«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1 БӨЛІМ. Ұлы Жібек жолының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 6
1.1 Ұлы Жібек жолы және өркениет тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Ежелгі сапар желілері және Қазақстан қалалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.3 Халықаралық жол және мәдениеттердің диалогі (керуендік ағым және тауарлардың ағымы, діндердің таралу жолы) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
17
1.4 Байырғы, қазіргі және келешек Түркістан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 31

2 БӨЛІМ. Ұлы Жібек жолындағы туризм инфрақұрылымының даму мәселелері және олардың шешімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
39
2.1 «Ұлы Жібек жолының тарихи орталықтарын жандандыру, түрік тілдес мемлекеттердің мәдениеттік мұрасын сақтау мен мұрагерлік дамыту және туризм инфрақұрылымын құру» Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағдарламасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
43
2.2 Ұлы Жібек жолындағы әлеуметтік аспектілерінің
қарым.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
62
2.3 Ұлы Жібек жолы өндірістік күш және рухани мұра ретінде ... ... ... ... ... 64
3 БӨЛІМ Қазіргі Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
3.1 ХХІ.ғасыр ұрпақтары үшін Ұлы Жібек жолының мәні ... ... ... ... ... ... ... 71
3.2 Қазіргі өмірдегі арғы ата.бабалардың дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74
3.3 Ұлы Жібек жолы ұрпақтар тарихындағы барлық халықтардың әлемдік ынымақтастық кілті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
77
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 80
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 82

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84
Ұлы Жібек жолы - әдепкіде Қытайды Орта Азиямен, Каспи өңірімен, Жерорта теңізімен және Батыс Европамен қосатын ежелгі халықаралық сауда - дипломатиялық жол болып табылады. Жетісу және Оңтүстік Қазақстан арқылы өтетін Солтүстік немесе «Дала» деп аталатын жол учаскесі VI-VII ғ.ғ құдіретті империя Түрік қағанаты құрылуымен ХІV-ғасырға дейін Шығыс Түркістан мен Қытай арқылы Тынық мұхит жағалауына дейін толығымен қалыптастырған халықаралық байланыстың бас көзі болды.
Ғасырлар бойы көп тілді шығыс базарлары шуылдап, жүз жылдай шаң керуен жолымен европалықтарға сату үшін бағалы тастар және шелктар, дәмділіктер мен бояғыш заттар, алтын мен күміс, оңтүстік экзотикалық аңдар мен құстарды алып келді.
Жібек жолы тек қана сауда жолы болған жоқ, мұнда мәдениет-дәстүрі, діндарлық наным-сенімдері, ғылыми және техникалық жетістіктері мүлдем бір-бірінен өзгеше Шығыс және Батыс екі әртрүлі өркениет кездесті.
Қазіргі кезде Ұлы Жібек жолы әртүрлі мемлекеттердегі көптеген саяхатшылардың назарын өзіне қаратады. Әсіресе, бұрынғы кезден саяхатшылардың кең тобы үшін мүлдем қол жетпейтін, 1700 км созылып жатқан біздің қазақстан учаскесі ерекше қызықтырады.
Қазіргі кезде Жібек жол трассасының Қазақстан учаскесі Орта Азия халықтарының көшпелі және отырықшы-егіншілік мәдениеттерінің өзара әрекеттерінің терең үрдістерін шағылыстыратын қала салу және монументтік өнерлерінің, археологияның, сәулеттің, тарих ескерткіштерінің бірегей кешенін көрсетеді.
Сәйкесінше, дипломдық жұмыс осы ұлттық дәулетті зерттеу және сақтау мәселелерін, сондай-ақ Қазақстан халқының рухани мұрасының мирасқорлық дамуының өзекті мәселелерін, Жібек жол трассасының тарихи қалалары мен басқа да ұлттық мәдениет орталықтарының қайта дамуын және туризм инфрақұрылымын ұйымдастыру үшін олардың дәстүрлі құрылыс салулары мен көріністерін пайдалануды қамтиды.
Хронологиялық және мәдениеттік аспектілерде Жібек жол тарихи мұрасы өркениеттің екі глобальды құбылысынан тұрады: евразиялық континент аумақтарында миграциялық үрдістерге және қасиетті жолға негіз болған көшпелі әлемнің рухани және материалдық мәдениеттердің ең көне қабаттары; адамның мекендеу ортасын қалыптастырған отырықшы-егіншілік мәдениеттің ең бай мұрасы.
        
        ТУРИЗМ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен
дамытудағы маңызы»
Қорғауға жіберілді: ... ... ... ... 4 курс ... 2012 ж.
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ.................................................................|3 |
|............................................. | |
|1 ... Ұлы ... ... |6 ... | ... Ұлы ... жолы және ... ... |6 ... | ... ... сапар желілері және Қазақстан |7 ... | ... ... жол және ... ... ... ағым және | ... ағымы, діндердің таралу |17 ... ... | ... ... қазіргі және келешек |31 ... | |
| | |
|2 ... Ұлы ... жолындағы туризм инфрақұрылымының даму мәселелері | |
|және олардың |39 ... |
|. | ... «Ұлы ... ... ... ... жандандыру, түрік тілдес | |
|мемлекеттердің мәдениеттік мұрасын сақтау мен мұрагерлік дамыту және |43 ... ... ... ... ... ... | |
|бағдарламасы............................................................| |
|............................................... | ... Ұлы ... ... ... ... | ... |62 ... |
|......................... | ... Ұлы ... жолы ... күш және ... мұра |64 ... | |
|3 ... ... Ұлы ... |68 ... | |
|3.1 ХХІ-ғасыр ұрпақтары үшін Ұлы Жібек жолының |71 ... | ... ... өмірдегі арғы ата-бабалардың |74 ... | ... Ұлы ... жолы ... тарихындағы барлық халықтардың әлемдік | ... |77 ... ... | ... ... | ... ӘДЕБИЕТТЕР |82 ... | ... ... | ... ... ... жолы - ... Қытайды Орта Азиямен, Каспи өңірімен,
Жерорта теңізімен және Батыс Европамен қосатын ежелгі халықаралық сауда -
дипломатиялық жол болып табылады. Жетісу және ... ... ... Солтүстік немесе «Дала» деп аталатын жол учаскесі VI-VII ... ... ... қағанаты құрылуымен ХІV-ғасырға дейін Шығыс
Түркістан мен Қытай арқылы Тынық мұхит жағалауына ... ... ... ... бас көзі болды.
Ғасырлар бойы көп тілді шығыс базарлары шуылдап, жүз жылдай шаң керуен
жолымен европалықтарға сату үшін бағалы тастар және ... ... ... ... алтын мен күміс, оңтүстік экзотикалық аңдар мен құстарды
алып келді.
Жібек жолы тек қана ... жолы ... жоқ, ... ... ... ... және техникалық жетістіктері мүлдем бір-
бірінен өзгеше Шығыс және Батыс екі әртрүлі ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... ... назарын өзіне қаратады. Әсіресе, бұрынғы кезден
саяхатшылардың кең тобы үшін ... қол ... 1700 км ... ... ... ... ерекше қызықтырады.
Қазіргі кезде Жібек жол трассасының Қазақстан учаскесі Орта Азия
халықтарының көшпелі және отырықшы-егіншілік мәдениеттерінің өзара
әрекеттерінің терең ... ... қала салу және ... археологияның, сәулеттің, тарих ескерткіштерінің бірегей
кешенін көрсетеді.
Сәйкесінше, дипломдық ... осы ... ... зерттеу және сақтау
мәселелерін, сондай-ақ Қазақстан халқының рухани мұрасының мирасқорлық
дамуының өзекті мәселелерін, Жібек жол трассасының ... ... ... да ұлттық мәдениет орталықтарының қайта дамуын және ... ... үшін ... ... ... ... мен
көріністерін пайдалануды қамтиды.
Хронологиялық және мәдениеттік аспектілерде Жібек жол тарихи мұрасы
өркениеттің екі глобальды құбылысынан тұрады: евразиялық ... ... ... және қасиетті жолға негіз болған
көшпелі әлемнің рухани және материалдық мәдениеттердің ең көне қабаттары;
адамның мекендеу ортасын қалыптастырған ... ... ... ... ... және ... жолы ... орталығының әлеуметтік-экономикалық талаптарын
жасау, көріністердің ұлттық-мәдениеттік теңдестірілуін қайта дамыту және
оларды халықаралық ... ... қосу ... ... ... ... және ... анықтайды.
Туризм елдің барлық аймағының экономикасына белсенді әсер етеді,
туризм саласында шаруашылық етуші субъектілердің құрылуы және
қалыптастырылуы жол көлігі, сауда, коммунальды-тұрмыстық, медициналық
қызмет көрсетудің ... ... ... Сол ... ... көптеген басқа экономикалық секторларға қарағанда
мультипликатордың өте күшті әсеріне ие.
Туризм – бос уақытпен, спортпен, ... ... және ... ... ... жеке және ұжымдық жетілдірудің құралы
ретінде жоспарлануды және жаттығуды қажет ететін қызмет. Осы ... ол ... ... алудың, толеранттықтың және олардың алуан түрлі халықтар және
мәдениеттердің арасындағы ерекшеліктерді ... ... ... ... өркениетті әлем негізгі туристік ағымды қызықтыруға тырысады,
өйткені туризм мемлекеттік бюджеттің пайдалы бөлімін толықтырудың аса
қажетті қайнар көзінің бірі ... ... ... да, ... ... ... ұлғайту қажет. Осы мақсатта, кірме туризм дамуына туристік
ұйымдардың қызметтерін ... ... ... ... Бұл – ... ... ... құралдарына және кадрлық қамтамасыз етуге
байланысты.
Туризмді елде тұрақтылықты сүйемелдеудің ең қажетті бекем әлеуметтік-
экономикалық дамуының факторы ретінде ... ... ... Ұлы ... жолының тарихы
1.1. Ұлы Жібек жолы және өркениет тағдыры
...Барлық жүз жол
оны ... ... ... ... кең ... ... ... ұйықтата,
Салт аттыны жүргізді...
Олжас Сүлейменов
...Күн астында жасалған барлық жақсылық
жүректе қалады,
Ұйқысыз түндерде
бізге сәуле түсіреді...
Олжас Сүлейменов
Ұлы Жібек жолы адам ... тән ... ... ... ол
ұрпақтардың жадында мәңгі-бақи қалады. Орта ғасыр Қазақстан қалаларының
тастары жолдың қуатты жүйелерінің бір бөлігінен өткен. Сонымен қатар, ол
көптеген халықтардың, мемлекеттердің ... ... ... ... және дін) ... қарым-қатынасын байланыстыратын негізгі бөлім
болып табылады.
1.2 Ежелгі сапар желілері және Қазақстан қалалары
Біріншіден, Жібек жолы – бұл уақыттың бір ... ... ... білмей, Евразия кеңістігінде өркениет дамуының кейінгі динамикасын
анықтайтын көптеген тарихи оқиғаларды бақылап отыру және түсіндіру мүмкін
емес. ... ... ... сақталды: буддаға табынушы қажы Сюань Цзянь
629 жылы «Будданың қасиетті қалдықтарын ... көру және дін ... ... үшін» Қытайдан Үндіге сапар шекті. Ол Қытайды Батыспен
байланыстырып жатқан және техникалық жаңалықтарға діни мұраттар мен мәдени
жетістіктерге мұрындық болып тұрған осы ... ... ... - ... ... саудагерлердің қоспақ-түйелі керуенімен атақты
Гоби шөлін жағалап, Дунхан арқылы «Ұлы айдаһар құмы» ... ... Хами мен ... ... ... ... бөктерімен
мұздақ тауларын, шамасы, Мұзұр - Ола жоталарын басып өткен Сюань Цзянь мен
оның сапарластары «Көкмөлдір көлге» жетті. Оның ... көл» деп те ... ... Есік ... еске ... қиын ... Қажы осы ... айналып
өтіп, Батыстағы шекарасы сонау Қара теңізге дейін созылып жатқан байтақ
мемлекеттің ...... ... ... Суяб қаласына келді...
Қағанның өзін қалай қабылдағаннын сипаттай отырып, Сюань Цзянь түрік
зиялыларының салтанатты ... ... ... бірнеше қайтара ауызға
алады, сонымен бірге өзіне көрсетілген сый-сипат ... ... ... ... ... неше ... киімдер санатын және елу кездеме жібек»
бергені жөнінде хабарлайды. [1, 85]
Бұл әңгіме барысында ежелгі дәуір мен ортағасыр да халықаралық
қатынастың күретамырына ... ұлы ... өз ... ... және Шығыс пен
Батыстың негізгі сауда затына айналған жібек бірнеше рет ... Ал ... қай ... ... ... ... ... сұраққа күні бүгінгіге дейін
әрқилы жауап беріліп келеді.
Егер ... ... ... ... ... ... айтар
болсақ, ондағы қатынастар мен зат алмасу байланыстары біздің дәуірімізге
дейін ІІІ–ІІ мыңжылдықтарда басталған. Мұндай байланыстар Бадақшан тауынан
лазурит кені, ал ... ... ...... жоғарғы ағысынан
нефрит кені ашылуына орай жолға қойылды.
Бадақшаннан шығарылған лазурит Иранға, Месопотамияға, Анатолийге,
Египет пен Сирияға тасылып жатты. ... ... І ... ... да жеткізіле бастады.
Орта Азия мен Орта Шығысты Жерорта ... және ... ... ... ... ... ... келген «Нефрит жолы» Шығыс
Түркістанды Қытаймен жалғастырды.
Біздің дәуірімізге дейінгі І мыңжылдықтың орта ... ... ... жол болғаны белгілі. Егер тарихтың атасы Геродоттың жазбаларына
жүгінсек, бұл жолдың сорабы мынадай ... ... ... Қара ... Дон ... ... одан әрі савроматтар мекендеген Орал тауы
етегінен Ертіске, Алтайға, сонан Жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлін мекендеген
агриппийлер еліне ... ... Бұл ... ... мен терілер, иран
кілемдері, құнды металдардан жасалған бұйымдар кең таралып жатты.
Жібек жасап шығару және ... ... ... ... күні ... дейін
біздің дәуірімізге дейінгі І мыңжылдық саналып келді. Алайда Чжен Цзянь
провинциясында, Тайху ... таяу ... ... жұмысын жүргізген қытай
археологтары неолит дәуіріне жататын жібек маталар, белдіктер мен ... ... Бұл ... жасы ... ... дейінгі 2750 – 100 ж.
Оларды талдап анықтау жұмысы сол кездің өзінде-ақ, яғни ... бес мың ... ... ... ... шығару кәсібі қарапайым әдістер кезеңін бастан
кешіп үлгергенін көрсетіп берді. Біздің дәуірімізге дейінгі V–VI ғасырларда
қытай жібегі басқа елдерге, оның ішінде ... да ... ... ... ... ... бірінен біздің дәуірге дейінгі V
ғасырды көрсететін феникстер қолымен өрнектеліп тігілген жібек жамылғы
табылды. Сондай-ақ, ... және ... ... аудандарынан біздің
дәуірімізге дейінгі V–VI ғасырларға жататын қабірлерден ... ... ... ... ... мен шашақтар да табылған.
Қымбат бағалы жібектерді тарату ісіне сақтар мен скифтердің көшпелі
әулеттері де атсалысты. Солардың қатынасаралық ... сол ... ... ... ... ... Азия мен Жерорта теңізіне дейін
тарады. Дегенмен зерттеушілер, оның ішінде Ма Юн мен А.П. Франкфор ... ... ... жолы ... оны IV–VI ... жатқызып, осы
бір асыл тауар шамамен 40 параллель бойында жатқан далалық аймақпен, яғни
Хуанхэ ... ... ... басталып, Алтайдың шығыс және солтүстік
сілемдерін, Қазақстан даласы мен Қара теңіз жағалауын басып өтіп, гректер
мен этрустар жеріне жеткізілді деп ... ... дей ... ... ... ... елінің» өзі қайда екенінен де бұлдыр хабардар еді.
Бұл кезде жібек Үндіге де жеткен. Оған үндінің «синапатто» – «қытай
жібегі» деген ... куә, ал бұл ... ... ... дейінгі ІV
ғасырда жазылған «Артхашастра» трактатында кездеседі.
Жібек жолы тек біздің дәуірімізге дейінгі ІІ ғасырдың орта шенінен
бастап қана тұрақты дипломатия мең сауданың ... ... Ал ... ... У ... көмегімен Батыс елдеріне жұмсаған князі Чжан Цзянь
бастаған елші керуеннің Хань астанасынан шыққан кезінен, яғни 138 ... Чжан ... он үш ... ... қайтып оралды. Ол осы күнгі
Ауғанстанның шет аймақтарына жете алды және ... ішкі ... ... ... тура ... ... рет ... өтті. Содан соң, жібек
тиелген керуен Батысқа соның ізімен аттанып, Қытайға Жерорта теңізінен,
Таяу және Орта Шығыстан, Орта ... ... алып ... ұзамай халықаралық сауда тізгіні Орта Азияның Зеравшан және
Қашқадария алқаптарын мекендеген Соғда елінің ... ... ... ... «Тохар» қалаларында және Қытайдың Ланчжау, Дуньхуан,
Чаньан тәрізді қалаларында соғдылықтардың сауда отарлары болды. Мәселен,
Дуньхуанда ... ... ... ... ... ... жолы таусылған
жерден Жапонияға басып кіріп, жапонның ежелгі астанасы Нарды биледі.
Сондағы храмдардың бірінен соғды тілінде жазылған қолжазба ... ... жолы ІІ – V ... егер ... бастасақ, Чаньаниден
басталып, Ланчжоу ауданындағы Хуанхе өткеліне беттейді, одан әрі ... ... ... қуалай Ұлы Қытай қорғанының батыс беткейіне
және «Яшмо қақпалары заставасына» жетеді. Ол жерде жалғыз жол Такла-Макан
шөлін солтүстігі мен оңтүстігінен орап өтіп, үшке ... ... ... ... Бесбалық, Шихо алқаптары арқылы Іле өзені бойына
жетеді; ортаңғы жол тармағы Чаочаннан Қарашәрге, Ақсуға және ... ... ... ... ... ... ... Хотан, Яркент
арқылы Бактрияға, Үнді және Жерорта теңізіне жетіп, «Оңтүстік жолы»
аталады. «Солтүстік жолы» Қашқардан Ферғанаға, ал одан әрі Самарқанд,
Бұхара, Мерв арқылы ... ... ... ... ... ... өтіп баратын бұрынғы қысқа да
қолайлы жолға қарағанда Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы өтетін жаңа
жол VI–VII ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... болады. Біріншіден, Жетісуда Орта Азия арқылы өтетін
сауда жолдарын қадағалап отыратын түрік қағандары отырды. ... ... жол VII ... ... ... ... қауіпті
жолға айналды. Үшіншіден, түріктің ауқатты қағандары мен олардың
жанпеліндегілер теңіздің арғы бетінен әкелінетін тауарларға құштар ірі
тұтынушыларға айналды.
Сөйтіп, бұл жол бас ... ... да VII – XIV ... ... ... ... ... осы жолмен ғана өтіп жүрді. Алайда Жібек жолының
бұл бағытты да толық өзгеріссіз қала алмады. Жүздеген жылдар көлемінде оның
не анау, не ... ... не ... ... ... ... мәнге
ие болды. Ал кейбіреулері, керісінше, мәнін жойып, жоғалып кетті де олардың
бойындағы қалалар мен сауда бекеттері құлдырай ... ... VI ... ... жол ... Сирия – Иран – Орта Азия – Оңтүстік Қазақстан
– Талас алқабы – Шу алқабы – ... ...... ... ... Бұл жолдың тармақталған бір бұтағы, дәлірек айтқанда тағы
бір жол Византиядан Дербент арқылы шығып, Каспий жағалауын – Маңғыстауды –
Арал ...... ... ... ... ... аталған негізгі
жолға келіп қосылды. Батыс түрік қағанаты Византиямен сауда-дипломатиялық
одақ келісімін жасасқан кезде бұл жол олардың қарсыласы Сасанидтік Иранды
айналып ... ... IX–XII ... Орта ... Орта және Таяу Шығыс,
Кіші Азия арқылы Сирияға, Египет пен Византияға баратын жолға ... ... ... ... ол XII – XIV ғасырларда қайта жанданды. Бұл құрлықтағы ... ... мен ірі ... және ... ... реттеп отырды.
Жібек жолы шеңберіне ену қарсаңында Қазақстанның Оңтүстігі мен Жетісу
қандай жағдайда еді дегенге келсек: Бұл ... ... ... ... ... ... ежелден қалыптастырған төл мәдениет өркендеген болатын.
Оның үстіне этникалық жағынан ... ... де, ... ... ... ... ... қауымға бірлескен тайпалар еді.
Отырықшылар мен көшпенділердің өз мәдениеттерінің бір-біріне өзара әсер
етуі мен байытып отыруы ... ... ... қызыл арқау – күретамыры
болды. Қазақстан мен Орта Азия халықтарының бір-біріне осылайша кірігуі,
сондай-ақ олардың жерінде тұратын халықтардың ... ... көп ... ... болды. Мәселен, біздің дәуірімізге
дейінгі III–VI ғасырларда бұл жерлерді ... және ... ... ал ... қорғандардағы қабірлерден, оның ішінде Бесшатыр,
Есік, Түгіскен, Үйгәрәк қабірлерінен табылған қазбалалар бойынша олардың
мәдениеті жоғары болғаны ... ... Сол ... өзінде-ақ сақтардың
Қытаймен, Үндімен, Таяу және Орта шығыспен байланысы болған. Бұған сақ
шонжарларының қабірлерінен табылған қытай айналары, Орта Азия мен Ираннан
әкелінген аса ... ... ... ... да куә бола алады. Қам
кесектен салынған Түгіскендегі сәулетті де берік үй-там құрылысы, оған
шетелдік шеберлер қатыстырылған болуы керек деген ойға келтіреді. ... ... ІІ және І ... орта ... үйсіндер мен
қаңлылар мемлекеттері өмір сүріп, Жібек жолы жұмыс ... ... ... ... әйнектер мен теңгелер, қытай жібегі мен айналары, сырлы ыдыстар,
европалық қарсы ілгектер мен ... ... әр ... мөр-тастар
жеткізіліп тұрған.
VI ғасырдың екінші жартысында Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан Кореядан
Қара теңізге дейінгі ұлан-ғайыр алқапты алып жатқан ірі көшпелілер
мемлекеті – Түрік ... ... ... Қағанат VI ғасырда Шығыс түрік
және Батыс түрік қағанаты болып екіге бөлінді. Соңғысының орталығы Жетісу,
ал астанасы Суяб қаласы болды.
Жібек жолы осы ... ... ... мен ... ... феодальдық мәдениеттің өркендеуінде маңызды роль атқарды.
Жетісуда ол талай қалалардың орталық негізі қалануына мұрындық болып,
Қазақстанның оңтүстігінде тікелей осы ... ... ... ... ... ... байланысып жатқан қалалардың тез өсіп,
өркендеуіне септігін тигізді.
Бұл жерде ... ... ... өсуінің өзі К. Маркстың керуен
Шығыс қалаларының гүлденуіне айырықша роль ... ... ойын одан ... ... І ... ... жартысында үйсін билеушілерінің орталығы
болған екі қаланың ғана – Чигу мен ... ... ... VIІ ... ... ... Цзянь осындай ондаған қалалар бар екені жөнінде
хабарлайды. Олардың ішіндегі ең ірілері Суяб пен Тараз және кейін ... ... ... ... ... VIІ– VIІІ ... және ... ғасырлардағы жиһанкездерінің жазбаларында
Жібек жолы бойында жатқан ондаған қалалардың аттары аталады.
Өзара талас-тартыстар мен жортуыл-жорықтар, сондай-ақ, ... ... ... бұл ... ... ... ... күйдіруге
жеткізгенге дейін, яғни ХІV ғасырға дейін Орта Азия, Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу арқылы ... ... ... керуен арылған жоқ.
Батыстан Шығысқа қарай қозғалсақ, Жібек жолының қазақстандық
бөлігінің сыр-сипаты, міне, мынадай еді. Жол Шаштан (Ташкенттен) Турбат
асуы ... ... ... ... ... айтқанымыздай, қытай
сапарнамасында Испиджаб «Ақ өзендегі қала» аталды, ал ХІ ғасырда Махмуд
Қашғаридің түсініктемесі бойынша ... деп ... Ақ ... шын атауы
– Сайрам». Оны Сарьям деп те атайды. ... ... осы ... күні ... ... ... Шымкент іргесіндегі ортағасырлық ірі қаланың
қалдықтары қалған қалашық та осылай аталады. Оның орнында бұрын Жібек
жолындағы ірі орталықтардың бірі болған. ... ... ... ... тоқтайтын, өйткені бұл қалада Бұхара, Самарқанд көпестерінің ... мен ... ... ал ... ... Мерв, Балх,
Бұхара мен Хорезм көпестерімен бірге Бағдаттағы Харб ибн Абдаллақ ал Балх
рабадында өздерінің сауда-саттық орындарын ... ... ... мен ақ ... қару-жарақ, қылыштар, мыс пен темір сатылатын.
Керуендер Испиджабтан Шығыстағы Таразға Шараб, Будухет,
Керуен–Сарай,Тамтадж, Абардадж қалалары арқылы жүріп өтетін.
Жібек жолындағы ең үлкен қала ... ... ... ... сол ... ... Бұл ... VI ғасырдан белгілі Қазақстандағы ең
ежелгі қала еді. Түрік қаған 568 жылы дәл осы жерде Иранға қарсы ... ... ... және ... саудасы мәселелерін шешу мақсатымен
Византиядан әскери сарапшы замархтың бастауымен келген Юстиниан ІІ-нің
елшілігін қабылдаған болатын. ... ... ... ... ... деп
аталады. Сонымен бірге ол кейін қарлұқтар мен қарахандардың да сауда-
саттығының ... ... ... ... ... керуендер, сондай-ақ, Ферғана алқабынан
Шатқал жотасындағы Чанач, Алатаудағы Қарара асулары ... ... ... де
жүретін. Жолдың бұл бөлігі Жібек жолының «Ферғана» және «Жетісу» бағыттарын
жалғастыратын.
Баласағұннан шыққан тағы бір жол Кастек асуына ... Бұл ... ... Іле ... ... арасындағы су айрығы құраған Уруан –Ардж киелі
таулары жөнінде қытай ... ... ... ... ... ... ... VII-VIII ғасырларда-ақ мәлімет берген. «Мұнда – делінген
жазба ...... ... ... ... қаған жер иеленушілері мен
рубасыларын бекіту рәсімін өткізеді». Ұрын-Аржы жиынтық атауы қазіргі
Ұзынағаш атауында осы күнге ... ... ... Жібек жолы сорабы
Қастек, Қаскелең, Алматы орындарындағы шағын қалаларды басып ... ... ... іргесіндегі Талкиіз қаласына жететін. Осы тау
етегіндегі Талғар өзенінің оң жағалауында ортағасырлық қираған ірі қаланың
үйінділері жатыр.
Сырдарияны жағалай созылған ... ... аса ірі ... ... пен ... қалалары болды. Отырар көптеген керуен жолдары тоғысқан
түйін еді. Бір жол осы ... ... ... ... жол ... өткелі
арқылы Васиджа қаласына барад. Соңғысы Шығыстың көрнекті ғұламасы Әбу Насыр
әл-Фарабидің алтын бесігі болды. Бұл қала XIII–XIV ғасырларда Зернук
аталады. Жібек жолы одан ... ... ... оғыз ...... ... ал ... қарай Жентке барады. Осы жерден жол Қызылқұм арқылы
Хорезм мен Үргенішке, одан Еділ ... мен ... ... ... жолының
бұл бөлгі ХІІІ ғасырда, яғни Еділдің төменгі ... ... ... қаласы салынған кеде қатты жанданды. Бұл жол XIII–XIV ... ... және ... ... ... өтті.
VІІІ ғасырдағы дерекерден белгілі Шавгар қаласы осы күнгі Түркістан
маңындағы ... ескі ... ... ... ... ... ... қаласы» деген мағына береді, ал бұл қаратау бөктерінде орналасқан
қалаға сайма-сай келеді. ... ... ... ... ... жақын маңынан Яссы қаласы ірге тепті. Бұл кәдімгі атышулы Темірдің
бұйрығымен моласының басына күмбез кесене орнатылған атақты ақын Қожа ... ... өз ... ... қала еді. Жібек жолы Шавгардан оғыздардың
астанасы болған Янгикентке баратын. Жол бұл жерден де Қызылқұм арқылы
Хорезмге тірелетін. Бұл ... 10 ... жол ... кейінірек Яссыдан Тұрлан асуы арқылы шыққан жол Қаратаудың
солтүстік бөктеріне жететін, ал дәл осы жерден ... ... ... ... иықтаса жарысып жататын. Ол жол әсіресе XIII–XIV ғасырларда
қатты жанданды. Аралдың солтүстік ... ... бет ... ... ... мен сопы ... дәл осы ... жүрді. Бұл жолдың бойында
Созақ, Уросоган, Құмкент, Сугүлкент қалалары жатты. Ол Таластың төменгі
ағысына жеті, ... ... ... көтерілетін немесе Билікөлдің батыс
жағлауын бойлап, Бүркіт–Паркет, Хутухчин арқылы Таразға ... ... мен ... арқылы өтетін Жібек жолның негізгі
торабынан солтүстікке де, шығысқа да жол ... ... ... ... және Шығыс Қазақстанды басып өтіп, кейін Сарыарқа ретінде баршаға
мәлім болған Дешті-Қыпшақ жеріне, Ертіс ... ... мен ... ... Бұл ... атты ... тайпалары жүретін дала жолы да
болатын. Алайда, бұған қарап Қазақстанның далалық аймақтарын тек қана
көшпенділер мекендеген екен деп ... ... ... егіншілікке
қолайлы жерлерде – Сарысу, Кеңгір, Жезді өзендері жағалауларында ... ... ... ... егіншілік және қалалық тіршілік
төңірегінде суармалы көгал алқаптар ... ... Оның ... мыс, қалайы,
қорғасын, күміске бай кен орындары сону қола дәуірінен игеріле ... ... ... осы ... кеншілер, метал балқытушылар, мысшылар мен күміс
бұйым шеберлерінің қалашықтары бой көтерді. Мал, жүн, былғары, металл
тәрізді шикізат ... бай ... ... аудандары сауда-саттық
жүйесіне, оның ішінде халықаралық байланысқа тартылды және көптеген керуен
жолдарымен қоса Жібек жолы жүйесіне енгізілді.
Іле ... Шу – Іле ... ... ... Шу ... сағасына
қарай төмендеп барып, Сарысу өзені жағасына жететін жол ... ... ... ... Тағы бір ... жол ... солтүстік – Іле
жолынан Шеңгелді маңында бөлініп, Балқаш атырабындағы ... мен ... ... одан соң Іле ... ... ... ... қалдықтары жатқан Ортасу тармағын бойлай жүреді де Балқаш
жағасына жетеді, одан ені 8 ... сәл ғана ... ... ... ... және ... ... қосып жібере жаздап тұрған
Ұзынарал түбегімен кетеді. Міне, осы маңдағы мүйістен көп бөлігі су астына
қалып, қираған қала қалдығы табылды. Шамамен, керуендер ... ... ... ... ... ... ... содан соң, осы өзеннің
арнасын бойлап, Ұлытаудың етегіне қарай жүрген деп ... ... ... ... ... солтүстік – Іле жолынан Алакөлді
батыс жағынан айналып өтіп, Тарбағатай арқылы қимақтар мемлекетінің
жеріндегі Ертіске шығатын бір жол ... ... ... мен ... ... ... ... Астур, Сисан атты қимақ қалалары және
берік қорған қабырғаларымен қоршалған, темір қақпалары бар ... қала ... ... ... ... Қимақ қалалары Енесейдегі қырғыздармен
Монғолиядағы ұйғырлармен және Шығыс Түркістанның көкорай алқаптары мен
сауда жолдары арқылы байланысып тұрды.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... ... оның ... жалпы бағыттары осындай еді.
1.3. Халықаралық жол және мәдениеттердің диалогі
Ортағасырдың бас кезінде Азияда ұланғайыр аймақтар мен елдерді өз
атауларына ... ... ... төрт ... жүйесі жөніндегі
пікір кең етек алды. Осы «әлем патшалықтарының» әр қайсысы замандстарының
көзалдында өзіне ғана тән артықшылығымен танылды. ... ... одан ... ... ... ... ... орталығы Ганга өзені
жағалауындағы Канауджа қаласы болған үнді әміршілерінің патшалығы, ... Қара ... ... ... ... ... ... мен Византия
тәрізді қуатты мемлекеттердің құрылуы дүниенің төрт тұсына орналасқан
әлемдік төрт билеушілер жөніндегі идеяның тууына негіз болды: ... ... ... ... ... заттар патшасының империясы
(Иран мен Византия) Батыста, арғымақтар патшасының ... ... ... ... ... ... (Қытай) Шығыста
болды. Ал осы идеяны мұсылман авторлары былай таратты: пілдер патшасы –
үнді пәлсафасы мен ... ... ... әрі даналық патшасы аталса,
адамдар патшасы – қытайдың атақты өнертабыстарына қарай, мемлекеттік
басқару мен өнеркәсіп патшасы атанды; ал батыста екі ... бой ... бірі ... ... ... кейін арабтың патшасы болса,
екіншісі (еркектер патшасы) жұртшылығының келбеттілігіне байланысты –
Византия патшасы болды.
Самарқандқа жақын Қушан елді мекеніндегі ғимараттың ... ... ... ... ... осы ... ... болып табылады.
Онда қытай императорлары, келесісінде түрік хандары мен үнді брахмандары,
үшіншісінде парсы патшалары мен рим ... ... ... ... ... өзіндік бір ерекшелігі мен атақты да
даңты екені туралы Нәсір Қысырау былай жырлайды:
Жадыңа тұт, аль-арабтай кешегі,
Шабандоз жоқ ... ... ... ... есті ұлдары,
Жер жиһанды емшілікпен нұрлады.
Тылысым күшпен тартқыш ел жоқ үндіден,
Рим етті сан-есеп, саз-үнді кен.
Қытай күшті-ақ суретке ... қыл ... гүл ... шеберді көрмепті әлем бірақта.
Бағдаттық кескіндеме...
Өзіндік бір үлгі-нұсқа.
Талас аңғарындағы қираған ескі Қостөбе қаласы орынынан аршылып,
Жамұқат естелігімен теңестіріліп отырған, VIII –IX ... ... ... қалың сылақ қабатына ойып салынған өрнектермен
безендірілгенін де осылайша ғана түсіндіруге болатын шығар. Қабырғалардың
гипс тақталы жолақтарына піскен мәуелері тұнып, бұтақтары ... ... ... ... ... жапырақтар, құрма мәуелері, ромб
белдіктер, меандрлық жиектер, өсімдік шоқтары шебер бейнеленген. Ою-
өрнектердің, жекелеген әшекейлердің салыну мәнері мен ... ... ... ... ... мен Фустат сарайлары қабырғаларындағы
өрнектердің салыну мәнерінен аумайды дерлік. Мұның өзі Бағдат шеберлерінің
талғамы мен халифат астанасының астаналық ... ... ... ... ... ... ... жолы арқылы тарағанын тайға таңба
басқандай көрсетеді.
Әр түрлі елдердегі авторлар, сол бір алыс ... ... бір ... қай ... озық ... ... қана ... сонымен
бірге өз халқының өзге ел мәдениетінің құнды жақтарын қалай игергені және
дүниежүзілік мәдениеттің нақты бір ... ... мәні де ... ... де ... ... қоңыздық пен екіжүзділікті әшкерлеп,
езілгендер мен жарлы-жақыбайларды, мүсіркеуді уағыздаған парсының атақты
ақын-софысы Жәлеледдин Руми (1207–1273) ... ... ... ... ... ... ... жырлады. Руми былай жазды: «Кейде түрік
пен үнді оп-оңай ортақ тіл табыса кетеді. Кейде екі түрік бір-бірін жаттай
сезінеді. Ендеше ... ... тілі ... – мүлде бір басқа нәрсе; бір
тілдестіктен жанмен ұғынысу тілі қымбат». [2, 109] «Дін жүрегі» атанған
абзал ақын ... ... ... болған кезде оны ақтық сапарға
шығарыпсалуға мұсылмандармен қатар христиандар да, иудеилер де, буддаға
табынушылар да бірлесе қатысқаны ... ... ... ... қол ... сәулет өнерінің, қабырғалық
суреттердің үлгілері мен этолондарын Шығыс пен Батыс елдеріне таратумен
қатар ... мен би ... де ... көріністі ойын-сауықтар, яғни
өзінше ортағасырлық «эстрадалар» да тұс-тұсқа таратылып отырды. Көрнекті
көріністер, музыканттар мен бишілердің, хайуандарды үйретушілердің,
акробаттар мен ... ... ... өнерлері ерекше жылдам
жайыла түсті. Бұл өнер тәржімалауды керек те ... ... ... үшін
тіл кедергісі кездескен жоқ – «ойындағысын дене қимылымен түсіндіруді
жұрттың бәрі бірдей түсінеді», – деп жазды Эрзам ... ... ... ... де, киевтік князға да, түріктің қағаны мен
қытайдың императорына да бірдей көрсітіле береді.
Шетелдік оркестрлер ... ... ... ... кірігіп
кете береді. Олар сарайдағы ресми рәсімдер кезінде қалай ойнаса,
сарайлардағы ... ... да ... ... ... ... үшін, Сюань
Цзянь патшалығы сарайының әнқұмарларының бірі 30 мың музыкант ұстағаны
белгілі. Түрік ... ... ... таяу ... ордасында елшілер
қабылдағаны туралы жазбаша сипаттама сақталған. «Қаған, – деп ... ... өз ... ... будда қажысы Сюань-Цзянь, – шарап құйып, ән-күй
бастауға бұйрық берді... Осы кештің басынан аяғына дейін шетелдік музыка
темірлер жаңғырығымен ұласа естіліп тұрды. ... өзі ... ... ... ... ол да ... ... естіліп, жүрек пен санаға
қуаныш ұялатты» [3, 114]
Тандық ... ... ... ...... ... мен Орта
Азия қалаларының музыкалары неғұрлым көбірек тыңдалғаны ... ... ... мен ... Үнді мен Корейдің музыкалық дәстүрлері
ресми қамқорлық арқасында қытайдың музыкалық дәстүрімен етене астасып ... ... және ... ... Қытайдың хореография өнеріне де
көптеген игілікті әсерлерін тигізді. Барлық артистердің ішінде биші
жігіттер мен қыздар өнері ерекше кең таралып, дәріптелді.
Беткеп кию ... ... ... әр ... ... ... ... мұсылман елдерінде күні кешеге дейін ұзақ уақыт сақталған. Жібек
жолындағы түрлі ескерткіштерді қазған ... ... және ... ... ... өзара бірін-бірі байытып отырғанын дәлелдейтін көптеген
айғақ заттар табылды.
Керуендік ағым және ... ... ... айтып өткеніміздей, алғашында қытай жібегін Батыс
елдеріне шығаруға қызмет етті. Сонымен қатар бұл жолмен Рим, ... ... Араб ... ал кейінірек Европа мен Русьтан сол елдерде
өндірілген тауарлар да тасымалданды. Осы бір қымбат та ... ... ... ... ... қиын. Олардың ішінде мирра мен ладан
да, жасмин суы мен амбра да, зынжабыл мен жұпар жаңғағы да, ... ... өті де, ... мен маталар, бояғыш және минерал шикізаттары да,
алмаздар мен асыл шақпақтастар, янтарь мен маржандар да, піл сүйегі мен
«балық азулары» да, ... пен ... ... аң ... мен ... мен жебелер де, алдаспан қылыштар мен көксүңгі найзалар да, толып
жатқан тағы басқалар бар ... ... ... «қызу қанды» арғымақтары, араб пен
нисситліктердің сәйгүліктері, түйелер мен пілдер, мүйіз тұмсықтар мен
арыстандар, қабыландар мен еліктер, қаршығалар мен қырандар, тауыстар ... ... да, ... та сатылып жатты. Жүзім, шабдалы, қауын,
дәмдеуіштер мен қант, көкөністер мен жидектер, көк мәуелер тәрізді мәдени
өсімдіктер де осы ... жолы ... кең ... басты сауда заты жібек болып қалды. Жібек алтынмен бірдей
халықаралық өлшемпұлына айналды, ол падишалар мен елшілерге сыйға ... ... ... мен ... ... жібекпен өтелді.
Иранның шахиншағы Хосрау І Ануширван қытай императорынан өзгедей сый-
сияпаттары мен бірге көкшіл өңірінде тәж киіп, түрлі ... ... ... ... ... ... алған. Қытай, Орта Азия, Шығыс
Түркістан әміршілерінің сарайлары қабырғаларындағы өрнектеп ойылған
ақсүйектер бейнелері де жібек киімдер ... осы бір ... ... ... сан ... ... ... тіпті тігістермен
безендірілуі кездейсоқ нәрсе емес.
Жібек жолымен өтетін жібектер мен тауарлардың белгілі бір бөлігі осы
жолдағы ... ... ... жатқаны әбден табиғи нәрсе. Бұған
археологиялық қазбалар кезінде ... ... ... тауарлар айғақ бола
алады.
Отырар алқабында Мардан мазарлары кешенін қазған кезде бейіттің
бірінен біздің дәуірімізге дейінгі I–IV ғасырларға жататын қытайдың жеті
«Ушу» ... ... Бұл құма ... ... ... Чжон Цзяннің жолымен
Батысқа, оның ішінде қаңлы мемлекетінің орталығы орналасқан Сырдарияның
орта ағысы шеніне сапар шеккен қытайдың сауда керуенімен байланысты екені
даусыз.
Батыстан шыққан ... ... ... ... ... ... крест тәрізді таңба салып шығарылған күміс
құмыраларды атап өтуге болады. Құмыраны жасаған ... оны ... ... етіп ... күш салған. Күрешкелердің бірінің тұтқасы
иілісінде адам басының «ежелгі пішіні» бейнеленген. Зерттеушілердің
пікірінше, византиялық үлгілерге еліктеуге бұлайша ұмтылу «империялық
жұртшылыққа тән ... ... туса ... ... Тараз орнынан бір бетінде – дулыға киіп, ... ... ... ... екінші бетінде – қолына крес ұстаған Жеңіс әйел-
құдайы бейнеленген Юстиан І-нің ... ... ... ... табылды.
Бұл жерде византияның алтын теңгелері кең таралып, халықаралық өлшемпұл
ретінде ... айта ... жөн. VI ... орта ... жататын
Кузьма Индикопловтың византиялық және парсылық көпестердің кімнің әміршісі
қуаттырақ деп таласқаны туралы бір әңгімесі белгілі. Парсы саудагері
қолындағы бары – ... ... ... ... ... бүкіл жер
жүзіне жүре беретін алтын теңгесін көрсетіп, ұтып кеткен.
Шетелдік бұйымдар олжасы қираған ескі Талғар қаласы жұртынан да
табылды. ... өзі ... көп ... ... ретіндегі айшық саңырауқұлақ
тәрізді медальондармен жиектелген сәбилер бейнесі түбіне ... ... төрт қыш ... ... ... дерлік. Ыдыстардағы
айшықтар сырын шешіп көрер болса: еркектер әулетін көбейтуге («төрт бала»)
және ... ... да ... – «и ... ... ... жуан ... болып шығады екен. Бұл қазына құрамында, сондай-ақ, сынған жанан
тостаған сынықтары да болды. Оның ішкі ... ... ... ... ... ... отырған он бір еркек пен бір әйел бейнесі салынған. ... де ... ... ... ... киген, алтауының киімі қызыл,
алтауынікі – қара алтынмен қапталған. Отырған адамдардың үстіңгі жағында
нұрға малынған алтын пұт-құдай бастары бейнеленген. Еркектердің
кескіндерінен ... ... мен қою ... ... ... түседі. Сегіз
еркек тақырбас, сегізінің мұрты бар. Ортада ... ... ... ұзын ... шалғысы салбыраған мұрты мен сақалы бар. Оның басында
алтын тәж, оң қолында ... ... ... ... ... Әйелдің өңі
ақ, көздері қысық, қастары доғаша иілген, ауызы оймақтай. Басында биік бас
киім, оның астынан төгілген ұзын шаштары иығын жауып тұр. Адам ... ... ... айдаһар оратылып жатыр. Тостағанның сыртқы
жағында да осы адам бейнелері екі қатар салынған, олардың ... ... ... белдеулеп бөліп жаттыр. Тостағанның сыртқы түбінде
иероглифтер жазылған марка бар. Бұл қыш тостағандар мен жанан тостаған
сынықтары Тальхиз қаласына Қытайдан ХІІ ... аяғы мен ХІІІ ... ... ... ... ... кіретін үш ыдыстың өрнекті қалдықтары да сол
кезеңге жатады. Соның ішінде жақсылау салынған біреуінің диаметірі 49,5 ... ішкі жағы ... ... ойылып түсіп сынған. Ішкі шеңбер алқаның
ортасына арыстан денелі, әйел жүзді, басына тәж киген қос ... ... ... ... ... ... аяқтарына тұрып, бір-біріне
арқасын тіреп, құйрықтарын шалыстыра айқастырып, жүздерін бір қырын ұстап,
герб бейнесінде тұр. Жіңішке доға ... ... ... ... бос жерлері өсімдік өрнектерімен безендірілген. Алқаның сыртындағы
шеңбер жүгірген иттер мен түлкілердің бейнелерімен – «қуаласқан ... ... Тағы бір ... ... ... ... лира тәрізді өрнектер толтырылған. Бұл тостағандар, айналар,
пластиналар Орта Азиядан, Поволжьеден, Закавказьеден, Таяу және Орта
Шығыстан ... ... ... мұндай бұйымдарды алғаш жасаған
орталықтар Иранда болды, олар және олардың ою-өрнектерінің үлгілері Жібек
жолы арқылы тарады.
Шетелдік бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... зертеліп жатқан Отырардың қалдығын қазу кезінде
табылуда.
Бұл – сақиналана иіліп жатқан жолбарыс пен барыстың бұдырмақ бейнесі
түсірілген нефрит жапсырма. Оның ... 3,2 – 3,5 см. ... ... ... бар. ... ... табынушылық белгісі оның Қытайда
шығарылғанын аңғартады. Хайуандардың тұлғаларын бейнелеуі дәстүрлі көктегі
«ай» айдаһарының және ... ... ... «ақ ...... еске ... ... «жолбарыс жапсырма – белгінің» сыңарлары
Чжоу дәуірінің Чжанго кезеңіне ... ...... жасалу
мерзімі Тан дәуірі немесе Сун дәуірі болуы ... ... ... пайцзе
немесе бір құзырлы адамың рулық таңбасы болған шығар.
Отырардан табылған күміс көмбесі халықаралық сауданы зерттеу үшін аса
маңызды, мәні ... өте ... ... ... ... ... құрамы
жағынан олар ақшалай-заттай нәрселер. Отырардан табылған көмбеде сондай-ақ,
линзалар және сопақ қайрақтар түріндегі күміс кесектер. Олар ақша ретінде
қызмет ете ... ... ... ... ... ... ... көпес Франческо Бадуччи Пеголотти: «Европадан Шығысқа бара
жатқан ... ... ... ... ... алу ... оларды Үргеншеге
сатып, сол жерден сомдар (күміс кесектер) ... ... – деп ... ... ... ... ... заттардың ішінде ХІІІ –ХІV ғасырлардың
қола айналары болғанын айта кетуге болады. ... ... ... ... мен Парсыдан келіп, қалаға тап болған айналардың ... ... ... ... ... ... ... «қуаласқан хайуандар»
бейнесі мен он екі мүшел жылдарын көрсететін ... мен ... ... және ... иероглифпен таңбаланған айналымы көрсетілген қытай
айналары осыған жатады.
Отырардағы бір қазбадан екі ... де ... ... ... ... 4,8 см қола медальон табылды. Бір бетінде қолында
адырнасын кере ұстаған ... ... ... ... ... салған
масаққа толы қорамсағы бар салт атты бейнеленген. Атпен қапталдаса ит, әлде
бір қабылан жүгіріп келеді. Екінші бетінде жер бауырлап, денесін ... ... ... ... Бұл ... ... ... «көктің ай-
аждаһасы» деген ұғым береді. Мұндай медальондар Жетісуда, Орта Азияда,
Поволжьеде белгілі. Бір қызығы ... ... ... ... ... ХІІІ ... мен ХІV ғасырдың бас кезінде Египетте шығарылған
қола ыдыстардың жақтауларын да безендіріп тұрады.
Барынша оюланып, ... қола ... та ... ... мен ... ... ... өрілген өскінімен шеңберлене
өрнектеліп, сол шеңберлер ішінде үйректер бейнеленген, түп жағына қанатты
жұмбақ адам бейнесі салынған. ... ... ... ... тілектестік
сөздер айырықша көзге түседі.
Мұндай жазуы бар сиясауыттар ХІІ–ХІІІ ... аяқ ... ... мен ... ... Олжа ... өте көп, әрі олар көптеген
мұражайларындағы көркем металдар жиынтығы санаттарын безендіріп тұр.
Мәселен, Өзбек ССР-нің ҒА-дағы тарих мұражайында сақталған ... ... ... ... ... адамдар бейнеленсе, АҚШ-тың
Метрополитен мұражайынан әкелінген сиясауытта тақта отырған әмірші
бейнеленген. Сол сияқты Отырардан табылған әдемі шыны ... шыны ... ... ... жатады. Ол ақ мөлдір әйнектен жасалған да көк, қызыл және жасыл
түсті эмальдармен әшекейленіп, ... ... ... ... ... сыр ... Бұл шыны ... Отырарға қымбат бағалы
әйнек бұйымдар жасаудың дәстүрлі орталығы – Сириядан келген. Түсті
эмальдармен сырланып, алтын жалатып ... ... ... ... ... ... дәл осы Сирияда жолға қойылған. Мұндай бұйымдар Батыс
Европадан да, Кавказ бен ... де, Орта Азия мен ... да ... ... аударарлық нәрсе, ХІV ғасырда саяхатшы Ибн-Ботута Хорезмде бір
жоғары лауазымды байбатшаның үйінен осындай сириялық әйнек ыдыстардың аса
бай санатын көрген. ... енді ... ... ... ... да
табылып отыр.
Жібек жолымен бұйымдар ғана таратылып қойған жоқ, сонымен бірге,
олардың көркемдік үлгідегі сәні де өріс алды. Сөйтіп, олар ... ... бір ...... ортаның әлеуметтік талғамына
қарай тапсырыстар жасауына жол ашты. Тимуридтердің қыш ыдыстардың шаңқан ақ
жақтауларын көк түсті өрнек-жазулармен әшекейлену мәнері дәл осы ... ... ... ... пікір де бар. Бұл мәнер Юань әулеті кезінде
(1279–1368) Қытайдың императорлық шеберханаларына ... ... ... мен Орта ... кең ... Кобальтпен өрнектелген тамаша қыш
тостағандар мен сауыттар әлемінің көптеген мұражайларында көрмелерін
безендіріп тұр.
Діндердің таралу жолы
Жібек жолымен діни сенімдер де ... ал әр ... ... ... діндерін теңіздің арғы бетіндегі елдерге де «ала
барды» Үндіден Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы будда діні, ал
Сириядан, Иран мен ... ... ... ... ... ... діні
таратылады.
Зерттеушілердің пікірлеріне қарағанда, будда діні Қытайға Үндіден
Орта Азия арқылы ... Бұл діни ағым ... ... ... І ... ... ... Шығыс Түркістан мен Қытайда будда дінінің таралуында
орта ... діни ... мен дін ... ... соғдылар мен
парфяндар, қаңлылар маңызды роль атқарды. Шамасы, Шығыстағы Кушан
мемлекетінің саяси мақсаттары әсер ... ... ... ... діні ... ІІ–ІІІ ғасырларында өте белсенді түрде таралды.
Ерте ортағасыр дәуірінде будда дінін ... ... ... діни ... ... ... ... Орта Азияға таралуында да,
тұтастай алғанда: осы соғдылықтар маңызды жұмыстар жүргізді. «Бодисатва»
сөзі орта парсы, ұйғыр, қытай тілдеріне соғды ... ... ... ... ... ... сөз тіркестеріндегі терминдерге талдау
жасап көргенде, олардың соғдылардың аралық дәнекерлік арқылы алыс-берістен
туған сөздер екені көрінеді. Жапонның Нара ... ... ... ... ... ... Будда ескерткіштері Жібек жолының Орта
Азияның қиып өтетін күре ... ... ... ... ... Термезден І–ІІІ ғасырларда салынған будда сопыханасы
көп жылдан бері қазылып жатыр.
Түріктер VІ ғасырдан бастап буддизмнің қатты ықпалын өз басынан
өткерген. Бұл ... ... ... ... ... қағанының будда дініне ықылас
білдіргенін жазады. Басқа зерттеушілер, VІІ ... ... ... ... ... ... ... болған немесе буддизмге
қамқорлық жасаған.
Жібек жолымен буддизммен қатар Батыстан ... ... ... ... таралып жатты. V ғасырдың алғашқы жартысында Шығыс Рим империясына
«шерлік қатушылар» сектасы, яғни әулие Несторийді пір тұтушылар ... ... Бұл ... діни ағым ... ... ... ... жоқ, адам
туды, сөйтіп Христос тек қасиетті рух иесі, «құдай өкілі» ғана деп
уағыздады. Нестроийдің ... ... ... ... ... жоқ ... яғни ... құдай-тағаланы емес, адам – Христосты туды».
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу қалаларында VІІ – VІІІ ғасырларда
несториандық діни ілім кең етек ... ... ... ... болды. Шамасы, христиан дінін түрік патриархы Тимофей (780–819)
кезінде сірә қарлұқ жабғысы арқылы қабылдаған болса керек. Өйткені ІХ–Х
ғасырлар қарсаңында қарлұқтар айырықша көп ... өз ... ... бен Меркеде христиан шіркеулері жұмыс істеді, Сырдария бойындағы
қалаларда да христиандар тұрды.
Кейбір мәліметтерде ХІ ғасырда христиандықтар манғол тайпасы
керейттерді өз ... ... ... ... ... ... тәубе қылушылығы керейттерге кірді, олар оны қабыл алды», – ... ... ... ... христиандар болды.
Бұл өлкелерде христиан діні пайда болған ХІV ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... христиандардың «діни өнер мен діни мәнді
айшықтарының» озық үлгілеріне қайрақтастар – ... ... ... ... бар құлпы тастар болды. Олардың негізгі көпшілігі Жетісу
мен Шығыс Түркістанда ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... бас ... рас, ... ... ... де ... ... археологиялық және эпиграфиялық олжа заттар ортағасырлық
жазба деректермен астаса отырып, христиан діні миграциялық ұрпақтың
арқасында Жібек ... ... ... ... ... ... береді.
Дегенмен, «отпен және қылышпен» ғана емес, сонымен бірге мұсылман-
көпестерінің майы сорғалаған майда ... де кең ... ... ... ... ... ... діндерін де, жергілікті
табынушылықтарды да бірте-бірте ығыстырып жіберді. Жаңа дін Жібек жолындағы
көптеген қалаларда орнығып тамыр жайды.
ІХ–VІІІ ғасырлардағы оқиғаларды әңгімелейтін жазба ... ... ... ... ... бола алады. 840 жылы жаңа дін
көшпенділер арасында ақырындап ... ... ... ІХ ... ғасырлардың қазба ескерткіштері Оңтүстік
Қазақстанда қалалық мұсылмандық мәдениет қалыптасқанын дәлелдей түседі.
Тараз бен Меркедегі шіркеулер мешіттерге айналған. Ислам дінін ұстаушылар
қатары көбейе түсуіне ... ... ... ... ... ... ... бетіндегі 18 шақырым жерде Головачевка селосы маңында
екі кесене сақталған. Солардың бірі – Бабаджи-хатун – ... ... және Х ... ... ... Екіншісі – Айша-бибі кесенесі. Оның
әсемдік бедерлері мен геометриялық ою - өрнектерге толы жапқан жұқа
кірпіштерді пайдалана отырып, сыртқы ... ... бай ... салынған
батыс беттегі қабырғасы ғана сақталған. Бұл кесене ХІ–ХІІІ ғасырларға
жатады.
Жылтыр сыр жалатып, ою тәрізді араб ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі жазу
деуден гөрі әшекейге көп келеді, оқылмайды, дегенмен бірқатарында әр алуан
діни мазмұнды сөздер жазылып, әшекейленген.
Осы бір дүниежүзілік өркениеттің айшықты да ... ...... проблемаларына қысқаша шолуды тұйықтай келсек, ұлан-ғайыр қазақ
даласы сахараларын, биік таулар мен етектегі құнарлы алқаптарды ... ... ... ... және оған ... бағытта созылып жатқан сауда
жолдарына сипаттама бере отырып, сондай-ақ сол жолдармен ағылған сан-алуан
таңсық тауарлар, ежелгі өнер мен дін ... ... ... ... тарих пен рухани өмірдің аса күрделі болғанын атап айтпасқа
болмайды. Шығыс пен ... Азия мен ... ... ... ... ... ... мәдениеттердің өзара кірігіп, бір-бірін байыта
түсулеріне аса қолайлы жағдай, ахуал туды. Өзара қарым-қатынас жасау
нәтижесінде отырықшы қалалықтар мен көшпенді тайпалар адамзаттың ежелгі
мәдениеті ... ... ... ... мәдениет жасай алды.
1.4. Байырғы, қазіргі және келешек Түркістан
Бірнеше басқа жырамен Түркістанның тарихы өтті. ... ... баба ... ... ... жас Ахмет, Ибраһимнің баласы,
Мұхамедтің немересі, Ифтихардың шөбересі (барлығы құрметті адамдар болған)
Яссыдан кетіп, бір керуенімен Бұхараға келді. Бұл ... ол сол ... шейх Қожа Юсуф ... басшылығымен суфияның – діни-өнегелі
өздігінен жетілудің толық курсын өтті және одан «гершад» – өзі алуға
құқықты суфиялық ... тану ...... ... ... кейін ол
суфизмнің көрнекті уағыздаушысы ретінде ұсынылды және уақытша суфиевтің
жергілікті туыстық шейхы атанады.
Бірақ, ол Бұхарада ұзақ болмайды. Қожа ... ... ... ... ... ... ... туыстығын құрады.
Шейхтың Яссыға келуі қаланың статусын тамырымен өзгертті. Сонымен, ол
тек керуен саудасының маңызды ... бірі ... жоқ, ол ... оқыту»
түйіні болды.
Өз өмірін мысал ретінде қойып, елге жеңіл, түсінікті ... ... ... ... және ... ... ... талабына сай шақырды.
Бұл кезде Орта Азия Шығыстан мұсылман емес қытай (қарақытай) халқының
шапқыншылығын басынан өткізіп жатқан. Шу ... ... олар 1137 ... көз ... ... ханы ... жеңді, ал 1141 жылы
Самарқандтың солтүстігіне созылып жатқан Катаван даласында сельджук ... және ... ... ... бас-басына бөлді. Олардың
мемлекетінде ислам өзінің үстемдік етуші дін ... ... және ... тең ... қанағаттануға тиісті болды. Мұны Қожа Ахметтің
діни уағыздарының тамаша сендіргіштігімен түсіндіруге болады, ол өзіне
үлкен әйгілілікті таптты, ал исламға жаңа ... ... ... жылы Хиджрда бесінші он жылдықтағы уағыздаушылық қызметін жалғастырып
жүрген кездегі өлім оның ... атын түк ... ... ... ... болғаны туралы дәл анықтама жоқ, бірақ «Хихметтің» бір өлеңінде 63
жасында, Мұхаммед пайғамбар қайтыс болған кезде Қожа осы ... ... жер ... бір ... жай ... ... күн бойы аузын бекітіп,
намаз оқып сонда тұрған деген). Оның зиратына мыңдаған қажылар келді.
1930 жылы ... ... ... ... ... атты ... мың данасын шығарды. Алғашқы салынған шейх зиратының үстіндегі кесене
қарапайым және ... өте ... ... ... ... ... жаңа ... өлімінен 233 жыл өткенен кейін Темір бұйрығымен ... ... ... ... лайықты бағасын беру керек, осы
жарлықпен ол көп пайда тапты. Ахмет Яссауи зираты әлдеқашан қажылық
орынымен қызмет еткен және оның үш ... ... ... ... ... Меккедегімен теңескен. Әрине, сәнді кесене салуы арқылы
Яссауи зиратына қажылардың құйылуын тағы көбірек үлкейтті және бұл
бағдаттық халиф ... ... оның ... ... құйылуына әкеп
соқтырды. Сондай-ақ, Темір өзіне исламдық қожа-молдалар тұлғасындағы адал
сыбайластарын тапты және оларға табыстың бір үлесі түсетін еді. Әйтеуір, ол
қасиетті зираттың ... ... ал ... ... ... ... ... Сөйтіп, Темір меншікті мәртебенің жоғарылауына
қол жеткізген. Ол, сондай ғимарат оның аттын мәңгі есте сақтайтындай етеді
деп түсінді... Қазірге дейін қабырды ... ... деп ... мен ... ... ... салынады. Бірақ оларды
халық салады. Ахмет Яссауи кесенесін халық дапышпанның материалдық іске
асыруы оның өнеріне ... ... ... ... таң қалу ... ең ... өз көзімен көру керек.
Көзден жасырылғанды тіпті ең жетілген оптика түсіндіре алмайды. Өйткені
қабыр ғимараты – ол ең ... ... бойы тұру үшін ... ... ... ... ... ол шамамен алты жүз жыл бойы тұр. ... ғана ... – ұзақ ... – оны ... инженерлік шеберлігіне
құрмет көрсетеді. Кесене жер сілкіністі кешірді, жүз мың рет оның
қабырғалары күнге де күйді, суққа да ... ... де ... ... ... ... ... бәрі жасалған материалына, құрылысына үлкен сынақ
болды.
Неге ертедегі бояулардың өңі кетпейді және құрылыстың беріктігін
қамтамасыз етіп тұрған не ... ... ... ... ... құрылыстың беріктігін біріншіден, қиысынның
инженерлік шешімі қамтамасыз етеді. Ғимарат бірыңғай бүтін сияқты ... ... ... ол сегіз дербес блоктарға бөлінген. Ғимарат биіктігі – 37,5
метр.
Кесене жоспарындағы – тікбұрышты ғимараттың өлшемі 46,5 х 65,5 ... ... ... 3; 1.8 және 2 ... ... – шой тас, үш
метр тереңдікте жатыр. Осының бәрі құрылыстың негізгі ...... 18,2 ... Күмбез құрылыстың барлық басқа элементтерін анықтайды.
Дәстүр Темірге құрылыстың негізгі ойын қосымша жазады. Ол күмбездің негізгі
өлшемін анықтаған сияқты: ... – 41 гяз, ... – 130 гяз (1гяз – ... ... ... ... ... Бірақ та, тарихта тағы үш ат сақталған.
Олар: Ұбайдулла Садыр, Қожа Қасан және Шеміс Абд-әл-Уахаб. Олар ... ... ... ... нағыз жаратушылары болып
есептелуі мүмкін.
Кесене қабырғасының құрылыс материалы – күйдірілген ... ... ... ... ... кемеліне жеткен болатын. Кірпіштерде не
өсімдік түптері, не қарашірік секпілдері жоқ. ... ... ... және ... тұздарын жойған. Мұқият өртеумен сазбалшық қыздыруының
біркелкілігіне қол жеткен. ... не ... не ... жоқ, тау
жылғалары сияқты сыңғырлаған кірпіш.
Ғалымдар кесене кірпішттеріне сазбалшықты қайдан алған жерін ұзақ
іздеді. Қазіргі уақытта ол табылды. Бұл Түркістаннан отыз бес ... ... ... ... Сауран шатқалы болып табылады. Әшекей үшін
Қотырбұлақ құмы және Түйетас тосқауылының сазбалшығы алынған. Қазір ... ... ... ... кітапшада былай деп жазған: «Аңыз бойынша, қабыр
салу үшін кірпіштерді Сауранда жасады. ... ... ... ... ... [3, 118] ... аңызға сілтеді. Түркістан жанындағы
көптеген бұрынғы тосқауылдардың химиялық анализін жасай отырып, оның
нақтылығын дәлелдеді. Саурандық сазбалшықпен жұмыс жасай ... ... ... ... ... ... ... Ал бұл кесенедегі бүгінгі жөндеу
жұмыстың сапасын алға қарай жылжытты.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... түрінде
қайта қалыптастырылған. Бұл ескерткіш туризмнің халықаралық сақинасына енді
және келушілерге кең түрде ашық.
Темірдің қабыр салу туралы ... ... ... ... ... ... кітаптары" – оның 799
жылы (б.з.д. 1397 ж) Хиджраға келгендегі көтеріңкі күй-жағдаймен
байланыстырады. Бақытты жұлдыздың иесі, ұлы жауынгер, ал ... ... ... ... ... он дана қарт адамға майдаланған ақсақ Әмір
Темір, сол жылдың қыркүйегінде моңғолыстан билеушісі ... Қожа ... он алты ... ... ханыммен некелік ырым жасауға тиісті болды. Сол
кезде Самарқандта әміршінің болашақ ... ... ... бағы ... ... ... бойынша жұмыстар жаңадан біткен еді. Енді
салтанатты жол оған қарысы шықты. Экспорт Ташкентті соқпай өтіп, Чиназ
ауылына жақын Ахангаранда тоқталды. ... ... ... ... Ал күту ... ... ... Әмір діншіл мұсылман сияқты
Яссыда көмілген шейх зиратына қажылық жасайды. Моланы айланып өту
салтанатты рәсімнен кейін осында Әмір өз қалауын ... ... ... ... ... ... салу ... оның негізгі беріктігін
күмбез диаметрі анықтайды. Темірдің қабыр құрылысы туралы шешімінің ...... ... ... ... тілек алу болды.
Әулеттік неке нақтылығынан ағып жатқан, кемеліне жеткен
зардаптарымен, содай-ақ Темірдің құпия ниетімен осы сияқты ғимарат салудың
логикалық қажеттілігін ... ... Өз ... ең ... ... Самарқандқа Дели, Мира-Бағдат қалаларын бағындырды, Алтын Орда ханы
Тийас ад-дин ... (1307 – 1406) ... ... ... ... (1354 немесе 1360-1403) осман сұлтанын тұтқындады және
Ханбалық – ... ... ... ... ... ... таратуды
ойлаған. Шығысқа қарай алыс жорыққа шыға отырып, ол Ақсақ Темірдің жаулап
алмаған Дешті-Қыпшақ оның тылында, құдай сақтайтын ... ... ... ... кетпейтіндігіне сенімділікті алуға
тиісті болды. Кең ым керек болды. Және ол ... ... ... иесі ... ... шекарасына далалықтардың шексіз
бағынушысы дала адамы шейхке айбынды ескерткіш тұрғызуға тиісті болды.
Оған тағы бір ... ... 1387 жылы ... ... ... ... ... алды, қаланы және шейхтың өлімінен кейін салынған оның
қабырын тонады. Тоқтамыс олжасының ішінде ... ... ... сыйлық
ретінде Темірмен әкелінген шырақтар болды. Шейх зиратындағы ардақты нәрсені
қорлаушылық өш алуды талап етті. Бұл кез ... 1391 ... ... ... ... ... Тоқтамысты өлтірді. Ал төрт жылдан кейін Сарай-
Береке астанасын өртеді ( Волгоград облысы, Церев аулындағы қираған орын).
Темір шырақтарды және Алтын Орданың ... ... ... ... ... ... құрылысына жұмсады. Оның ішінде 1382 жылы
Тоқтамыс жаулап ... ... ... ... ... ... ... бұрын кедейленген грузин патшалықтарының асыл тастары салынған
болатын.
Бірақ, басталған ... ... ... ... ... және ... бастауға сәті түскен жоқ. 1405 жылыдың ақпанында Отырарда, ... ... елу ... ... ... ... безгек ауруына
шалдығып, қайтыс болады. Жорыққа жиналған әскерлер үйлеріне ыдырады. Кесене
құрылысшыларын Самаркандқа жіберді, онда олар Бибі ... ... ... ... ... ... ... және ғимараттың кейбір бөлмелерінің
ішкі көріністерін өңдеуі аяқталмай қалды.
Көп ұзамай ... Орта жүз ... ... ... ... ... 1583 жылы Әбдуллах хан Шейбанид (1534-1598 жж) өзінің әскерімен
келді. 1723 жылы ... ... ... ... алды және ... бойы қол ... ... жылы жаздың қараңғы түнінде қалаға жаңа қожайын келді. Қоқан
ханы Омар ... ... ... алды және онда ең ... қала ... Ол ... ... ажарсыз қорған қабырғамен қоршалған, айналасына
үйшіктер жапсырылған. Кесененің өзі лазарет астына жарым-жартылай
лайықталған, жарым-жартылай – провианттық қойма болатын. Кесененің алдыңғы
жағына және кіре ... ... ... ... Олар ... ... ғимараттқа қатты зиянын келтірді.
Тәжік Қанат хан Түркістан намангері 1846 жылы Қоқанан бас ... ... хан ... ... Азиз ... көтеріліске
қатысушыларды қамады және оларды берілуге мәжбүр ету үшін арыққа суды
бөгеулермен көтеріп, кесенеге іргелес жатқан аймақты батырып жіберді. Онда
су жаз бойы ... ... ... ... ... сияқты. 1864 жылдың 9
маусымында Түркістанға – қоқандар қамалына – Веревкин подполковнигінің
жасағы келіп оны ... 11 ... ... оқ астына алды. Он екі
снарядтың он бірі дәл тиіп, ғимарат қатты шайқалуларды алды.
Орыстар қоқандардан кем түспеді. Олар кесенені қоймалық бөлмелер ... ... ... ... Раби және ... ... қабыры
артиллериялық қойма ретінде қызмет етті.
Ғимаратқа деген ұзақ ұқыпсыздығы оның қалпына қатты әсер етті.
Қабырғалары жарылып, көп жерінде ... ... ... Орыс ... ... ... деп ... кесенені бөлшектеу керек деп
ұйғарды. Бірақ олай жасамады. Ақырында, ескерткішті сақтау керек деген
дұрыс ой ... 1872 жылы ... және оған ... ... аймақты атам
заманғы қоқыстардан, сары топырақтың шаңынан, батпақтан, тұрмыс қоқымынан
тазартты. Содан соң, 1884, 1910 және 1928 жылдары ғимаратты жөндеді. ... ... ... ... үзді.
Осы жерде бір қызық бөлшекті айтпауға болмайды. Пештактың ... ... ... оның құлпысының ең үстінен кішкене шар тәрізді мыс
нәрсені көруге болады. Бұл – аңызға айналған «бұхар ханның ... ... ол ... ... ... ... ... Оның ішінде алтын
болған, оны егер қақпа құлап қалып, қайта тұрғызу керек болған жағдайға
сақтаған. Аңызда, бірнеше ер ... ... ... ... ішіндегі
затты алуға келгенде, барлығы шарға тек қолын тигізген кезде өліп кеткен.
Әрине, қақпа құрылыстың ең әлсіз жері. Бірақ, ғимаратқа ең ... ... 1886 және 1887 ... ... ... ... қатты шөгіне
бастағандықтан төрт сыртқы контрфорстар жүргізуге тура келді. Болмыс пікір
бойынша, ... ... ... ... болды дейді. Бірақ бұл
олай емес. Дала тұрғындарының арасында бір ырым бар: ... адам ... ... жақын жерленсе, соғұрлым оған о дүниеде жақынырақ болады.
Жылдар өткен сайын шейх қабыры көрге, ал оған жанасқан жер ... ... ... ... тым ... және ... ... туысқандарының
барлығы емес кейбіреулерінің ғана төлегенге хал-жағдайы болды. Сол
себептен, әсіресе өткен ғасырда жасырын жерлеулер өріс алды. Мола ... оны ... және ... ... жақын қазды. Осындай молалар көп
бола бастады және мұны ғимараттың ... ... ... әрең ... жасалған барлық жаңарту жұмыстары дұрыс орындалмаған. 1884
жылы жөндеу кезінде алғашқы таңбалы қолының қалдықтары ағартылған, қалауға
сол кездегі стандартқа ... ... ... жылы дуана дәруіш Артық жөндеуді жүргізді. Ол өзі он екі мың
ақшаны жинап, оны кесене жөндеуге ... Ол кіре ... ... ... ... ... және ұлта үгінділерін айнала қамтып, ғимараттың
ішкі жақтарын су өткізбейтін қырамен сылады.
Қазір Түркістан ескерткішін қалпына келтіруімен ғылыми ұжымдар
мамандандырылған ... ... ... Қала ... және ... ... орталығына айнала бастады. Жаңарту жұмыстары біткеннен
кейін туристік шолудың бағдарына мыналар енгізіледі: Яссы ... ... ... қалашығы) және VІ–VIІ ғғ. (Шөлтөбе қалашығы) құлаған құрылыс
орындары, Хильвет және ... ... ата ... ... ... ... ... ғимараты, Гаухар (Х-ХІІ ғғ.), Есім хан
(ХVІІ), Жұма мешіт (ХІХ) және ... ата ... ... ... мен ... ... ... қақпасы, мұнарасы,
қорғайтын қабырғасы бар фортификациялық ғимараттар (ХІV–ХVI ғғ.), ... ... (ХІХ ғ.) және ... ... ... ... іздер бойынша қамалды, суфиевтердің тұрғын кварталын
Қанақ көгалы, Қасиетті ... және суат ... ... ... Батыс
бөлігінде дәстүрлі-кәсіптік кварталдар және сауда қатарлары жаңадан
жасалынады. Ондағы үйлер ортағасыр стилінде салынған, бірақ қазіргі
тұрғындық саяның құралдарымен қамтамасыз етілген, олар ... ... Олар бұл ... ... жатқан шеберхеналарға сувенирлік
бұйымдарды құмырашыға, зергерге, мылтықшыға, көркемдеп жазушыға тапсырыс
бере алады. Жібек жолының уақыт жағдайы сондай-ақ, шығыс асхана
тағамдарының толық ... бар ас ... ... ... ... айналған Түркістан мен Отырар туристтерді түйе керуен жолымен
байланыстырады.
Ұлы Жібек керуен жолы – бұл ... пен ... ... көп ... екі ... ... сіңісуі және өзара толысуы. Бұл жолмен
технология, өнер, ғылыми білім, дін, ой тараған. Бұл біздің ... ... ... ... Ұлы ... ... туризм инфрақұрылымының даму мәселелері және
олардың шешімі
Қазақстан өз егемендігін алмай тұрып, туризм экономиканың ... ... ... ... қатал регламенттелген болатын. Сол кезде
тарихи маңыздылығы сәулеттік, археологиялық, мәдени ескерткіштердің және
Қазақстанның табиғи көрнекті орындарының толық қатары ... ... ... қала ... Совет кезінде, Қазақстанда туризм идеологиялық
қызметті орындайтын мәдени-ағартушылық жұмысы жүйесінің бір элементі
ретінде көрсетілді. Сондай-ақ, оның басымырақ роліне қарамастан қалған
қағида бойынша қаржыланған және ... ... ... ... туризм индустриясы жетілмегендігінің бір себебі
мемлекеттік дәрежеде экономиканың бір саласы ретінде мақсат қойып онымен
айналыспағандығы болып ... ... ... ұзақ ... ... аймақтық ұйымдастыруға және мемлекеттік емес
туристік құрылымға көңіл бөлінбеді. Туризм табыстарының үлкен бөлігі
жергілікті бюджетке түсетініне қарамастан жергілікті басқару ... ... ... ... ... ... дамуын
тежейтін факторы болып табылады.
Қазақстан өз егемедігін алғаннан бастап, туристік қызметті реттеудің
және халықтың тарихи мен ... ... ... ... қалады.
Қазір, біздің мемлекетімізде туризмнің дамуын 1992 жылдың 3
маусымындағы «Туризм туралы» Қазақстан ... ... 1997 ... ... ... ... Ұлы ... жолының туризм
инфрақұрылымын дамыту бойынша Бүкіләлемдік туристік ұйымы және ЮНЕСКО
жобасынағы түрік тілдес мемлекеттердің ... ... ... асыру туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен және
1998 жылдың 27 ақпанындағы «Ұлы Жібек жолының тарихи ... ... ... ... ... мұрасын сақтау мен
мұрагерлік дамыту және туризм инфрақұрылымын құру» ... ... ... ... етіледі. Осы
құжаттардың қабылдауы Қазақстан туризм нарығының жетілуіне оң әсерін
тигізді.
Туризм саласында халықаралық қарым-қатынастың дамуына қадамның бірі
1993 жылы Қазақстанның ... ... ... ... мүше ... және ... ... ынтымақтастық туралы халықаралық келісім жасау
болды. Келісім қатары Қазақстанды туристік бай мүмкіндігі бар перспективалы
серіктес деп қарай отырып шетел ... ... ... ... ... агенттігінің мәлімдемесінде 1999 жылғы
статистика бойынша елде 425 туристік ұйым қалыптасты. Оның ішінде 6
мемлекеттік ... 405 – ... ... және 14 ... ... ... ... 80 елдің туристік фирмасы қарым-қатынас
келісім шартын белгіледі. 4 ... және 13 ... ... ... жүк ... авиарейстерді жүзеге асырып жатыр. [5, 65]
Алматы, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Павлодар, Оңтүстік Қазақстан
облыстарында, сондай-ақ Астана мен Алматы қалаларында туристік фирмалар
жүйесі өте ... ... ... Осы облыстар мен қалалардың туристік
ұйымдарымен жыл сайын туристтер мен экскурсанттарының 88 пайызына дейін
қызмет көрсетіледі. ... ... ... ... 2001 ... ... 2410,5 млн. тенгеге қызмет көрсетілді және жұмыс істелінді,
соның ішінде мемлекеттік туристік кәсіпорынмен – 57,3 млн. ... – 2298,5 млн. ... ... ... –54,7 млн. ... ... 2007 жылы ... ұйымдармен барлығы 228,3 мың
туристтерге қызмет көрсетілді, Қазақстан туристік фирмасының қызметімен
55,9 мың шетел азаматтары пайдаланды. Бұл 2003 ... ... ... ... ... көбірек. 2007 жылы қызмет көрсетілген туристтердің
жалпы көлемінен туристтердің шетелге жіберілуі 45% құрады, ішкі туризмге
–30%, шетел туристтерді ... – 24%, ... ... - ... мына ... ... жиі ... Россия, Қытай,
Германия, Корей Республикасы, Польша, Турция, Пакистан. Туристік қызметтің
анализі көшпелі туризммен көптеген турфирмалар басым шұғылданады, бұл
біріншіден, Қазақстаннан ... ... ... Тек, 2009 жылы ... АҚШ ... ... ... шығарылды. Республикамыздың
азаматтары тауарларды алу үшін және оларды іске ... ... ... жүру ... көп, ал ... ... туристік қызмет көрсету
нарық жағдайына көрсеткіш болды. Ол экономикалық дағдарыс кезінде сәйкес
тәжірбиенің және білікті кадрлардың жетіспеушілігінен ... ... ... ... ... ... етіп, туристік қызмет
көрсетулерге сұранысты жандандырды. «Қайықтық» бизнес Қазақстанның тұтынушы
нарығын бір тоқсанына тауарлармен толтырды және ... ... және ... ... ... 150 мың адам жұмыс бастылықпен қамтамасыз етеді. Сол
кезде, шоптуризм ең алдымен елдің ... ... ... ... ... өмірін реформалау туризмге
және оның инфрақұрылымына тимеді. Туризм материалды негізі әлсіз
болғандықтан Қазақстан жыл сайын миллион доларды жоғалтады. Бұл туристік
салада капиталды ... ... ... және ... ... өзіне қарату қажеттілігін туғызады.
Ұлттық туристік өнімнің ерекшелігін есепке ала отырып, ... ... ... ете ... ... ... ... үшін мыналар қажет:
– туристік қажеттіліктерін қанағаттандыру және жалпы пайдалану үшін
көліктік-жол инфрақұрылымын дамыту;
– ілеспелі инфрақұрылымдарын: су және ... ... ... және қатты қалдықтарды жою жүйесін, потенциалды туристік
аймақтарда бар телекоммуникацияларды дамыту;
– туристік кешендерді, энтографиялық ... және ... ... тарихи-мәдени және этнографиялық ескерткіштерді қалпына келтіру және
мұражайландыру;
– жыл бойы қамтамасыз ету есебімен ... ... ... және
құрылысын, оның ішінде орта және кішкене орналастыру амалдарын ... «Ұлы ... ... ... ... жандандыру, түрік тілдес
мемлекеттердің мәдениеттік мұрасын сақтау мен ... ... және ... құру ... ... ... ... Жібек жолының тарихи орталықтарын жандандыру, түрік тілдес
мемлекеттердің мәдениеттік мұрасын ... мен ... ... және ... ... ... ... 1997 жылдың 30 сәуіріндегі
Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығын орындауда құрастырылған және
«Қазақстан Республикасындағы Ұлы Жібек жолының туризм ... ... ... ... ... және ... жобасынағы түрік тілдес
мемлекеттердің Ташкент декларациясының бөлімдерін іске асыру туралы» 1997
жылдың 7 маусымында Қазақстан ... ... ... ... ... қалалардың және Жібек жолындағы Қазақстан
учаскесінің әлеуметтік-экономикалық дамуындағы преспективалы бағыттарының
есеп-қисандары мен ... ... ... ... ... ... (Қазақстан Республикасының ғылым академиясы) және
Энергетика, индустрия, сауда министрлігінің тұрғын ұй–құрылыс саясаты
бойынша Комитет институтымен құрастырылған Қазақстан Республикасының туризм
индустриясын жетілдіру ... ... ... Сонымен қатар,
Мәдениет комитетінің, Туризм және спорт білім беру министрлігі комитетінің,
Қазақстан Республикасының денсаулық сақтау комитетінің, Алматы, Жамбыл,
Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, ... ... ... ... және ... қаласы әкімдерінің тарихи және мәдени ескерткіштерді
сақтау және туризм ... салу ... ... ... ... ... негізгі мақсаты
ІІ. Бағдарламаның базалық ғылыми параметрлері
1. Тарихи қалалар және сәулеттік мұралар
2. Көшпелі халықтың ... және ... ... ... ... ... ... Әдістері мен түрлері
2. Территориялық-ұйымдастырушылық құрылым
ІV. Әлеуметтік-экономикалық және құқықтық аспектілер
1. Туризм ... ... ... ... ... ... ... қайнар көзі және әдістері
3. Маркетинг
4. Ұйымдастырушы-құқықтық база
V. Жібек жолы трассасындағы Қазақстан учаскесінің бас ... ... ... жолы трассасындағы Солтүстік-Батыс, Солтүстік және Шығыс
тармақталған жолының объектілері
Бағдарлама мақсаты
Жібек жолы Қазақстан учаскесінің жолдарын урбанизациялаудың тарихи
жүйесінде ... ... ... және ... ролді
жандандыру бағдарламаның негізгі мақсаты болып табылады.
І. Бағдарламаның негізгі мақсаты
1.1. Көшпелі және отырықшы-егіншілік мәдениетін және олардың өзара іс-
әрекетінің аспектілерін, Евразия ... ... ... осы ... ... ... діндердің, философиялардың, мейрамдардың, ежелгі
әнұрандардың, өлеңдердің, билердің, әскери салттардың, ... ... ... ... және ... үрдістердің уақытын
зерттеу.
1.2. Жібек жолының археологиялық, сәулеттік, қала салу объектілерін
зерттеу. Жібек жолы тарихи-мәдени мұра ... ... ... құру.
1.3. Тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру және
мұражайландыру;
1.4. Туризм объектілері тізіміне енгізілген Жібек жолының тарихи
қалаларын және ... ... ... ... ... ... ... және көріктендіру.
1.5. Жібек жолының тарихи орталықтарының дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... сәулеттік-кеңістіктік және
этномәдениеттік орталарды жандандыру. Территорияларды көріктендіру және
инженерлік-коммуникациялық қамтамасыз ету.
1.6. Жібек жолының қалаларын дәстүрін салу базасында ... ... ... ... көрсету мен сауда кәсіпорындары,
қажылық және туристік кешендер, шебер халықтық қол өнері, этнографиялық
мұражайлар мен театрлар, салтты-діни және тарихи-діншіл орталықтар т.б.
1.7. ... ... және ... дәрежеде және оның
түрлерінің әр алуандығында (танымдық, іскерлік, ... ... және т.б.) ... және ... ... ... ... халықтар мәдениетінің институттарын фольклорлық және
этнографиялық театрлары немесе басқа ұжымдары негізінде құру, сондай-ақ,
өнердің дәстүрлі түрлерін және олардың мұрагерлік дамуын көрсететін
қызметті ... ... ... ... ... атты және жаяу ... жандандыру, Жібек жолы бойынша ортаны гуманизациялау, жолды
жаңарту және көркейту.
1.10. Аймақтық экономиканың ... ... ... ... ... ... ... Бағдарламаның базалық ғылыми параметрлері
2.1. Тарихи қалалар және сәулеттік мұралар
Жібек жолы Батыс және ... ... ... ... ... трансконтинентальдік коммуникациялық жүйесі бола
отырып, Қазақстан территориясында Іле, Шу, Талас алқаптарында және ... ... ... мәдениеттің дамуына қуатты күш берді.
Жібек жолының осы кеңістігінде урбанизациялау үрдісі көптеген
ертедегі қалалардың және ауыл ... ... мен ... ... ... ... ... сауда-қол өнер агломерациясы
және ауылшаруашылық аймақтары пайда болды. Сондай-ақ көп мөлшерде жаңа
сауда-қол өнерлерінің, қалалық білім берудің, діни орталықтардың, ұлыс
колониялардың, әскери нығайтулардың ... ... ... ... территориясында VII ғасырға дейін 22 қалашық
белгілі болды, оның ішінде билердің сарайлары – төрткүлі және ... VII ... ІХ ... ... ... саны 61-ге ... өсті.
Қытай және Персия маршруттарында 30 ірі қалалары көрсетілген.
Жетісудың Оңтүстік Батыс бөлігінде 36 қалашық VI– VII ғғ. мәдени
қабаттары бар, 22 қалашық ... ... қала ... ... Зерттеушілер Талас және Шу алқаптарындағы қалалардың саны
бойынша Орта Азия ... ... ... арақатынаста болғанын
белгілейді.
Жетісудың Солтүстік Шығыс бөлігінде қалалардың қарқынды өсуі ... ... Егер ... ғғ. 10 мекен болса, онда ХІ–ХІІІ ғғ. олар 70 болды.
Қазақстанда қала салу мәдениетінің бастауы екі ... ... ... б.э.д. ІІІ ғғ. келеді және отырықшы және жартылай отырықшы сақтар,
қаңлылар және көшпелі рулар ғұндар мен үйсіндер Солтүстік Қытайдан
Жетісуға, ... ... және әрі ... ... ... байланысты.
Алматы қаласы және Алматы облысы территориясында ежелгі қалашықтар,
Тараздан төмен ... және Шу, ... ... бекітілген мекен
орындары сақтар мен үйсіндер одағының қалыптасу кезеңіне жатады. Сырдария,
Отырар алқаптарындағы ертедегі қалалық жүйелер б.э.д бірінші ... ... ... және Соғда егіншілік халқының әсерімен ұйқасады.
Қалалық мәдениеттің осы бірігу жолдары қалалардың ... ... Олар ... ... ... Солтүстік
Шығыс бөлігі үшін қалалардың бірбөліктік құрылымы «Төрткүлі» сауда-
әкімшілік орталықтар, қала-баспана немесе керуен сарай түрінде сипатталады;
Жетісудың Оңтүстік ... ... ұзын ... ... ... және ауыл ... аймағы бар қамал мен шахристаннан
тұратын қалалардың екібөліктік ... ... ... ... анық үш ... ... қамал,
шахристан және рабад, олардың әрқайсысының қоршалған қамалы бар, ортағасыр
қалалары ... ... ... ... ... ... жүйесінде ерекше орынды
Түркістан, Тараз, Алматы қалалары алады.
Түркістан – ... ... ең ... ... ... басқа қалалары (Отырар, Сауран, Исфиджаб және т.б. ) ең ежелгі
және тарихи тұрғыда өзінің маңызды басымдылығы бар. Бұл біріншіден
ортағасыр Қазақстанның ... және ... ... ... ... ... ... IV–VI ғғ. жатады. Б.з.д. ХІ–ХІІ ғғ. қалашық пен
оның «Зират» жолындағы ... ... ... ... ... ... ... ХIV ғғ. Әмір Темір шейх Ахмет Яссауи зиратының
үстінен тамаша қанақ салды. ХІ-ХVІІ ғғ. осы жерде ... ... ... ... және ... ... Тәуке, Тәуекель, Жәңгір, Есім,
Абылай - қазақ мемлекетінің негізін ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің астаналық орталық болуына мүмкіндік
берді. Қаланың ортағасыр орталықтарының сақталуы, монументтік
ескерткіштердің ... ... және ... ... ... кетіру, оның ішіне туризм инфрақұрылымының объектілерін
орналастыруы Түркістанға ірі туристік және қажылық орталық болуына
мүмкіндік береді.
Тараз – Жібек жолының ежелгі және ең ірі ... ... ғғ. ... мен ... ... ... ... Осы
кезеңде ол керуен жолдары мен бес қатар қорғаныш қабырғалардың тарамдалған
бағытпен жасалған тарамдалған-айналма агроқалалық жүйесі болды.
Орталықта ... ... ... және қамал орналасқан, ал
жабысқан ауыл аймағы үш қатар қорғаныш қабырғалармен қапталған болатын.
Керуен жолының қиылысында және қабырғалардың сақинасы ... ... ... ауыл ... жер-суды бақылайтын және қаланың қорғанысын жүзеге
асыратын басқарушылардың ... ... ... ... ... монументальдік ескерткіштер, дәстүрлі құрылыс салулардың
көріністері, көшенің тарамдалған-айналма жоспарланған желісі, қамалдардың,
шахристанның және қаланың ұзын қабырғаларының қалдықтары сақталған. Осы
қаланың халықаралық сауда орталығының ... мен ... ... – бұл ... ... ... мақсаты.
Алматы – Қазақстанның ежелгі қалаларының бірі, оңтүстік астана,
Республикамыздың ғылыми және ... ... оның ... ... көрсететін ескерткіштері бар. Қала құшандармен ығыстырылған
ежелгі (б.з.д. І мыңжылдықтағы) сақтарға жататын жерде орналасқан. Б.з.д.
ІІІғ. осы жерлер ұлы үйсіндер мемлекетінің құрамына ... ... ... ... ... кезең б.з.д. Х–VIII ғғ. Алматы қаласының солтүстік
төңірегінде Терең қара мекендерімен көрсетілген, екіншісі – Малый станция
аймағындағы Кунаев, ... ... ... ... ... ... ... сақ және үйсін дәуірінің көптеген обалардың
бауларымен б.з.д. ІV–ІІІ ғғ. мекендер қатарымен көрсетілген. Келесі кезең,
б.з. д. Х–ХІІІ ғғ. бес ортағасырлық қалалардың ... ... ... ... әскери училище, Ботаникалық бульвар аймағында және бірінші Алматы
ауданында табылған.
Тағы бір кезең қаланың революцияға дейінгі өмірі 1854 жылмен
бекітіледі. Бұл жылы ... ... және ... ... ... және ... қаласы бекітілді. Совет кезеңінде қала құрылысының
да өзіндік тарихы болған және 20-30 жж. сәулеттегі конструктивизм және
функционализм дәуірінде қызықтыратын құрылыстармен белгіленген.
Қаланы дамытудағы ... ... ... ... ғылыми және
танымдылық қызығушылықты көрсетеді. Оларды туристік бағдарламаларға
тартады, ал кешкі кезеңдегі құрылысты туристік ... және ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Осы қалалардан басқалары Жібек жолы трассасындағы ... ... ... ... ... ... ... және Қарлұқ,
Тұрбат, Исфиджаб, Мерке, Талкиз, Жаркент, Қаялық және басқа, осы күнге
дейін өмір сүріп келе жатқан мекен орындарды ... ... ... ... ... ... Әдістері мен түрлері
Осы бағдарламаның басты мақсаты аспектісінде туризм ифрақұрылымын
құру кестесі – Жібек жолының тарихи орталықтарын жандандыру мен ... ... ... - ... ... және «көшпелі» –
діни-этнографиялық ескерткіштердің тарихи-типологиялық және функционал
ерекшелікпен айтып жаздырылған екі концепциялы бағыты бар. ... ... ... жолы трассасының Қазақстан бөлігінде
туризмді ұйымдастыру талаптары мен ресурстары» және «Туристік ағымды
болжау» талдаулары мынаны ... ... екі түрі де ... сапасына ие және отандық пен шетелдік туристтерін өзіне тарту
объектілері болып табылады. ... ... ... және ... ... екі ... ... болжайды: біріншісі–
қалалрдың және басқа мекендердің тарихи салуларын қалпына келтіру және
пайдалану арқылы, екіншісі – мобилді туристік-этнографиялық кешендерді
қалыптастыру арқылы жасалады.
Инфрақұрылымның бірінші түрі ... ... ... ... дәстүрлі салуларын қалыптастыруды жорамалдайды және
оның ішіне туризм, мәдениет және сервистік қызмет көрсету мекемелерін
орналастыруға мүмкіндік береді; ... түрі ... және ... тізіміне көшпенділер өркениетінің діни орталықтарын енгізуді
қарастырады, бірегей атамұраны және тарихи ланшафттарды сақтауға шара
қолдануды ... ... және осы ... ... ... да бір
іргелі ғимараттарды салуға рұқсат етілмейді. Сол ... осы ... ... ... ... қазақ үй мекендерін, күрке
қалаларды, алтыбақан және басқа көшпенділер ... ... және оның ... ... сәйкес салуға ұсыну. Мұндай
шешім осы жерге қажылардың және туристтердің өткінші келу жағдайын
ұйымдастыруға, көшпенділер тұрмысының мәдени дәстүрін толығырақ ашуға ... ... ... ... ... ... етуге мүмкіндік
береді.
Сонымен, бағдарламаның ең сыйымды бөлімі олардың ішіне сервистік
қызмет көрсету және мәдениет мекемелерін орналастыруға ... ... ... ... және ... орталықтарының тарихи салуларын қалпына
келтіру болып табылады. Қалалар аймағында және басқа Жібек жолы аймағында
сәулет және ... ... ... ... ... ... әскери бекіністер, керуен сарайлар, сауда және
әкімшілік ғимараттар, сарай, діни және басқа табынушылық ... ... ... ... ... ... көріктендіру элементтері,
коммуникациялық және жер суландыратын жүйелер, жолдар мен ... ... ... ... қорын және Жібек жолы мекендерін жандандыру, оны
кәсіптердің дәстүрлі түрін дамыту мақсатында ... ... ... ... ... діни және рәсімді қызметтерді,
қажылық және туристік кешендерді, сауда және басқа қызмет көрсету
кәсіпорындарын құру ғылыми, мәдениеттік және әлеуметтік-экономикалық
мәселелерді кешенді шешуге, Жібек жолы ... ... ... және ... ... ... мүмкіндік береді.
Ғылыми және қала салу жұмыстарының ерекшелігінің көлемділігін, бекіту-
қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді қажет ететін көптеген ескерткіштердің
физикалық тозуын, сондай-ақ, бюджеттік қаржы ... ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік емес
ұйымдардың бірігуін есепке ала отырып, бағдарлама Жібек жолының тарихи
қалаларын және басқа орталықтарын жандандыру, туризм инфрақұрылымын ... « ... жолы – ... ... ... ашық акционерлік
қоғам құруды қарастырады. [7, 56]
Көшпенділер мекендерінің, діни ... және ... ... бірегей ланшафттарының орындарында құру
бағдарламасы арнайы туристік-этнографиялық орталықтардың жүйесін
ұйымдастыруды, қазақ үй, көшпенділердің жылжымалы құралдарын (экзотикалық
турларды жүргізу үшін), ... және ... ... аспапты жасау бойынша жаңа
база қалыптастыру мен құруды, ұлттық асхана, киім, ... және ... ... және ... ... ... туристік қызмет көрсету аймағында кадрлар дайындауды,
қолғабысшы шаруашылықтардың және зауыттардың дамуын қарастырады.
3.2. Территориялық-ұйымдастырушылық құрылым
Бағдарламаның ... ... ... ... ... маңыздылық аймағына құрылымды бөлінген. Халықаралық Алматы,
Тараз және Түркістан этномәдениеттік ареалдарының тарихи орталықтарын
қамтитын ... жолы ... ... ... ... ... қалыптастыруды қарастырады, ал республикалық Арал және Маңғыстау,
Орталық және Шығыс ... ... ... ... ... және Шығыс басты трассаның тармағанда
негізделеді. Осымен бірге ғылыми-өндірістік және ... ... ... « «Жібек жолы – Қазақстан» Ұлттық компаниясы»
құрылымында басқарудың аймақтық орталығын құруды ... ... ...... ... және Түркістан қалаларында, осы жолдың тармақтары
бойынша – Қызылорда, Қарқаралы қалаларында, Шевченко және ... ... және ... ... Туризм индустриясын дамытудың потенциалды ресурстары және
материалдық базасы
Қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін туризм маңызы келесі
мәліметтермен сипатталады: ішкі және сыртқы туризміне жалпы шығын ... ... ... 12% құрайды, жыл сайын 1,5 млрд. көп ішкі және сыртқы
сапарлар тіркеледі, онда Жердің үштен бір бөлігі қатысады; халықаралық
туризм бөлігіне жыл ... ... ... ... 7% және ... ... 25-30% келеді; жыл сайынғы халықаралық туризмнің өсімі 4,0%
құрайды, болашақта ол әлемдегі бастаушы экспортық саласы болады.
Туризм индустриясы тікелей табысты әкеледі, оның ... ... ... тек ... ғана ... жанама жұмыспен қамтамасыз етуді жасап,
шетел ақшасының түсуін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... өтіп кетеді, кішкентай және орташа
бизнестерге көмектеседі, қол өнер және кәсіпшілік өндірісті дамытуға ықпал
етеді, ешқандай басқа сауда немесе өнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... ... мен қызмет
көрсетулердің тұтынушы нарығын ұлғайтады.
Қазақстанның туризм жүйесінде 570 жеке ... және ... ... 2010 жылы ... ... ... 3,0 млрд. теңгені құрады.
Оның үстіне Қазақстан шекарасынан 600 мың туристтерді шығаруды
ұйымдастырды, ол 2 млрд. теңгені құрады. 1,0 млрд. ... ... ... мың туристтер қабылданды. Яғни валюталық ресурстарды тасу 130,0 млн.
АҚШ долларларын құрады. Ол туризм инфрақұрылымын ... ... ... объетілері туралы ақпараттың жоқтығымен және
олардың қатысуға даярлықсыздығымен түсіндіріледі.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы бәсекелестікке қабілетті және
тиімді туризм ... құру үшін ... ... ... ... ... ... және коммерциялық ағымның Батыс пен Шығыс арасынан
Қазақстан территориясы арқылы өту мүмкіндігіне қызмет көрсететін елдің
пайдалы геосаясаттық жағдайы;
- саясаттық ... ... ... ... ... және ... үшін жайдарлық инвестициялық тартуды қамтамасыз
етеді;
- халықтың төмен тығыздығы мен өзіндік мәдениеті бар ... ... ... қайта бағдарлауы;
- көшпелі және отырықшы-егіншілік өркениеттің өзара іс-әрекетінің ежелгі
қабатын шағылыстыратын тарихи-мәдени ... ... ... объектісі болып табылатын заростистік, буддистік, христиандық,
мұсылмандық ескерткіштердің бар болуы;
- Жібек жолы трассасын урбанизациялау жүйесін құратын ... ... ... мен ... бар ... ол ... ... орталықтың
сәулеттік-кеңістіктік және энтомәдениеттік ортасын жандандыруға мүмкіндік
береді;
- мұражай, ... және ... ... ... ... және ... ... көпұлттылық мәдениетін көрсететін шығармашылық бірігу
жүйелерінің бар болуы;
- танымдық, спорттық және экзотикалық турларды, аңшылықты, балық аулауды,
шөптер, ... ... ... үшін ... ... табиғи ланшафттар
және туристік-үзілістік аймақтардың әр алуандығы;
- еркін еңбек ресурстарының, әр түрлі мамандықтар мен біліктіліктің бар
болуы;
4.3. Қаржыландырудың қайнар көзі және ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, оны іске асыру қатысушыларының жекеменшік
түрінің әр алуандығын есепке ала отырып, әр ... ... ... қайнар көзін қарастырған: республикалық және жергілікті
бюджет, отандық және шетелдік инвесторлардың қаражаттары, қайырымдылық
қорлар, займдар және несиелер, сондай-ақ, осы бағдарламаны ... ... ... болып табылатын бірлескен және басқа мемлекеттік
емес ұйымдар.
«Бюджеттік жүйе туралы», «Сыртқы ... алып ... және ... ... ... «Тікелей инвестициялардың мемлекеттік қолдауы
туралы» және «Аз кәсіпкерліктің мемлекеттік қолдауы туралы» Қазақстан
Республикасы Заңының ... ... ... ... ... ... Республикалық бюджеттен алынатын қаржылар жыл
сайын күзеттер, республикалық санаттағы ескерткіштерді қалпына келтіру және
зерттеу күзеттер мақсаттарына ... ... ... ... және ... пайдалануға жатпайтын қаржы бөлулер шегінде
қарастырылады.
Жергілікті бюджеттер. Жергілікті бюджеттен алынатын қаржылар туристік
бағыттарға енгізілген жергілікті санаттағы ескерткіштердің күзетшілеріне
қарастырырылады.
Бағдарламаның ең ... ... ... жолы тарихи қалаларының және
басқа орталықтарының салуларын жандандыру, туризм инфра-құрылымын құру)
қаржыландыру отандық және шетел инвесторларының, сондай-ақ, коммерциялық
құрылыс ... ... ... діни және ... ... отандық және шетел қатысушыларының қаражаттарын өзіне тарту
есебінен жүзеге асырылады.
Кірістің қайнар көзі ... ... және ... ... ... пайдаланудан, туризм және сервистік қызмет көрсету арқылы
оларды ... ... ... ... және ... иелік орындарына
беруден түскен қаражаттар болып табылады. Артықшылығын осы бағдарламаны
жүзеге асыру қатысушыларына беріледі.
Бағдарламаны кезең ... ... ... екі ... тұрады және
1998–2003 жж.– бірінші кезеңге – басты халықаралық жолдың объектілері
бойынша және ... жж. – ... ... – осы ... ... және ... ... объектілері бойынша жоспарланған.
І кезең. Алматы, Тараз және Түркістан этномәдениеттік ареалдарының
тарихи орталықтарын қамтитын басты жол бойынша 88 кешен енгізілген. Олардың
жағдайы бойынша 1997 ... есеп ... құны 348,3 млн. АҚШ ... Сонымен қатар, Үшарал – Қорғас – Жаркент – ...... ...... – басты жолды және жол сервисін және кіреберіс ... ... 1,0 ... АҚШ ... құрайды.
І кезең бойынша қаражаттың есеп айырысу қажеттілігі:
Тарихи орталықтарға және туризм инфрақұрылымының объектілеріне (млн.
АҚШ доллары)
|Қаржыландыру ... |1998ж. |1999ж. |2000ж. |2001ж. |2002ж. ... көзі | | | | | | ... |3,0 |1,3 |0,15 |0,2 |0,2 |0,2 ... | | | | | | |
| | | | | | | ... |2,45 |0,2 |0,3 |0,3 |0,15 |0,15 ... | | | | | | |
| | | | | | | ... |14,5 |1,5 |1,0 |1,0 |1,0 |1,0 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... )| | | | | | ... ... (млн. АҚШ ... ... |Барлығы |2000ж. |2001ж. |Жыл сайын |
| ... көзі | | | |2009ж. ... | | | | | ... |Жол қоры |100,0 |10,0 |10,0 |10,0 ... | | | | | ... | | | | ... | | | | | ... | | | | | |
| | | | | | ... |Жол қоры |19,0 |1,0 |2,0 |2,0 ... | | | | | |
| | | | | | ... ... |350,0 |200,0 |150,0 | ... ... | | | ... |несиелік | | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | | ... | |469,0 |211,0 |162,0 |96,0 |
| | | | | | ... ... ... ... ... ... іске асыруына бюджеттік қаржы бөлудің қажеттілігі министрлікпен және
ведомстволармен, облыс әкімдерімен және басқа мемлекеттік ... жыл ... ... жолы – Қазақстан» Ұлттық компаниясы
индикативтік жоспарының құрамына, Стратегиялық реформа және жоспарлау
бойынша агенттігіне және Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... даму жағдайын жасау
үшін және көрсетілген мақсатта алынған ... ... ... ... үшін ... ... жеңілдіктің жүйесімен қызметтің негізгі
түріне пайдалануды болжайды.
4.4. Маркетинг
Бағдарлама келесі маркетингтік стратегияны өңдеуді мақсат етеді:
- туризм, дін, мәдениет даму ... ... және ... ... ... ... ... туризмнің аймақтық маркетингін жүзеге
асыру;
- шетел инвестицияларын өзіне тарту үшін ынталарды, туризм инфрақұрылымын
және қажылықты дамыту үшін ғылыми және мәдени ... діни ... құру және ... ... жолы ... бірегей тауарлар мен қызмет көрсету нарығын жасау;
- Орта Азия ... ... және одан ... Ұлы ... жолы өтетін
территория бойынша басқа мемлекеттерге шығу болашағымен Жібек жолы
трассасының қазақстан ... ... ... ... бағытталған
территориялық-ұймдастырушылық стратегиясын жетілдіру;
- туризм индустриясының нарығымен меңгеру, тауарлар және қызмет көрсету
сервисінің алға басуы, жарнамалау (әлемнің негізгі тілінде тарихи,
археологиялық ескерткіштер, ... ... мен ... ... орындар туралы жарнама даңғылдарын, буклеттерді, фильмдердің
сериясын шығару);
- ... ... ... ... және ... форумдарға, тарихи-
мәдени атамұралар және туризм индустриясын дамыту өзекті мәселелері бойынша
ғылыми конференцияларға қатысу;
- туризм объектілерінің ... ... ... ... ... және Жібек жолы трассасының тарихи орталықтарын
жаңғыртуды жүзеге асыру;
- қызметтің сапасын жақсарту, жаңа құрылыстың есебінен ... ... ... ... және ... объектілерін, қонақ үйді, жолды, сервистік
қызмет көрсетудің кешенін жаңарту, ... ... ... үшін жаңа ... және ... ... енгізу:
этнографиялық орталықтардың жүйелерін, өнер және қол өнер халықтың дәстүрлі
түрін, ұлттық асхананы, рәсімдеу қызметін, аттылы және басқа экзотикалық
турларын ... ... ... жаңа ... ... алу;
- бірыңғай ұлттық туризм индустриясын құру үрдісіне туристік фирмаларды
қатыстыру және осы бағдарламаны олардың Қазақстан нарығына қайта бағдарлау
мақсатында жүзеге асыру.
5. ... ... жолы ... ... қалпына келтіретін жүйесінің
көп қызметтілігі, осы бағдарламамен көрсетілген ғылыми-тәжірибелік және
әлеуметтік-экономикалық мәселелерін кешенді шешудің ... ... ... ... іске ... ... ... және мемлекеттік емес құрылымдардың өзара әрекетінің үлгісін
өңдеу қажеттілігін анықтайды.
Үлгінің ұсынылған ұйымдастырушы құрылымы бағдарлама қатысушыларының
өзара әректін көлбеуінен және тігінен ... ... ... жолы ... ... ... шыға ... қызметтің әр түрлі саласында жоспарлар мен
бағдарламаларды үйлестіруін қамтамасыз ... ... ... және республикалық дәрежелерде мемлекеттік
қызметтік-салалық реттеумен жүзеге асырылады.
– «Күзет және тарихи-мәдениеттік атамұраны пайдалану туралы», «Өзгеше
қарауылданатын табиғи ... ... ... ... «Сәулет
және қала салу туралы», «Тұтынушылар құқығын қорғау туралы»,
«Кішігірім кәсіпорынды қолдау туралы», «Шаруашылық серіктестік туралы»
Қазақстан Республикасының заңына ... ... ... қаржылар және олардың өклеттік шегінде мемлекеттік бақылау,
лицензия беру және осы бағдарламаны жүзеге асыру шараларына
практикалық қатысуы жүктеледі.
– Мемлекеттік емес, ... ... және ... ... мәдени-көріністік, жөндеу-жаңарту, құрылыстық, көліктік,
сауда және т.б.) бағдарламаны жүзеге асыруға ... ... жолы ... ... ... ... ... келісім-шарт-құқықтық
қарым-қатынаспен регламенттеледі.
– Қоғамдық және діни бірлестігімен ынтымақтастық Қазақстан
Республикасының заңдылығына сәйкес және осы ұйымдардың жарлығымен
жүзеге асырылады.
– Ұйымдардың және жеке ... ... ... сондай-ақ осы
бағдарламаны жүзеге асыру үшін қажетті ғылыми және өндірістік
потенциалдардың бірлестігін «Жібек жолы – Қазақстан» Ұлттық компаниясы
іске асырады.
Осы бағдарламаның ... ... ... және ... ... жолы – ... ... компаниясы және бағдарлама
қатысушыларының коммерциялық қызметінен түскен пайданың бөлігін бөліп
шығару қарастырылады.
2.2. Ұлы Жібек жолындағы әлеуметтік аспектілерінің
қарым-қатынасы
Қызметтің ... ... және ... жолы ... ... зерттеу және жандандыру бағдарламасын жүзеге асыру қатысушылары
республикамызда ғылым, мәдениет және туризмді дамыту ... ... ... рет ... Оны ... асыру Қазақстан Республикасы
Үкметінің қаулысы қатарына қабылданған болатын. Бірақ, Осы проблеманың ... және ... ... ... әлеуметтік-экономикалық аспектілердің
негіз болатын ролін ескермегендігі Үкіметтің көрсетілген шешімдерін
орындауы болып өтпеді. Бұрыңғыдан айырмашылығы ... ... ... трассасының Қазақстан учаскесінің тарихи урбожүйесін жандандыру
үрдісін Жібек жолы ... ... ... және ... ... ... ... ретінде қарастыру ұсынылады. [8, 76]
Сәйкесінше, бағдарлама келесі қызметтің бағыттарын қамтиды:
– бірегей тарихи, археологиялық, сәулеттік ескерткіштерді, қала салу
және монументтік өнерді ... және ... ... ... ... ... және
экологиялық ортаны револоризациялауды сақтау;
– қалалардың тарихи салуларының және басқа Жібек жолының орталықтарын
қалыптастыру және мұрагерлік дамыту, жолды жаңарту және көріктендіру;
– Жібек жолы ... мен ... өмір ... ... капиталды қоры базасында туристік, әлеуметтік,
коммуникациялық инфрақұрылымын, сондай-ақ этнографиялық мәдени-білім
беру орталықтарын жасау;
... ... және ... жергілікті, аймақтық және
халықаралық дәрежеде және оның барлық түрлерінде (танымдық, іскерлік,
спорттық, ... ... т.б. ) ... Кіші және орта ... халық шығармашылық бағыттарында дамуы,
кәсіптің ұлттық және жергілікті түрін, діни-салттық, ырымдық,
тұрмыстық, көліктік және қызметтің басқа түрлерін, көмекші және
фермерлік шаруашылықты дамыту;
– Жергілікті ... ... ... ... ... экономиканың дамуына ықпал ету;
Осы бағдарлама қызметтің ғылыми-мәдениеттік, ... ... ... саласын қамтитындығын есепке ала отырып,
республиканың ғылыми және өндірістік потенциалының бірігуін ескертеді.
Бағдарламаны орындауда ... және ... емес ... ... және ... ... сондай-ақ,
тендерлік негіздегі отандық және шетелдік компаниялардың қатысуы
қарастырылған.
2.3 Ұлы Жібек жолы өндірістік күш және рухани мұра ретінде
Қазақстан аумағында және ... ... ... ... мен ... ... ролі евразиялық өркениеттің қосылуында
жалпыға танылған.
Осы халықтардың рухани мәдениеті мен синкретикалық өнерінің
ерекшелігін Жібек жол трассасында орналасқан әр алуан материалдық мәдени
ескерткіштер, ... ... ... қола ... ... ... үйсін дәуіріндегі обалар кешендері, қола дәуірінен кешкі ортағасырға
дейінгі археологиялық және ... ... ... құру жүйесі туралы олармен шығарылған ойлар алғашқы рет
зороастристік абыздықпен, кешірек манхейстік және неосториандық
институттарымен заңдастырылған, сонымен ... ... ... ... Орта және Таяу ... ... және Қытай мемлекеттеріне
таратылған ең көне қасиетті жазулардың негізіне жатты.
Осы дүниетанушылық концепцияларда көшпелі қоғамның барлық ... ... ... құрылғының иерархиясы, әскери сапқа түзудің
тәртібі, жабдықтау жүйелер, ішкі тайпалық қарым-қатынас, құрылым және пәтер-
үй жасау, діни ... ... ... және киімдер, мейрамдардың
құрылғысы және жерлеу салттары.
Жетісудың шығыс бөлігінде қажылық орталығы және көшпенділер аялдамасы
болып табылатын, ежелгі дәуірдің ең маңызды ... Ешкі ... ... ... ... ... (б.з.д. ІІІ–VIIIғғ.) Тамғалы
ғибатхананың пероглифтері, Іле өзеннің бойындағы (б.з.д. ІІІ–VІІ ғғ)
Бесшатыр діни жерлеу ... ... ... ... ... Боралдай
обалар кешендері, Есік, Түрген, Жалаулы, Теңлік (б.з.д.V–ІІІғғ.), ғұн-үйсін
мекендері және Алматы қаласы, ... ... ... ... Құмұршы
шатқалындағы ғибатханасы жатады.
Буддистік және христиандық ескерткіштерінен (б.з.д. ІV–VІІІғғ.) Іле
өзеніндегі ... ... ... ... ... Раймбек ауданы,
Сүмбе поселкесінің жанындағы будда сопыханасы, (б.з.д. ІХ–ХІІІғғ.) Лепсі
несториандық мекендері және ХІХ-ХХ ғғ. православиелік шіркеулер назарға
ұсынылады.
Жетісудың Шығыс бөлігінде көшпелі ... ең ... діни ... (б.з.д. І– ІІмың жж.) Қарасай петроглифтері және ғибадатханасы,
(б.з.д. ІІ–Vғғ) Жетітөбе және Берікқара обалардың құрылысы, (б.з.д.
VІ–ХІІғғ) Тараз қаласындағы маздеиттік-зороастристік ... ... ... және оның ... Жамұқат қалашығы. Уақыт өте осы аумақты VІІІ
ғ. ортасында арабтармен жаулап алуы кезінде христиандық, зороастристік және
басқа тілдік діни ... ... ... ... ... ошақтары обалар
кешендері, қорымдар және кесенелер болды. Осы орталықтар ислам дәуірінде
болған, ... ... ... ... ... дәстүрлерін жалғастырған.
Оның үстіне, қарахандық әулеті басқару уақытында мешіт емес, кесенелер
салған. Айша-бибі, ... ... және ... ... ... осы ... ... қажылық орны болып табылады. Соборлық және кварталдық
мешіттерге негізінен қала ... ... Осы ... ең ерте
мұсылмандық құрылыс (б.з.д. VІІІ–ХІІ ғғ) қарлұқ билеушісі Ақыртастың
ауласындағы және ... ... ... ... ... ... –ХІІ ғғ. Араб дінін таратушыларымен пайдаланылған керуен сарайлардың
қатары болып табылады.
Тараз қаласының аумағында бұрынғы кварталдық мешіттер – Әбдіқадір,
Наметбай, ... хан және ... ... – Қарақожа, Әбдулла Ишана (б.з.д.
ХVІ–ХХ ғғ).
Оңтүстік Қазақстан аумағында Жетісу сияқты, алғашқы ... ... және ... ... ... ... Б.з.д. І–ІVғғ. Арал мен
Қаратау алқаптарындағы белсенді урбанизацияға және Орта Азия ... ... ... ... осы ... халықтың бір
бөлігі көшпелі өмір тәртібін және мәдениеттік дәстүрін ХХ ... ... ... және ... ... ... ортағасырға дейін әр түрлі
ескерткіштер сақталған, оның ішінде Орта Азия территориясында болған идеялы-
маңызды негіздегі этномәдениеттік үрдістер және миграциялық жолдар,
дәуірлер ... ... ... ... ... сахнасының
сюжеті және аяқ-қолдары спираль бойынша бұралған, адамдар мен жануарлар
бейнеленген Арпаүзен, Қойбағар, Қошқар ата, Сүйіндік сай, Кісән, Майдан тау
және Ақсу ... ... ... ... басқа киелі жануарлар
және белгілер – елік, құс, солярлы, крест және спирал тәрізді
композициялар, дөңгелектер бар, сондай-ақ Тамғалы, Ешкі ... ... ... ... ... ... синкретикалық бейнелер
табиғаттың жандануы және ата-бабалар жандарының күш-қуат беретін үрдістерде
қатысуы анықталған. Осы көріністермен байланысты Түркістан ауданындағы Бөрі
жары Шаға молашылардың зороастристік науыстары, ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ (б.з.д. IІІ-
VIІғғ.) ең ежелгі Ұйғарақ діни жерлеу кешені және ... I мың ... ... ... ... ... ... мен көріністері
даму кезеңдерін сипатайды.
Ерте кездегі буддистік және христиандық ескерткіштер ... араб ... ... бойынша жеке діни заттардың табылуы,
мысалы, Төрткөл және Сайрамнан ... ... ... бар ... Сайрамдағы жер асты крес тәрізді құрылыстар буддистік деп
болжайды, олар осы діни қоғамның және тобының бар екендігін көрсетеді.
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... өңірімен салыстырғанда ең мәнді көрсетілген. ІХ–Х ғғ. алғашқы ислам
діні Мауераннахрмен – Газгирд, Тұрбат, Исфиджаб – байланыс аймағында
орналасқан Оңтүстік Қазақстан қалалары мен ... ... ... ... ... және ... бағыттарға таралды. Ортағасыр
деректерде Сырдария өңіріндегі қалалар – Сұбаникет, Отырар, Шавгар, Яссы,
Сауран, Сығанақ және оңтүстік – ... ... ... ... және Тамдаж
мұсылмандардікі болып есептелген. Қарахандық дәуірімен қала салу мәдениеті
және көріктендіруді көтерумен ғана ... ... ... ... ...... ... сарай, рабаттар және кесенелер – салумен
байланысты болды. Х–ХІІ ғғ. мұсылмандық сәулет ... ең ... Жұма ... және Сайрамдағы мұсылман уағыздаушыларының
кесенелері мен мұнаралары, Тұрбаттағы Ысмаил ата, және ... ата ... ... жанындағы Арыстанбаб кесене-мешіт, Фогилевтегі Биглярбек
рибат, Абаржаж және Тамдаж керуен сарайы, Темір заманынның тамаша құрылысы
Отырар ... ... ... және ... қаласындағы Ахмет Яссауи
қанағы. Түрік көшпелі және қала халқының ортасында ең ... ... ... ... ... ... исламның суфиялық шерік қатушылық
ағымның уағыздаушылары болды.
ХІ –ХІІ ғғ. шекарада Яссы қаласында яссавиттердің ... ... Әмір ... ... шейх ... Яссауи моласының үстінен орасан
күрделі қанақтың пайда болуы осы шағын қаланы ХVI–XVII ғғ. ... ... ... ... ... ... ... Құмшық ата, Хильвет, суфиев-гары жерасты салттар ғимараты,
Ахмет Яссауи қанағы және ... ... ... бар ... ... осы
күнге дейін қажылықтың объектілері болып табылады. Түркістан қаласындағы
осы ескерттерін және барлық тарихи ұйытқысын сақтау ... ең ... ... тарихи ортасын үлкен сеніммен жандандыруға мүмкіндік
береді.
3 БӨЛІМ. Қазіргі Ұлы Жібек жолы
Ұлы Жібек жолындағы туризм әлемдік экономикада басты рольдердің
біреуін ойнайды. ... ... ... ... ... ол ... ... өнімнің оныншы бөлігін, 11% жоғары халықаралық
инвестицияларын, әлемдік өндірісте әрбір 9-шы жұмыс орнын ... ... ... ... ... ... қызметі сегменттерінің
серпінді дамитын және ең ірі жоғарғы табыстылардың бірі ... ... жылы ... ... ... әлемдік экспорт табысынан 10
пайызын, қызмет секторының экспортынан 37 ... ... ... ... мұнай, мұнай өнімдері және автомобильдер экспорттарынан түскен
табысынан кейінгі тұрақты үшінші орынды алады. Туризмнің өсуі ... ... ... ... болу ... ... ... өйткені
әлемдік туристік нарығының дәстүрлі аймағы үзілістік сыйымдылығының шегіне
практикалық түрде әлдеқашан жеткен. Сол себептен, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бар. [9, 309]
Қазіргі туризм еңбекшілерге жыл сайын ақы төленетін ... ... ... болды, сонымен бірге ол адамның демалысқа және бос
уақытқа негізгі құқығын ... ... ... Ол ... мен халықтар
арсындағы өзара түсінушілігінің, жеке адамның дамуының факторы болды.
Туризм бойынша мамандандырылған ... ... БӘҰ ... ... ... ... даму ... сәйкес туризм
мемлекеттің әлеуметтік, мәдениеттік және экономикалық өміріне тікелей ықпал
ететін қызмет ретінде түсіндіріледі.
Қазіргі туризм – бұл төмендеуді ... ... ... ... ... ... бір шетел саяхатшысы беретін
эквиваленттік тақырыптарды, орташа табысты алу үшін шамамен 9 ... ... ... 15 ... ... ... 2 ... жоғарғы сортты ұнды
әлемдік нарыққа шығару керек. Оның үстіне шикізаттарды сату елдің энергия
тасушыларын әлсіретеді, ал туристік индустрия жаңғырмалы қорларда жұмыс
істейді. ... ... ... ... 100 мың туристтер орташа
екі сағат қаланы аралауға 350 мың доллардан аз емес жұмсайды, ... ... ... 17,5 ... ... Сонымен, шикізат сату – бұл
экономикалық тұйықтама, ал туризм дамуы – ... ... ... ... ... үш жағымды әсерін тигізеді:
1. Шетел валютасының ағымын қамтамасыз етеді және төлеу балансы және
біріккен экспорт сияқты осындай ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. БӘҰ және Саяхат және
туризмнің бүкіләлемдік кеңесінің бағалары бойынша туризм
индустриясында құрылған әрбір жұмыс орынына басқа салаларда пайда
болған 5-тен 9-ға дейін ... ... ... ... ... дамытуға ықпал етеді.
Ішкі туристік нарық туристік жоспарда дамыған елдерде туризмнен
түскен жалпы табыстарынан 30-дан 50 пайызға дейін әкеледі. Осы ... ... ... бар. [10, 95]
Үлкен экономикалық потенциал мектеп оқушылары, жастар, зейнеткерлер,
мүгедектер, еңбек және соғыс ардагерлері және ... ... ... ... ... ... тыс қайнарлардан
қаржыландырылатын әлеуметтік туризмді дамытуды ұсынады. Оларға ... және ... емес ... ... ... ұйымдар мен
қорлар демалысқа құқығын пайдалану кезінде халықтың ең аз ... ... ... ... көрсетеді. Оның үстіне жиһангерлік
индустриясы және әлемдегі демалыстың басқа түрлері қызметін тұтынушылардың
көптеген тобын құра отырып, ... және ... ... ... ... нарығын ұлғайтатын бөлігі болып табылатын балалары бар
жанұя көп қонақ үйге, көліктік ... және ... ... ... ... ... Сол ... туристік ресурстардың қол жетерлігі
туризм дамуында ең маңызды фактор болып табылады. Туристік ресурстар мен
қызметтерге қол жеткізу мүмкіншілігін ұлғайту ... ... ... еді, ... ... ... көптеген туроператорлары осы қатынаста
шара қолдану маңыздылығын әлі түсінбеді. Сондықтан ... ... ... ... қол ... ... етуге әрекеттесу стратегиясын
өндіру, туризм индустриясындағы қызметкерлерді арнайы ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік-
экономикалық дамуда туризм маңыздылығы туралы қоғам ақпараттылығын
жоғарылату қажет.
Мемлекеттік және ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асыратын кішірек бизнесті кәсіпорындарды қолдау
тәжірибесін ... ... ... ... ... алғанда меценаттық
және демеушілік және қайырымдылық мадақталу тиісті.
3.1 ХХІ-ғасыр ұрпақтары үшін Ұлы Жібек жолының мәні
ХХІ ғасыдағы ең ... ... ... ... ... ... халықаралық бағдарлама өзінің тарихи және жалпы адамдық масштабымен
ерекше орын ... және кіру ... ... үшін ... ... ... дәрежеде және оның түрлерінің барлық әр алуандығында
(танымдылық, іскерлік, спорттық, сауықтыру, экзотикалық және т.б.) туризм
және қажылық индустриясын ... ... ... ... 1500 ... ... даярлау және мерекелеу
нәтижесінде Оңтүстік Қазақстан облысында Түркістан энтомәдениеттік ареалы
туристік және ... ... ... ... Ол ... ... ... қолданып жатыр.
«Спутник – Шымкент» туристік компаниясы мектеп оқушыларына Сырдария
және Арыс өзендерінің жағасындағы қазақ үйде ... ... 14 ... ... ... Демалыспен қатар, туристтерге қазақ тілін
оқытуды жоспарлайды. Отырар қалашығы, Шымкент, Түркістан, Сайрам қалаларына
сапарлар, қазақ халқының ұлттық тұрмысы және дәстүрлерімен танысу ... ... [11, ... ... компания қазақ ауылындағы қазақ үй кешенінде
қонағасымен 17 керуен маршруттарын істе шығарды. Отырар қалашығы мен
Түркістан қаласының арасы ұзақтығы 35 км ... ... ... ... ... ұлттық киімдерін және әскери сауыттарын киіп,
түйелерде және аттарда саяхат жасайды.
Туризм және спорт Қазақстан ... ... ... ... ... ... қоғамдық бірлестігінің ықыласы
бойынша 1500 жылдық мерейтойына арналған ұзақтығы 1080 км, Талдықорған –
Алматы – Тараз – ...... ... ... Жібек жолы Қазақстан
учаскесінің әуедегі дәлізі бойынша қазақстандық ... және ... ... «Аэрос» фирмаларының делтапландарында
«Ұлы Жібек жолымен ХХІ ғасырда» ұшып өту болды.
Осындай ұшып өту қазақстандық ... ... ... және ... ... ... ... даярлығын көрсетті.
Мемлекеттік бағдарламаны және ЮНЕСКО бағдарламасын іске асыру
мақсатында 2001-2002 жылда Пекин – Түркістан – ... ... ... ... жолы әуедегі дәлізбен 1-ші халықаралық ұшып өтуді жүргізу жоспарланды
және ойдағыдай нәтижесін көрсетті. Қазақстан ықыласымен болған осындай
халықаралық авиаұшу елге ... ... және тек ... ғана емес әлемде
Жібек жолы Қазақстан учаскесіне деген жаңғырығын және қызығушылығын
тудырды. Сонымен ... оны ... ... ... авиакомпанияларға
және дельтапандар иелеріне аз уақыттың ішінде елдің көрікті орындарымен
танысуға, яғни қызықты саяхаттауға ... ... ең ... ... дамытуға арналған алғы шарттарды жасайды.
Ұлы Жібек жолы қазақстан учаскесі бойынша шетел туристтеріне арналған
сапарларды ұймдастыратын «Жібек жолы – ... ... ... ... ... ЖШС, яғни ... ... ұйымның мүшелері Жібек жолы
бойынша 25 туристік маршруттарды іс әрекетке қосты. Алматы ... ... ... 9 ... және жаяу ... Қара ... Марқакөл көлдерінің жағасын бойлай созылып жатқан
және «Рахмандық кілттер» санаториясымен аяқталатын Шығыс ... ... ... ... ... ... ... және танымдылық турлар Қарағанды облысының солтүстік
учаскелері бойынша Қарқаралы, Жезқазған–Жезді, Жезқазған–Ұлытау– Жезқазған;
танымдылық – ... ... ... ... ... балық аулау және су
астындағы аң аулау; Орталық Қазақстан аймағында бұлдырықтар, құрықтар,
үйректер, қазылар, қасқырлар, түлкілер және басқа аң-құстарды аулау
турларын ... ... ... ... бір ... ... біріншіден Алматы, Астана, Атырау қалалары. Геосаясаттық жағдай және
табиғи-шикізат ресурстары ... ... ... және ... ... ... ... бизнес-туристтердің санын арттыруына
сүйенуге рұқсат етеді. Жоғарыда көрсетілген орталықтардың инфрақұрылымы
негізінде халықаралық стандартқа сәйкес келеді. Алматы республика үшін
стратегиялық (әуе, автомобиль, темір жол) ... ... ... және ... тап осы қала ... ... Қала ғимараттар және қонақ үйлердің
әртүрлі форумдарын жүргізу үшін ыңғайлы, сондай-ақ онда демалысқа және ойын-
сауықтарға барлық қажеттіліктері бар, оның ... ... 500 км ... территорияда тамаша үзілістік аймақ орналасқан. Сол сияқты Астана
қаласы да стратегиялық аймақ болып келе ... ... ... және
инфрақұрылымы бар біздің мемлекетіміздің жас астанасы ретінде қалаға деген
жаппай өсетін қызығушылық халықаралық және ішкі туризм қаласында шапшаң
дамуға қызмет етеді.
3.2 ... ... арғы ... ... ... ... экономиканың дамуына ықпал етуге, жергілікті
халықты жұмыспен қамтамасыз етуге және діни дәстүрлерді ... ... ... ... дамуына көп көңіл бөлініп жатыр.
Сонымен, Алматы облысында «Ата кәсіп» бағдарламасы қабылданды. Оның
негізгі мақсаты шебер халықтық кәсіпті дамыту, ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауданындағы Ақши
ауылында сувенирлік өнімді дайындау және халықтық кәсіпті дамыту бойынша
мектеп және шеберхана ұйымдастырылған. Қарасай ... ... ... қалашығы жұмыс істейді. Көптеген аудан маңында сувенирлерді ... ... ... ... ... ... және дамытумен
шұғылданатын кәсіпкерлердің қатары әрекет етеді. Байзақ ауданы, Сарыкемер
ауылындағы «Асыл мұра» ЖШС базарлық өнімді, көшпелі тұрмыстың атрибуттары
мен жасауларын ... ... ... ... ... ... жеке ... Сатсенбаев сувенирлік бұйымдарды, музыкалық аспаптар, ағаштан және
теріден жасалған көшпелі тұрмыс атрибуттары мен жасауларын дайындайды.
Ақмола ... ... ... ... келген оралмандармен
сувенирлік өнімді шығару жөнделген.
Ұлттық компания тарихи-мәдени мұраның ғылыми-өндірістік орталығымен
олардың кейінгі өндірісіне және орындалуына арналған чиевилік ... ... ... ... ... және ... жылдың 19 бастап 25 маусымына дейін Алматы қаласында ең бірінші рет
«Әлем», «Достық», «Мәдениет» ұранымен «Жібек жолы 2000» халықаралық
фестивалі жүргізілді. Фестивальдің ...... ... ... ... ... Оңтүстік Кореядан, АҚШ-тан,
Канададан және ТМД-ның қатысушы-елдерінен өкілдері қатысты. Фестивальдің
жоспарында ... ... ... ... тобы ... ... ғылыми, іскерлік және медициналық семинарлар қатары
өткізілген еді. [12, 356]
Тұрақты дамудың қағидаларын айта отырып, мәдени мұраны сақтауға шара
қолдану ... ... ... маңыздылығы өте зор. Археологиялық
қазбалар мен тарихи ескерткіштер, біртұма сәулет өнері, өзгеше ырымдар,
музыка, өнер, қолөнер, ... ... ... ... ... жүйесі – бұның барлығы осы аймақтың мәдениеттін ... ... мұра ... қызықтырады. Туризмнің дамуын және осы саланы
басқаруына байланысты мәдени мұра ... ... және ... ... ... жоғалтылуы мүмкін. Бұл қатынаста, аймақтың мәдени-тарихи
потенциалын бағалай отырып, атақты француз тарихшы-археолог Кастаньенің
пікіріне ... ... Ол өз ... былай жазды: «Ертедегі Орта
Азияның оңтүстік жартысында сәнді және аса күрделі болғандықтан (Сарқандық
мешіт және т.б.) олар оның ... ... ... және ... асып ... ... сол ... өзінің ежелгілігі мен
сансыз көптілігі жағынан соңғы болып келетіндіктен үлкен ілтипатқа
біріншіге қарағанда ие болуы керек». [13, 196] Бұл толық ... ... ... Сол ... ... және ... ескерткіштердің күй-
жағдайы жұмсақ тілімен айтқанда «қанағаттандырарлықсыз», оның ішінде
Тамғалы атақты буддистік ғибадатханасы, Есік және ... ... ... қалашығы, Жаркент аралындағы ғимарат және басқалары. Осы жағдайда,
«Жібек жолы – Қазақстан» ҰК және ... ... ... ... ... ... ... маңызын төмендетпей, тарихи
ескерткіштерді қалпына келтіру және мұражайландыру үшін жауапкершіліктің
үлкен бөлігін орталық үкмет және ... ... алу ... және ... ... сақтау бойынша жұмыстың үлкен тәрбиелік
мәнін есепке алу өте маңызды. Мұны сезіну қандай қайғылы болса да, бірақ
бүгінгі ұрпақ мектеп ... ... арғы ... ... салынған
Бесшатыр бірегей кешені немесе ежелгі Жібек жолындағы керуен сарайлары және
Талкиіз тарихына қарағанда, Диснейленд қашан және ... ... ... ... ... ... ... болады дегенді анағұрлым
жақсырақ біледі.
Қорытындылай келгенде, «Қазақстан 2030» стратегиясына енгізілген
ұлттық идеяны іске асыру терең тарихи ... ... ұлт ... ... ғана ... Оған Жапония және Оңтүстік Корея елдері
үлгі бола алады, өйткені ... ... ... ... ... ... ... негізі болды.
3.3 Ұлы Жібек жолы ұрпақтар тарихындағы барлық халықтардың ... ... ... ... ... бағыт ретінде әлемде атақты
емес, бірақ, жүз жыл бойы Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... бола отырып, оның жері баяғыдан Қытай мен Европа
арасындағы ... ... ... ... ... ... Қазақстан
туристік фирмалары мен агенттіктердің халықаралық туристік көрмелерде,
жәрмеңкелерде және соның ішінде БТҰ желісі бойынша өткізілетін
конференцияларда, ... ... ... ... ... шараларды ұйымдастыруда қатысуы болу керек. Қазақстанды Евразия
қоғамдық және мәдени оқиғалардың орталығына айналдыруға ықпал ететін
конгрестік туризмді дамыту маңызды. [14, 78]
Туризмде ... ... Ұлы ... жолы ... БТҰ ... ... ... және жетілдіруде қатысу, шетел мемлекеттерімен
екіжақтылық және көпжақтылық келісім жасау арқылы жүзеге асырылады.
Елдің туристік имиджын қалыптастыруда республикамыздың да, шетелдің
де ... ... ... ... ... аса маңызды емес ролін
атқарады. Елдің туристік потенциалының жарнамасында ұлттық авиатасушы және
басқа көліктік кәсіпорындар әсершіл көмек көрсете алады.
Қазақстанның туристік имиджын ... ... ... ... ... ... шығу тәртібін, есепке алу біргелкі
компьютерленген жүйесінің әрекетін енгізумен ... және ... ... ... ... ... халық шарушылығының саласы ретінде сұраныс және ұсыныс
нарықтық категорияларға сәйкес келетін өнімді өндіреді. Осы қатынаста
Қазақстан азаматтарына арналған ішкі ... және ... ... ... ... шектеу керек.
Халықаралық туристік нарық бүгінгі күнде көп миллиардық айналыммен
және қырғын бәсекелестік күреспен өзін алып механизм ретінде көрсетеді.
Сондықтан да, бірінші ... ... ... ғана ... бар және талап етілетін туристік өнімді анытқтау болып
табылады. Қазақстан турөнімдері ең жақсы преспективті болуы қандай нарықтық
сегментте екендігі ... ... ... ұсынысын есепке алумен жүргізілген талдау негізінде және
тәжірибесіне қарай қазақстан турөнімдерін екі негізгі компоненттерге бөлуге
болады: Жібек жолындағы ... ... ... және ... және олармен
тығыз байланысты экоқызық оқиғалы туризм (орнитологиялық, треккинг,
альпинизм, аңшылық, балық аулау). Осы қатынаста, экоқызық ... ... ... бар ... жолы ... ... созылып жатқан аймақтарды
бөліп көрсетсек: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан,
Ақмола облыстары. Жібек жолы және ... ... ... ... туристтерінің негізгі ағымы көрсетілген барлық аймақтардың шегінде
тұрақты жылжуға көзделген: Қазақстан, Синь Цзян-Ұйғыр автономды аймақ
(ҚХР), ... ... ... [15, ... Қазақстандық турөнімдері нарықта кешенді ортаазиялық
турөнімдерінің құрамында ғана нәтижелі ұсынылуы мүмкін. ... ... ... Турөнімдердің институционалдік элементтері үкметаралық дәрежеде
келісілген болуы керек.
2. Қазақстандық турөнімдер бізге көршілес аймақтардың турөніміне (қалай
дегенімен баға/сапа арақатынасында) жол ... ... [16, ... ... ... ... сипаты оның маусымдық
сипаты болып табылады. Ол маусымсыз кезде туризмнің альтернативтік түрлерін
дамытуды және ... бір шара ... ... ... және ... халықаралық банкіне Талғар қалашығын
мұражайландыру және жаңғырту концепциясы және оның туристік-энтографиялық
кешені базасында құру ... ... ... өтімділігінің техникалық-
экономикалық есебі даярланды және қалыптастыратын ескерткіштің мәдени,
туристік және ... ... ... ... ... ... ... дамуының жобасы өңделген.
Онда Жетісудің шығыс территориясында Жібек жолының діни және табынушылық
орталықтары, көшпенділер өркениетінің мәдени және тарихи ескерткіштері,
ежелгі және ... ... мен ... ... ... ... ... сауда және миссионерлік маршруттар кестесі өңделген.
Қызылорда облысында Жібек жолы ... ... ... ... ескерткіштер енгізілген «Сыр елім» туристік
маршруты өңделген. «Саяхат» турфирмасының осы туристік ... ... ... ... ... АҚШ және ... ... ұйымдарының
өкілдерімен іскерлік байланыстар жөнге салына басталды, таяу және алыс
шетелдеріндегі 5 елінің ұйымдарымен маршрутқа келісім-шарт жасады.
Маршрутпен танысу мақсатында облысқа ... ... ... Греция және
Канаданың өкілдері келді. [17, 85-86]
2009–2010 жылдарға арналған туристік ... ... ... ... Бұл бағдарлама Хези Израили доктор, профессордың,
Туризмнің халықаралық ассоциацияның мүшелерінің және халықаралық туризмді
жоспарлау бойынша изриальдік компаниясының бастығы Илан Бен ... ... ... ... белгіленген стратегияны жүзеге асыруы
ақырында, облысқа жылына 450-ге ... ... ... аударады.
Қорытынды
Бүгінгі таңда меймандостық индустриясы (туризмді қоса, жеке және
мейманханалық бизнес) әлемдік экономиканың басқа салаларына қарағанда
серпінді ... келе ... ... ... ... 2020 ... ... әлемдегі ең ірі бизнес болады. Осыған сәйкес, ол жұмыс орын
санының өсуіне және осы ... ... жету ... ... ... ... сияқты қалалары туризм арқасында өмір сүреді
және гулденеді деп статистика бекітеді. «Оның ... ... ... жеке ... ғана ... ... ... де күреседі.
Бүкіләлемдік туристтік ұйымының мәліметі бойынша (1993 жылы ... ... ... болды) елдің үлесі, экспорттың жетекші мақаласының бестігіне
кіретін туризм ... ... 83%-ға ... Сол ... ... ... негізгі қайнар көзі болып табылады. Сөйтіп, бір шетелдік
туристтен түскен табысы 9 тонна тас көмірге, ... 15 ... ... ... 2 ... ... ... ұнға сәйкес келеді. Бір туристтің ақшасына 5-
тен 9-ға дейін ... ... ... болады.
Мұның бәрі, туризм Қазақстан экономикасының табысты саласы бола алады
және болу керек дегенді айғақтайды. Сонымен ... ... ... үшін ... ... бай ... ... ие. Олар:
өзінің әсемдігімен таң қалдыратын ландшафттар, таудың мінсіз шыңы, ... ... тік ... ... бірегей түрлері және құстардың әртүрлі
әлемі. Елімізде 27 мың ежелгі ескерткіштер бар. Оның көбісі Ұлы Жібек
жолында орналасқан.
Олар: Түркістан қаласындағы Қожа ... ... ... мен ... қаласы маңындағы сақ қорғанында табылған бірегей «Алтын ... ... ... ... және ... Ұлы ... жолы ... территориясы бойынша Орталық Азия мемлекетіне барғысы келген
потенциалды туристті Қазақстанға деген сергек қызығушылық ... ... жыл бойы Ұлы ... жолы учаскесінде болған көптеген тарихи
оқиғалардың куәгерлері болған Қазақстан жері баяғыдан ... мен ... ... ... ... ... Азия аймағында туризмнің
ерекшелігі бар.
Жібек жолы және қызық оқиғалы туризмдердің сегментінде ... ... ... ... ... ... шегінде тұрақты
жылжуға көзделген: Қазақстан, Синь Цзян-Ұйғыр автономды аймақ (ҚХР),
Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан. ... ... ... нарықта
кешенді ортаазиялық турөнімдерінің құрамында ғана нәтижелі ұсынылуы мүмкін.
БТҰ ұсынысын есепке алумен және тәжірибесіне қарай қазақстандық
турөнімдерін екі ... ... ... ... ... ... туризм (қажылық және дәстүрлі) және олармен тығыз байланысты
экоқызық оқиғалы туризм (сафари, рафтинг, орнитологиялық, треккинг,
альпинизм, аңшылық, балық аулау). Экоқызық оқиғалы ... ... бар ... жолы ... ... ... ... аймақтарды бөліп
көрсетсек: Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола
облыстары. Қазір барлық республиканың аймақтарына, бейнелі ... ... ... ... үйге ... ... ... қамтуды
және басқа тіршілік дәрежесінің көрсеткіштерін қалай қамтамасыз етуге
болады деген өзекті ... тұр. ... ... мәселелердің
перспективті шешімінің бірі қоршаған ортаға зиян келтірмейтін және табиғи
мен мәдени ресурстарды сақтауға негізделген шарттарда туризмді дамыту.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тараз қаласының физика-географиялық орналасуы67 бет
Құстардың табиғатта және шаруашылықтағы ролі4 бет
Қазақстан Республикасы аумағындағы ішкі туризмді дамыту84 бет
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«атакент» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу37 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
«Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы ойын технологиясының түрі – ұсақ моториканың маңызы».9 бет
«Саяхат» туристік компания қызметінің деректер қорын жобалау31 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
«әуезов атындағы орындар» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь