Ыбырай Алтынсарин публицист жазушы

Кіріспе
Ыбырай Алтынсарин публицист жазушы
"Үміт еткен көзімнің нұры . балам"
"Қазақ хрестоматиясы"
Ел ішіндегі теңсіздік туралы
Пайдаланған әдебиеттер:
Ыбырай (Ибраһйм) (2.11.1841, қазіргі Қостанай обл. Қостанай ауд. - 30.7.1889, Қостанай) -ағартушы, педагог, жазушы, этнограф, фольклоршы, қоғам қайраткері. Ыбырайдың өз өкесі (Алтынсары) ерте кайтыс болғандықтан, ол атасы Балгожа бидің тәрбиесінде өскен. Балғожа бк немересін 1850 ж. Орынбор шекара комиссиясының осы калада казақ балалары үшін ашқан жетіжылдық мектебіне оқуға береді. Ресей үкіметінің көз-дегені осывдай мектептер арқылы жергілікті өкімш. орын-дарға казакгың өз ішінен кызметкерлер әзірлеу еді. Мектеп оқушыдары отаршылдық саясат рухында тәрбиеленуге тиісті болды. Бірак жасынан зерек А. бұл мектептің оқу жүйесі шеңберінде калмай, дүние жүзі әдебиеті мен орыс әдебиеті классиктерінің шы-ғармаларын өздігінен оқып. нәр алды. Мектепті бітіргеннен кейін, 1857 — 59 ж. аралығында Алтынсарин атасы Балғожа бидің хатшысы болды. Кейін Орынбор обл. басқармасына кіші тілмаштык кызметіне ауысады. 1860 ж. Алтынсаринге обл. баскарма Орынбор бекінісінде (Торғайда) казак балалары үшін бастауыш мектеп ашуды тапсырады, сонымен бірге оны осы мектепке орыс тілінің мүғалімі етіп белгіледі. Осыдан былай Алтынсаринның ағартушылық - педагогикалық қызметі басталады. Шалғай түпкірде мектеп ашу жүмысының қиыншылықтарына қарамастан, ағартушылық идеяларымен қанағттанған Алтынсарин көздеген мақсатын орындауға құлшына кірісті. Ауыл – ауыды аралап, халықка кәсіптік білімнің маңызы мен мақсатын түсіндірді. Алтынсаринның талабы мен қадамын халық қуаттады. Халықтан жиналған қаражатқа мектеп үйін салуды қолға алды. Мектеп 1864 ж. 8 қантарда ашыдды. Осыған байланысты үлкен той болып, сол күні мектепке 14 бала жазылды. Мектеп жанынан интернат ашылды. Алтынсарин дүние жүзі педагогикалық классиктерінің гуманистік идеяларын басшылыққа алып, оларды қазақ даласында оку ағарту практикасына еңгізген түңғыш педагог болды (1860 —79 ж. арасында ) Алтынсарин мүғалімдік, ағартушьшық қызметінен қатар аратірлік басқа да қызметтер атқарды: 1868 - 74 ж. Орынбор генерал – губернаторының арнайы тапсыруы бойынша төрт рет Торғайдың уездік судьясы, 1876 — 79 ж. А. Торғай уездік бастығының аға жәрдемшісі болды. Институт – мектептер ашуды қолға алды. Кейін Елек, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездеріне бірден екі кластық орыс – қазақ мектептерін ашты, оларды бәрінде де кітапханалар ұйымдастыруға зор жөн көрді. Осыдан кейін болыстық бастауыш мектептер ашу ісін қолға алды. Бұл үшін ол "Болысть қазақ мектептері туралы зписка" жазды. Мұнда ол тек қазақ даласының ғана емес Ресейдің жартылай көшпелі аймақтарының өмір тіршілігіне бейім, жазда көшіп жүретін, қыста бір жерде орнықты отыратын мектептің жаңа түрін ұсынып, халық ағар жүйесіне елеулі үлес қосты. Болыстың ұсынысы бойынша 1888 ж. 10 сәуірде Орскіде бастауыш мектер үшін қазақша тарынан оқытушылар дайарлайтын мүғалімдер мектебі ашылды. Оған Торғай, Ырғыз қ-ларындағы орыс-кырғыз учильищелерді жақсы бітірген жастар алынды.
Щ ы ғ .: Начачьное руководство к обучению киргизов русскому язы-ку, Оренб., 1879; Мәктубат, Кдзан, 1896,1899; Киргазская хрестоматия, Оренбург, 1879, 1906; Қазақ хрес-томатиясы, Орынб., 1906; Өлендер жинаш, А., 1935; Тавд. шығ., 3 том-дык„ А., 1943, 1953; Избр. произв, А.-А., 1957; Собр. соч. в 3-х тт. т. 1 - 3, А.-А, 1975, 1978. Әңгшелер, А, 1980.
Әдеб.: Тажибаев Т., Развитие просвещения и педагогической мысли в Казахстане во второй по-ловине XIX века, А.-А., 1958; Дербісәлин Ә.Ы., Ыбырай
Алтынсарин. Өмірі мен кызметі ту-ралы, А, 1965.
М. Жармүхаметүлы, Б. Айтмамбетова
        
        Жоспар
Кіріспе
Ыбырай Алтынсарин публицист жазушы
"Үміт еткен көзімнің нұры - балам"
"Қазақ хрестоматиясы"
Ел ішіндегі ... ... ... ... ... ... Қостанай обл. Қостанай ауд. -
30.7.1889, ... ... ... ... ... ... ... Ыбырайдың өз өкесі (Алтынсары) ерте кайтыс болғандықтан,
ол атасы Балгожа бидің тәрбиесінде өскен. Балғожа бк ... 1850 ... ... ... осы ... ... ... үшін ашқан
жетіжылдық мектебіне ... ... ... ... ... ... ... жергілікті өкімш. орын-дарға казакгың өз ... ... еді. ... ... ... ... рухында
тәрбиеленуге тиісті болды. Бірак жасынан зерек А. бұл мектептің оқу ... ... ... жүзі ... мен орыс ... классиктерінің шы-
ғармаларын өздігінен оқып. нәр алды. Мектепті бітіргеннен кейін, 1857 — 59
ж. аралығында Алтынсарин атасы ... ... ... ... ... ... басқармасына кіші тілмаштык кызметіне ауысады. 1860 ж. Алтынсаринге
обл. баскарма Орынбор бекінісінде (Торғайда) казак ... үшін ... ... ... ... ... оны осы мектепке орыс тілінің
мүғалімі етіп ... ... ... ... ... ... ... басталады. Шалғай түпкірде мектеп ашу жүмысының
қиыншылықтарына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... кірісті. Ауыл – ауыды
аралап, халықка кәсіптік ... ... мен ... түсіндірді.
Алтынсаринның талабы мен қадамын халық ... ... ... мектеп үйін салуды қолға алды. Мектеп 1864 ж. 8 ... ... ... ... той болып, сол күні мектепке 14 бала
жазылды. Мектеп жанынан ... ... ... ... жүзі
педагогикалық классиктерінің гуманистік идеяларын басшылыққа алып, оларды
қазақ даласында оку ... ... ... ... ... ... ... ж. арасында ) Алтынсарин мүғалімдік, ... ... ... ... да ... атқарды: 1868 - 74 ж. Орынбор генерал –
губернаторының арнайы тапсыруы ... төрт рет ... ... ... — 79 ж. А. ... ... бастығының аға жәрдемшісі болды. Институт –
мектептер ашуды ... ... ... ... ... ... ... уездеріне
бірден екі кластық орыс – қазақ ... ... ... ... ... ... зор жөн көрді. Осыдан кейін болыстық бастауыш
мектептер ашу ісін қолға ... Бұл үшін ол ... ... ... ... ... Мұнда ол тек қазақ даласының ғана емес ... ... ... өмір ... ... ... көшіп жүретін, қыста бір
жерде орнықты отыратын мектептің жаңа түрін ұсынып, ... ағар ... үлес ... ... ... ... 1888 ж. 10 ... Орскіде
бастауыш мектер үшін қазақша тарынан оқытушылар дайарлайтын ... ... Оған ... ... ... ... ... бітірген жастар алынды. Алтынсарин қазақ жастары ... ... ... ... ... ісіне ерекше мән беріп,
қолөнер, а. ш. ... ... көп күш ... ... ... ... ... болар алдында Қостанайда ашылғалы отырған
а.ш училещесіне өзінің иелігіндегі жерін беретіні туралы өсиет ... ... ... ... үшін ... ... бар ... Мұның өзі қазак халқының тарихындағы маңызды оқиға болды. Ол ... ... ... барлық уездерінде кыздар ... ... ... ... ол ... ... соң, екі жыл өткеннен
кейін. Торғайда (1891), Қостанайда (1893), ... (1895), ... ... ... бар ... ... ашылды. Алтынсарин орыс
– казақ мектептері үшін ... оқу ... ... ... деп ... ... жаңа бағытта кұрды, окуға деген баланың ынтасы ... ... ... ... ана ... ... Мектеп
окуында, әсіресе, ана тілін үйретуде К.Д. Ушинскийдің ... ... ... ...... ... оқу - ... құралдар
жазды. Ол орыс – қазақ ... ... ... ... ... ... және оку ... Д.И.Тихомировтың "Грамматиканың
қарапайым қурсын" оку құралы ретінде ұсынды. ... ... ... жазылатын оку кітаптары өзінің идеялық мазмұны ... ... ... ана ... және халық даналығының бай
қазынасына негізделуге тиіс ... 1879 ж. оның ... ... ... және дидактик. оқу мәселесі жөнінде "Қазақтарға орыс ... ... ... ... ... Бұл екі ... ... балаларын
кириллица негізінде оқытуға арналған тұңғыш оқу құралдары болды. Алтынсарин
өз мақалаларында жерді пайдалану, қазақтардын ... ... ... ... Ресей империясының қазақдаласын отарлау, казақ
еңбекшілерінің шұрайлы жерлерін мемллекет қорына тартып алу ... ... 1880 ж. ... ... ... өз ... білдірді.
Алтынсарин жаңа дөуірдегі қазак әдебиетінің қалыптасуына үлкен үлес қосты.
Ол қазақ жастарын, ең ... оқу, өнер – ... ... ... ... балалар, Шамнан шырақ жағылар. Тілегенің алдыңнан,
Іздемей-ак табылар"). ... оқу – ... тек ... ... мән берді. Бұған инемен құдық казғандай ыждаһаттылық, талап
пен сабырлылық қажет ... ... Ал ... надандарды ақын аз ғана
сөзбен сынап, олардың ақ – ... ... ... екенін айтады
("Оқымаған жүреді, Қараңғыны қармалап. ... ... — Еш ... Оку, ... ... қандай, ол неге керек ... ... оның өмір ... ... үшін ... ... талдап көрсетеді ("Ата-
енең қартайса, Тіреу болар бұл оку. Қартайғанда мал тайса, Сүйеу болар бұл
оқу"). ... өнер – ... ... ... ... ... бар жүрттар" деген өлеңінде өз жалғасын тапқан. Ол ... ... ... ... олар сол ... нені ... отыр,
ертеңгі өмірдің талап-тілектері не деген секілді күрделі мөселелерді жастар
алдына көлденең тарту арқылы оларға ой тастап, өнер-білімді ... ... ... ... ... Мал ... ... От пен суға тусірді.
Отынсыз тамақ пісірді, Сусыздан сусын ішірді"). Табиғат ... ... ... ... ... лирик. өлендерінен басталады. Ақын
өзінің "Жаз", "Өзен" атты өлеңдерінде жыл ... ... ... ол Жаңа жыл басы — ... ... ... ... бір
сәнді кезеңін алып, оны малдың төлдеуі, актың ... ... ... ... ... ... ... қатар алып суреттейді. Күн мен
Жердін мейірім – шапағатын ата – ана кейпінде, ал кызыл – ... ... ... ... ... Осы ... пен адам өмірін ... ... ... ... поэзиясына әкелген жаңалығы болып
табылады. Алтынсариннің төл әңгімелері қысқа да ... ... ... ... ... ... орай оның "Қыпшақ Сейіткүл", "Киіз үй ... үй" ... ... тілге тиек етуге болады. Бүлармен үндес
"Аурудан аяған ... ... ... мен ... "Бай мен ... ... бүлақ", т.б. әңгімелері - әсерлі де көркем ... ... Л. ... И. ... И. ... шығармаларын казақ тіліне
тәржімалап, қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... 1989 ж. 22 желтоқсандағы каулысымен Алтынсариннің
туғанына 150 жыл толуына орай ... ... ... ... ғыл., ... пед. ... жарық көрді. Арқалық ауданыда
Алтынсарин ... ... ... ... Ыбырай кыстауы жанында, мүрдесі
қойылған жерде, Алтынсаринге ... ... ... ... ... ... ауылдар, жоғары оқу орындары, шың, т.б. бар.
Ыбырай Алтынсарин
АЛТЫНСАРИН - Қостанай обл-ның Қамысты ауданындағы ауыл. ... ... ... ... ... ... үстіртінің солтүстік –
батысында құрғақ дала ... ... ...... ...... қарай 60 км жерде орналасқан. Түрғындарының
саны 0,8 ... адам (1997). ... ... ... мен ... шаруашылық
орталыш. Ол Лисаковск қ. ар-қылы аудан орт. мен Тобыл т.ж. ... ... ... ... Орта ... бар. Ауылға қазақтың тұңғыш ағартушысы
Ы. Алтынсариннің есімі берілген. АЛТЫНСАРИН АУДАНЫ -Қостанай ... ... Жер аум. 6,4 км2. ... 24,9 мың адам (1997). Орт. ... а. А. а. жері ... ... обл-ның солт. және орт. ... ... ... Тобыл, Обаған өз-дерінің суай-рығында орналасқан.
Жері жазық, теңіз деңгейінен 150 — 200 м биіктікте. ... ... ... ... ... ... аса ... Қысы суық, жазы
қоңыржай, ыстық. Қаңтар-дағы орташа темп-ра -17 — 18°С, кей жылдары -40°С-
тан төмен, шілдеде 21 — 22°С, кей ... ... ... ... ... жылдық орташа мөлш. 250 — 300 мм ... Су ... ... ... орта ... оңт.-шығысын-да Қүсмүрын к-нің ... жөне ... ... ... түрады. Ірі-лері: Талы,
Байжарық, Үзын-көл, т.б. Топырағы түтастай кара – ... және сары – ... ... ... әр ... шөп ... Ауданның солт.-батысын Арақарағай
ор-маны, солт.-шығысын Сарыкөл орман шаруашылыщ-на қарасты ... ... ... ... дү-ниесінен қасқыр, түлкі, қоян, орманда аздап бұлан
мен тиін; құстардан: бүркіт, кезқүйрық.
"Үміт еткен көзімнің нұры — ... ... ... нұры — ... ... ... хақ тағалам.
Атаң мұнда анаң мен есен-аман,
Сүйіл сөлем жазады бүгін ... ... деп ... ... ... ... өнер ... асырарсың,
Надан боп білмей қалсаң, "аһ" ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең, не етер едің?
Қолыңа қүрық алып ... ... екі ... ... не ... жетер едің?!
Бүл өлеңді Орынбор қаласында оқып жүрген жас Ыбырайга атасы Балқожа
жолдаған екен. Ол өз заманының ... ... бірі ... ... ... ... ... түсінген Балңожа 5 жасар Ыбырайды (ол
1841 жылдың 20 казанында қазіргі Қостанай облысы-ның ... ... ... Алтынсары ерте қайтыс болып, ... ... ... ... ... болашақ орыс-казақ мектебіне жаздырып қойыпты.
1850 жылы сол ... ... ... 30 ... ... бірі — ... еді.
Ңазақ балаларын орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласын ... ... ... әкімдер даярлау мақсатымен ашылған ... би де ... осы ... ... ... Ыбырай мектепті жанжақты
білім алуга пайдаланган. Сондықтан ол сабақты ерекше ынтамен ... ... 1857 жылы "өте ... ... ... ... ... екі жылдай Ыбырай өз елінде тілмаштьщ қызмет ... ... ... тұрмы-сын тереңірек түсініп, оның болашағы жайлы
ойлануда бұл аз уақыттың өзі Ыбырай ... ... із ... жылы ... ... ... ... комиссияның
төрағасы, шығыстың зерттеуші ... ... ... ... ... Атасы Балкожаны жақсы білетін және сыйлайтын ... аса ... ... өзінің бай кітапханасын пайдалануына
мүмкіндік берген. Осы ... ... ... ... орыс
жазушыларының шыгарма-ларын, орыс жөне ... жүзі ... үлы ... өмірі жайлы кітаптарды көп оқыран. Өз заманының
озат ой-пікірімен танысқан. Әдебиет, саясат, арарту саласындағы журналдарды
да ... ... өз ... ... нөтижесінде білім корын едөуір молайтқан
Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... қызмет
істеуден іздейді. Оның бойында агартушылыккд деген ынта туады. Сөйтіп, сол
заманның прогресшіл ағартуіпыльщ ... ... оның ... бастайды. 1860 жылы Орал сыртын-дагы казактар үшін тәрт бастауыш
мектеп (Троицк, Торғай, Ыргыз жөне Қазалы ... ... ... ... өзі ... Торгай мектебіне мүгалім болуға рұқсат алады.
Сөйтіп, мектеп ашу мақсатымен 1860 жылы Ыбырай Торғайга ауысады. Бірақ
жергілікті ... ... ... ... ... ашу ісі ... ... Соган қарамастан, Ыбырай ел ішінде мектептің пайдасын
түсіндіріп, жұрттың оқуға ынтасын ... үшін ... ... өз ... ... ... ... Торғайда 1864 жылы рана ашылады. "Осы
жылы ... 8 күні ... ... ісім орнына келіп, мектеп ашылды. Оган
14 казақ баласы кірді. Бөрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды ... ... аш ... өте қызу ... — деп ... ол ... ... профессор Н.И. Ильминскийге жолдаган хатында.
Ыбырай мектептегі сабақ пен ... ... сол ... орыс ... қүрады. Сабақты қазак; тілінде жүргізе отырып, ол балаларга орыс
тілін үйретуге, пөн негіздерінен хабар беруге ... ... ... оқу ... өкім ... ... емес, адамгершілігі мол, жаңа
ұрпақ төрбиелеп шығаруға бейімдейді.
Хальщпен етене ... ... ... ... пен ... ... туран халкының көңіл күйін жақсы үгады. Бұл оны агартушылық іске
рухтандыра ... ... мені ... жая ... алды. Мектепке
балаларын беруге ынталы адамдар толып жатыр", — деп ... ол ... ... ... ... ... ... мінез-құлқы, болашары жайлы
ойларын да бөліседі. "Қазақ даласын үш жылдай ... ... ... ... ... ... бірақ окымаған хальщ дейтініңізге мен сенемін, —
деп ... ... ...... ... ... өнері жоқ халық, бірақ біз
карапайымдылыңтың өзінен де көп жақсылық ... ... ... ... озық ойда болу ... ... кезқарастарының негізі болды
жөне оның сеніммен жұмыс істеуіне ... ... ... ... ... ... өділетсіздік, қанаушылықты да көре білді. Өкімдердің
зорльщшыл сорақы ... ... ... ... ... ... корғады.
Осы негізде Ыбырайдың ағартушылык, демократтъщ кезқарастары
калыптасып, дамыды. ... ... пен адам ... ... ... күресу үшін ол ел ішінде білім, өнер тарату ісін кеңейте
беру ... деп ... Сол ... бар күш-жігерін мектеп ісіне, бала окыту
жүйесін жақсартуга жұмсайды.
1876 жылы Ыбырай ... ... ... ... Орыстың
агартушыльщ жүйесін, орыс ашрту-шыларының еңбектерін зерттейді. Соларга
еліктеп ... ... оку ... ... ... жылы ... Торгай облысы мектептерінің инспекторы кызметіне
ташйындалады. Бұл оның агарту-шыльщ кызметінің кең өріс ... жол ... жаңа ... ... ашу ісімен шүіылданады. 1879—1883 жылдар
аралырында Торғай облысының төрт уезінде (Торгай, ... ... ... жаңа ... ... 1883 жылы ... ... колөнер мектебі
ашылады. Бүл мектеп қазақ ... ... ... ... ... ... ... кдзақ қыздарын окыту ісіне ерекше көңіл бөледі. Бүшн ... ... ... бір ... ... ... 1887 жылы
Ыргызда қыздар мектебін үйымдастыруы — үлы арартушының бүл ... ... ... даласында мектептер санының артуына байла-нысты ... ... ... ... күн ... ... 1881 жылы ... түңгыш мүшлімдер мектебі ашылды.
Ыбырайдың инспекторлық және агарту ... ... ... ашу ... ... ... сол мектептердегі төлім-тәрбие, оқу жұмысының жанды үйткысы ... ісін ... ... ... ... Бүл ... ... аткдратын рөлін айрықша бағалады. "Халық мектептері үшін ...... — деп ... ол. — ... педагогика кұралдары да, ең
жақсы үкімет бұйрықтары да, өбден мүкият түрде жүргізілетін ... да ... тең келе ... ... ... ... ... оның болашағына зор сеніммен қарады.
Сондықтан халық ашрту ісін айрьщша ... ... ...... ... мол халыкка — кешікпей рухани жөне ңорамдық даму жолына
түсетін дұрыс бағыт беру — ... ... де аса ... болып отыр", — деп
жазды ол 1883 жылы Торгай облысының өскери ... ... ... ... ... бос ... көпшілікпен коян-қолтьщ
араласып, олардың мүң-мүқтаждарына көңіл бөлген Ыбырай халық ... ... ...... ... өр алуан өнерпаздардың өсу, ілгерілеуіне
көмек көрсетіп, жетекшілік еткен.
Көп ақындар Ыбырайды өздерінің рухани камқоры деп ... ... ... ... ... ... ел қамын жеп, жұрт пайдасын
ойлауын, ел арасындаіы дау-шар мәселелерінде турашыл, өділдігін өздерінің
өлең-жырларына аркау еткен.
Ы.Алтынсарин сол ... ... ... ... ... ... В.В.Григорьев, Н.И.Ильминский, В.В.Катаринский, халық
ағарту кызметкерлері Я.П.Яковлев, А.А.Мазохин, тағы баскалармен тыгыз қарым-
катынаста болган. Оку-агарту мөселелері жөнінде олардан көп ... ... ... істес болганда қазақ халқының келешек тагдырымен байланыс-ты
барлык мөселелерде бір пікірде болмаган. Бірак ... сол үшін ... ... тартыспай-ақ Ыбырай өзінің ойга алган жұмысын жүзеге
асыра берген. Мөдениетті де ... ... өрі ... ... ... ... мол Ыбырай орыс жолдастарының арасында
мейлінше беделді, қүрметті саналган.
Қазак халқын ... ... ... ... ... көп еңбек
еткен казактың түңрыш педагогі, өрі ақын, өрі ... ... ... 1889
жылы ауыр науқастан қайтыс болды.
"Қазақ хрестоматиясы"
Қазақ даласында өзіне ... ... жөне сол ... ... мүлде езгеше жаңа багыттагы ... ... ... ... ... ... ... білімнің орыс тілінен басқасының
бөрінің таза кдзақ тілінде жүргізілуіне баса назар аударды. Ңазак ... осы ... ... ... ... агартушы
мектептерге казақ оқульщтарының ... ... ... 1876 ... окулъщ жазу-га кіріседі. "Ңазақ хрестоматиясы" 1879 жылы ... ... ... ... шыққан карсаңда Қазакстанда қазак тілінде
ешқандай оқулъщтың болмага-нын Ы.Алтынсариннің өзі жазған мына бір пікірі
хабардар етеді: ... ... ... ... ... басылған
бірде-бір кітаптың жоқтыіынан оку орындарының мұғалімдері казак балаларын
оқытқанда, амалсыздан қазақ тілінің орнына татар тілінен ... ... ана ... ... ... ... үйренуге тура келеді. Екінші жагынан,
татардьщ кітап тілі араб, парсы сөздеріне толған, сол ... ол ... Бұл ... ... шыққан кітап-тардьщ бөрі де тек дін ... ... ... олар осы жанынан алғанда, дүниялы мақсаттарды
көздейтін орыс-қазак мектептерінде пай-далануга қолайсыз".
Ұлы агартушының халкыньщ ... ... бүл ... ... ... ... ... оқулық жазуына түрткі болды.
Ы.Алтынсариннің қазақ өдебиеті үлгілерін енгізіп, алгаш ... ... ... келу ... өзі, ... ... ... үшін
оның езі ашып үйымдас-тырран мектептердің қажет-тігінен, сұранысынан туды.
Ы.Алтынсаринге дейін ... ... ... ... былай тұрсын, таза
қазақ тілін-де оқытатын ... де ... ... келтірген едік.
Ондагы мақсат қазақша өдеби окульщ жазуға ... ... ... еді. ... ... ... екі ... маңызды тарихи бастама
жасады:
а) казақ тіліндегі оқулықты қажет еткен таза қазақ мектептерін ашты;
ә) ашылган ... ... ... ... ... ... ... өзі бастаған үлы істің жалшсы үзілмеуін қалады жөне солай
болатынына да сенгендіктен оның тарихи маңызына ете зор мөн ... ... ... білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын
кітаптарды асықпай, ... ... ... ... ... өз ... білуі керек", — деп жазды Ы. Алтынсарин. "Қазак. ... ... ... атасы, әдебиеттің оқулық жасаудары ал-гашқы төжірибе
деп баралану, қазак педагогикасының клас-сикалык, ... ... ... — ол ... көш ... үзіліп калмай, Ыбырай оқулыгы
үлгісінде ... ... ... ... окулықтар шығып бүгінгі кәсіби
педагогикалық ... ... ... ... ... ... 1889,1896,1899 жылдары "Махтуба" деген
атпен ... ... араб ... ... "Махтуба" арабша
"хаттар" деген магына бере-ді. Ал 1906 жылы А. Васильев. редакциясымен
едөуір ... орыс ... ... жарияланды.
"Қазақ хрестоматиясы" — қазақтың ана тілінде оқу кітаптарын ... ... ... ... қазақ тілінің тарихы мен ... ... ... Оған ... өзіцің балаларға арнаған өлең,
әңгімелері мен халык, әдебиеті нұсқаларын молынан кіргізген. ... ... ... ... балаларға арналған шығармалары, мектеп хрестома-
тиясы көлемінде болса да, қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... әдебиеттің негізін салды. Сондықтан ол
қазақ ... ... да ұлы ... ... ... прогресшіл бағыттың
бастауында тұрады.
Ыбырай шығармалары, негізінен, автордың педагогтік ... ... ... Онда ... балаларды өнер-білімге, оқуға, жақсы
мінез-құлыққа ... ... ... шаруашылықтың пайдалы түрлеріне
көшуге үгіттейді, үстем тап өкілдерінің ... ... ... Оның
"Кел, балалар, оқылық!", "Өнер-білім бар жұрттар", "Қыпшақ Сейітқұл", "Асан
мен ... ... үй мен киіз үй" тағы ... ... ... тек ... емес, көркемдік болмысымен де ерекше тұрған еңбектер.
"Қазақ хрестоматиясына" енген такырыптар мынадай бөлімдерден ... ... ... әңгімелер. Бұлар түрлі ... ... И. ... ... ... Әр түрлі жинақтардагы адамдар өмірінен алынган өңгімелер.
3. Қазақ ақындарының ең тандаулы өлең-жырларынан үзінді.
4. Қазақтың мақал-мәтелдері.
Адамзаттьщ ізгілікті озьщ ... ... ... да ... ... ... армандап, мәдени сабақтастьщты сезіне
білген агартушы ... ... ... ... және ... да шығармашылыгында бар құбылыс Ы.Алтынсариннін. осы
сщулығында да көрініс ... ... ... ... ... бүкіл өдеби мұрасы оның
көркем шыгарма жазуды агарту-
156
шылық идеясына багындырганын ... ... Ол ... ... өсер ... оны ... ... істерге үйрететін күшті күрал деп
ұқты.
Сонымен бірге Ыбырай өдебиетті корамдық кұбылыс есе-бінде багалай
білді. Ол ... ... ... ... ... арнады. Жеке
оқигалар мен фактілерге өз ойы түрғысынан бага беріп, оны жас ұрпаккд ... ... ... ... орыс алфавиті негі-зінде жасады. "Орыс
әрпін колданумен байланысты казақ тілі ... ... ... ... ... Орыс ... ... ғана қазак кітаптары дүрыс
жазылатын болады", — деп ... ... ... ағарту ісіне арнаган Ыбырай "Ңазак ... ... де ... ... идеясын көтереді. Ел арасына кең
жайылып, жатталып кететін шы-гарма аркылы санага әсер етуді ... ... ... оқыльщ!", "Өнер-білім бар ... ... ... ... ... ... ... жастарды окуга, білім алу-ра шақыру
үлгісінде жазылран.
Бір Аллага сиынып,
Кел, балалар, окыльгқ!
Оқыганды ... ... ... ... жагылар.
Тілегенің алдьщнан
Іздемей-ақ табылар.
Өлеңнің өр шумағын оқудың пайдасын әр жадты түсін-діруге құра отырып,
акын СОҢРЫ жолдарды ЫЛРИ ... ... ... ... ... ... табылған.
Өнер-білім бөрі де
Оқуменен табылған.
Сейтіп, акын, бір жагынан, жастарды оқуға, білім алуга үндесе, екінші
жағынан, өмірдің бар қызыгы тек қана ... деп ... оқу, ... ... оның ... ... үшін керектігіне еш мөн бермейтін ескі көзкарасқа
соққы береді. Өмірдегі саркылмайтын мол байлық — білім ... ... ... ... қолы жету ушін ерінбей оку, кажымай еңбек ... ... Есті бала мен ... ... ... қойып,
жастарга кімнен үлгі альш, кімнен безу ... ... ... бар ... атты ... оқу, білім алудары
максат неде екенін кеңінен аша түседі. Өлеңнід ... ...... ... озық ... елдердің үлгі-өнегесін көрсету.
Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшыльщ алыс жерлерден
Көзіңді ашып-жүмганша,
Жылдам хабар алгызды.
...Отынсыз тамак ... ... ... ... ... ... ... мақсат — ел билейтін әкім болу деп ... ... ... Ыбырай жастардың білімді адам болғандагы
мақсаты өз халқының бір керегіне ... оның ... ... жасау,
өз елін "тастан сарай салдырып, айшылық алыс жерлерден ... ... ... ... ... ... қатарына жеткізу деп білді.
Келешекке сенімі мол Ыбырай өмір ... ... иесі — ... деп ұқты.
Сәйтіп, езін қоршаган надандьщты шеней келіл:
Біз надан боп өсірдік, Иектегі сақалды. "Өнер — ... ... ... ... Біз болмасак, сіз барсыз, Үміт еткен достарым, ... ...... өлеңдердегі екі түрлі жагдайды — жақсы мен жаман-ды, білімділік
пен надандықты салыстыра суреттеу өдісі де жас ... ... ... ... ... өсер ... ... алынган. Жаманның
жамандыгы өркашан жаксымен қатар тұрғанда ғана керінеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... жасайды. Өлеңнің екеуі де халық
жырларының өлең өлшеміне ... Оның көп ... ... ... де ... ... теңсіздік туралы.
Еңбекші хальщтың үстем тапқа деген ыза-кегін, олардың ... ... ... ... төреге", "Әй, жігіттер" деген
өлеңінің едәуір маңызы бар. Бұларда ақын ел ішіндегі теңсіздік мәселелеріне
көвдл ... сол ... ... ... ... керсетеді,
билеушілердің мінез-құлқын, іс-әрекетін сынра алады. "Залым төреге" ... ... ... ... ... ... ... жазылган. Ол
төре алдында өзі көрген зәбірді айтады. Бірақ ... ... ... жок,, ... күнге үмітпен қарайтын оптимизм бар. Сондыктан да ол:
Оразаның түбіне ... ... ... ... ... ... ... хан тайса, наным кетер, Жылай-жылай жарлының малы кетер.
Ай, тақсыр, бұл дүние ... иесі ... куып ... да бір ... өділ ... күн ... арыз ... — дейді.
"Өй, жігіттер" өлеңін Ыбырай ел азаматтарына арнайды. ... ... үлгі ... ... ... ... ...
деп бастайды да, сол "азган елдің" хандарына, билеріне, қо-жасына,
молдасына, байларына жөне жай ... ... ... ...... алып ... сыйлайтын" хандардың, "корадагы
малыңа төре-лік" айтатын ... ... үшін ... дуа ... "көрмей-білмей куөлік беретін" молда-ның, "бермек түгіл,
бишараны ... ... ... бай-лардың, "айтсаң, тіліңді алмай, бір
төңірден ұялмай" жүрген арамза адамдардың қыльщтарын шенейді. Бүл ... ... ... ... ... ... ы ғ .: Начачьное руководство к обучению киргизов русскому язы-ку, Оренб.,
1879; Мәктубат, Кдзан, 1896,1899; Киргазская ... ... ... ... хрес-томатиясы, Орынб., 1906; Өлендер жинаш, А., 1935; Тавд.
шығ., 3 том-дык„ А., 1943, 1953; ... ... А.-А., 1957; ... соч. в 3-
х тт. т. 1 - 3, А.-А, 1975, 1978. Әңгшелер, А, 1980.
Әдеб.: Тажибаев Т., Развитие ... и ... ... ... во второй по-ловине XIX века, А.-А., 1958; Дербісәлин Ә.Ы.,
Ыбырай
Алтынсарин. Өмірі мен кызметі ту-ралы, А, 1965.
М. Жармүхаметүлы, Б. ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
Абай (Ибрагим) Құнанбаев30 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Бөкей Оралхан9 бет
Журналистика «Хабаршысының» ғылыми кадрларды даярлаудағы рөлі54 бет
Мәтіндердің ғылыми, ресми іс- қағаздар, публицистикалық стильдері6 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь