Сана жайлы

1.Кіріспе

2.Негізгі бөлім
а )Сана дегеніміз не?
ә )Идеалистік философияның қайсысы болсын сана
б )Сана түрлері: қоғамдық, жеке, қарапайым және теориялық

3.Қорытынды

4.Пайдаланылған әдебиеттер
Дүниеде ең ғажап, керемет құбылыс – адамның рухани дүниесі, сана, ақыл, ой. Адамзат игілігіндегі барлық материалдық және рухани жетістіктер зәулім құрылыстар, түрлі техникалық табостар, өнер, дін, әдебиет, филосрфия, ғылым – осылардың бәрі сол сананың құдіреті.Объективтік дүниеде сананың баламасы жоқ. Ол тек адамға ғана тән. Сондықтан қашан да сананы болмыстан жоғары қоятын ұғым туып, оны бастапқы деп санаған. Енді біреулер бұл пікірді мойындамаған.
Сонда да сана дегеніміз не? Ол қайдан, қалай пайда болады? Өлі материядан қалайша тірі дүние: өсімдіктер, жануарлар, адам пайда болады? Осылардың бәрінің негізінде не жатыр? Оның мәні неде? Сана белгісіз, ғажайыптан пайда болған, дайын күйінде біздің миға енген құбылыс па, әлде іштен шыққан дүние ме? Әрине адам бойында атадан балаға көшетін кейбір нәсілдік бейімділік, қабілет те болады. Оның дамуы да түрлі жағдайларға байланысты. Бірақ сана іштен туған қасиет емес. Ол атадан балаға көшетін қабілет те емес. Сана адам миына байланысты пайда болады, ал ми – оның мекені. Сана адам миы қызметінің жемісі. Бұл өте күрделі процесс, материалдық дүниенің ұзақ уақыт дамуының нәтижесі. Оған жету үшін әлем неше ықылым заманды бастан өткізді. Сананың миға қатысы бар екенін мойындамай, сана миға сырттан дайын күйде интроекция арқылы келеді-міс деген жалған пікір таратқандар да болған, мәселен, махист Р.Авенариус.
Дін иелері сананы материядан тыс, дерьес және мәңгі өмір сүретін , ешқашан өлмейтін құбылыс деп қарастырады. Ертеде сананы жанға, ал жанды ұшып жүретін шыбынға балаған. Халқымыздың « шыбын-жан » деген сөзі осындай ұғымнан туындаған. Діндарлардың пікірінше, адам ұйықтағанда шыбын-жан дүние кезіп жүрутін көрінеді. Кейін ол шыбын-жан қайтып оралғанда, адам ұйқыдан оянады деп түсінген.Ұйықтап жатқан адамды абайлап ояту тәртібі осдан шыққан болса керек. Өлген кісілерге дұға оқу, құдай беру, оларды еске алу, бейітті елді мекендерге, жолға жақын жерлерге салу – ослардың бәрі сол адам жаны мәңгі өмір сүреді деген ұғымнан пайда болған. Сірә о дүнйеде, жұмақ, тозақ деген діни ұғымдар, әрине, осындай пікірден туындаса керек. Материя емес, мәңгі өлмей өмір сүріп, бірден-бірге көшіп-қонып жүретін рухани дүние – жан деген ұғымнан тотемизм, басқаша айтқанда, өзін түрлі хайунаттармен, өсімдіктермен тұқымдас деп түсінетін ұғым пайда болған. Бұл - өте ертедегі дәуірде туған түсінік.
1. Д.Кішібеков, Ұ.Сыздықов « Филосифия », Алматы « Ғылым » 2005
2. Есім Ғ. Хакім Абай. – Алматы 1994.
        
        Жоспар
1.Кіріспе
2.Негізгі бөлім
а )Сана дегеніміз не?
ә )Идеалистік философияның қайсысы болсын сана
б ... ... ... ... ... және ... әдебиеттер
Сана – Адам миының функциясы.
Сана проблемасының философияда қарастырылуы
Дүниеде ең ... ... ...... ... дүниесі, сана,
ақыл, ой. Адамзат игілігіндегі барлық материалдық және рухани жетістіктер
зәулім құрылыстар, түрлі ... ... ... дін, ... ...... бәрі сол сананың құдіреті.Объективтік дүниеде
сананың баламасы жоқ. Ол тек адамға ғана тән. ... ... да ... ... қоятын ұғым туып, оны бастапқы деп санаған. Енді біреулер
бұл пікірді мойындамаған.
Сонда да сана дегеніміз не? Ол ... ... ... ... ... қалайша тірі дүние: өсімдіктер, жануарлар, адам пайда болады?
Осылардың бәрінің негізінде не жатыр? Оның мәні ... Сана ... ... ... дайын күйінде біздің миға енген құбылыс па, ... ... ... ме? ... адам ... ... ... көшетін кейбір
нәсілдік бейімділік, қабілет те болады. Оның дамуы да ... ... ... сана ... туған қасиет емес. Ол атадан ... ... те ... Сана адам ... байланысты пайда болады, ал ми – оның
мекені. Сана адам миы ... ... Бұл өте ... ... ... ұзақ ... дамуының нәтижесі. Оған жету үшін әлем ... ... ... ... ... миға ... бар ... мойындамай,
сана миға сырттан дайын күйде интроекция арқылы келеді-міс ... ... ... да ... ... ... ... иелері сананы материядан тыс, дерьес және мәңгі өмір сүретін ... ... ... деп ... ... ... ... ал жанды
ұшып жүретін шыбынға балаған. Халқымыздың « шыбын-жан » деген сөзі ... ... ... ... адам ұйықтағанда шыбын-жан дүние
кезіп жүрутін көрінеді. Кейін ол шыбын-жан қайтып оралғанда, адам ұйқыдан
оянады деп түсінген.Ұйықтап жатқан ... ... ояту ... ... ... ... ... кісілерге дұға оқу, құдай беру, оларды еске алу, бейітті
елді мекендерге, жолға жақын жерлерге салу – ослардың бәрі сол адам ... өмір ... ... ... ... болған. Сірә о дүнйеде, жұмақ, тозақ
деген діни ұғымдар, әрине, осындай пікірден туындаса керек. Материя ... ... өмір ... ... ... жүретін рухани дүние – жан
деген ... ... ... ... өзін ... ... тұқымдас деп түсінетін ұғым пайда болған. Бұл - өте ... ... ... ... ... болсын сана, идея, рух материядан
тыс, ... өмір ... қана ... қайта сал материяны билейтін, ... ... ... күш деп ... Бірақ сананың пайда
болуын матералистік тұрғыдан түсіну де оңайға ... жоқ. ... сана ... ... бар деп түсінген. Мәселен, орта ғасырда
өмір сүрген Д. Скоттың түсінігінше, тіпті тас та ... ... ... табиғатты жанды деп қараған ұғымды филосрфияда гилозоизм деп атайды.
Бұл ұғым ертедегі гректердің hule-материя, zoe-тіршілік ... екі ... Енді бір ... ... ... оның материалдығында
екенін дұрыс ұғына алмай, ... да ... ... ... ... Молешотт деген немістің жаратылыстану зерттеушілері сана ... ... ... еттен бөлінетіндігімен қатар қойып, екеуін бірдей
алып қараған. Мәселен, Фогт, «ойдың миға қатысы өттің бауырға қатысына бара-
бар, ... деп ... ... ой да, өт те ... туынды, бірақ ой –
мидың рухани ... де, өт – ... ... ... Бұо ... ... материя мен идеяның қарама-қарсы екенін білмегендік немесе білгісі
келмегендік. ... К. ... пен Ф. ... ... ... тұрпайы
материализм деп атап, орынды сынға алады.
Әлем эволюциялық жолмен пайда болды ма, әлде ол ... ... ма ... ... сұрау төңірегінде Батыс елдерінде көп
жылдардан бері ... ... ... ... құдай жаратқан деп
эволюциялық дамуды қолдаған Ч. Дарвин іліміне қарсы пікір таратуда.
Креационистер ойын термодинамика заңдарына тіремек болады. ... екі заңы бар. ... ... ... ... системада
заттардың сақталу заңы бойынша әлемде еш нәрсе жаңадан пайда ... ... ... тек бәр түрден бір түрге ауысып отырады. Оны заттардың
сақталу және өзгеру заңы дейді. Ол туралы М. В. ... 1748 жылы ... ... ... ... ... Ал, термодинамиканың екінші ... ... ... ... бірте-ьірте көбейіп, ретсіздікке
әкеледі. ... ... ... энергия бірте-бірте таусылады, түсін де
жоғалтады, жойылады.
Бірақ, ... ... ... сана ... ... ... ... бастайды дейді.
Ал, діни әдеьиеттер, егер сол жоғары сананың ... ... ... ... ... ... ... анархия, қара күш билік
құратынын айтып, халықты үрейлендіреді.
Бірақ дүниенің ... оның ... ... болып,
эволюциялық жолмен дамығанын түрлі археологиялық қазбалар, полеонтологиялық
жаңалықтар, жалпы жаратылыстық, геологиялық, тарихи ... ... ... те жеткілікті. Мәселен, Қазақстан ... оның ... ... Юра ... ... ... ... мүйізтұмсық
(носорог) қаңқалары, сондай-ақ балықтар, қанатты ... ... ... ... болады.
Әрине, ғылыми пікірлерді жасайтын ... ... ... да ... болу ... көп ... бойы адам ... жаралған, ал кейіннін адам
мен маймылдыңарғы шыққан тегі бір – австролопитек ... ... де орын ... ... ... ... арғы тегімаймыл емес деген пікір де ... Оған ... ... француз палеонтологтары Кенияның (Африка)
солтүстігінде ... ... ... ... табылған, бұдан 9 миллион
жылдар бұрын өмір сүрген адам тектілердің бас, ... ... ... ұқсамайды. Оны самбуропитек деп ... ... егер ... ... 7 ... ... ... дүниеге
келіп, бұдан –миллион жылдар бұрын жер бетінен жойылып бітіп, ... ... ... адам неге оған ... ... адам ... басқа,
тегі де мүлдем бөлек. Мәселе адамдар мен маймылдардың тегінде ғана емес,
одан басқада.
Ал енді, ... ... ... те, бұл ... ... ... ... дамуын жоққа шығармайды.
Барлық тіршіліктің негізі клетка екені белгілі. Ол - ... ... ... жүйе. Ендігі мәселе сол өмір клеткадан басталатын болса,
оған дейін тіршілік нышаны болмаған ба деген ... Бұл - ... сол ... өзі ... шықты?-деген сауал тағы мазалайды,
,йткені органикалық және органикалық емес ... бар ... Ол ... ... туындады, арасында дәнекер бар ма десек, ... ... ... ... ... қайдан шықты деген сауал адам баласын ұдайы
ойландыра бермек екен. Ол ... ... ... ... ... Ол барлық
клеткада да бар. Мәселен клетка құрылымы екі бөлімнен тұрады. Бірі – ...... ... – оны ... қабыршық. Ол цитоплазма деп
аталады. Екеуінде де әлгі қышқыл бар. ... ... ДНҚ ... қышқылы), ал қабыршақтағы қышқылды РНҚ (рибонуклеин қышқылы)
дейді. Бұл қышқылдыр бір, жағынан, клеткалардың өмір ... ... ... ... негізі.
Сөйтіп, тіршілік негізі клетка 20–ғасырдың 30–жылдары, ал тұқым
қуалау (ген) негізі хромосома ... ... ДНҚ ... бір ... 1930 жылдары ашылды. РНҚ 1953 жылы ғана ... ... ... ... ДНҚ мен РНҚ-ның ашылуы тұқым қуалаудың (ген) себептерін
ғылыми айқындады. Сонымен қатар «ген» өте күрделі құбылыс ... де ... Олай ... ... ... жататын ДНҚ мен РНҚ – физикалық-
химиялық процестерден туындайтын құрылым. Олар ашылғалы бері ... тірі ... ... ... ... Бұл – ... бүгіні мен ертеңі. Оны клондау дейді.
Сол органикалық және органикалық емес дүнйе ... ... ... бір ... органикалық емес, екінші жағынан органикалық
дүниеге жатады. Олай болса, тіршілік қайдан пайда болады деген сұрау өзінен-
өзі ... сол ... ... ... мен жоғары дамыған организм - адам,
оның санасы аралығында табиғатта жүз миллиондаған, бәлкім, ... ... ... ... мәселе – сана деген не, ол қалай пайда ... неде ... ... ... ... ... отырып, ғылымдар сана барлық материяның
жемісі емес, тек ерекше ұйымдасқан материя – адам миының функциясы ... Адам миы - аса ... әрі өте ... ... ... (нейрондардан) тұратын аппарат. Ол нейрондардың (клеткалардың)
жалпы саны 14-15 миллиардтай. Әрқайсысы ... ... ... ... ... де келе ... Сондай-ақ олар өзара тығыз
байланыста болып, түрлі ... ... ... ... ... ... келіп отырады.Мәселен адам миы 1020 ақпарат
қабылдай алады. Былайша айтқанда,оның ... ... ... ... ұзындығы 300 км-ге созылған кітап сөрелерінде
жинақталған ... ... ... ... ... сақтай алатын
мүмкіндігі бар көрінеді.Адам бүкіл өмір бойында мидың сол ... 3-4 ... ғана ... ... ... Олай болса, адам миы ешқашан
тоқырауға ұшырамайды. Оның мүмкіндігін адам өмірімен салыстырғанда шексіз.
Адам миының құрылымы да аса ... ... ... ... сондай-
ақ сыртқы тіршіліктердің әсерлеріне байланысты түрлі іс-қимылдар жұлын,
сопақша, орта жіне арлық ми арқылы жасалады.Ал ... ... ... ... ... ... шары ... іске асады. Мидың қабыршағы астындағы
аппарат шатсыз (инстингті) қимылдарды басқарады. Жануарларда ... ... ... шартты байланыссыз, бағынышсыз, емін-еркін сияқты
көрінетін болса, адамдарда ол әрекеттер қаранда санаға ... ... сана ... Адам орынсыз, өрескел қимыл жасамайды. Ал енді ... ... ... ... ол оң жіне сол ... ... ... екіге
бөлінеді. Бұл екеуінің арасында өзіндік қызмет бөлінісі бар. ... ... ... сол ... ... шар арқылы, ал уайым, қайғы,
жылау сияқты ренжу ... оң жақ ... шар ... іске асады екен. Олай
болса, өнер мидың сол жақ ... шары ... ... ... ... ... жоқ, қимы әр ... иероглиф (белгі) арқылы беріледі.
Сауат ашып, оқып, түсіну үшін сол белгілерді көзбен көріп, оймен жаттап ... ... саны ... орта ... жеті ... ... да болса
керек, ол халықмарда түрлі түстердің айырмашылығын байқау, сұлулықты сезіну
өте жоғары дамыған. Оның ... ... ... ... әрқилы қызмет
атқарады. Мысалы заттардың түр-түстерін ажырату, көру дабылдарын ... ... ... ... ... тұсындағы бөлігі қабылдайды. Сал
сияқты жүру-тұру сияқты қимыл-әрекеттерін (координация) ... ... бар. ... ... аяқ, қол сияқты мүшелерінің сал ауруларына
ұшырауы көбіне мидағы түрлі бөліктерінің ... ... Адам ... ... Сана ойлау процесі арқылы пайда болады.
Мисыз сана да, ... ... те жоқ. Оған ... ... ... бола алады. Мәселен, бас миының үлкен жарты шары оперция
арқылы арқылы сылынып тасталған құрбақа сол операцияға ... ... ... ... жеп, тіршілік ете береді екен. Ал сондай
операциядан өткен көгершін ағаш ... ... жіне тура ұшып ... ... ... жауп бере алмай, жем қабылдаудан
мулде қалады екен. Ал енді бас миы ... ... ... ... ... Олай ... бұл ... бас мидың тіршілікте
атқаратын қызметі жан-жануарлардың даму сатысы ... ... ... ... ... келіп, ми ойды, сананы тудырушы, оның
қайнар көзі ... ... Ой ... ... ... ... Сананы
тудыратын – объективті ақиқат.
Адам миы түрлі түйсіктер арқылы келетін мәліметтерді ... ... ... ... оны ... белгілі ой тұжырымдарын жасайды. Сана
қалай пайда болады деген сұраққа ... ... ол ... ... арқылы
объективті ақиқатты бейнелендіріп, оларды қорыту арқылы пайда болады, ... үшін көп ... ... болк ... дейміз. Халықта «Көп жасағаннан
сұрама, көпті көргеннен сұра» деген нақыл сөз, ... осы ... ... ... ... ... ... – сытқы дүниенің
бейнелену нәтижесі. Ал енді сананың - сананың негізінде не ... ... ... ... сананың негізінде білім, беру жатыр. Ал ... ... үшін аса ... ... ... негізі десек, онда сананың шығуы, қалыптасуы мен жамуының түпкі
негізі практикалық іс-әрекет, еңбек, қызмет болмақ.
Сана – объективті ... ... ... ... ... материяның бейнесі екенін
мойындағысы келмеіді. Оны неге ... ... ... ойынша, адам
санасында объективті дүниеде кездеспейтін, қате, жалған ойлар, мәселен,
түрлі жын-сайтан, дию, су ... ... сол ... ... ... болады.
Сонда объективті дұниеде кездеспейтін ол ... ... ... ... ол ... ... деп күдік айтады. Осыдан келіп идеалистер
сананың құдіретін айтпақ болады. Ал, енді ... діни ... ... ... ... дейді, әлгі идеалистер, сөйтіп олар бұл мысалдан да
ойдың, сананың өмір бейнесі емес, тек мидың өзінен шыққан деу ... ... ... ... не ... қайтару керек. Әрине, жаңағы өмірде ... ... ... ... ... ... ... діндар адамдар ойлап
шығарғаны рас. Бірақ ол ойлар жоқтан пайда ... ... ... ... еліктеу, мидың соларды ойша құрастыруы арқылы пайда болған.
Сондықтан да қай халықта ... жын да, ... да, ... да ... адам, жан-жануарлар бейнесінде елестетіледі. М2селен, шайтанды (черт)
көптеген халықтар мүйізі, сақалы, тұяқтары бар, ұзын құйрықты ешкі ... ... ... етіп ... ... ... жоқ, болмаған,
ойға келмеген құбылыс тардың бейнесін адам ешқашан ... ... ... ... ... да адам ... бар ... еліктеп
жасайды. Сондықтан жаңағы айтқан діни ұғымдарда да не ... ... ... ... мінез-құлықтары бейнеленеді, ... ... ... бәрі ... тікелей мидан емес, ми арқылы объективтік
дүниеден бейнеленіп алынатын ... ... мен ... туындысы екенін байқатады.
Сонымен қатар сана мисыз өмір сүре ... ... ... ететін-сыртқы дүние. Сол әсерлер орталық жүйке жүйелері ... ... ... Ми оларды қорытады, шешім жасайды.Әрине, адам ми ... оның мәні ... ... ... ... ... ... дәл, былайша айтқанда, сыртқы дүниені дұрыс бейнелейтін
орган. Бірақ сана мен объективті ... ... да ... ... Сана ... ... пен ... диалектикасы. Сананың мәнінде
білім жатыр. Ал оны туғызатын танымдық ізденіс. Әр ... ... ... ізденіс, сайып келгенде, сананы құрастырады. Сана ... ... ... ... ... соң ... бір жағынан, жинақталған білім, ал екінші жағынан
–таным процесі. Сана әрқашанда белгілі бір ... даму ... ... ... ... ... ... сана объективті дүниенің
механикалық бейнесі (репродукция) емес. Сана тек негізгі принцип бойынша,
шығу көзі жағынан, бейнеленуі ... ғана ... ... ... ... ... ... бейнесі емес. Мәселен, санада ерік, ой толғау,
әсірелеу, талдау, топтау, болжау, шығармашылық ... ... ... ... ... дәлме-дәл баламасы болмауыда мүмкін. Сана тек
бейнелеу емес, ол сонымен қатар белгілі бір ... ... да бар. ... ... ... жоқ. Сана ... адам ... ғана
белгілеп қоймайды. Ол оған әсер етеді, ойдан өрнек құрады, оны өзгертеді.
Адам ... ... мен ... ... епеңдеу мен басылу, қызығу мен жирену
диалектикасы ... ... ... ... Ол өзін ... ... бейтарап
қарамайды.
Адам санасы объективті дүниенің айна бетіндегідей механикалық
бейнесі емес. Танымдық процесс кезінде оған ... ... ... да ... көргендері, білгендері, естігендері, түйгендері) әсер етеді. ... ... ... ... адам ... жатқан ойға шомады, ойын сан - саққа
жүгіртеді. ... ... ... ... ... ... ... адам
объективті өмірді шын да, жалған да, дұрыс та, бұрыс та бейнелейді. Олай
болса, сол ... ... ... ... ... ... ... орны ерекше. Эмоциясыз ешбір дүниені тануға талпыныс, ... ... ... ... ... өнерде жаңалықтар болмайды. Айналадағы
құбылыстарды тез байқап, ерекшеліктеріне таңдану, таңырқай білу, ... бір ... ... ... салыстыру – олардың бәрі танымның
бастамасы, ... Ал ... ... да бар. Адам ... ... түс ... – саналы құбылыс емес, психикалық процесс. Оны сана билей ... ... ... ... Оның ... ... ... көптеген
уақыт ойлап, шешуін таба алмай қиналып жүрген кейбір ... ... ... бір ... ... ... ... ақырғы нәтижесін адам
түсінде көруі де мүмкін. Бірақ осыдан келіп түс саналы болады екен ... ... ... Әлгі ... ... ... ... бар.
Ал адам тек түсінде ғана емес, ояу ... де ... ... ... ... жасай береді. Айталық, музыкалық аспаптардың
клавиштерін, пернелерін ойланбай-ақ дәл басады.Көшеде келе ... ... түрі ой ... ... қарамастан, таныс кісінің ... ... ... жол ... ... Осындай сан қилы жағдайлар өмірде
болып жатады. Адам оның бәрін санамен ойлап, ... ... Көп ... ... ... жасалады.
Әрбір адамның психикасында санасыздық та (иррационалдық),
ақылсыздылық та ... ... бар. Оның ... кең. Адам ... әр ... ойлап, сана елегінен өткізіп жатпайды. Көп ... ... ... ойламай-ақ, дәлме-дәл жүзеге асырады.Мұндайда кейде ойлап
жатудың өзі де кедергі жасайды. Мәселен, жүрісі көп ... ... ... ... Бұл-өмір диалектикасы. Философияда саналық
пен санасыздық арақатнасы жайлы мәселе қашанда идеологиялық күрес объектісі
болып келген. Кьеркегор, ... ... ... адам ... етіп ... ... Ғылым бұл пікірді қостамайды. Дегенмен адам
өмірінде ақылдылықпен қатар ақылсыздық та бар. Оны жоққа шығаруға ... адам ... ... ... санасыздық не ақылсыздық
әрекеттерді де, сайып келгенде, сана билейді. Сонымен инстинктілі ... осы ... ... ... бірақ түппен келгенде адам
миынан онша алық кетпейтін, әсіресе мидың естелік ... ... ... ... ... пен ақылсыздық қасиеттердің арасы
жақын. Сондықтан кейде, кейбір ғылыми жаналықтарда, көргендік ... тыс ... де ... ... Д.И.Менделеев химиялық
элементтердің қайталама жүйесінің кестесін жасарда ең ... оны ... Олай ... ақылсыздық құбылыс кезінде де адам миының кейбір
бөлімдері қарауыл болып, ... ... ... ... Ал ... ... ақылсыздық деп мидың, сананың іске араласпауын, ... ... ... өзін ... тапсыратының айтамыз. Сондықтан ақылсыздықты
кезде де адам әдептіліктен шығып ... ... ... ғана көреміз. Оларда қарым- қатынас та, әдептілік те, міндет-
мақсат та, ар-ұят та жоқ. Адам ... ... да ... ... Өйткені адам психикас (мінез, сезім), жаңағы ... ... ... ... ... З.Фрейд
санасыз, ойсыз инстинкт, айталық, аналық, жыныстық инстинкт ... ... ол ... ... деп ... ... Оның ойынша, түрлі
ұяттылық, әдептілік ... ... тек ... ғана ... тәртіп
қана, ал адам өзімен-өзі оңаша қалғанда, оның бәрін миып қойып, нағыз
ұятсыздық, тағылық ... ... ... Бұл, ... ... ... адамдық қасиеттерді аяққа басып, оны хайуан ... ... ... Біз ... ... ойларын қабылдадық. Оның ойлары
А.Шопенгауэр, Ф.Ницшеден жоғары екнін ... ... ... ... ... ... ... Бәрін ырыққа
бағындырады. Ал Зигмунд Фрейд ақылсыздықты (нерационализм) дәлелдей отырып,
оның ... сана ... ... ... өзі де ... санасыздық
емес. Бірақта адамда, жоғарыда айтылғандай, екі түрлі құбылыс бар ... Бірі – «ол» (id) ... ... ... - ... ... Ego id-ті қыспақта ұстайды, оған ерік бермейді дей келіп, З.
Фрейд өзі ... ... Мұны ол ... ... ... ... болатын. Сондықтан З. Фрейдтің
үлкен ғалымдығына қарамастан, оның дәл осй тұжырымын мойындауға ... ... сана ... ... ... ол – ... бойынша сырттан келген дайын құбылыс. Сондағы ... ... ... оның ... ... ал «мен ... ... – объективтік дүние. Одан
соң ол «мен» және «мен емес» арасында байланыс бар ... Осы ... ... оның ... ... ал «мен емес» «менсіз» өмір сүре ... ... ... ... ... Ал ... ... келсек,
керісінше, «мен» «мен емеске» бағынышты. Сол ... ... ... ... объективті дүнинің бейнесі, соның жаңғырығы, рухани ... ... ... ... ... барлық күшін объективті дүниеден алады. Сон ... білу ... ... ... ... ойын толықтырады. Бірақ
құдіретті сананың сан қилы ... ... ... ... ... ... негізі – түрткісі, қайнар көзі сол объективті дүние,
қоғамдық ... ... ... іс-әрекет, шешілмеген, шиеленіскен
мәселелер. Ал оларды бейнелеп, талдау керек. Ондай ... ой ... ... де ... ... оны ... де ... емес.
Ғылыми жаңалықтар, данышпандық тұжырымдар, ғажайып шығармалар, жан-дүниені
қозғайтын ән, тәтті ...... бәрі ... ... ... ... өмір талабына жауап қайтару үшін көп білу, өмірді терең ұғыну,
талдау, қорыту, жаңа толғамдар ... ... сана ... – объективті дүниенің адам миында ... ... ... ... ... ол жай ... ... ... (өзіндік сана)
Сана белгілі бір дәрежеде – сана-сезімге айналады. Сана-сезім - ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы сатысы.
Сана-сезім дегеніміз – адамның өзін-өзі ойлай алатын, сезе білетін,
әрекеттенетін субъект ретінде түсіне бастауы. Адамның ... ... ... қоғамдық сана-сезімге тығыз байланысты. Бірақ сана-сезім –
адамның өзін-өзі ... және ... ... ... де ... Ал енді
сана-сезім қалай, неден басталады? К. Маркс айтқандай, адам ... ... ... ... «Мен ... деп ... ... болып тумайды. Ол
өзінен басқа ... ... ... ... ... ... ... осындай
адам екенін көрсетеді. Өзінің де ... ... ... ... ... өзін, өзінің сондай адам екенін көрсетеді. ... де ... ... адам ... ұқтырады. Керек десе, адам өзінің дене құрылысын
дабірден байқамайды, басқаға қарап, ... ... ... ... ... ... Соныме адамның айнасы – басқа адам. Ол ... ... ... ... бастамасы, міне, осы. Одан соң, адам өзін-өзікөргісі
келсе, оны ... ... ... ... ... «Мен пәлемін»дегеннен
еш нәрсе шықпайды. Адамның істеген еңбегі, атқарған ісі дегеніміз – ... ... ... ақылы, ойы,мақсаты. Сана – сезім, біржағынан,
танымдық, екінші жағынан, әрекеттік рухани құбылыс. ... адам ... ... қана қоймай, өзіне-өзі баға береді, өзінің ісін ой ... өзін ... ... Сонымен, сана-сезім – философия,
социология, этика, психология, педагогика, этнография ... ... ... ... ... философтар адамның өзін-өзі түсінуін жоққа шығарады.
Мәселен, «Мен ұйықтап жатып, мені ... ... ... ... ... Бұл ... Менің түсім ненің бейнесі?» - дей келіп: «Мені түсінде
көріп жатқан адамға мен қалаіша ... ... ... - деп ... олар ... ... шығарады, мистикаға ұрынады. Гегель бұған
қарсы болған. Ол сана-сезім пайымдауымен ... ол да ... тең ... Адам ... ... көргендерін, ойлағандарын, армандағандарын,
әдеттенгендерін көреді. Кейде түсінде болашағын да көруі мүмкін. Оның ... ... бар. ... түс ... ... ... да ... да түс алғашқы ма, ең алғашқы ма? – ... ... ... ... негізінде бастапқы нәрсе - өмір. Бөл – ғылыми материалистік
тұжырым. Сөйтіп, адам ... өзін ... кім ... біледі. Одан соң
сол адам өзінің орнын, атқаратын қызметін ... ... ... ... не ... не ... ... ұлтын тағы басқаларды
сезінеді. Сол ... оның ... ... оянады. Ең алдымен сана-
сезім екі тұрғыдан: біріншіден, өзін-өзі түсіну ... ... ... ... ... салу ... ... Өзін-өзі түсіну аоқылы
адам қоғамда өз орнын табады, мінез-құлқын тәрбиелейді. Олай болса, соңғысы
алғашқысынан ... ... ... ... де сана ... ... Оның да ... ойланатын, зерттелетін салалары бар.
Қоғамдық және жеке сана.Қандай қоғам (құлдық, феодализм, капитализм
т.б.) болмасын, ол ... ... ... ... ... ... ... пікірді, саясатты, құқықты, моральдық идеологиялық
принциптерді халықтың санасына ... ... ... Біақ ... адамның ой-
өрісі қоғамдық санамен ғана толысып келмейді. Қоғамдық санамен ... ... жеке ... ... Жіке сана ... шындықты, жалпыға белгілі
ұғымдар менкатегорияларды ұғынумен шектелмейді, сонымен бірге объективті
өмірді тікелей тану ... әр ... жеке ... ... ... мінезіне, қабілетіне, тәрбиесіне сәйкес қалыптасанды. Түрлі
тарихи жағдайлар, ... ... ... ... ... ... өсер ... Әрине жеке сана қоғамдық санадан тар өрісті болады. Ал
қоғамдық сананы сақтаушы да, оны іске ... да - жеке ... Жеке ... ... ... ... өсіп жетілуіне, дүние салуына ... ... ... ... кім ... Оны ... да – жеке адамдар.
Сонда айырмашылығы неде? Ол балай. Бірудің досына ... ... ... ... ... ... ... шектелетіг
болса, ол жеке санаға жатады. Ал егер сол хатта үлкен бір теориялық, не
көптік мәселе ... ... ... ... болып табылады. Айталық
К.Маркстің 1852 жылғы 5 наурызда И. ... ... ... 5 ... Л. ... жазған хаттары – сондай ауқымды хаттар, өйткені
оларда күй-күйбелең тірлік емес, үлкен ғылыми ... ... ... «мен көп ... ... керек» деп арыз жазса, ол оның ... ... ал егер сол адам «көп ... ... ... ... деп көпшіліктің мұқтажын қорытып айтса, ол «арыңды жастан
сақта», «ауру – астан, ...... ... ... ... ... және ... сана. Қоғамдық сана қарапайым (күделікті)
және теориялық саналардың диалектикалық бірлігін құрайды. ... ... ... ... бой қайталаудан, әдет- ғұрыптан, үйреншікті
жағдайдан пайда болады. Қарапайым сана ... өмір ... Ол – ... ... ... ... Қарапайым сана – табиғат пен
өмір құбылыстарын күнделікті баіқаудың нәтижесі. Сондықтан ол ... ... ... ... ол жүйленбеген, белгілі бір құбылыстардың себептерін
ашып көрсетпеіді. Оның күрделі құрылымы да жоқ. Бірақ ... ... ... бірден бірге тарататын – халық.
Міселен, қазақтар күннің батуына, айдың тууына, төрт ... ... ... ... ... күн қандай болмақ, туар ай не
әкелмек, ... ... бола ма, әлде ... бола ма – соны ... ... жаңа ... ай шалқасынан түсіп жатса, былайша айтқанда, оған ... ... ... бұл ... ... ... ... Басқаша айтқанда,
шаруашылыққа қолайсз болады деп жатады. Ал егер ... тік ... ... ... ... ... ... халыққа жайлы» деп түйетін болған. Ал
енді күн мен ай неге ... Жер неге ... Оны олар біле ... ... сана ... – осы. Ол ... де ... саналан белгілі
бір орын алып келеді.
Бұдан жоғары тұрған – теорилық сана. Ол стихиялық ... ... Оны ... да, ... да – ... ... ... жоғары, білікті адамдар, теоретиктер. Бірақ теорияның түрлері көп.
Теория ғылыми да, ғылымға жат, ... ... да ... ... дін,
идеалистік философия, нәсілшілдік, ұлтшылдақ сияқты теориялар сондай
кертартпа теорияға жатады.
Өмірдің ... ... ең ... ... сана арқылы
бейнеленеді. Ал оның себебі, заңдылықтары ғылыми, теориялық сана ... ... ... ... ... ... жалгерлік,
мердігелік, нарық сияқты жаңалықтарды ел бірден ... ... Ал ... не? ... неге ... оны іске ... жолдары қалаі? Оларды халық
териялық сана арқылы ғана ұғады. Сол сияқты ... ... ... ... ... ... ... Ал енді олар қалай пайда болады,
неліктен біреулер байып, қалған ... ... Оны ... ... ұға ... Оған ... ділелдеу керек. Ол теориялар А.Смиттің
Д.Рикардоның, К.Маркстің еңбектері ... ... ... Міне, бұл
өарапайым сана мен ... сана ... ... пен ... – олар ... ... ... айырмашылығы – бірі төменгі сатыда,
екіншісі жоғарғы сатыда тұрады.
Алдымен сана, кейін өзіндік сана пайда ... ... сана ... өзін ... ... ... адамдардан ажыратып қана
қймайды, сол ... адам әр ... ... ... да ... соларды
теңеу, салыстыру, ажырату, талдау, бейнелеу арқылы түрлі топшылаулар жасап,
белгілі пікір айтқан. Жұмбақтар, мәселен, өзіндік сана ... ... ... ... ... объектінің барлық ерекшеліктері дәл
келтіріледі. Мәселен, қоянды жұмбақтағанда, оның кекінін ... ... ... ... құлағы, қасқырдың жүйріктігіне ұқсатып барып сомдаған.
Егер жай сана негізінде ертектер дүниеге ... ... сана ... ... ... ... ... сана да, өзіндік сана да
таным нәтижнсінде дамып, күрделеніп отырған.
Ал ұлттық сана-сезөм деген не? Ол ... ... ... ... ... кікбіз, қашан ... ... ... ... ... мәдениетіміз қандай деген сұрақтарға жауап іздеуі, соны
ойлап, толғануы. 20-ғасырдың аяғында (1886 жылы) жазған өлеңінде, ... ... ... Абай халқымыздың жағымсыз қылықтары мен ескі өдеттеріне
ренжіп, бүйте берсек, дүниеде не боп жатқанынан хабарсыз, ... ... ... ... дей ... оның кемістерін жасынмай бетіне басып,
қалың қазақ елінің ... ... ... оның ... ... халқымыздың сана-сезімін оятпақ болған еді. Шортанбай,
Дулаттың да мақсаты сол еді.
Соңғы уақытта, ... ... ... алған кезеңнен бергі
кезеңде ұлттық сана-сезім жедел өсіп келеді. Сонда бұл ... ... ... па, әлде ... па? ... бұл ... құбылысқа жатады, егер әркім өз
ұлтының ... ... ... ... ... ... ... басқа
халықтарға қарсы қоймай, қайта үлгі етіп көрсете білсе, олармен туыстасып,
бауырласатын, олардың жақсы ... ... ... ... Ал ... өз ұптының тілін, тарихын, тағы басқаларын сүйгенде, ... ... ... ... ... өзінен төмен ұстайтын болса,
немесе өзінің тілін, мәдениетін менсінбейтін болса, онадай ... ... Біз ... сана-сезімді қуаттамаймыз. Қазіргі демократия мен
жариялылық қоғамдық ... ... ... ... дамуына жол ашып
отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Д.Кішібеков, Ұ.Сыздықов « Филосифия », Алматы « Ғылым » 2005
2. Есім Ғ. ... ...... ... ... БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.И.СӘТБАЕВ атындағы ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ТЕХНИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Кафедрасы
Реферат
Тақырыбы Сана
Оқытушы Кунтуова И.М.
Студент Осерова Б.Б.
Мамандығы 050731
Тобы БЖб-04-1к
Алматы 2005

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
«Бөлшек сандары бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне ауыстыру»4 бет
Іс-әрекет және мінез-құлық мотивациясы. сана мен зейін бірлестігі7 бет
Авторлық сана – мәтіннің базалық ұғымы56 бет
Адам санасы4 бет
Адамгершілік сананы қалыптастыру әдістері44 бет
Адамдар санасына жарнама әсерінің теориялық аспектісі37 бет
Адамзат ақырзаманға күн санап жақындап келеді8 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы7 бет
Адамның сана сезімінің қалыптасуы туралы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь