Сауда шығындар есебі


КІРІСПЕ 3

1 САУДА ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6
1.1 Сауда шығындар түсінігі, жіктелуі 6
1.2 Өнімнің өзіндік құны түсінігі, экономикалық мәні 12
1.3 Ұйымның сипаттамасы және сауда шығындарының есеп
саясатында қаралуы 18

2 САУДА ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ 30
2.1 Сауда шығындардың бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетілуі 30
2.2 Сауда шығындарын есепке алу мен өзіндік құнды калькуляциялаудың
әдістері 40
2.3 Үстеме шығындар есебі және олардың бөлініп таратылуы 56

3 САУДА ШЫҒЫНДАРДЫ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ЕСЕПТІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ 62
3.1 Өнімнің өзіндік құнын талдау 62
3.2 Сауда шығындарды азайту көздерін анықтау әдістемесі 67

ҚОРЫТЫНДЫ 70

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 72
Бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті жүргізу басқару жүйесінің ең маңызды және міндетті шарты болып табылады. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік» жөніндегі заңға сәйкес барлық шаруашылық ұйымдары бухгалтерлік есеп жүргізуге және қаржылық есептілікті тиісті ұйымдарға ұсынуға міндетті. Оның ішінде ірі бизнес өкілдері үшін Халықарылық қаржылық есептілікке сәйкес есеп жүргізу мен есептілікті құрастыру міндеттелсе, орта және кіші бизнес өкілдері үшін Ұлттық бухгалтерлік есеп стандарттары бойынша есеп жүргізу міндеттелген.
Бухгалтерлік есеп сауданың жағдайын, экономикалық тиімділігін анықтап, негізгі міндеттерін нақты сипаттайтын бірден –бір ақпараттық жүйе. Қазіргі қалыптасқан дағдарыстық экономикалық қатынастар жағдайында Елбасымыздың халқымызға Жолдауының бағыттарын ұстанып, сауда салада өндіретін өнім түрлеріне зор мән бере отырып, өндіруге кеткен шығындардың ауқымынын неғұрлым азайтып және өзіндік құнды дұрыс әрі дәл анықтау міндетті шарт болып отыр.
Осы мәселеге орай ұйымдарда сауда шығындарды есептеу жолдарын дұрыс жүйеге келтіре отырып, сауданың шаруашылық қызметін басқарудың заңдылықтары сақталған жағдайда халық шаруашылығының өркендеуіне жол береді.
Нарықтық экономиканың нағыз шарықтап келе жатқан шағында күрделі экономикалық механизмді басқару саудадағы дәл, әрі нақты жүргізілген есеп арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Ішкі шаруашылық есептеулерде ең басты рөлді бухгалтерлік есеп атқарады, өйткені, жоспарлау және мөлшерлеу - бір ғана қолданатын дискретті үрдістер, ал ішкі шаруашылық есеп үзіліссіз және тұрақты, осы жүйедегі кері байланыс элементі ретінде көрініс тапты.
Пайда табу ұйымды басқару жұмыстарының тиімділігіне, сауданы нақты ұйымдастыруға, ресурстарды үнемдеу саясатының жүргізілуіне одан ары тәуелді бола бастады. Ол ұйымдағы бухгалтерлік есептің барлық жүйесін қайта құруды талап етті.
Бухгалтерлік есептің бәсекелестік экономикаға, сыртқы тұтынушыларға неғұрлым ақпаратты көбірек беруге, сонымен қатар коммерциялық құпияны сақтауға сай келу қажеттілігі ұйымның бұрынғы біртұтас бухгалтериясын жеке екі бөлікке - қаржылық және калькуляциялық бөлікке бөлуге итермелейді.
Нарықтық экономика жағдайында осы мәселе өзекті болып тұрғандықтан диплом жұмысында өнімнің өзіндік құнын анықтау және калькуляциялау әдістеріне терең мән берілген. Ұйымдар өздерінің есеп саясатында пайдаланылатын ең тиімді өзіндік құнды калькуляциялау тәсілін таңдап көрсетуі қажет.
1. Сатмурзаев А.А. Укашев Б.Е. Аудиттің теориясы. – Алматы: Ұлағат, 2006. – 235б.
2. Абленов Д.О. Аудит негіздері. – Алматы: Экономика, 2005. - 352б.
3. Рахимбекова Қаржылық есеп. – Алматы: Экономика, 2005. – 185б.
4. Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілердегі бухгалтерлік есеп. - Алматы: Қазақ Университеті, 2005. – 212б.
5. Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп негіздері. – Алматы: Экономика, 2006. – 177б.
6. Әжібаева З.Н., Байболтаева Н.Ә., Жұмағалиева Ж.Ғ. Аудит. – Алматы: Экономика, 2006. – 258б.
7. Әбдіманапов Ә. Бухгалтерлік және қаржылық есеп принциптері. Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006. – 181б.
8. Баймұханова С.Б., Балапанова Ж. Бухгалтерлiк есеп. – Алматы: Экономика, 2001. - 236б.
9. Баймуханова С.Б. Бухгалтерлік есеп. – Алматы: Экономика, - 2005. – 366б.
10. Байдәулетов М., Байдәулетов С.М. Аудит. Оқу құралы.- Алматы: Қазақ Университеті, 2004. – 134б.
11. Дюсембаев К.Ш. и др. Аудит и анализ финансовой отчетности. - Алматы: «Каржыкаражат», 1998. – 512б.
12. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г. Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдау. – Алматы: Экономика, 2001. – 110б.
13. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами.- Алматы: Экономика, 2000. – 159б.
14. Кеулiмжаев Қ.Қ., Әжiбаев З.М. т.б. Қаржылық есеп. Алматы: Экономика, 2001. – 323б.
15. Кеулімжаев К.К., Кудайбергенов Н.А. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері. Алматы, 2006 – Учебник, 121б.
16. Родостовец В.К, Габдуллин Т.Ғ. Родостовец В.В. Шмидт О.И. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз аудиторлық компаниясы. Алматы . – 2003. – 478б.
17. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп. Оқулық. - Алматы: Экономика, 2005. – 155б.
18. Палий В.Ф. Международные стандарты финансовой отчетности. Москва: Юнит, 2005. – 179б.
19. Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Алматы: 2002.- 366б.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 САУДА ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6
1. Сауда шығындар түсінігі, жіктелуі 6
2. Өнімнің өзіндік құны түсінігі, экономикалық мәні 12
1.3 Ұйымның сипаттамасы және сауда шығындарының есеп
саясатында қаралуы 18

2 САУДА ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ 30
2.1 Сауда шығындардың бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетілуі 30
2.2 Сауда шығындарын есепке алу мен өзіндік құнды калькуляциялаудың
әдістері 40
2.3 Үстеме шығындар есебі және олардың бөлініп таратылуы 56

3 САУДА ШЫҒЫНДАРДЫ ТАЛДАУ ЖӘНЕ ЕСЕПТІ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
62
3.1 Өнімнің өзіндік құнын талдау 62
3.2 Сауда шығындарды азайту көздерін анықтау әдістемесі 67

ҚОРЫТЫНДЫ 70

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 72

КІРІСПЕ

Бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті жүргізу
басқару жүйесінің ең маңызды және міндетті шарты болып табылады.
Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік жөніндегі заңға сәйкес барлық
шаруашылық ұйымдары бухгалтерлік есеп жүргізуге және қаржылық есептілікті
тиісті ұйымдарға ұсынуға міндетті. Оның ішінде ірі бизнес өкілдері үшін
Халықарылық қаржылық есептілікке сәйкес есеп жүргізу мен есептілікті
құрастыру міндеттелсе, орта және кіші бизнес өкілдері үшін Ұлттық
бухгалтерлік есеп стандарттары бойынша есеп жүргізу міндеттелген.
Бухгалтерлік есеп сауданың жағдайын, экономикалық тиімділігін анықтап,
негізгі міндеттерін нақты сипаттайтын бірден –бір ақпараттық жүйе. Қазіргі
қалыптасқан дағдарыстық экономикалық қатынастар жағдайында Елбасымыздың
халқымызға Жолдауының бағыттарын ұстанып, сауда салада өндіретін өнім
түрлеріне зор мән бере отырып, өндіруге кеткен шығындардың ауқымынын
неғұрлым азайтып және өзіндік құнды дұрыс әрі дәл анықтау міндетті шарт
болып отыр.
Осы мәселеге орай ұйымдарда сауда шығындарды есептеу жолдарын дұрыс
жүйеге келтіре отырып, сауданың шаруашылық қызметін басқарудың заңдылықтары
сақталған жағдайда халық шаруашылығының өркендеуіне жол береді.
Нарықтық экономиканың нағыз шарықтап келе жатқан шағында күрделі
экономикалық механизмді басқару саудадағы дәл, әрі нақты жүргізілген есеп
арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Ішкі шаруашылық есептеулерде ең басты рөлді бухгалтерлік есеп
атқарады, өйткені, жоспарлау және мөлшерлеу - бір ғана қолданатын дискретті
үрдістер, ал ішкі шаруашылық есеп үзіліссіз және тұрақты, осы жүйедегі кері
байланыс элементі ретінде көрініс тапты.
Пайда табу ұйымды басқару жұмыстарының тиімділігіне, сауданы нақты
ұйымдастыруға, ресурстарды үнемдеу саясатының жүргізілуіне одан ары тәуелді
бола бастады. Ол ұйымдағы бухгалтерлік есептің барлық жүйесін қайта құруды
талап етті.
Бухгалтерлік есептің бәсекелестік экономикаға, сыртқы тұтынушыларға
неғұрлым ақпаратты көбірек беруге, сонымен қатар коммерциялық құпияны
сақтауға сай келу қажеттілігі ұйымның бұрынғы біртұтас бухгалтериясын жеке
екі бөлікке - қаржылық және калькуляциялық бөлікке бөлуге итермелейді.
Нарықтық экономика жағдайында осы мәселе өзекті болып тұрғандықтан
диплом жұмысында өнімнің өзіндік құнын анықтау және калькуляциялау
әдістеріне терең мән берілген. Ұйымдар өздерінің есеп саясатында
пайдаланылатын ең тиімді өзіндік құнды калькуляциялау тәсілін таңдап
көрсетуі қажет.
1. САУДА ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

1. Сауда шығындар түсінігі, жіктелуі

Кез келген өнімді (жұмыс, қызмет) өндіру белгілі бір шығындармен
байланысты .
Әдетте, шығындар деп белгілі-бір тауарлар мен қызметтер үшін
төленген, яғни, жұмсалынған ресурстар немесе ақша қаражаттарын түсінеміз.
Шығындар – есепті кезеңдегі активтердің кемуі немесе капиталдың кемуіне
әкелетін міндеттемелердің пайда болуы түріндегі экономикалық пайданың
азаюы. (заң)
Ақшалай формадағы субъект шығынына өнімнің өзіндік құны жатады.
Өзіндік шығындарды дұрыс ұйымдастыру үшін оның ғылыми-негізделген
жіктелімі аса қажет. Халықаралық қаржылық есептіліктің №2 Қорлар
стандарты сәйкес шығындардың жіктелуін келесі кестеден көреміз.
1 кесте
Топтық белгілеріне қарай шығындардың жіктелуі*

№ р\н Жіктеу белгісіне сәйкес тобы Шығындар түрлері
1 Сауда процесіндегі экономикалық рөл бойынша негізгі
үстеме
2 Өнімнің өзіндік құнына салу тәсілі бойынша тікелей
жанама
3 Құрамы бойынша (біртектілік) бір элементі
кешенді
4 Сауда көлеміне қатынасы бойынша өзгермелі
тұрақты
5 Пайда болу кезеңі бойынша ағымдық
біруақыттық
6 Сауда процесіне қатысуы бойынша (басқару қызметісауда
бойынша) әкімшіліктік
коммерциялық
7 Тиімділігі бойынша өндірілетін
өндірілмейтін
8 Бақылау мүмкіндігі бойынша реттелетін
реттелмейтін
9 Орташалау деңгейі бойынша жалпы
орташа
10 Пайданы генерациялау кезеңіне шығынды өнімге
рет-ретімен көшіру кезеңге

*Дерек көзі: Шеремет А. Д. Управленческий учет:Учебное пособие. М.:ФБК-
ПРЕСС, 1999.-33бет

Кестеден калькуляция туралы жеткілікті ақпарат алу, өндірілген өнімді
бағалау, эконоикалық шешімдерді қабылдау, жоспарлау, бақылау және реттеу
осы шығын жіктеулерінің көмегімен жүргізілетінін көреміз:
1. Өндірілген өнімді калькуляциялау және бағалау үшін шығындарды
топтастыру:
- негізгі - сауданың технологиялық процесімен тікелей байланысты.
- үстеме - сауданы ұйымдастыруда, қызмет көрсету мен басқару
барысында пайда болады;
- тікелей - өнімнің нақты бір түрін өндірумен байланысты және оның
өзіндік құнына тікелей қосылады;
- жанама – жекелеген өнім түрлерінің өзіндік құнына тікелей емес,
жанама (шартты) бөлінеді;
- кірістік (болашақта табыс әкелетін ресурстарға ие болу және оның
қолда бар болуы);
- біткен (шығынға кеткен материалдар).
2. Шешім қабылдау және жоспарлау үшін шығындарды топтастыру:
- айнымалы, өзгермелі – оның көлемі сауда көлеміне қарай үйлесімді
(пропорционально) өзгереді;
- тұрақты - өнім саудаі көлемінің өзгеруіне тәуелді емес;
- қайтарылмайтын - өткен кезеңнің табысы мен шығыны;
- міндеттік (вмененные) – ресурстар шектеулі болған жағдайда пайда болады
және оны болашақта пайдалану мүмкіндігін сипаттайды;
- айыптық (өсетін) – қандайда бір өнім партиясын дайындауда қосымша пайда
болады (өнім саудаін жеделдету үшін сыйлық ақы төлеу);
- маржиналдық (шектеулі) – қосымша шығындар, бірақ есепте өнім бірлігіне
келеді;
- релеванттық – тапырыстардың (заказ) сақталуы мен орындалуына байланысты.
3. Шығындарды басқару мақсатында бақылау және реттеу процесін жүзеге асыру
үшін шығындарды топтастыру:
- реттелетін;
- реттелмейтін;
- тиімді (өндірімді, өнімді);
- тиімісіз (өндірімді емес);
- бақыланатын;
- бақыланбайтын.
Сонымен қатар, шығындар мыналарға жіктеледі:
1. Пайда болу орны бойынша - сауда, цех, учаске, құрылымдық бөлімше.
Мұндай жіктеу сауда өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін аса қажет.
2. Өнім (жұмыс, қызмет) түрлері бойынша – оның өзіндік құндарын есептеу
үшін керек.
3. Шығын түрлері бойынша немесе өнімнің өзіндік құнына көшіру тәсілі
бойынша – экономикалық элементтер бойынша және калькуляциялау
баптарымен [3].
Экономикалық элементтері бойынша - өнім өндіру үшін қандай шығын
кеткенін көрсетеді. Эконмикалық элементтер ретінде анықталған:
- материалдық шығындар;
- еңбекақы шығындары;
- аударым;
- құралдың тозуы;
- басқадай шығындар;
Калькуляция баптары бойынша - өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құнын
есептеу үшін пайдаланылады:
- материалдар;
- еңбек ақы;
- аударымдар;
- үстеме шығындар.
Экономикалық элемент және баптар бойынша шығындарды топтастыру өзара
байланысты, өйткені олар құрамы (элементі) және мақсатты бағытталуы
(калькуляция бабы) бойынша субъектінің бір ғана шығындарын сипатайтынын
айта кету керек. Бұл ақпарат есебінде шаруашылық жүргізуші субъектінің
тұтас шығынын өнім (жұмыс, қызмет) түрлері бойынша, калькуляциялу
баптарымен шығынның пайда болу орнына қарай бөлшектеп, элементік қимада
қалыптастыруға мүмкіндік тудырады, өнімнің өзіндік құнын әлдеқайда дұрыс
есептелуіне және ұйым шығындарына бақылауды күшейтуге жағдай жасайды.
Экономикалық элемент бойынша топтастыру оның құрылымын зерделеу, сауда
шығындар сметасын пайдалануын бақылау, жоспарлау және талдау үшін
қолданылады. Бап бойынша топтастыру ұйым шығынының талдамалық есебін
ұйымдастыру, калькуляциялау және өнімнің өзіндік құнын бақылау үшін
пайдаланылады. Екі топтастыру бірін-бірі толықтырады және өнімді өндіруге
кететін шығын, есептеу және өзіндік құнды талдау есебін ұтымды жүргізуге
мүмкіндік тудырады.
Шығындар жіктемесінің тағы келесідей түрлері белгілі:
- ағымдағы – жиі қайталанатын кезеңдік шығын (шикізат, материалдар
шығыны);
- бір жолғы – демалыс төлемі, жөңдеу жүргізу және т.б. Ол сметаның
бекітуімен белгіленген тәртіпте және мерзімде өнімнің өзіндік құнына бөлек
қосылады;
- сауда – тауарлық өнімді дайындаумен және оның сауда өзіндік
құнын қалыптастыруға кететін барлық шығын жатады (тауарлық өнім өз
материалымен де, техникалық бақылаумен қабылданып, қоймаға өткізілген
тапсырыс берушінің материалымен де шығарылатын дайын бұйымдардың құны;
тараптарға босатылған өз саудаінің жартылай дайындалған өнімнің өзіндік
құны, сондай-ақ субъектінің негізгі қаражатын толтыруға бағытталған өнім);
- әкімшілік – жалпы басқарумен байланысты шығындар және жалпы
шаруашылық, әкімшілік тағайындауындағы шығындар.
- коммерциялық (саудатен тыс) - өнімді сатып алушыға өткізумен
байланысты шығын;
- өндірушілік (жоспарланған) – ұтымды технология мен сауданы
ұйымдастыру арқылы өнімді белгіленген сапада өндіруге кететін шығын;
- өндірушілік емес (жоспарланбаған) – технологияның жетіспеушілігнен
және сауданың дұрыс ұйымдастырылмауынан болатын салдар, яғни шығын
(жұмыссыз бос тұрып қалудың шығыны, ақау, мерзімнен тыс еңбекақы);
- реттелетін – атқарушы шығын деңгейін реттейтін немесе оған елеулі
ықпал ете алады (өнім өндіруде пайдаланылатын шикізат шығыны, оны цех
бақылаушысы реттейді);
- реттелмейтін – қызметкер оның деңейіне елеулі ықпал ете алмайтын
шығын (дайындау учаскесінің мастері кострукторлық бөлім қызметкерлерінің
еңбекақысы бойынша шығынға ықпалын жүргізе алмайды);
- жалпы - өндірілетін өнімнің барлық көлеміне кететін шығындарды
білдіреді;
- орташа – есепте бір өнімнің бірлігіне кететін шығын;
- өнімге - өнімнің өзіндік құнына жұмсалатын шығын (тікелей шығын);
- кезеңге – кезең шығындары: жалпы және әкімшілік шығындары,
тауарларды сату шығындары, сыйақы бойынша шығындар (жанама шығындар).
Бұлардың ішіндегі ең маңыздылары өнімге және кезеңге қатысты шығындар
болып табылады. Оларға нақты қандай шығындарын жататынын келесі сызбалардан
көреміз.

Өнімге қатысты сауда шығындары

Негізгі материалдар Еңбек шығындары Сауда үстеме
шығыстар

Бастапқы (алғашқы) Қосылған шығындар
шығындар

1 сурет. Саудаға қатысты шығындар құрамы

Бірінші сызбадан өнімнің өзіндік құнын құрайтын шығындар тікелей
шығындар, яғни, шикізаттар мен материалдар, негізгі сауда жұмысшыларының
еңбегін төлеумен байланысты шығындар жататынын көреміз. Бұлар ең алғаш
саудаға жұмсалатын болғандықтан оларды бастапқы шығындар деп те атайды.
Көмекші саудате пайдаланылатын материалдық қорлар, жөндеу жұмыстарымен
айналысатын еңбеккерлердің ақысы, коммуналдық шығыстар, сауда жабдықтарының
амортизациясы қосылған шығындар деп аталады, бұларды басқаша маетриалдарды
дайын өнімге айналдыру мақсатында жұмсалған өңдеу шығындары деп атауға
болады.(УУ1)

1.2 Өнімнің өзіндік құны түсінігі, экономикалық мәні

Калькуляциялау - өнім, жұмыс және көрсетілетін қызмет бірліктерінің
өзіндік құнын есептеу әдісі. Ол ұйымның жұмысына оперативті басшылық жасау
үшін өте маңызды, өйткені ішкі резервтерді уақытылы ашуға және өнімнің
өзіндік құнын одан әрі түсіндіруге, оның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға
мүмкіндік береді. Калькуляция өнімнің өзіндік құнын жоспарлауда және оған,
нарықтағы сұранысты есепке ала отырып, жұмысқа, көрсетілетін қызметке
негізді баға белгілеуде қолданылады.
Калькуляцияда саудадағы өнімнің нақтылай түрін өндіру мен өткізуге,
сондай-ақ жұмыс пен көрсетілетін қызмет бірліктерін (жүк тасу, жөндеу
жұмыстарына және тағы басқа) орындауға ақшалай түрде шыққан шығындар
жинақталып қорытылады [2].
Қазіргі заманға экономикалық әдебиет калькуляциялауды өнімнің жеке
түрлері бірліктерінің өзіндік құнын экономикалық есептеу жүйесі деп
белгілейді. Калькуляция барысында саудаға кеткен шығындар мен шыққан өнім
санымен салыстырылады және өнім бірлігінің өзіндік құны белгіленеді.
Калькуляциялаудың міндеті - шығындардың оны көтеруші бірліктерге, яғни
өткізуге, сондай-ақ ішкі тұтынуға арналған өнімнің (жұмыстың, қызметтің )
бірлігіне қанша болатынын есептеу.
Калькуляциялаудың түпкілікті нәтижесі - калькуляцияны ұсыну. Өнімнің,
жұмыстың және көрсетілген қызметтің өзіндік құнын калькуляциялаудың әр
түрлі түрін айқындайды.
Жоспарлы калькуляция нңбек шығындарының озық (прогрессивті мөлшері)
жіне одан ары техникалық өрлеуді, сауда пен еңбекті ұйымдастыруды
жақсартуды көрсететін сауда құралдары негізінде жоспарланатын кезеңге
арналып жазылады.
Жоспарлы калькуляцияның бір түрі - сметалық калькуляция; оны бір рет
шығатын (бірегей) бұйымға немесе жұмысқа, тапсырыс берушілермен есептесу,
баға белгілеу және басқа мақсаттар үшін жасайды.
Шығындардың ағымдағы мөлшері ұйымның осы кезеңдегі жұмысының саудадағы
мүмкіндіктеріне сәйкес келеді. Және де есепті кезең барысында шығындардың
ағымдағы мөлшері жоспарлы калькуляцияға негізгі салынған шығынның орташа
мөлшерінен жоғары, ал есепті кезеңнің соңында – төмен болады.
Өнімнің өзіндік құнының есепті (нақты) калькуляциясы жоспарлыдан
ұйымға байланысты (сауда бойынша жоспарды асыра орынду иен орындамау,
шығындардың кей түрлерін үнемдеу немесе артық жұмсау) және оған байланысты
емес (материалға бағаның өзгеруі, амортизациялық аударымның мөлшері, электр
энергиясына,газға, суға және т.б. тарифтердің өзгеруі) себептері бойынша
ауытқуы мүмкін нақты шығындарды көрсетеді.
Нормаға сәйкес (нормативті) калькуляциялау ағымдағы жоспарлы
калькуляциялаудың бір түрі болып табылады, шығындар есебінің және өнімнің
өзіндік құнын калькуляциялаудың нормаға сәйкес тәсілдерін қолданатын
ұйымдарда жасалады. Олардың негізінде шығындардың жеткен деңгейін
сипаттайтын іс жүзіндегі, ағымдағы норма жатады. Ұйымдар жыл бойы
ұйымдастырушы-техникалық жоспарда негізгі салынған шараларды дәйекті жүзеге
асыратынын ескере отырып, нормаға сай калькуляциялау жоспарлыға қарағанда,
есепті кезең ішіндегі өнім саудаіне шыққан шығындардың шынайы деңгейін өте
дәл көрсетеді [5].
Жобалық (проектілік) алькуляциялау - келешектік калькуляцияның бір
түрі, олар күрделі қаржының, жаңа техниканың және технологияның тиімділігін
агықтау үшін қолданылады.
Шамаланған (провизорная) тоғыз ай немесе басқаша кезең ішіндегі
нақты шығын мен алынған өнім (табыс), төртінші тоқсан немесе басқа кезең
ішіндегі шығындар мен күтілетін бұл өнім бойынша есептер негізінде
жасалады. Бұл калькуляциялардың мәліметтері ағымдағы жылдың өнім өндіру
қорытындыларын алдын-ала анықтау үшін қолданылады.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялағанда калькуляциялық бірліктер
қолданылады, олар калькуляциялау обьектісінің өлшеуіші болып саналады,
әдетте, өнімнің сәйкес түріне арналған техникалық шарттарда немесе
стандартттарда және заттай бейнеленетін өнім өндіру жоспарында қабылданған
өлшем бірліктеріне сай келуі тиіс.
Өндірілетін өнім, технологиялық процесте, сауда ұйымдастыруды
сипаттаудағы айырмашылықтар практикада қолданылатын калькуляциялық сан
түрлілікке әкеледі. Ұқсас белгілері бойынша олардың барлық жиынтығы жеті
топқа тоғысады, олардың мазмұнын нақты үлгілерде қарастырамыз.
Заттай (натуральды) бірліктер бұл өнім жоспарлнатын, есептелетін және
тұтынушыларға өткізілетін өлшем бірліктеріне (дана, тонна, килограмм,
киловатт-сағат, погон-метр, текше-метр, шаршы метр, литр және т.б.) сәйкес
келеді.
Ірілендірілген заттай (натуральды) бірліктер біртекті өнім жиынтығын
аралық калькуляциялау үшін қолданылады (белгілі бір артикулдық 100 пар аяқ
киімі, белгілі бір түрдегі шойынның тоннасы, дерьестенбеген сыраның
гектолитрі,ішкі балықтың центнері, темірбетон бұйымдардың текшеметрі, және
т.б.) өнімнің нақты түрлерін кейінгі калькуляциялау үшін заттай бірліктер
(натуралды) қолданылады.
Шартты заттай біірлікті өнімді калькуляциялау үшін қолданылады,
бірліктегі пайдалы заттың құрамы ауытқуы мүмкін (100%-тік спирт, құрамында
пайдалы заттары бар минералды тыңайтқыштар).
Құндық бірліктер-көтерме (өткізу) бағадағы қосалқы бөлшектер 1000
теңгелік құны, шығару немесе өткізу бағасындағы 1 теңгелік тауар өнімі.
Еңбек бірліктері ұйым бөлімшесінің өнімін калькуляциялау үшін
қолданылады (1 нормасағат, 1 норма-ауысым).
Орындалған жұмыс пен көрсетілген қызмет калькуляциялық бірлік
ретінде, әдетте құрылыспен, жөндеумен, көлік қызметін көрсетумен және тағы
да басқамен шұғылданатын саудате қолданылады (тасымалдық тонна-километр,
машина-ауысым, және т.б.)
Техникалық - экономикалық көрсеткіш калькуляциялық бірлік ретінде
біртекті бұйымдардың пайдалы тұтынылатын бірлігіне шаққандағы шығындарды
салыстыру үшін (трактор саудаінің шығынын қуаттылық, бірлігіне, пресс
саудаінің шығынын өнімділік бірлігіне есептелу) қолданылады.
Калькуляциялық бірліктердің сан түрлілігі нақты жағдай үшін
негізделген әдісті талап етеді. Калькуляциялық бірлік сәйкес тұтыну ұшін
көрсетуге, әр түрлі ұйымдармен салыстыруға болатындай, баға белгілеу
бірліктеріне сәйкес келуі және ең аз шамадағы шығындармен өнімнің өзіндік
құнын калькуляциялау ұшін қолайлы болуы тиіс. Калькуляциялық бірлікті
таңдау жөніндегі ұсыныстар әдетте салалық нұсқауларда келтіріледі.
Калькуляциялауға ең алдымен қатысы бар сауда шығындар есебі (сауда
есеп), калькуляциялаудың алғышарты болып табылады. Сауда есеп жүйесінде
белгілі бір үлгімен дайындалған ақпарат негізінде ғана сауданы басқаруда
обьективті қажетті процесс болып шығатын өнімнің өзіндік құны
калькуляциялауы мүмкін.
Бұрын болған калькуляциялық жүйелер бір мақсатты - өзі өндірген дайын
өнім мен жартылай өнімдердің қорын бағалауды көздейтін, ол сауда мақсат пен
ішкі есептілікті жасауға, сондай-ақ пайданы анықтау үшін қажет еді. Бұл
мәселенің маңыздылығына қарамастан калькуляциялаудың бұрынғы жүйелері
бойынша көптеген басқару міндеттерін шешу үшін жарамды ақпарат болмайтын.
Калькуляциялаудың кәзіргі заманғы жүйелері өзара байланысты
көрсеткіштердің ара қатынасын біршама теңдестірген. Олардың мазмұнындағы
ақпарат тек дәстүрлі міндеттерді шешуге жол ашып қана қоймай, мынадай
шаралардың экономикалық салаларын болжауға мүмкіндік береді:
- өнімді ары қарай шығарудың мақсатқа сәйкестілігін;
- өнімнің ең ұтымды, қолайлы бағаларын белгілеу;
- шығарылатын өнімнің ассортиментін оңтайландыру;
- жұмыс істеп тұрған технология мен станок паркін жаңартудың
мақсатқа сәйкестілігін;
- басқару жеке құрамының жұмыс сапасын бағалау.
Қазіргі заманғы калькуляциялау ұйым немесе жауапкершілік орталығы
қабылдаған жоспарды бағалау негізіне сүйенеді. Нақты калькуляциялау
мәліметтері өзіндік құн жөніндегі жоспарлы тапсырмалардан ауытқу себептерін
талдау және өзіндік құнды кейінге жоспарлау үшін, жаңа техника мен
заманға лайық технологиялық процестерді және т.б. енгізудің экономикалық
тиімділігін негіздеу үшін қолданылады.
Калькуляциялау трансферттік баға белгілеуге негіз болып қызмет етеді.
Трансферттік (ішкі) баға бір ұйымның бөлімшелері арасындағы коммерциялық
операцияларда пайдаланылады.
Ұйым бөлімшесі сыртқы сатып алушыларға өз бетінше шығуға құқық алған
кезде, трансферттік бағаларды жасау көкейкесті маңызға ие болды. Бұл
жағдайда ұйымның жалпы қаржылық жағдайы трансферттік бағыны дұрыс
қалыптастыруға байланысты болады.
Егер бөлімшенің өнімі (көрсетілген қызметі) ұйымның ішінде толығымен
тұтынылатын болса, трансфертті бағаның шамасы таза есептік және тұтастай
ұйымның қаржылық жағдайына әсер етпейді.
Сондықтан, сауда есеп пен калькуляциялау өнімнің өзіндік құнын ғана
емес, тұтастай ұйымның басқару жүйесінің негізгі элементтері болып
табылады.
Тікелей материалдық шығындар, еңбек шығындары және жалпы сауда
шығындар есепті кезеңде толық аяқталған өнімге апарылады, яғни, өнімнің
өзіндік құнын құрайды. Ал өндіріліген бір өнімнің өзіндік құны сауда
шығындарды өндірілген өнім санына бөлу арқылы анықталады. Келесі сызбадан
шығындардың саудаға апарылуын, өзіндік құнды анықтау ретін көреміз.

Өнімге апарылатын шығындар

Тікелей материалдық Тікелей еңбек Жалпы сауда шығындар
шығындар шығындары

Өндірілген өнімнің Аяқталмаған сауда
өзіндік құны қалдығы

Сатылған өнімнің Қоймадағы дайын
өзіндік құны өнім қалдығы

5 сурет. Шығындарды нақты өнімге апару

Осы сызбадан барлық тікелей және жалпы сауда шығындардың өндірілген
өнімнің өзіндік құны мен аяқталмаған сауда қалдығы ретінде бөлінетіндігін
көруге болады. Ал өндірілген өнімнің өзіндік құны сатылған өнімдердің және
қоймада сатылмай қалған өнімдердің өзіндік құндарына бөлінетіндігін
анықтаймыз.
Ендігі кезекте өндірілген өнімнің толық өзіндік құнының қалыптасуын
келесі сызба түрінде көрсетеміз.

Тікелей еңбек шығындары

Жалпы сауда шығындар
Қосылған шығындар Тікелей
материалдық
шығындар

Коммерциялық Сауда өзіндік
шығындар құн

Әкімшілік шығындар
Толық өзіндік құн

6 сурет. Өнімнің толық өзіндік құнын анықтау

Бұл сызбадан кезең шығындары деп аталатын әкімшілік және коммерциялық
шығындардың тек белгілібір есепті кезеңге ғана қатысты екендігін, олардың
бірден қаржылық нәтижені анықтауға апарылатынын көреміз. Кезең шығындары
белгілі болған жағдайда келесідей көрсеткіштерді анықтау мүмкіндігі пайда
болады. Өндіріліп шығарылған өнімнің өзіндік құны келесі формула түрінде
анықталады:

Өндірілген өнімнің өзіндік құны = Аяқталмаған сауданың бастапқы
қалдығы + Есепті кезеңнің сауда шығындары - Аяқталмаған сауданың соңғы
қалдығы
(1)

Жиынтық пайда сомасы = Сатудан алынған түсім - Сатылған өнімнің сауда
өзіндік құны
(2)

Операциялық пайда = Жиынтық пайда – ( коммерциялық шығындар +
әкімшілік шығындар)
(3)
Толық өзіндік құн жөніндегі ақпаратты келесідей мақсаттарға қолдануға
болады.
1. Қаржылық есептілікте қолданылуы. Толық сауда өзіндік құн баланста
көрсетілуге тиісті аяқталмаған сауда пен қорлар құнын анықтауға және
Пайда және зиян жөніндегі есептілікте көрсетілетін сатылған өнімдердің
өзіндік құнын көрсетуге негіз болады.
2. Рентабельділікті талдау мақсатында. Шығындар есебінің қағидасын
қолдана отырып, әрбір зерттеліп отырған элементке сәйкес келетін тікелей
шығындар мен жанама шығындардың үлесін анықтауға болады. Егер осы
элементтен қажетті табыс мөлшері алынбаған болса, онда сауданы қайта
қарауға тура келеді.
3. Бұл қанша тұрады? Деген сұраққа жауап беруге қолданылады. Бұл сұра
кез-келген жағдайда қойылуы мүмкін. Жауапты толық өзіндік құнды
анықтағаннан кейін аламыз. Сатып алушы әрқашан бағасы өзіндік құны
негізінде анықталған тауарды, өнімді, қызметті сатып алады.
4. Реттелетін бағаны бекіту үшін қолданылады. Көп жағдайларда баға тек
нарықтық күштер шешімімен ғана қабылданып қоймайды, көп бағаны уәкілетті
ұйым бекітеді. Мысалы, электр энергиясына, телефон мен телеграф, су, т.б.
Бұлардың әрқайсысына баға белгілегенде уәкілетті ұйым толық өзіндік құн мен
нақты бір мөлшердегі пайда сомаларының қосындысына сәйкес бағаны бекітеді.
5. Нормативті баға белгілеуде қолданылады. Кез-келген ұйымның басты
мақсаты салынған капиталдан мүмкін болатын ең жоғарғы қайтымдылыққа қол
жеткізу болып табылады. Осы мақсатта алынған түсім сомасы барлық шығындарды
жауып, инвестицияның қайтуына мүмкіндік беретіндей пайда әкелуі қажет, яғни
мейлінше жоғары болуы керек. Егер алынған жалпы түсім сомасы жұмсалынған
барлық шығындардан артық болса, онда ұйым қызметін табысты деп есептеуге
болады, бірақ, әрбір өнім бағасы жеке белгіленгені дұрыс. Мұндай жағдайда
бағаны қалыпты баға деп тануға болады.
Қандай жағдайда болмасын баға белгілеудің негізі өзіндік құн жөніндегі
сәйкес мәліметтер, әсіресе ағымдағы есепті кезең шығындары мен алдағы уақыт
шығындары жөніндегі мәліметтер болып табылады. Бірақ шығындар есебінің
жүйесінде бүгінгі шығындар жөніндегі мәліметтерді алу мүмкін болмайды. Ал
бұл инфляция жағдайында өте өзекті болып табылады. Шығын мөлшерінің артқаны
жөнінде уақытында хабарландырылған өте тиімді. Осындай кемшіліктердің орын
алуына сәйкес көптеген ұйымдар күйреу жағдайына ұшырайды.
Өнімнің өзіндік құны ауыл шаруашылығы саудаінің экономикалық
тиімділігінің маңызды көрсеткіші. Өзіндік құн арқылы ауыл шаруашылық
ұйымының шаруашылық қызметінің барлық жақтары жинақталып, барлық шаруашылық
ресурстарының қолданылыуының нәтижелері көрсетіледі. Өзіндік құнды азайту
кез-келген қоғамның, саланың, ұйымның бірінші кезекті және өзекті міндеті
болып табылады. Өзіндік құн деңгейіне пайда сомасы мен рентабельділік,
ұйымның қаржылық жағдайы, төлем қабілеттілігі, сауданы кеңейту қарқыны,
ауыл шаруашылық өнімдері бағасының деңгейі сияқты көрсеткіштер тәуелді
болады. Бүгінгі күні өзіндік құнды төмендету резервтерін анықтау өзекті деп
танылуда. Осындай резервтерді анықтай алатын болсақ, онда ұйымның бәсекеге
қабілеттілігін көтеруге, күйреу мүмкіндігін азайтуға және қалыпты қызмет
атқаруды жалғастыру мүмкіндігі пайда болады.

1.3 Ұйымның сипаттамасы және сауда шығындарының есеп саясатында
қаралуы

Байсерке - агро жауапкершілігі шектелген серіктестік Алматы
облысының Әділет Министрлігінде 2004 жылы қатысушылар құрамының өзгеруіне
байланысты қайта тіркелген. Мекен жайы – Қазақстан Республикасы, Алматы
облысы, Талғар ауданы, Панфилово ауылы, 8 март көшесі, 3 үй. Серіктестіктің
қатысушысы Қазақстан республикасының азаматшасы Жумабекова Сауле Амировна.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік заңды тұлға болып табылады, азаматтық
Құқықтары бар және Қазақстан Республикасының заңнамалық талаптары бойынша
оларға қайшы келмейтін және тиым салынбаған кез-келген қызмет түрін жүзеге
асыруға құқылы. Негізінен қызметін заңдарға және өз Жарғысына сәйкес
жүргізеді.
Байсерке - агро жауапкершілігі шектелген серіктестігінің негізгі
қызмет түрлері:
- ауыл-шаруашылық өнімдерін өндіру, өңдеу және сату;
- халық тұтынатын тауарларды өндіру;
- жалпы коммерциялық қызметі;
- сауда-саттық, сауда-делдалдық қызмет;
- алкогольсіз өнімдерді, шырындарды, сусындарды және минералды
суларды өндіру, құю, сақтау, көтерме және шағын көтерме сауда
арқылы тарату;
- Қазақстан республикасында арнайы және сауда-азаматтық мақсатта
пайдаланылатын қуатты жол-көпірлерін ұйымдастыру, бұрынғыларды
қайта жарақтандыру;
- ұйым мүшелерінің еңбек нарығында орын алуына көмектесу, осы
мақсатта шетелдік конкурстар мен тендерлерге қатысу;
- коммерциялық және делдалдық қызмет, көтерме және бөлшек сауда;
- лизингтік операцияларға қатысу;
- ақпарттық, кеңестік, инжинирингтік, кәсіпкерлік, қаржылық
қызмет көрсету;
- сыртқы сауда операциялары және сыртқы экономикалық қызмет;
- халық тұтынатын тауарларды, сауда-техникалық міндетті
өнімдерді, азық-түліктерді сату;
- ЖЖМ және мұнай өнімдерін сатып алу, сақтау және сату;
- көлік-экспедициялық қызметтер, жүктерді және жолаушыларды
тасу;
- құрылыс материалдарын, аспаптарды, шикізатты, жинақтау
бұйымдарын, құрастырғыштарды сату;
- сауда үйлерін, шағын және ірі маркеттерді ұйымдастыру және
пайдалану;
- экспорт-импорт операцияларын, өкілеттілік қызметті (шет елдік
фирмалардың қатысуымен) ұйымдастыру;
- жабдықтау қызметі;
- Қазақстан республикасында және шет елде мүліктерді сатып алу
және сату, салып қоюшы және жалға алушы құқығында жер
учаскелерін алу, құрылыстарды немесе жеке жайларды жалға алу;
- басқа кәсіпорындарға қызметтер көрсету;
- Қазақстан Республикасының заңдарына қайшы келмейтін өзге
қызметтер.
ЖШС өз иелігіндегі мүліктеріне қатысты өз міндеттемелеріне жауапты
болады. Серіктестіктің мөрі, тауарлық белгісі, фирмалық бланкі, дербес
есеп шоты бар. Жұмысшыларының орташа жылдық тізімдік саны екі жүз елуден
астам және жылдық активтерінің жалпы құны үш жүз жиырма бес мың еселенген
айлық есепті көрсеткіштен жоғары болса ірі бизнес субъектісі құрамына
жатқызылады [6].
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік мүлкін негізгі және айналым
қорлары және басқа да серіктестіктің балансында көрсетілетін құндылықтар
жиыны құрайды. Мүліктерге серіктестіктің меншік құқығы бар. Мүліктерді
қалыптастыру көздері:
- ақша және материалдық жарналар;
- серіктестік пайдаланатын интеллектуалдық меншік құқығы,
өнеркәсіптің кей салаларында жинақталған білім мен тәжірибе,
басқарма, қызмет түрлері;
- өнімдер, жұмыстар, қызметтерді сатудан алынған және басқа да
шаруашылық қызметтен алынған табыстар;
- бағалы қағаздардан алынған табыстар, банк несиелері,
- Қазақстан Республикасының заңдарында тиым салынбаған көздер.
Шаруашылық қызмет барысында пайда болған зиян резевтік капитал
есебінен жабылады. Алынған табыстың бөлінуі қатысушының шешімі негізінде
анықталады. Таза табыс сомасы салықтарды толық төлегеннен кейін қатысушының
иелігінде қалған табыстың бір бөлігі болып табылады.
Жоғарғы басқару ұйымы келесідей мәселелерді шешуге өкілетті:
- фирма атауын, мекен-жайын өзгерту, Жарғысын өзгертіп жаңа
нұсқасын қабылдау; қызмет бағытын өзгерту;
- Жарғылық капитал мөлшерін өзгерту;
- ревизиялық комиссияны қызметке алу, босату, оның есептілігі
мен қорытындысын қабылдау;
- қайта құрылуы мен жойылуы, жойылу комиссиясын тағайындау;
- атқару ұйымдарын, Директорды тағайындау, ішкі ережелерді
бекіту;
- басқа субъектілерге қатысуы жөнінде шешім қабылдау;
- мүлкін кепілдікке беру жөнінде шешім қабылдау;
- қосымша жарналар жөнінде шешім қабылдау және т.б.
Ағымдағы басқаруды директор жүзеге асырады. Директордың өкілеттігіне
келесідей мәселелер кіреді:
- қызметкерлерді келісім шарт негізінде қызметке алу және
босату;
- жылдық балансты құрастыру;
- қаржыландыруды бекіту;
- қаражаттардың жұмсалуы жөнінде сметаны бекіту;
- келесідей қорларды - даму қорын, материалдық ынталандыру қорын
қалыптастыру.
Қызметкерлерге жалақы тағайындау, төлеу формасы мен жүйесін таңдау
директордың өкілеттігінде. Жауапкершілігі шектеулі серіктестік өз өнімін
келісім шарт бойынша келісілген баға бойынша сатуға құқылы.
Жауапкершілігі шектеулі серіктестік қызметін қатысушының шешімі
негізінде қайта құрылуы немесе жойылуы арқылы тоқтатады. Құрылымын өзгерту,
яғни, бірігу, қосылу, бөліну, қайта құрылу қатысушының шешімі арқылы немесе
заң талаптарына сәйкес жүзеге асырылады. Жойылу мақсатында қатысушының
шешімімен арнайы жойылу комиссиясы құрылады. Жауапкершілігі шектеулі
серіктестік жойылуы сот шешіміне сәйкес жүргізілгенде сот жойылу
комиссиясын тағайындайды. Жойылу комиссиясы бекітілгеннен бастап қызметін
басқару өкілеттілігі осы комиссияға өтеді. Комиссия мүлкін бағалайды,
кредиторлар мен дебиторларды анықтайды, олармен есеп айырысады, үшінші
жақтармен есеп айырысу шараларын жүзеге асырады, жойылу балансын
құрастырады және оны құрылтайшыға бекітуге береді.
Жойылу комиссиясының шешімі бойынша ұйым мүліктері сатылады, пайдалану
құқығында берілген мүліктер меншік иесіне қайтарылады.
Заңды тұлғалардың мемлекеттік регистріне арнайы жазу жазылғаннан кейін
ғана жойылу процесі аяқталды және серіктестік өз қызметін тоқтатты деп
есептеледі.
Ендігі кезекте ұйымның бухгалтерлік балансы бойынша 2007-2008 жылдар
бойындағы мүліктік және қаржылық жағдайына талдау жасаймыз.
Ең алдымен, Байсерке -агро ЖШС-нің 2008 жылдың 31 желтоқсанына
қатысты құрастырылған бухгалтерлік баланс мәліметтері бойынша активтері мен
пассивтерінің құрамына және құрылымына талдау жасаймыз. (қосымша А)
4 кесте
Байсерке -агро ЖШС-нің активтерінің құрамы мен құрылымын талдау*

Көрсеткіштер Жыл басы Жыл соңы Өзгерістер, (+,-)
мың. % мың. % мың. тг. %
тг. тг.
1. Активтер 463930 100 492035 100 +28105 +6,05
құны, барлығы
2. Ұзақ мерзімді289989 62,51 265985 54,06 -24004 -8,28
активтер
Оның ішінде: 287089 61,88 263085 53,47 -24004 -8,28
негізгі құралдар
Қаржылық 2900 0,63 2900 0,59 - -
инвестициялар
3. Ағымдағы 173941 37,49 226050 45,94 +52109 +29,96
активтер
Оның ішінде: ТМҚ142119 30,63 203821 41,42 +61702 +43,42
Дебиторлық борыш28776 6,2 21768 4,42 -7008 -24,35
Ақша қаражаттары3046 0,66 461 0,1 -2585 -84,86

*Дерек көзі: Байсерке –агро ЖШС-нің бухгалтерлік балансы негізінде автор
құрастырған

Кесте деректері бойынша мынандай қорытынды жасауға болады. 2008 жылдың
соңында жыл басымен салыстырғанда (+28105) мың теңгеге, сәйкесінше (+6,05%)-
ға артқан. Ұзақ мерзімді активтер құрамы жыл соңында (-24004) мың теңгеге,
(-8,28%)-ға кемігенімен, жалпы актвитер құрамындағы ұзақ мерзімді
активтердің үлесі жыл басында 62,51%, ал жыл соңында 54,06% құрағанын
көреміз. Бұл компания үшін, әрине, қолайлы жағдай болып табылады. Осы
есепті жыл қорытындысы бойынша қысқа мерзімді активтердің жалпы активтер
құнындағы үлесі көбейген, 45,94%. Бұл да жалпы шектеу шеңберіне сәйкес
келеді. Қысқа мерзімді активтер құрамында сатып алушылар мен тапсырыс
берушілердің дебиторлық борыштарының және ұйымның ақша қаражаттарының
азайғанын көріп отырмыз. Әсіресе ақша қаражаттарының мөлшері 84,86%-ға
кеміген. Ал тауарлық-материалдық қорлар мөлшері керісінше 43,42% мөлшеріне
артқан. Ақша қаражаттарының ТМҚ сатып алуға жұмсалуы мүмкін.
Кесте мәліметтеріне сүйене отырып баланстың активті баптарына қатысты
бірқатар көрсеткіштерді анықтауға болады. Алғашқы көрсеткіш – ағымдағы
активтердің жұмылдырылу коэффициенті – ағымдағы активтердің баланс
валютасындағы үлесін көрсетеді. Бұл көрсеткіш өткен жылы 37,49 %, ал есепті
жылы 45,94% көрсетіп тұр, яғни бұл көрсеткіштің артуы ұйымның үздіксіз
жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, кредиторлармен есеп айырысу мүмкіндігін
көрсетеді.
Жұмылдырылған және жұмылдырылмаған қорлардың өзара қатынасы
коэффициенті ағымдағы активтердің ұзақ мерзімді активтерге қатынасы арқылы
анықталады. Біздің ұйым бойынша өткен жылы (173941289989) 0,6 ал есепті
жылы (226050265985) 0,85 тең болған. Негізі теориялық көрсеткіш 0,5-тен
кем болмауы қажет. Ұйымның бұл көрсеткіші есепті жылы теориялық мәннен сәл
ғана артық болғанын, ал есепті жылы өте жақсы деңгейде екенін көреміз. Бұл
көрсеткіш қаншалықты жоғары болса, соншалықты ұйымның қаржылық тұрақтылығы
арта түспек.
Келесі көрсеткіш ұйымның мүлкі құрамындағы негізгі құралдардың шынайы
құны көрсеткіші болып табылады. Біздің ұйым бойынша негізгі құралдар үлесі
өткен жылы 61,88% болса, есепті жылы 54,06%-ды құраған, яғни қалыпты
мөлшерде. Негізгі құралдардың тозу коэффициенті негізгі құралдардың
техникалық жағдайын сипаттайды. Бухгалтерлік баланстан тозу жөнінде қосымша
мәліметтер алып тозу коэффициентін анықтаймыз. Бұл көрсеткіш негізгі
құралдардың тозу сомасының бастапқы құнына қатынасы арқылы анықталады.
Өткен жылы тоз коэффициенті 17029304118 – 0,05-ке тең, ал есепті жылы –
28324291409 – 0,09-ға тең болған. Бұл көрсеткіштің өсуі бір жыл ішінде
негізгі құралдардың тозуының артқанын сипаттайды. Компания қолда бар
негізгі құралдарын алмастыру, жаңарту жөнінде жақсы басқарушылық шешімін
қабылдауы қажет [7].
Талдаудың келесі кезеңі ұйымның бухгалтерлік балансы негізінде
пассивтер құрамы мен құрылымын талдау болып табылады. Ол үшін баланс
негізінде аналитикалық кесте құрастырып аламыз.
5 кесте
Байсерке -агро ЖШС-нің пассивтерінің құрамы мен құрылымын талдау
талдау*

Көрсеткіштер Жыл басы Жыл соңы Өзгерістер, +,-
мың. % мың. тг.% мың. тг. %
тг.
1. Аванстық капитал,463930 100 492035 100 +28105 +6,05
барлығы
2. Меншікті капитал 99821 21,52 190720 38,76 +90899 +91,06
3. Қарыз капиталы: 364109 78,48 301315 61,24
3.1Ұзақ мерзімді 197676 42,61 69661 14,16 -128015 -64,76
міндеттемелер
3.2Ағымдағы 166433 35,87 231654 47,08 +65221 39,19
міндеттемелер
Тәуелсіздік 0,2152 0,3876
коэффициенті 21
Қарыз және меншікті 3,65 1,58
капитал өзара
қатынасы
коэффициенті 32
Инвестицияландыру 0,35 0,75
коэффициенті

*Дерек көзі: Байсерке –агро ЖШС-нің бухгалтерлік балансы негізінде автор
құрастырған

Кестеде көрсетілгендей жалпы мүліктер құнындағы меншікті капитал
сомасының үлесі төмен екендігін көруге болады: 2007 21%, 2008 жылы –39%ға
жуық. Жалпы ұйының меншікті капиталының үлес салмағы өте аз болғандықтан
тәуелділік коэффциенті өте аз болғандықтан ұйымның сырттан тартылған
капиталға тәуелді екендігін көреміз.
Кесте мәліметтері бойынша қорлану көздері де (+28105) мың теңгеге,
сәйкесінше (+6,05%)-ға артқанын көреміз. Инвестицияландыру коэффициенті
меншікті капиталдың негізгі құралдарға қатынасы арқылы анықталады. Өткен
жылы инвестицияландыру коэффициенті 0,35 пунктте болса, есепті кезеңде 0,75
пунктке артқан.
Бухгалтерлік есеп қағидалары бойынша ұйымның есеп саясаты деп ұйымның
бухгалтерлік есепті жүргізу әдісінің жиынтығын, яғни алғашқы бақылау,
құндық өлшеу, ағымдағы топтау және шаруашылық қызметтің фактілерін жинақтап
қорытындылау жолдарын айтады.
Бухгалтерлік есепті жүргізу әдістеріне шаруашылық қызмет фактілерін
топтау мен бағалау әдістері, активтердің құнын есептеу, құжат айналымын
қабылдауды ұйымдастыру, түгендеу, бухгалтерлік есеп шоттарын қолдану
әдістері, бухгалтерлік есептің тіркелім жүйесі, мәліметтерді өңдеу және
басқа да сәйкес әдістер мен амалдар кіреді.
Ұйымның есеп саясатын өңдей мүмкіндігі мен қажеттілігі бухгалтерлік
есеп пен басқа екінші деңгейлі нормативтік құжаттар бойынша баптарда
қарастырылған бухгалтерлік есептің кез-келген мәселелерін шешудің көп
түрлілігімен анықталады. Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік
жөніндегі заң бойынша ұйымдар өздерінің есеп саясатын құрастыру барысында
бұйрық бойынша қажетті құжаттар тізімін бекітуі қажет. Бұл бекітілген
құжаттар құрамына төмендегілер жатады:
- бухгалтерлік есептің уақыттылы, есеп берудің толық және тиісті
талаптарға сәйкес болуы;
- бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуде қолданылатын синтетикалық және
аналитикалық есеп шоттарының жұмыс жоспары,
- алғашқы есеп құжаттарының типтік нысандары;
- ұйымның ішкі бухгалтерлік қорытынды есеп құрудағы құжат нысандары;
- активтер мен міндеттемелер түгендеуін өткізу тәртібі;
- актив пен міндеттемелерді бағалау әдістері;
- құжат айналымы ережелері мен есеп ақпаратын өңдеу технологиясы;
- шаруашылық операцияларды бақылау тәртібі;
- бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.
Ұйымның қабылдаған есеп саясаты сол ұйымдағы бухгалтерлік есептің
маңызды мәселелерінің бірі. Ұйымның есеп саясатын таңдауы мен негіздеуіне
келесі факторлар әсер етеді:
- меншік және құқықтық-ұйымдастырушылық нысаны;
- салалық қызметінің түрі;
- қызметінің көлемі, жұмысшылары мен қызметкерлерінің орташа тізімдік
саны;
- салық салу жүйесімен арақатынасы;
- қаржы-шаруашылық қызметін дамыту стратегиясы;
- ұйымның ақпараттық қамсыздандыру жүйесі;
- материалдық базасының болуы;
- ұйымның бухгалтер мамандарының біліктілігі, басшылардың экономикалық
бастылдығы, ынталылығы мен тапқырлық деңгейі.
Кез-келген ұйым өз қызметін жүзеге асыру үшін таңдап бекіткен есеп
саясатын толықтылық, уақыттылық, сақтық, қарама-қайшылықсыздығы және
орындылығы талаптарына сәйкестендіреді.
Толықтылығы ұйымның таңдап алған есеп саясатының сол ұйым
объектілерін толық қамтуы деп түсуге болады.
Уақыттылығы, яғни ұйымның шаруашылық әрекетінің фактілері
бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікте уақытында көрсетілуін
сипаттайды.
Шаруашылық операциялары кешіктірілмей есеп шоттарында көрсетіледі,
және де орындалмаған операция есепке алынбайды.
Сақтық қағидасы бойынша ұйымда қолданылатын есеп әдістері
бухгалтерлік есепке алынуға тиісті кірістер мен табыстарға қарағанда
жасырын резервтердің жасалуына жол бермей, шығындар мен міндеттемелерді
айқын бейнелеуге дайын болуды қамтамасыз ету керек.
Қарама-қайшылықсыздығы, яғни есептің таңдалынған әдістері әр айдың
соңғы күнтізбелік күніне айналымның аналитикалық есебі мен шоттар бойынша
қалдықтардың синтетикалық есеп мәліметтерінің теңдігін қамтамасыз етуі
қажет.
Халықаралық қаржылық есептілік стандарттарына көшумен байланысты
көптеген ұйымдар өз есеп саясатын қайта қарап, оны халықаралық қаржылық
есептілік стандарттарының талаптарына сәйкестендіруге мәжбүр. 2007 жылдың
28 ақпанында жарияланған Қазақстан Республикасының Бухгалтерлік есеп және
қаржылық есептілік жөніндегі заңына сәйкес елімізде Халықаралық
стандарттармен қатар ұлттық есеп стандарттары да жұмыс істейді. Сол себепті
Байсерке-агро ЖШС-гі ұлттық қаржылық есептілік стандарттары бойынша жұмыс
істейді.
Байсерке - агро ЖШС-нің есеп саясаты Қазақстан Республикасының
Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік жөніндегі заң актісінің
негізінде және ұлттық қаржылық есептілік стандарттарын, ұлттық қаржылық
есептілік стандарттарының, типтік шоттар жоспарын, жоғарыда аталған
құжаттарға қосымша нұсқауларды, серіктестіктің жарғысын және Қазақстан
Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілікке қатысты
заңнамалық, нормативтік құқықтық актілерді басшылыққа ала отырып жасалған.
Есеп саясатының негізгі мақсаты компания қызметін мүмкіндігінше
тиімді көрсету, ол жөнінде толық, объективті, шынайы ақпаратты көрсету
болып табылады. Есеп саясаты теориялық тұрғыда үш бөлімнен құралады.
Бірінші Жалпы ережелер бөлімінде ұйым жөнінде жалпы мәліметтер, есеп
саясатының негізгі мақсаты анықталады. Әдістемелік бөлімде стандарттарда
көрсетілген ақпартты қаржылық есептілікте ашып көрсету әдістері
көрсетіледі. Ұйымдастыру бөлімінде бухгалтерлік есептің жүргізілуіне
жауапты лауазымды адамдар, олардың еңбек бөлінісі, қолданылатын есеп
жүргізу формасы, жұмысшы шоттар жоспары көрсетіледі.
Есеп саясатының маңыздысы - әдістемелік бөлім. Осы бөлімде
төмендегідей мәселелер қарастырылады:
1. Негізгі құралдарға қатысты оларды бастапқы бағалау, амортизациялық
аударым сомасын есептеу әдістері, жөндеумен байланысты шығындарды
есепке алу, жаңарту, жалға алу, техникалық тұрғыда қайта жарақтандыру
мәселелерді қарайды. Негізгі құралдарды жөндеуге қатысты жөндеу уақыты
мен өткізу жылдамдығын компания өзі шешеді.
2. Материалдық емес актвитеріне амортизациялық аударым сомасын есептеу
әдістері және оларды есептен шығару жолдары. Кейбір материалды емес
активтер түрлеріне байланысты олардың тиімді пайдалану мерзімі жөнінде
компания өзі шешім қабылдайды.
3. Дебиторлық борыштарды түгендеу, күдікті борыштар көлемін анықтау;
Есеп саясатының техникалық бөлімінде келесі сұрақтарды қарайды:
1) басқару есебінің ұйымдастырылуы;
2) шығындарды топтау мен сауда шығындарына жатқызу әдістері. Сауда
шығындарын және өнімнің өзіндік құнын есептеу, яғни калькуляциялау жүйесі.
Жанама шығындарды анықтау, оларды объектілер арасында бөліп тарату әдісі.
Дайын өнімдерді кіріске алудың есебі. Аяқталмаған сауданы анықтау және
бағалау жолдары:
3)материалдарды есепке алу;
4)негізгі құралдарды жөндеу;
5)күрделі құрылыстың негізгі құралдарын жаңарту;
6)мүліктер мен міндеттемелерді түгендеу;
7)жұмысшы шоттар жоспары;
8)ішкі сауда есептілік.
Есеп саясатының ұйымдастырушылық бөлімінде келесі сұрақтар қаралады:
1. Ұйымдық нысаны және бухгалтерлік қызметтің құрылымы.
2. Есептің орталықтандырылу деңгейі.
3. Ішкі сауда бақылау.
Байсерке -агро ЖШС-нің есеп саясаты қатысушының шешімімен
бекітілген.
Есеп саясатының 1-ші бөлімінің Ұйымдастырушылық – Техникалық бөлім
деп аталатынын, онда есеп саясаты жөнінде жалпы ережелердің, серіктестіктің
ұйымдық-құқықтық негіздерінің, негізгі қызмет түрлерінің және мақсаттарының
жазылғанын көреміз. Бұл мәліметтерді біз серіктестіктің жарғысына қатысты
да қарастырған болатынбыз. Сол себепті бухгалтерлік есептің ұйымдастырылуын
қарастырамыз. 1-ші бөлімде сонымен қатар бухгалтерлік есепті
ұйымдастырудағы міндеттер көрсетілген. Мұнда бухгалтерлік есептің
міндеттері:
- оперативті басқару үшін, инвесторлар мен кредиторлар,
жабдықтаушылар, салықтық және қаржылық ұйымдар, сатып
алушылар және басқа пайдаланушыларға қажетті
шаруашылық процестері мен қызмет нәтижелері жөнінде
толық және шынайы ақпаратты қалыптастыру;
- серіктестіктің мүлкінің, материалдық еңбектік,
қаржылық ресурстарының қолда бары мен қозғалысын
бақылауды қамтамасыз ету;
- қаржылық шаруашылық қызметтің келеңсіз құбылыстары
жөнінде уақытында ескерту және ішкі резервтерді
анықтау деп көрсетілген.
Байсерке -агро ЖШС-де бухгалтерлік есеп журналды-ордерлі формада
жүргізіледі. Сонымен қатар автоматтандырылған тәсіл де қолданылады.
Капитал, міндеттемелер, активтерге, табыстар мен шығындарға әсер ететін
барлық операциялар бухгалтерлік есепке алынуы қажет. Бухгалтерлік есеп бас
бухгалтер басқаратын жеке құрылымдық бөлімше болатын бухгалтерияда
жүргізіледі. Есепті кезең күнтізбелік жыл болып табылады. Құрылтайшы
қаржылық есеп айырысу құжаттарына қол қою құқығы бар лауазымды тұлғалар
тізімін ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Үстеме шығындар есебі
Өндірістік шығындар есебі
Тікелей шығындар есебі
Негізгі өндірістегі шығындар есебі
Өндіріске кеткен шығындар есебі
Шығындар есебі және аудиті
Шығындар түсінігі, есебі және талдауы.
Өндірістік және үстеме шығындар есебі
Үстеме шығындар есебі және құрамы
Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебі мен аудиті
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь