» деп атаған. [91.244.XIV.LXVI] ХІХ
ғасырдың аяғында ... мен ... ... ... Ор, Троицк, Омбы,
Ташкент, Семей базарларынан күймелі арбалар мен шаналарды сатып алатын
болған. ... ... ... арба ... арба), [92-645б.]
«пәуескелі шана» (күймелі шана)-«кәшопка» деген сөздер-қазақ тіліне ... ... ... ... табанына темір салынбаған құр ағаштан
шауып ... ... ... ... ... ... ... атаған.
Мұндай шана атқа қамытты, қамытсыз түрде жегілген. Жекпелі шана-деп атау
себебі балалардың ойыншық ... ... үшін ... ... ... ... А.Т.) жоқ арба (тарадойка) тек ғана ағаштан
жасалады, ешқандай ... ... [1] ... қамыты киізді
дөңгелектеп сырып жасалады, көшкенде арбаның дәртелері қамытқа емес, аттың,
өгіздің, сиырдың еріне бекітіледі. [2]
Ғасырдың аяғында ... ... ... ... шөп ... ... ... көптеп сатып алған. В.Я.Бенькевичтің
жазуынша 1891-1892 жылдарындағы жұттан соң, 1914 ... ... ... қазақтар атпен жүретін шөп машиналарды ат ... ... ... ... ... шөп ... кіріскен. [95.91б.] 1911 ... ... ... ... 997 шөп машина, 943 ат тырма, Өскемен
уезінде 95 шөп ... 92 ат ... ... 7 шөп ... 6 ат ... ... жүк ... қолданылатын құралдың бірі-cүйреткі. Х.Арғынбаев
сүйреткінің атқа ... ... ... екі ... ... ... ... жағы сүйірленіп, артқы жағы алшақтау боп 3-4 ... ... ... ... ... этнографиялық материалдарымыз
бойынша тек көші-қонда жақын қашықтықтарға жүк тасуға пайдаланылған. ... жүк ... ... 1927 жылы ... Сергиополь уезінен
түсірген. (ХХХV) Сүйреткілердің 2-ші түрінде Қазақстанның әр жерінде шөп
үюге, ағаш ... қар ... ... ... ... жатады. Биіктігі 1м ұзындығы 2-2,5 м ортасында шабақтары бар
тік төртбұрышты раманы арқанмен атқа ... ... ... үстінен
арқанмен басып тастайды. Омбы, Көкшетау, Солтүстік Қазақстан облыстарында
мұны «сырма» (СLXII) ... ... ... жерлерінде көлденең бір ағашты
бостау қып, крест тәрізді байлайды. Үйілген шөпті ... әлгі ... ... ... ... ұшындағы екі арқанмен шөптің үстін басып қояды. (ХІХ)
Көлденең ағаш орнына ұзындығы 2 м, ... 50-60 см, ... ... ... қар күреу үшін солтүстік-облыстарда пайдаланылған. (ХХХХVII)
Семей, Шығыс Қазақстанның, Жетісудың таулы аудандарында таудан ағаш түсіру
үшін ... ... ... Көлденең сырық екі ағаш дәртемен атқа
жегіледі. Сырықта төрт-бес тесік, ... ... басы ... бас жуан
темірлер болады. Кесілген ағаштарды ұшынан кертіп шауып әлгі ... ... ... ... әдіспен бір екі ат 4-5 қарағайды таудан
етекке ... ... ... ... ... ... (МХР) ... жағында қар қалың түсетін болғандықтан
үшбұрышты ағашты атқа байлап алып жайылымды қардан ... ... ... 1,5 м, ... 50-70 см, ... ... мұны
қаржарғыш деп атайды. Ат сүйрегенде қаржарғыштың алдыңғы үшкір тұмсығы
қарды бұзады, артқы етегін адам ... ... атты ... ... Сөйтіп
қарды жарып отырып қарды тазалайды. [CXXIV.99.245-246]
Шығыс Қазақстанның таулы жерлерінде атқа түбі ашылатын қоржын ... ... ... ... қос ... ... ... Малдың қи-
көңін қорадан шығаруға, топырақ тасуға пайдаланылған. ... ... ... үшін екі ... ... ... ... әйтпесе ауып кетеді.
Затты апарған соң екі кебеженің тиегін бірдей ағытып, астыңғы ... ... ... зат сау етіп ... ... ... әдіспен екі месті
аттың екі жағына теңдеп су таситын болған. Башқұрттарда екі ағаш ... екі жағы на ... ... ... балын жинау әдісі жоғарыдағы кебеже,
мес, теңдеу әдісімен өте ұқсас. (LХХ.100)
Алтай тауларында (Шығыс Қазақстан) ауырған адамды әкелу, ... ... ... ... тұрған аттың арасына ағаш табыт орнатылған болған.
Алдымен екі бүйірі ұзындау екі ... екі ... ... ... ... сонда екі жағы ағаш, екі жағы қайыс рама пайда ... ... ... ... ... ... ... тарамыспен тігіп, мықты
қып бекітіп тастайды. Сонда зембіл пайда болады. ... ... ... екі ат алып ... ... ... ... жақтары ердің үстіне
түседі, оны мықтап бекітіп тастайды. Раманы төрт ... ... ... ... ... ағаш ... ... үстін тесіп, біліктерді де
тесіп, тесіктерге шарнир ретінде жуан ... ... ... ... тау ... қиын ... науқас, өлген адамды іркес-тіркес
екі аттың арасындағы зембілге салып, тиісті жеріне апарған салма-зембілді-
«зуза»-деп ... 2-ші ... ... ... төрт ... ... салып буады,
оған киіз салады, төсек төсейді. Ағаштардың ... ұзын ... Екі ... артында, екі атты кісі алдында төртеуі төрт жағынан ұстап алып жүреді.
Атты кісілер ... ... ... ... ... Зузаның үстіне ауырған
адамды шалқасынан жатқызады. (CLXIII)
1910 жылдары Шығыс Қазақстан-Марқакөлде болыс болған салмағы ... ... 500 ... ... ... бір ат ... ... болысты зузамен алып жүріпті. Тіркес екі аттың шылбырларын екі
қосшы жанамалап ұстап отырған. Ел ... ... аяқ ... ... ... ... Марқакөл ауданы, Алексеевка селосының жанында
жоғарыдағы тәсілмен ХІХ ғасырда таулы жерлерде қытай әскери ... ... ... Бұл ... екі ... байланысын көрсетеді деп айтуға болады.
[LXXXIII.101.125]
Жылқымен егін бастыру Қазақстанның көп жерлеріне тараған. ... ... ... ... ... ұшар басына бір үзеңгіні
кигізеді. Төмен түсіп кетпес үшін ... ... ... ... қояды.
Үзеңгіге арқан тағып, арқанға қатар-қатар, 3-5 атты байлап айдайды. (І)
Батыс Қазақстанда ... ... ... арбаның дөңгелегін кигізіп,
дөңгелекке екі арқан байлап, әр арқанға 5-10 ... ... ... ... ... байлаған. Сонда дөңгелек бір айналғанда 10-20 жылқы
екі қатар жүріп егінді басатын. (L) ... ... ... ... ... ... ... кеңірек қолданылған. (XI.LX)
Қазақ жылқыларын арба-шанаға жегіп жүк ... ... ... ... ... жегу ХІХ ғасырдың орта шенінен кеңінен қолданыла ... ... ... жорға немесе желісті мықты атты, ортасына, екі
жағына шоқырақтай шауып отыратын жеңіл екі атты ... 1947 ... ... жеңіл тарантасқа жегілген екі ат бір ... яғни ... (19 ... ... 5 ... демалыс) 270,9 км жол жүрген. 1948 жылы
Саланторы деген осы ... ... ... бір ... тәулігіне 292 км жол
жүрген.
ХІХ ғ. ... ... ... орыс әкімшілігіне почта тасуға, әскери
бөлімдерге түрлі хабар, нұсқаулар апаруға ... ... ... ... ат алып ... ... жүретін почта тасушыларды-«үкілі почта» деп
атаған. (CLIII.LVI) Қосарға бір ат алып ... 200 ... ... почта
тасушылар Орынбор мен Ташкент ... ... ... ... ... жасаған. Қазақтардың өз аттарымен байланыс тораптарына ... ... ... ... ... ... бір саласына айналған.
«...1800 шақырымға созылып жатқан Орынбор линиялары: Орск-Қазан-
Ташкент жолдарындағы почта тасу ... ... ... ... ... жылқыларын пайдаланушылар мақтанышпен айтады...»-деп
жазады 1888 жылы ... бойы ... ... ... тек салт ... ғана ... ... ғасырдың басында күнделікті тұрмыста жылқыны салт міну, мал бағу жүк
тасу, көші-қонда ... ... ... ... ауқымы кеңіді, атты
арба-шана, пәуеске-таран тасқа жегуге, жүк тасымалдауға, т.с.с. жұмыстарға
қолданылуы артты.
( Табынды жылқы шаруашылығын зерттеген ... ... ... бір ... жусау уақыттары мынадай: Қараңғы түскенде, түн ортасы
ауа таң атар алдында, күн шыққан соң 2-3 сағаттан кейін, тал ... ... 2-3 ... ... ... Изучение особенностей поведения
табунных лошадей // КиКС. 1951. №10.16-20 беттер)

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Генетикалық тұқым қуалау мен ортаға байланысты және экзогендік аномалиялар13 бет
Жеңіл салмақты айғырларды азықтандыру35 бет
Жылқы көшпенді халықтың негізгі байлығы14 бет
Жылқы шаруашылығындағы асылдандыру жұмысын ұйымдастыру жайында26 бет
Жылқы өсіру әдістері23 бет
Жылқыны азықтандырудың негізгі көрсеткіштері18 бет
Халық шаруашылығын дамытудағы сәтсіз реформалар6 бет
Қазақстан бірінші дүниежүзшк соғыс жылдарында22 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Автолиздің ерте мерзімдегі жылқы және қой еті өнімдерінің технологиясын дайындау62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь