Сыбайлас жемқорлық


КІРІСПЕ
1 СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ¥ҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Сыбайлас жемқорлық үғымы мен жіктелуі,оның Қазақстандағы жэне Дүниежүзілік елдердщ тарихы.
1.2 Сыбайлас жемқорлықтың типологиялық ерекшеліктері мен оның таралу аумағы
1.3 Сыбайлас жемқорлық адам қүқығын бүзушы фактор ретінде

2 СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚПЕН КҮРЕСТІҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ РЕТТЕЛУ МӘСЕЛЕСІ
2'Л*Сыбайлас жемқорлықпен байланысты заңбүзушылықтар
2.2 Сыбайлас жемқорлықпен күрестің құқықтық негіздері
2.3 Жергілікті билік органдары қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету мәселелері

3 СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚТЫҢ САЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛІУ МЕН ЖОЮ ДЫҢ ЖО ЛДАРЫ .
3.1 Сыбайлас жемқорлықтың зардаптары мен салдары
3.2 Әхімшілік сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларының ерекшеліктері 3.3 Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі мемлекеттіңк органдардың жэне
сот жүйесі мен БАҚ.ның рөлі


ҚОРЫТЫНДЫ


ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Нарықтық қатынастардың қалыптасуының күрделі кезеңінде елдің экономикалық мүдделеріне бағытталған қатерлердің бастауы ең алдымен отандық тауар өндірушілердің және олармен байланыстағы жемқорлықпен шырмалған шенеуніктердің заңға қайшы әрекеттерінде жатуы мүмкін екендігі үйымдасқан қылмыс пен сыбайлас жемқорлық ауқымының өсуінен-ақ көрінеді. Қоғам мен мемлекеттің түғырын шайқалтып, заңға, әділеттілік пен ізгі қасиеттерге деген сенімге селкеу түсіруімен бүл өте қауіпті қатер төндіреді.
Қалыптасқан ахуалдың күрделілігі бүл мәселенің теориялық әзірлемесінің жеткіліксіздігімен, күрестің стратегиясы мен тактикасы туралы айқын түсініктің, сондай-ақ, қүқықтық, криминологиялық және оперативтік-ізкесушілік түжырымдамасының жоқтығымен байланысты. Бүның сыбайлас жемқорлықты түсінуге де қатысы бар.
Бүгінгі танда баршаның тарапынан мойындалған пікір бойынша, сыбайлас жемқорлық — мына тәрізді әртүрлі позициялардан қарастыруды қажет ететін күрделі әлеумеітік-саяси қүбылыс: тарихи, әлеуметтік-саяси, қүқықтық, ізгілік және т.б. ешбір мемлекет сыбайлас жемқорлықтан сақтандырылулы емес және ешбіреуі, тіпті ең қуаттысы да оны түбегейлі, барлық жерде бірдей жеңетіндігімен мақтана алмайды. Оның үстіне, жемқорлықпен күрес мемлекет пен қоғамның барлық күштерін біріктіре отырып, барлық жерде және үнемі жүргізіліп отыруы тиіс. Сыбайлас жемқорлық Қазақстан үшін де жаңалық емес, біздің мемлекетіміздің алеуметтік саласының жеңілмегеңдігі, нарыққа көшудің заңмен реттелмеген үдерісі бүл қауіпті қүбылысты о дан да үлкен дәрежеде шиеленістіре түсті.
Сыбайлас жемқорлық әдетте мемлекеттік шенеуніктер мен қылмыскерлердің біріккен әрекетін білдіретін үйымдасқан қылмыспен тығыз байланысты. Қазіргі кездегі үйымдасқан қылмыстар өткен ғасырдың 70 -80-жылдары КСРО-да жүргізілген және экономиканың түрақсыздануына, шаруашылық жүмыстары саласындағы қылмыстардың өсуіне альш келген әлеуметтік-экономикалық саясат салдарынан дүниеге келді, үйымдасқан қылмыс бізге сырттан келген жоқ, ол - біздің өз тумамыз, объективті экономикалық үдерістер нәтижесі. Оның басты ерекшелігі, басқа елдердегі үйымдасқан қылмыстарға қарағанда, ол ресми, жария экономика саласында
ТУДЫ.
1 Қазақстан Реснубликасыныц Конституциясы, Алматы Қазақстан баспасы., 1995.
2 Қазақстан Ресиубликасыныц Қылмыстық кодексі.-Алматы: Жеті-жарғы, 1997.
3 Қазақстан Реснубликасыныц Қылмыстық іс жүргізу кодексі.-Алматы: Жетіжаргы, 1998.

4. Қазақстан Ресиубликасыныц «Қазақстан Реснубликасыныц үлттық қауіпсіздігі туралы» 1998 жылғы 26 маусымдағы Заңы.
5. Қазақстан Реснубликасыныц «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» 1998 жылғы 2 шілдедегі Заңы.
6. «Республикалық жоне жергілікті бюджеттің атқарылуын бақылау туралы» 2002 ж 29 қаңтардағы ҚР Заңы.
7. «Бюджет жүйесі туралы» ҚР Заңы, 1999 ж 1-сәуір.
8. «ҚР жергілікті мемлекеттік басқару туралы» ҚР Заңы. 2001жылы 21
қаңтар.
9. «ҚР сот жүйесініц тәуелсіздігін нығайту жоніндегі шаралар туралы» 2000 ж. 1-қырқүйектегі ҚР Прсзидентінің Жарлығы.
10. Мемлекеттік қызмет туралы. ҚР Заңы 1999ж. 23 шілде.
11. Мемлекеттік қүпиялар туралы. ҚР Заңы 1999 ж. 15 наурыз.

12. ҚР прокуратурасы туралы. Зац күші бар ҚР Президентінің Жарлығы. 1995 ж. 21 желтоқсан.
13. ҚР сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы. ҚР Заңы. 2000 ж. 25 желтоқсан.
14. ҚР Үкіметініц 2002 жңлғы 19 маусымдағы №592 республикалық
және жергілікті бюджеттер жобаларын әзірлеу тәртібі туралы қаулысымен.

Одебиеттер
15. Антикоррупцонный набор инструментов. Представлен Комитетом ООН по контролю за наркотиками и предупреждению преступности в рамках Глобальной программы против коррупции.
16. Борьба с коррупцией в переходный период. Вклад в обсуждение стратегии. Всемирный банк, Вашингтон, Федеральный округ Колумбия, 2000 г.
17. В. Даль. Толковый словарь живого великорусского языка. - М.: Русский язык, 1978. - 1-том.
18. В.И. Данилеико.Современный политологический словарь. -М.: NOTA BENE, 2000ж.
19. В. Пузиков, А, Громович, Экономическая безопасность и экономическая преступность. Минск. - Армита Маркетинг, Менеджмент. 2001.
20. Герцензон А, А. Введение в советскую криминологию." М., изд-во "Юридическая литература", 1965, 29 б.
' 55
21. Кудрявцев В.Н. Теоретические основы квалификации преступлений. М., Госюриздат, 1963, 175 б.
22. Ладо Чантурия, председатель Верховного суда Грузии. Судебная реформа в Грузии: Тезисы // Материалы междунар. конференяии «Суды и их роль в укреплении государственной независимостиц. Астана, 15.08.2001.
23. Лентовска Б. Как начиналась работа улолномоченного по
гражданским правам. Т. I. - М., 1997. - 312 с.
24. Мауленов К.С. Правовое регулирование иностранных инвестиций в
Республике Казахстан. - Алматы; Гылым, 1998. - 328 с;
25. Мауленов К.С. Государственное управление и правовое
регулирование в сфере иностранных инвестиций в Республике Казахстац. -
Алматы; Жеті Жаргы, 2000. - 384 с;
26. Национальная безопасность Казахстана: иерархия угроз / Жалпы Редакциясын Е.Т. Карий басқарган. - Алматы: Орталық азия саяси зерттеулер агенттігі, 2000ж.
27. Основы противодействия коррупции / Гылыми редакциясын СВ. Максимов басқарған. -М.: Снарк, 2002ж.
28. Основы борьбы с коррупцией (системы общегосударственной этики поведения) / Науч. ред. СВ. Максимов и др. - М.: Спарк, 2000
29. Общественное участие в бюджетном процессе: опыт и технологии / Т.И.Вииоградованыц ред. басқаруымен. — СПб.: Норма, 2002.
30. Панов Н.И. Понятие предмета преступления но советскому уголовному праву// Проблемы проведения -Киев, 1984 Вып.45. 72 б.
31. Пионтковский А. А. Учение о преступлений по советскому уголовному праву. - М., 1961. - 138-142 б.
32. Право и иностранные инвестиции в Республике Казахстан / Отв. ред. М.К. Судейменов. - Алматы: Жеті Жаргы, 1997. - 244 с;
33. Предупреждение и борьба с коррупцией: Выводы рекомендации междунар. науч.-ирактич. конференции.— Российская юстиция. 1999. 12-нөмір.
34. Польша Реснубликасыныц "О местных органах самоуправления" Зацы. http. www. municipaikg. narod. ru
35. Последние известия. Казахстанская правда. 2000. 18 января.
36. Рахметов СМ., Мукажаиов А.К. Изнасилование (уголовно-правовые и криминологические проблемы). Научно-практическое пособие. Алматы, 2003, 128 с.

37. Рогов И.И., Мүхаметжанов Б.А., Бычкова С.Ф.. Кдзақстан Реснубликасыныц "Сыбайлас жемқорлықиеи күрес туралы" Заңына түсініктемелер. Алматы, 2001.
38. Р. Книпер Этапы правовой и судебной реформ в Казахстане в качестве неотъемлемой части перестройки экономики // Казахстанская правда. N 148.22 июня 2001 г.;
39. Судьялардын реснубликалық жэне облыстык тэртіптік-біліктілік алқалары туралы ереже, ҚР Президентінің 2001 ж, 26-маусымдагы N 643 12 стульев для присяжных //Аргументы и факты. N30 (1083). Июль 2001 г.
40. Сот этикасы кодексі. Қазақстан Республикасы судьяларыныц 1996 ж.
19-желтоқсандағы бірінші съезінде қабылданды.
56
41. Сунгуров А.Ю. Институт омбудсмана как один из механизмов противодействия коррупции.
42. Т.В.Апарова. Улыбританиядағы судьялар мәртебесі // Ресей қүқығы журналы. 1999. N7-8.
43. Тәжікстан Рссиубликасыныц "О государственной власти на местах", http. www. municipaikg. narod. га
44. Уголовное право Республики Казахстан. Общая часть, — Алматы,
1999.
45. Уголовное право России. Общая часть. Под ред. Рарога А.И.-М, 1997. 776.
46. Хиль-Роблес А. Парламентский контроль за администрацией (институт омбудсмана). - М; Ad Marginem, 1997. - 335 с; Ombudsman —twenty five years on: Paper arising from a conference, 1992.
47. Федеральный закон "Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации', http: provo. mincultrf. ru /law/ federalstatute/ 28/08/1995/text/ 349. himl
48. Чечель Г.И. Квалификация истязания по действующему законодательству. Барнаул, 1989.
49. Шахунянц Е.А. Уголовно-правовая охрана конституционных прав и свобод граждан РФ. М., 1993.
50. Шишкина Н.Э. Местное управление в зарубежных странах: сущность и современные проблемы развития // Семейный правовой институт СИ. жопе Шишкиных Н.Э.. http: // intemet4aw/ru/info/citylaw. htm

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




ЖОСПАР

КІРІСПЕ
1 сыбайлас ЖЕМҚОРЛЫҚ ¥ҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ СИПАТТАМАСЫ
Сыбайлас жемқорлық үғымы мен жіктелуі,оның Қазақстандағы жэне Дүниежүзілік
елдердщ тарихы.
Сыбайлас жемқорлықтың типологиялық ерекшеліктері мен оның таралу аумағы
Сыбайлас жемқорлық адам қүқығын бүзушы фактор ретінде

2 СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚПЕН КҮРЕСТІҢ ҚҮҚЫҚТЫҚ РЕТТЕЛУ МӘСЕЛЕСІ

2'Л*Сыбайлас жемқорлықпен байланысты заңбүзушылықтар

Сыбайлас жемқорлықпен күрестің құқықтық негіздері
Жергілікті билік органдары қызметінің ашықтығын қамтамасыз ету мәселелері

3 сыбайлас жемқорлықтың салдары және олардың алдын Аліу мен жою дың жо
лдары .
Сыбайлас жемқорлықтың зардаптары мен салдары
Әхімшілік сыбайлас жемқорлықтың алдын алу шараларының ерекшеліктері 3-3
Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі мемлекеттіңк органдардың жэне
сот жүйесі мен БАҚ-ның рөлі

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Нарықтық қатынастардың қалыптасуының күрделі кезеңінде елдің
экономикалық мүдделеріне бағытталған қатерлердің бастауы ең алдымен отандық
тауар өндірушілердің және олармен байланыстағы жемқорлықпен шырмалған
шенеуніктердің заңға қайшы әрекеттерінде жатуы мүмкін екендігі үйымдасқан
қылмыс пен сыбайлас жемқорлық ауқымының өсуінен-ақ көрінеді. Қоғам мен
мемлекеттің түғырын шайқалтып, заңға, әділеттілік пен ізгі қасиеттерге
деген сенімге селкеу түсіруімен бүл өте қауіпті қатер төндіреді.
Қалыптасқан ахуалдың күрделілігі бүл мәселенің теориялық
әзірлемесінің жеткіліксіздігімен, күрестің стратегиясы мен тактикасы туралы
айқын түсініктің, сондай-ақ, қүқықтық, криминологиялық және оперативтік-
ізкесушілік түжырымдамасының жоқтығымен байланысты. Бүның сыбайлас
жемқорлықты түсінуге де қатысы бар.
Бүгінгі танда баршаның тарапынан мойындалған пікір бойынша, сыбайлас
жемқорлық — мына тәрізді әртүрлі позициялардан қарастыруды қажет ететін
күрделі әлеумеітік-саяси қүбылыс: тарихи, әлеуметтік-саяси, қүқықтық,
ізгілік және т.б. ешбір мемлекет сыбайлас жемқорлықтан сақтандырылулы емес
және ешбіреуі, тіпті ең қуаттысы да оны түбегейлі, барлық жерде бірдей
жеңетіндігімен мақтана алмайды. Оның үстіне, жемқорлықпен күрес мемлекет
пен қоғамның барлық күштерін біріктіре отырып, барлық жерде және үнемі
жүргізіліп отыруы тиіс. Сыбайлас жемқорлық Қазақстан үшін де жаңалық емес,
біздің мемлекетіміздің алеуметтік саласының жеңілмегеңдігі, нарыққа көшудің
заңмен реттелмеген үдерісі бүл қауіпті қүбылысты о дан да үлкен дәрежеде
шиеленістіре түсті.
Сыбайлас жемқорлық әдетте мемлекеттік шенеуніктер мен қылмыскерлердің
біріккен әрекетін білдіретін үйымдасқан қылмыспен тығыз байланысты. Қазіргі
кездегі үйымдасқан қылмыстар өткен ғасырдың 70 -80-жылдары КСРО-да
жүргізілген және экономиканың түрақсыздануына, шаруашылық жүмыстары
саласындағы қылмыстардың өсуіне альш келген әлеуметтік-экономикалық саясат
салдарынан дүниеге келді, үйымдасқан қылмыс бізге сырттан келген жоқ, ол -
біздің өз тумамыз, объективті экономикалық үдерістер нәтижесі. Оның басты
ерекшелігі, басқа елдердегі үйымдасқан қылмыстарға қарағанда, ол ресми,
жария экономика саласында
ТУДЫ. Ot^0 ^Ое^У *^^е*^г*сг* ^c^^e^f^^xi^
Көлеңкелі экономика өкілдерінің пай да болуы, тез байи^ баст^уы
бүрыннан келе жатқан дәстүрлі қылмыс әлемінің жалпы өкілдерінің назарына
шалынбауы мүмкін емес еді. Олардың еріксіз бір-біріне қарама-қарсы түруы
жалпы қылмыстық топтардың көлеңкелі экономика қүрылымына еніп, олардың бүл
салада қажетті қызмет атқаратын буынға айналуына әкеп соқтырды. Сөйтіп,
мынадай үштік түзілді: лауазымды басшылар —- көлеңкелі экономика
-қылмыскерлер (сыбайлас жемқорлыққа биліктің қылмыс әлеміне үласуы түрінде
анықтама берілуі осы дан).
Көлеңкелі экономиканың әрі қарай енді тәуелсіз Қазақстанда дамуы
жекешелендірудің базасында, стратегйялық ресурстар мен инвестициялар
саласында, кредиггік-қаржылық қатынастар, телекоммуникация мен көлік . 8
жүйесінде жалғасты. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық өміріндегі елеулі
өзгерістерді үйымдасқан қылмыстың мынадай бағыттары анықтады:
-жекешелеңдіру саласындағы қылмыстар;
-қылмыстық топтардың қаржылық-несиелік жүйеге енуі;
-стратегиялық маңызы бар шикізат қорларына қылмыстық қол сүғушылық;
-заңсыз қару айналымы;
-контрабандалық әрекеттер;
-индустрияға есірткі саудасының қосылуы;
-компьютер жүйесіндегі қылмыстар және т.б.
Қазақстандық қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың кең таралуы, қоғамдық
өмірдің түрлі салаларына енуі республикадағы мемлекеттік жүйенің,
экономикалық және үлттық қауіпсіздіктің түрақтылығына айқын қатер тудырды.
Реформаларды жүргізу барысында шенеуніктерді тек әдеткі түрдегі
ақшалай парамен сатып алу ғана емес, олар үшін шетелдік банкілерде шот ашу,
шекарадан сырт елдерден жылжымайтын мүліктер сатып алу, оларды қайта
қүрылған акционерлік қоғамдар, шағын кәсіпорындар қатарына енгізу кең
тарады. Лауазымды басшылардың жемқорлық, әрекеттерінде жаңа үрдістер
көрініс берді деуге болады: атап айтқанда, үйымдасқан қылмыспен үзақ
мерзімге байланыс орнату үрдістері. Осылайша, мысалы, жемқорлықпен
шырмалған шенеуніктер сапасыз өнімді өткізуге келісімшарттар жасайды, ел
үшін тиімсіз инвесшциялық жобаларды іске асырады, пшкізат пен стратегаялық
материалдардың экономикалық контрабанда жолымен тасымалдануына жол ашып
береді. Кейбір аудандарда жергілікті билік өкілдерінің, ауданның негізгі
өндірістерінің басшыларының, қүқық қорғау орындарының белгілі бір
коммерциялық қүрылымдар үшін қолайлы қаржы және қүқық режимін тудыратын
одақтары жиі қүрьілады. Сонымен қатар, жемқорланған элементтердің түрлі
деңгейде саяси билікке келуінің елдің үлттық қауіпсіздігіне қосымша
қатерлер төндіретін қауіпті үрдістері де байқалады. Басқаша айтқанда,
сыбайлас жемқорлыққа мейлінше тартылғандар — рүқсат беру қызметін атқаратын
орындар, шенеуніктер болып піықты.
Мемлекет үшін ең үлкен қауіи — сыбайлас жемқорлықтың қылмыстық
топтардың өмір суруін қамтамасыз ету қүралына айналатын орны - қүқық қорғау
орындарына еніп бара жатқандығы.
Міне, осы жоғарыда аталып өткен мәселелер бүл тақырыптың
мақсат сыбайлас жемқорлыққа
криминологиялық түрғыда сипаттама беріп5 оның таралу аумағы меи
ерекшеліктерін, түрлерін корсету арқылы, орын алуының салдарыи, келтіретін
зардаптарын анықтап және оны жоюдың жолдары мен қүқықтық мемлекеттегі
сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесін саралау мен қатар қүқықтық реттелуін
анықтау болып табылады. }^І^С^^71^ с^'\ЖлІЬілІІЮ _
Сонымен қатар бүл жүмысты қарастыру барысында тақырып үш тарауға
бөлініп қарастырылып, соңыиан қорытынды жасалып пайдаланылған әдбиеттердің
тізімі берілді.
I. СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ¥ҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ СИПАТТАМАСЬІ

і.1 Сыбайлас жемқорлық үғымы мен жіктелуі,оның Қазақстандағы жэне
дүниежүзілік елдердің тарихы.

Күрделі, қатпары көп қүбылыс ретіндегі сыбайлас жемқорлықтың тарихы
өз ғүмырының үзақтығы жөнінен адамзат өркениетінен кенже емес. Оның пайда
болуы алғашқы таптық қоғамдар мен мемлекеттік қүрылымдар қалыптасқан
уақыттар қойнауына жетелейді. Мемлекеттік қызмет жүйесіңдегі сыбайлас
жемқорлық туралы жазбаша мәліметтердің ең алғашқыларын Көне Бабырдың б.з.б.
XXIV ғасырдағы мүрағаттарынан көруге болады. Патша Лагаша Урукагина
шенеуніктер мен соттардың жүгенсіз эрекеттеріне тыю салу мақсатымен
мемлекеттік басқару ісін реформалады.
Ежелгі Латынның белгілі нақылы былай дейді: Do ut fades" - "Істету
үшін беремінп.[32]
Сыбайлас жемқорлық- әлеуметтік феномен, қоғам мен қоғамдық қатынастар
туындысы. Сыбайлас жемқорлықтың пайда болуы мен өмір суруі қоғамдық жэне
шаруашылық қызметтегі басқару функциясының жекеленуі сэтінен бастап мүмкін
болады. Өйткені, нақ осы жағдайда лауазымды басшыда (басқарушыда) қоғам,
мемлекет мүддесі үшін емес, жеке басы үшін ресурстарды пайдалану жэне шешім
қабылдау мүмкіндігі пайда болады. [5] Сонымен, сыбайлас жемқорлық өте ерте
уақытта туған жэне қазіргі күні де бар күрделі әлеуметтік-саяси қүбылыс
ретінде көрінеді - сыбайлас жемқорлықтың көрініс беру формаларының өзгеруі
барысыңда оның ауқымы тарылмайды.
Қазіргі қоғамдағы сыбайлас жемқорлық — басқа саяси, экономикалық,
мәдени әлеуметтік инстнтуттармен өзара тығыз байланысты әлеуметтік
институт, басқару жүйесі элементі. Сыбайлас жемқорлықтың институттануы
мыналардан көрінеді:.
- сыбайлас жемқорлықтың бірқатар әлеуметтік функцияларды атқаруы:
әкімшілік байланыстардың жеңілдетілуі, басқарудағы шешім қабылдаудың
жеделдетілуі мен жеңілдетілуі, әлеуметтік таптар мен топтар арасындағы
қатынастардың консолидациялануы жэне қайта қүрылымдануы, бюрократтық
кедергілерді азайту арқылы экономикалық дамуға көмектесу; ресурстар
тапшылығы жағдайында экономиканы тиімдендіру жэне т.б,;
-сыбайлас жемқорлық қарым-қатынастарының жете айқындалған
субъектілерінің болуы, әлеуметтік рөлдердің бөлінуі;
-сыбылайстық жемқорлық әрекеттер субъектілеріне мәлім белгілі бір
ойын ережелерінің, нормалардың болуы;
-сыбылайстық жемқорлық эрекеттердің қалыптасқан сленгі (тілі) мен
рэміздік белгілері;
-мүдделі адамдарға белгілі жэне орныққан қызметтер таксасы.
Сыбайлас жемқорлық экономикалық заңдардың еркін жүмыс істеуін
эжептэуір шектейді жөне әлемдік қауымдастық алдында елдің беделін
төмендетеді, ел үшін пайдалы шетелдік инвестициялардың жолындағы ең бір
басты бөгеттердің бірі боп табылады. Таза жэне элеуметтік бағыттағы бизнес

нарықтан күшпен ығыстырылып шығарылады, ойткені, бүндай бизнесті сыбайлас
жемқорлық тиімсіз кәсіпке айналдырады.
Сыбайлас жемқорлықтыц бейімделу қакбілеті ғаламат, үздіксіз
мимикрияға түсе алады, түрін өзгертеді және кемелдене береді, әлеуметтік-
қүқықтық бақылау мен заңи жауапкершіліктің кемшіліктері мен ақтаңдақтарын
шебер пайдаланады.
Ішінара өздері де сыбайлас жемқорлықпен шырмалған қүқық қорғау
орындарының институтталынған сыбайлас жемқорлықпен күресу үшін жеткілікті
мүмкіндіктері мен тиісті тәуелсіздіктері де жоқ. "Темір үшбүрыш" атанғандар
— жемқорланған қырық қүрау бюрократия - қылмыстық бизнес үйымдасқан
қылмыс оз заңдарымен омір сүреді.
Сыбайлас жемқорлық үлттық шекаралардың шеңберінен шығып кетеді,
сондықтан онымен күрес глобальдық ауқымда жүргізуді қажет етеді. О дан
түсетін түсімдер "жуылғаннан" кейін әлемдік және үлттық қаржы ағындарына
қүйылады да, мемлекеттік және халықаралық билік пен экономика институттарын
бүзады. Ол заңның, демократия мен адам қүқықтарының үстемдігіне қатер
тондіреді, қоғамның моральдік тіректерін, билікке деген сенімді,
мемлекеттік басқару, теңдік пен әлеуметтік әділеттілік қағидаттарын
қиратады, бәсекеге богет жасайды, экономикалық дамуды қиындатады. Әсіресе
ең қауіптісі — мемлекеттік билік орындарындағы сыбайлас жемқорлық. Бүл
жағдайда ол монополияның билікпен симбиозының, мемлекеттік қызметшілердің
шешім қабылдаудағы қауқарсыздығының және шенеуніктердің бақылауда болуы мен
оларға қүқықтық жауапкершілік жүктелмеуінің корінісіне айналады.[1]
Тәжірибенің корсетуінше, сыбайлас жемқорлық мемлекеттік басқарудың бүкіл
жүйесін бүзады, мемлекеттік билік пен мемлекеттік қызметтің беделінің
қүлдырауына мүмкіндік жасайды. Сыбайлас жемқорлық экоиомиканың дамуына
кедергі жасайды және әсіресе экономика саласындағы үйымдасқаң қылмыстың
осуіне мүмкіндік береді.
Мемлекеттік машинаны үйымдасқан қылмыстың қолдануы мемлекеттік
окілеттілікті жекеменшікке айналдыру амалы ретінде тікелей сыбайлас
жемқорлықпен байланысты. Геғель былай деп жазды: "Мемлекеттік биліктің жеке
индивидуум иеленген үлесі — жалпыға ортақ биліктің жоғалтқаны деғен соз."
Ол аз десеңіз, индивидтер мен қылмыстық қүрылымдар биліктің оздері иеленген
бөлігіне сүйене отырып, мемлекетке, азаматтық қоғам институтгарына, оның
қүндылықтарына шабуылға шығады. Сыбайлас жемқорлық мәселесін шепшей,
мемлекеттік басқарудың міндеттерін сәтті орындау мүмкін емес.
Сыбайлас жемқорлық феноменін түсінуге қатысты сан түрлі әдістемелік
ыңғай-бағыттар бар. Оны ежелден-ақ түрлі - әлеуметтік, саяси,
криминологиялық, қүқықтық аспектілерде қарастырған.
Осылайша, Платон мен Аристотель сыбайлас жемқорлықты саяси
категорияға жатқызды, Н. Макиавелли оны мемлекеттің азаматтық ізгілікті
бүзатын жалпы сырқатының белгісі санады, Ш. Монтескье оны нәтижесіңде жақсы
саяси тәртіп немесе жүйе жарамсызға айналатын дисфункциональдық үдеріс
ретінде сипаттады.[50]
Қазіргі ғылыми, оқулық және қоғамдық-көсемсөздік әдебиеттерде де
сыбайлас жемқорлыққа түрлішс анықтама беріледі. Сыбайлас жемқорлық туралы
онымен күресудің әмбебаи амалын анықтауға негіз болатын бірауызды үғымды
қалыптастыру — күрделі эволюциялық үдеріс. Сыбайлас жемқорлықтың
интегралдық сипаты бүл күрделі қүбылыстың бірізді, бір мағыналы анықтамасын
жасауға бүгінгі күні мүмкіндік бермей отыр.
Алайда, бәрібір сыбайлас жемқорлықтың тарихи алғашқы анықтамалары
қүқық саласына жатады.
"Коррупцияның" (сыбайлас жемқорлықтың) анықтамасына
этимологиялық түрғыдан келсек, ол "corraptio" деген латын сөзінен
аударғандағы "сатып алу", "пара беру" мағынасын білдіреді. Рим қүқығында
сонымен қатар "сындыру, бүлдіру, бүзу, зиян келтіру, фальсификациялау,
сатып алу" ретінде түсінілетін және тиісінше заңға қайшы әрекетті
білдіретін "согштріге" үғымы бар.[15]
Орыс тілінің түсіндірме сөздігі сыбайлас жемқорлықты парамен сатып
алушылық, лауазымды басшылардың, саяси қайраткерлердің сатымпаздығы ретінде
сипаттайды.
ҚР "Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы" Заңы сыбайлас жемқорлықты
мемлекеттік қызмет атқаратын адамдардың және оларға теңестірілгендердің
мүліктік игіліктер мен артықшылықтарды өз қызмет бабы жэне онымен
байланысты мүмкіндіктер арқылы пайдалануы, өйтпесе оларды мүліктік пайда
табу үшін тікелей өздері немесе делдалдар арқылы басқаша пайдалана отырып,
заңмен қарастырылмаған түрде шешім қабылдауы, сонымен қатар, ол адамдарды
жеке және зацды түлғалардың оларға аталған игіліктер мен артықшылықтарды
беру арқылы заңсыз сатып алуы ретінде сипаттайды. [45]
Халықаралық қүқық коздері сыбайлас жемқорлыққа әлдеқайда кеңірек
анықтама береді және тиісінше % сонымен байланысты қүқықбүзушылық
субъектілерінің кеңейтілген шеңберін көрсетеді.
Дефинициялардыц мейлінше ықшам, бірақ мазмүндыларының бірі — БҮҮ-ның
Тогызыншы конгресі үсынған, сыбайлас жемқорлықты "жеке мақсатта пайда табу
үшін мемлекеттік билікті асыра пайдалану" ретіиде сипаттайтын анықтама.
Кейбір анықтамаларда, мәселен, сыбайлас жемқорлыкден күрес жөніндегі
БҮ¥ хатшылығы дайындаған ережеде берілген анықтамада коррупция қылмыстық
істердің жіктелген төмендегідей 3 тобының жиынтығы ретінде түсіңдіріледі:
а) лауазымды адамдардың мемлекет меншігін үрлауы, жымқыруы
және иеленуі;
б) жеке басыныц пайдасы үшін қызмет бабын асыра пайдалануы;
в) қоғамдық парыз бен жеке есеп арасындағы мүдделер қақтығысы.
Еуропалық Кеңестің сыбайлас жемқорлық жөніндегі тәртіп тобының
анықтамасы бойынша, сыбайлас жемқорлық - мемлекеттік немесе жеке
секторда белгілі бір міндеттер атқару тапсырылған адамдардың оларға
мемлекеттік лауазымды басіпы, жеке қызметкер, тәуелсіз агент немесе басқа
түрдегі қатынастар статусы бойынша жүкгелген міндеттемелерінің бүзылуы
12
және өздері әлде өзгеле үшін кез келген заңсыз жолмен пайда табу
мақсатындағы парақорлыгы немесе кез келген басқа әрекеттері.
БҮҮ Бас Ассамблеясының 34-сессиясы қүжаттарында сыбайлас жемқорлыққа
мынадай анықтама берілген: "Лауазымды басшының өз қызмет өкілеттігі
саласындагы қызметтік ережені бүзатын да, бүзбайтын да түрде сыйлық,
берушілердің мүддесі үшін кез келген формадағы әрекеті немесе
әрекетсіздігіп.[6]
Сыбайлас жемқорлық туралы Азаматтық-қүқықтық жауалкершілік
конвенцияның 2-бабындагы (1999 ж.) аыықтамаға сәйкес "сыбылайс жемқорлықты
— пара, жөнсіз артықшылық немесе соның мүмкіндігіне ие болған адамнан талап
етілетін, оныц негізгі міндеттерін немесе мінез-қүлқын бүзуға әкеп
соқтыратын тікелей немесе жанама талап; пара немесе кез келген басқа да
тиесілі емес артықшылық пен соның, мүмкіндігін үсыну және оның қабылдануы".
БҮҮ-ның сыбайлас жемқорлықпен халықаралық күрес жөніндегі анықтамалық
қүжатында сыбайлас жемқорлық "жеке мақсатта пайда табу үшін мемлекеттік
билікті асыра пайдалану" ретінде сипатталады. Бүл үгым парақорлықты
(лауазым иесін борыш түргысыыдағы жолдан тайдыру үшін сыйлық беруді),
непотизмді (тамыртаныстық жөнімен кіріс кіргізуді немесе пайдалы
лауазымдарға туысқандарды немесе "өз адамдарын" орналастыруды) және
көпшілікке ортақ меншікті жеке мақсатта қолдануды қамтиды.
Сыбайлас жемқорлықтың анықтамасына қатысты көзқарас-пікірлердің алуан
түрлілігі бүл қүбылыстыц күрделілігін білдіреді жэне оны терең де жан-жақты
зерттеуді талап етеді — - біріншіден, сыбайлас жемқорлықты түсінудің
теоретикалық деңгейін тереңдету (дәл, айқын анықтама беру, сыбайлас
жемқорлық пен оыыц дамуына мүмкіндік жасайтын себептерді тексеру),
екіншіден, сыбайлас жемқорлықгың қоғамның экономикалық, әлеуметтік және
саяси өміріне ықпалын анықтау және бүл қүбылыспен күресу бағытыцдағы
нақтылы шаралар жүйесін қүру.
Сыбайлас жемқорлықтың түрліше көрініс беретіндігін ескере отырып,
соган сәйкес жіктелу жүйелеріне көціл аудару қажет.
Әдебиеттерде сыбайлас жемқорлықты саяси және экономикалық деп бөліп
көрсетеді. Саяси жемқорлықтың дамуы елде бақылаудан тыс саяси ахуалдың
қалыптасуына әкеп соғуы мүмкін және демократиялық институттар мен биліктің
түрлі бүтақтарының балансына қатер төндіреді. Экономикалық коррупция
нарықтық институттардың тиімділігі мен мемлекеттің реттеушілік қызметінің
тиімділігін томеңдетеді.
Сонымен қатар, "элитарлық" және "томенгі" сыбайлас жемкорлық
түрлеріне де жіктеледі. "Элитарлық" сыбайластық жемқорлықтың ерекшеліктері:
оны жасайтын субъектілердің әлеуметтік жагдайының жоғарылыгы; олардыц
орекеттерінің биік интеллектуалды амалдармен іске асырылуы; орасан зор
заттық, тәни және моральдық залалы ("багасы қымбат" шешімдерді - заңдар
формулаларын, мемтапсырыстарды, меншік түрпатын озгерту және т.с.с.
шешімдер қабылдауда кездеседі); аса мүқият жасырылған озбырлықтар .[48]

Екіншісі шенеуніктер мен азаматтардың ортаңғы және төменгі
деңгейлерінде таралған және олардың арасындағы үдайы, ескішілдікке
негізделген (айыппүлдар, тіркелулер және т.б.) байланыстармен етене.
Сыбайлас жемқорлықты келісімге екі жағы да мүдделі топтар көбінесе бір
мемлекеттік үйымда болады. Мысалы, шенеуніктің параны өз бастығына бүның
сыбайлас жемқорлықты әрекетін жасырып-жабуы үшін бергені де әдетте птік
сызықты аталатын сыбайлас жемқорлық боп табылады. Ол әдетте жоғарғы мен
томенгі сыбайлас жемқорлықтар арасындағы көпір қызметін аткқарады. Бүл
сыбайлас жемқорлықтың болшектелген актілер кезеңінен тамыры берік,
үйымдасқан формалар кезеңіне өтуін білдіретіндіктен де, өте ерекше қауіпті.
Мамандар сонымен қатар мемлекеттік емес үйымдардагы сыбайлас
жемқорлықты атайды. Коммерциялық немесе қоғамдық үйымның қызметкері де
өзіне тиесілі емес ресурстарды пайдалануы мүмкін; ол да өз үйымының
жарғылық міндеттерін орындауға тиісті; өзіне пайда табатын екінші тараптың
пайдасы үшін, үйымның мүдделеріне нүқсан келтіретін әрекеттер арқылы баюға
оның да мүмкіндігі бар. [2]
Жалпы үрдістерге байланысты халықаралық үйымдардағы сыбайлас
жемқорлық айрықшаланады. Халықаралық үйымдардағы бюрократшылдық өз
елдерінің қоғамдық үйымдары тарапынан бақыланатын үлттық үйымдармен
салыстырғанда оншалықты қатты тексерілмейді. Соның бәрі сыбайлас
жемқорлыққа жол ашады, оның үстіне сыбайлас жемқорлықтық келісімге
келушілер халықаралық үйымдардың жүмыс ерекшеліктеріне байланысты бастарын
тәуекел-қатерге әлдеқайда азырақ тігеді.
Сөйтіп, халықралық экономикалық байланыстарда сыбайлас жемқорлық
шетелдік капитал қатысатын кәсіпорындардың қүрылуы, инвестициялық жобалар
және мемлекеттік меншікті жекешелендіру, өнімді бөлу мәселелерін басқа да
түрде шешу барысыида көрініс береді.
Зерттеушілер сыбайлас жемқорлықтың дамуының шартты географиялық
атаулармен аталатын томендегідей үш түрлі моделін атап көрсетеді. Ол
модельдер сыбайлас жемқорлықтың жүйелі қүбылысқа, яғни, саяси қүрылым мен
бүкіл қоғамдық өмірдің ажырағысыз бөлігіне айналуын сипаттайды.
Азиялық модель; сыбайлас жемқорлық — мемлекеттің жүмысымен байланысты
әдеттегі және қогамда қабылдауға жарамды мәдени және экономикалық қүбылыс.
Африкалық модель: билік озара келіскен басты экономикалық клан дар
тобына сатылады жэне саяси әдіс-тәсілдер арқылы олардың сенімді өмір
сүрулерін қамтамасыз етеді.
Латынамерикалық модель: сыбайлас жемқорлықтың бетімен кетушілігі
экономиканың көлеңкелі және қылмыстық секторларының мемлекетпен барабар күш-
қуатқа жетуіне мүмкіндік береді. Билік "мемлекет ішінде мемлекет" қүрған
мафиямен тікелей бетпе-бет келіп қалгаи болып шығады. Үдайы саяси
түрақсыздық сыбайлас жемқорлықпен күрес толқынында диктатура орнату
мүмкіндігін өсіреді.[46]
Сыбайлас жемқорлық механизмдеріне әдетте мыналарды жатқызады:
а) мемлекеттік немесе басқа қызметтегі адам заңсыз түрде беделі
немесе сонымен байланысты мүмкіндіктеріне сүйеніп, өз
қызметтік
Г4
өкілетгіктерін немесе қызметгерін жеке және заңды түлғаларға, топтарға
(сонын ішінде үйымдасқан қылмыстық қүрылымдарға) "сататын", ал "сатып
алушы" мемлекеттік немесе басқа қүрылымды өз мақсатына — баюға,
артықшылықтарды зац жүзінде ресімдеуге, заңда белгіленген жауапкершіліктен,
әлеуметтік бақылаудан босауға және т.б. мақсаттарға пайдалануға мүмкіндік
алатын екіжақты келісім;
б) қызметкерлердің пара, көлденең сыйлықтар алу мақсатындағы
бопсалаушылықтары;
в) қызметкерлерді өте белсенді, батыл түрде, тіпті оларға
психикалық
түрғыда қатты ықпал ету арқылы сатып алу. Соңғы әдіс кэбінесе әсіресе
үйымдасқан қылмысқа тән.

1.2 Сыбайлас жемқорлықтың типологиялық ерекшеліктері мен
оиың таралу аумағы

Коррупция аддымен екі теңсіз болікке "ыдырайды". Ол боліктер
-этикалық ауытқу және заң бүзушылық деп аталады. Бірақ мүнымен коррупция
дуализмі жойылмайды. О л бір жағынан оз дәрежесіндегі қызметкерлерді заңсыз
артықшылығымен (сатылғыштығымен) пайдалану үшін, екінші жағынан соңғысына
осындай артықшылықты корсетуде жиі корінеді. Ауқымды қоғамдық қауіпке
байланысты бүл жақтардың қайшылықты бірлігінің сатылғыштығы басым болып
түруы дәстүрлі болып табылады. Сыбайлас жемқорлық кобіне біржақты келісім
мен үрлықта жиі корінеді. Ресейдің қоғамдық ойы мен сыбайлас жемқорлық
қүқықтық тәртібінің тарихи ерекшелігі мемлекет жэне қоғам қызметінің
қүрамындағы қойылған заң талаптарын бүзған адам, қандай да болмасын
қызметте заңды әрекеттері үшін қандай да бір нәрсе алуы - парақорлық, сол
адамның кобінесе қызметте жүргізілген іс-әрекеті үшін қандай да бір нәрсе
алуы-жемқорлық болып табылады. [7] Парақорлық пен жемқорлық окімет билігі
жүйесінің барлық деңгейінде корініс таба алады, саны мен колемі қоғамның
кері әсерінен шексіз түрленуі мүмкін.
Этикалық ауытқуларға мысал ретінде мемлекеттік қызметтің заңдылығы
жайында қоғамдық ойға кері әсерін тигізетін мемлекеттік қызметкерлердің іс-
әрекетін корсетуге болады, бірақ заңда немесе басқа да нормативті актіде
(бақылау басшылығы сол адамның міндетіне кіретін, мекемелер үйымдастырған
салтанатты қонақ асында болу; пайдақорлық қылмысы үшін сотталғандармен
бүқара алдында іскерлік емес әңгіме қүру; бағасы жалақы колемімен
салыстырғысыз сәулеггі үлкен үйлерде түру немесе автоколік қолдануға)
тікелей тиым салынбаған.
Пара алудың әдеттегі себеитері мен жағдайлары
Сыбайлас жемқорлықтың ең қауіпті түрлерінің бірі пара алушынықпен
тиімді күресу үшін оның түп тамырынан бастау алып, оларды пара беруге
итермелейтін және нэтижесінде сыбайлас жемқорлыққа адамдарды үйіретін
себебін түсіну керек.
1 -қатарда
Пара беру әдетте, а) таишылықтың игілігіне немесе ерекше
жеңілдіктерге қол жеткізу, ә) жеке ніығындарын қысқарту үшін беріледі.
2- қатарда
Пара беру әдетте, таіішы болып табылмайтын, бірақ жеке мемлекет
басқаруымен жүргізетін шенеуніктерінің игілігі мен ерекше жеңілдіктері үшін
беріледі (шенеуніктер қалауымен ніығынның азаюы сол жағдайға қатысты).
3- қатарда
Пара беру әдетте, негізінде тек қана сол немесе басқа ерекше
жеңілдіктер үшін ғана емес, орындалуына (немесе шығынның қысқаруына)
байланысты қосымша қызметі, мысалы жедел немесе қүпия мәліметтер үшін
беріледі
4- қатарда
Пара беру әдетте, а) қаидай да бір жеңілдіктердің басқаларға
көрсетілмеуі үшін, немесе ә) бәсекелестерінің шығынын өсіру үшін беріледі.
1 -қатардағы жағдайға қатысты шенеуніктер шешімінің күшімен
бәсекелестері алдында өте қолайлы орында көрінеді. Мүндай жағдайларға мынал
ар жатады: эксиортты-импорттық операциялардың орындалуына лицензия алу; шет
мемлекет ақшасымен жүргізілетін операциялар; мемлекеттік келісш-шарттар
немесе әр түрлі жеңілдіктердің көрсетілуі; мүнай және басқа пайдалы
қазбалардың кен орындарын жетілдіруіне шарт; мемлекет жерін бөлу;
жекешелендірілетін фирмаларды сатып алу; мемлекет қарауындағы ташны
қорларға қол жеткізу; саны шектеулі лицензияларға қолайлы жағдайда
кәсіпкерлік іс жүргізуге рүқсат алу; пәтер, жәрдем ақы, иолицейлермен
күшейтілген мекеме күзеті сияқты қоғамдық игіліктерге қол жеткізу.
қатардағы мысалдарға: егер нақты түрақталған салық жүктемесі жоқ болса,
салық салу базасыныц қысқартылуы немесе өте жоғары кірісті алып тастау; баж
салығын төлемеуге және кеден ережелерін орындамауға мүмкіндік; бағаны
қадағалаудан босатылу мүмкіндігі; сол немесе басқа қызмет түрімен
айналысуға нақ "біліктілікке" сәйкес келетін рүқсатнама алу; көпшілік қолды
қызмет түрлеріне кіруді қамтамассыз ету (сондай қызмет түрлерінің орындалу
қүқығына тең); мемлекеттік немесе муниципалдық қызметте лауазымды орындарға
ие болу; әкімшілік және қылмыстық жауапкершіліктен жалтару (әсіресе
қызметтік қылмыстар мен түлғаларға зиян келтірілмегеы қылмыстар);
қүрылыстық жобаның іске асуына жергілікті өкіметтен рүқсат алу; қоршаған
ортаны қорғау шаралары меи қауінсіздік ережелерін сақтау талаптарын
жеңілдету.[33] Шенеуніктердіц озбырлығы көбіне пара алуға әкеліп соғады.
Полицейлер қарақшыларға кәсіпкерлерді қорқытуы үшін ақы төлей отырып,
солардың қауіпсіздігі үшін пара алады. Үқсас амалмен саясаткерлер
кәсіпкерлердің шығынын көбейтетін заңда қолдайтынын айтады немесе керісінше
әрине пайдакүнемденіп ерекше жеңілдіктер көрсететініне уәде береді.
қатар жоғарыдағы екеуімен байланысты, оның негізгі мәні ерекше жеңілдіктер
емес, кейбір қосымша қызметтерге қол жеткізу больш табылады. Мысалы,
келісімшарттың нақты бөлімдерінен жасырын мәліметтер беру; жылдамдатылған
қызмет корсету; копке созылған қағаздарды қысқарту; полициялық акциялар
жөнінде алдын-ала хабарлау; белгісіздікті жою немесе салықты азайтуға
мүмківдік беретін аудиторияның жағымды қорытындысына ие болу. Көбіне
шенеунік-бюрократтар осыған ұқсас пара алушылықты туғызатын жағдайды өздері
жасайды. Мысалы шенеуніктер мәлімдемеге өте қатаң формалды талап қойып
немесе жүмыстың қаралуын созуы мүмкін.
4-қатарда 1-қатардағы сияқты егер біреу жеңсе келесісі жеңілді деп
ойлайды. Мысал ретінде бір жағдайды келтіруге болады. Тиым салынған
кәсіпорын иегері қүқық қорғау органдарына бәсекелестеріне "күш көрсетуі
пүшін ақы береді. Заңды іскерлер шенеуніктерге пара беру арқылы
бәсекелестеріне қиын жағдай туғыздырып, немесе рүқсатнамаларын қайтып
алуына апарады.
Мүдделер конфликтісі
Мүдделер конфликтісі егер жекеменшікті немесе мемлекеттік секторда
жүмыс істейтін түлға өзінің қызметтік міндетін орындау барысында жеке
мүддесінің беделін байқап корген жағдайда тууы мүмкін. Осындай жағдайда
дүрыс емес себептерден шешім қабылданады.
Мүдделер конфликтісінің бар болуы дүрыс шешім қабылдағанда да,
бедліне сай үйымдар үшін талқандағышты болуы қоғамдық пікірге зиян тигізуі
мүмкін. Кейбір елдерде мүдделер конфликтісін үиемі қарастыратын этика
кодексінің бар болу міыдетін заңнамалар ескеріп отырады. Көптеген елдерде
мүдделер конфликтісінің проблемасын өте маңызды санайтыны соншалық, осы
елдердің заңнамасында мүдделер конфликтісінде кездесетін сүрақтарды
реттейтін жеке қүқықтық сала болінген.
Неопотизм (синонимдері: туыстық, жекжаттық, жерлестік) мүдделер
конфликтісінің бір түрі, яғни, түлға өзінің қызметтік өкілеттігін
жанүясының мүшелері немесе басқа туыстарының пай да көруі үшіы пайдалануы.
Неопотизммен күресу тиымы туыстық қатынастарға қарсы бағытталмаған.
Бүл мемлекеттік қызметкерлердің өзінің қызметтік өкілеттігін қолданып,
қоғамдық немесе мемлеқеттік қызмет орындарына өз туысқандарын үсынуыыа
қойылған тиым. Неопотизмді тоқтату объектісі туысқандардың бірге жүмыс
істеуге тиымы емес. Бүндай шаралардың бағыты мемлекеттік қызметкердің
орынсыз ниеттілігі немесе туысқандарын жүмысқа алудағы ықыласы, оларға
басқа билікті үміткерлер арасынан жүмыс барысында да артық көруі.
Кронизм (синонимдері: кландылық, корпоративтілік) неопотизммен
салыстырғанда, әлдеқайда ауқымды түсінік, ол қандай да бір (басқармалық,
кадрлық және т.б.) сүрақтарға жауап іздегенде достары мен әріптестерін
артық көру жағдайына байланысты. Үлыбританияда кронизм мескі мектеп
галстуктері" немесе "ескі достар клубы" сияқты түрақты тіркесімдерімен
анықталады.[16]
Сыбайлас жемқорлықтың түрлері:
1. Жоғарыдан томен қарай (сыбайлас жемқорлыққа қызыққан
мемлекеттік шенеуніктердің деңгейіне байланысты):
1. төменгі (әкімшілікті, жүйелі)
жоғарғы (жоғары окімет эшелондарыиыц сыбайлас жемқорлығы, "мемлекетті
тартып алу")
2. Көлденеңінен (пара алушының қызмет ортасына байланысты)

1. мемлекеттік секторда
2. жеке секторда
3. қоғамдық секторда
Бүл жерде пара берушілердің қызмет саласы мен оған қарасты
мемлекеттік орган деңгейіне байланысы сыбайлас жемқорлықтың ішкі түрлерін
көрсетуге болады.
1. өкілдік орган да (парламентте)
атқарушы органдарда (салалық министрлік және ведомствалық, қүқық қорғау
органдары, мемавтоиыспекция органдарымен бірге баж және салық органдары,
жергілікті басқару оргаыдарындагы орталық аппарат)
3. Сот органдарында
Жеке секторда — пара беруші мен пара алушының қызмет саласы жэне
ортасына байланысты.
1. денсаулық сақтауда
2. білім беруде
3. мүнай-газ секторында
4. қүрылыс сферасында
5. қорғаныс ауданында жэне т.б.
2. Сыбайлас жемқорлықтың таралу ортасы
Мемлекетті басыи алу дегеніміз мемлекеттік шенеуніктердің өз пайдасын
қүқыққа қарсы және ашық түрде үсыну нәтижесінде өзін белгілі
басымдылықтармен қамтамассыз ету ойымен мемлекеттік саясаттың заң, ереже,
жарлық және басқа қүралдарының қалыптасуына эсер ету мақсатындагы
мемлекеттік жэне жеке секторлардағы жеке түлга, топ немесе фирмалардың іс
әрекеті саналады. Мемлекетті басып алуға өкелетін институт түрлерінің
арасындағы өзгешеліктерді келтіруге болады - заң шыгару, атқарушы, сот
немесе реттеуші органдарды басыи алумен айналысатын "атқарушы түлға"
түрлеріне -жекеменшікті фирмалар, саяси көшбасшылар және мүдделер
бірлігінің бірлестігіндегі шагын топтар жатады. Бірақ мемлекетті басып
алудың барлық түрлері жалпы қогам үшін үлкен иотенциалды шығын қүрылымын
реттеуші және негізгі қүқықтық бүрмалаушы сала немесе фирма, шағын топ
түлғалары үшін мемлекеттен кіріс алуға бағытталған. Мемлекетті басып алудың
сондай түрлері жеке топтардың мүдделеріне тосқауыл қою жэне саяси эсер
етудің формалды каиалыныц жеткілікті дами алмаған жэне әр түрлі күштер мен
мүдделердіц арасында міндетті бэсекелестігі жоқ, экономикалық биліктегі
жоғары тоитау бар жерде таралады. Hellmann, Jones and Kaufmann
зерттеулерінде мемлекетті басыи алу анықтамасына кірген нақты қызмет
түрлерінің қатары көрсетілген, оған қоса: Президенттік жарлық пен
парламенттік дауыстардың жеке кэсіпкердің мүддесіне "сатылуы"; азаматтық
және қылмыстық соттар шешімінің жеке меншіктік мүддеге "сатылуы"; жеке
"орындаушы түлға" жағынан саяси партия кассасына заңсыз ақшалай жарналары
жэне орталық банк қаражатымен заңсыз билік етуі сыбайлас жемқорлықпен
байланысты.[25] Осы қызмет түрлеріндегі бизнеспен олардың өздерінің
айналыспауына қарамастан тікелей эсер етудің жаратымды, жаратымсыздығына
бага беруіп фирмалардан сүрайды. Әкімшілікті сыбайлас жемқорлыққа
мемлекеттік шенеуніктердің жеке пайдасын қамтамассыз етуі
* 18
ашық және заңсыз шешімі "орыпдаушы түлғаның" мемлекеттік емес және
мемлекеттік басымдылық корсету мақсатымен жағдайды реттеуші ереже мен бар
заңның орындалуын тапсырылған жүйеге эдейі бұрмалаушылық енгізу жатады.
1 сурет. Мемлекетті басыи алу индексі (мемлекетті басып алуда сөз
болған фирманың үлесі)

Әрбір бағанның үстіңгі бөлігіндегі штрих таңдалып алынған әрбір ел
үшін есептелген есен шегіндегі қателікті көрсетеді (орташа квадраттық
ауытқуға бағытталған). Көздері: Hellmann, Jones and Kaufmann (2000 ж.)
Әкімшілікті сыбайлас жемқорлықтың классикалық мысалы болыи іс
жүзіндегі сауда ережесінің үсақ бүзылуына мэн бермеуі үшін бейшара сауда
дүкенінің иесі ресми инспекторлардың шексіз көрінетін тізбегіне пара беруге
тура келеді. Әкімшілік сыбайлас жемқорлыққа бопсалаушылықтың осы түрлерінен
басқа жүртқа белгілі "жағымпаздану" мысалдарын, яғни түрлі рүқсаттарды алу,
баж тексерісінен кедергісіз өту, түрлі жеткізулерге байқаулық негізде
жүргізілетін мемлекеттік тапсырыстарды алу және басқа көптеген мемлекеттік
қызметтерді пайдалануға артық қүқылы болу мақсатындағы паралар кіреді.[3]
Ақырында мемлекеттік шенеуніктер өзінің бақылауындағы немесе жанүясы
мүшелерінің бақылауындағы тікелей қаржылық жеңілдіктерді орынсыз бөлуі
мүмкін. Сыбайлас жемқорлықтың осы түрінің негізгі себебі сайлау жеңілдігін
алуға мемлекеттік шенеуніктердің дискрециялық қүқығы мен мемлекеттік сектор
қызметін иайдалануға басымдылық қүқығы немесе тец қүқықтан айыруды қолдану
ережесі мен қаулысы болып табылады.
БҮҮ Даму бағдарламасындағы қолдау жэне саяси Бюро басқармасының даму
бөлімінің зерттеуінде отпелі кезеңдегі түрлі елдерге экімшілікті сыбайлас
жемқорлықты біріккен корсеткішін шығара алатын мәліметтері бар. Мемлекеттік
шенеуніктерге әдетте жыл сайын шығындаған бейресми түріндегі төлеміне
фирмалар өздсрініц жалиы табыс болігіне баға берді. 1.3 суретте
мемлекеттердегі параның орташа болігі корсетілген.
ТМД елдерінде әкімшілікті сыбайлас жемқорлықпен байланыста толемнің
орташа олішемі фирмалардың жылдық жалпы табысының 3,7 % бағаланады; Орталық
және Шыгыс Еуропа елдерінде бүл көрсеткіш жалпы табыстық 2,2 % төмендейді.
Бірақ әкімшілікті

2 сурет. Әкімшілік сыбайлас жемқорлық (жылдық жалпы табыс үлесі
сапасындағы паралар)

Әрбір баганның үстіңгі бөлігіндегі штрих таңдалып алыиған әрбір ел
үшін есептелген есеп шегіндегі кАтелікті көрсетеді (орташа квадратгық
ауытқуға бағытталған). Көзі: ОБРРП.
Сыбайлас жемқорлықтың өлшемі фирмалардың жалпы табысы бей-ресми
бөлігін анықтайтын жолы болып табылғанымен толық көрсете алмайды.
Егер көрсетілген аймақтың барлық территориясындағы таза пай-даның
өрескел бағасын негізге алсақ, өкімшілік сыбайлас жемқорлығы жоғары
деңгейдегі мемлекеттік фирмалар корсетілген төлемге өз табыстарының 25 %
жарата алады.
Мемлекетті басын алу меіь әкімшілікті сыбайлас жемкорлық өлшем қүралы
ретінде алып, біз әр елдердегі сыбайлас жемқорлықтың өзіндік ерекшеліктерін
анықтай аламыз. Типологиялық топтастыруды екі сыбайлас жемқорлықтың өлшеу
қүралдарының әрекеттестігі негізінде жасауға болады. Өтпелі кезендегі өзге
елдерге қатысты сыбайлас жемқорлықтың әр түріндегі проблеманың көлемін
корсету үшін мемлекеттерді индекс бойынша белдікті бойлай "жоғары
деңгейден" "ортаңғы деңгейге" дейін орналастыруға болады. [17]
Мемлекеттерді жоғары деңгейдегі басыл алу топтары және төменгі
деңгейдегі басып алу топтарына бөлетін нақты табалдырық бар. Ал әкімшілікті
сыбайлас жемқорлыққа келетін болсақ, бүнда әр елдердегі деңгейдің өте
түрақты тараулары бар.
Бүл типологиялық топтастыру елдер арасындағы нақты айтылған бөлімімен
мүлде анықтамасы белгіленбеген. Оны сыбайлас жемқорлықтың қиын
аспектілеріне сәйкес мемлекеттік дәрежесі бойынша соңғы бөлімі ретінде
емес, олардың кездесуіне тура келетін сыбайлас жемқорлық түріне қатысты
мемлекеттердің өз-өзіне баға беру жүйесінде бағытының бірін қарастыру
керек.

Айтылып отырган типологиялық топтастырудың сыбайлас жемқорлық
үлгілерінің төрт түрі бар:
- Мемлекеттің "жоғары-жоғары деңгей" дәрежесінде айтарлықтай басып
алуға үшырататын әкімшілікті сыбайлас жемқорлықтың маңызды проблемасы бар,
сондықтан бүндай мемлекетке қүзіретінің темен болуы тән.
-"жоғары-орташа деңгейі" дәрежесінде жоғары деңгейде мемлекетті басып
алу жағдайында бола түра дегеніне жеткен, өзге елдердегі өтпелі кезең
бақылаушылары деңгейімен салыстырғанда әлеуметтік сыбайластық жемқорлық
деңгейін өздерінде сақтап қалған елдер кіреді.
-"орташа-жоғары деңгей" дәрежесіне басқа елдердің өтпелі кезеңіне
қарағанда кемінде мемлекеттік жеке сектор жағынан басып алуға үшырауы
мүмкін, әлеуметтік сыбайластық жемқорлық проблеманың негізі болып қалатын
елдер кіреді.
-"орташа-орташа деңгей" дәрежесіне озге мемлекеттің өтпелі кезеңіне
қарағанда, әлеуметтік сыбайлас жемқорлық мемлекетті басып алу деңгейі
болмасын, өте томендігі бақыланған, сонымен қатар маңызды проблемалары
болып қала бермек елдер кіредШВ] ^

Сыбайлас жемқорлық адам қүқығын бүзушы фактор ретінде

Сыбайлас жемқорлық адам қүқығын бүзушы фактор ретінде болуымен қатар
түтастай алғанда қоғам мен адам өміріне кері ықпал етеді. Кешегі күнге
дейін БҮҮ-ның Адам қүқығы жоніидегі Жоғарғы Комиссары болып келген Мери
Робинсонның айтуынша: "кейбір адамдар мен олардың отбасы мүшелері өздерін
азық-түлікпен, түрғын үймен, білім алумен, меншікпен қамтамасыз ету, жүмыс
табу және қоғамның әлеуметтік және мәдени өміріне қатысу үшін пара берген
кезде, сөз жоқ, адампың негізгі қүқығы бүзылады. Мүны болдырмау үшін
сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресушілер мен қүқық қорғаушылар арасында өзара
тығыз байланыс қалыптастыру қажет. Адам қүқығын сақтау мен оны қорғау ісіи
біріге отырыи жүзеге асырғанда ғана сыбайлас жемқорлықты азайтуға болады.
БҮҮ-ның Адам қүқығы жоніндегі Жоғарғы Комиссары болған кезде менің осыган
козім жетті.
2002 жылдың ортасында Камбоджа парламенті депутаттарымен кездесуде
бүл туралы және адамдардың азапталуы туралы коп айтылды. Мүндай тозақтан
қаіііыи қүтылудың сәті түскен әйелдер оздерін жезөкшелікпен айналысуға
мәжбүр еткендіктерін және көпшілігінің СПИД дертіне шалдыққанын айтты. Олар
маған сыбайлас жемқорлық туралы -шенеуніктер мен полициялардыц парақорлығы
жоиінде айтып берді. Бүл жағдай сыбайлас жемқорлықтың қоғамдағы
кедейшілікті одан әрі тереңдете түсетіндігін, адамдарды қоргансыз
қалдыратындыгын айқын көрсетеді. Бір қарағанда сыбайлас жемқорлық пайда
әкелсе де, мемлекетті кедейлендірумен бірге, қоғамды жан-жақтан кеміретіи
індет болып табылады.[8]
Сыбайлас жемқорлық белец алган елдерде азаматтардың саяси қүқыгы мен
әділсотқа теңдей қол жеткізу мүмкіндігі шектеледі. Сыбайлас жемқорлық сотқа
қысым жасау, ақпарат қүралдарын қорқытып-үркіту арқылы шыыайы
21
және әділ сайлау өткізуге мүмкіндік бермейді. Егер сыбайлас жемқорлық адам
қүқыгына нүқсан келтіретін болса, ал адам қүқығын сақтау мен қүрметтеу
сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте қуатты қүралға айналуы тиіс.
Адам қүқығының басымдыгы, сыбайлас жемқорлыққа тойтарыс беретін және
қылмыс ретінде жазага тартуы тиіс қүндылықтар жүйесінің ажырамас бөлігі
және негізгі принципі болуы қажет.
Қүқық қоргаушылар мен сыбайлас жемқорлықпен белсенді күрес
жүргізушілер барлық әрекеттерін өзара байланыста жэне ортақ әдіс-тәсіддер
алмаса отырып жүргізуі қажет, сонымен қатар түтастай бірлікте болуы тиіс.
Сондай-ақ, олар қүқық қоргаушы органдарга нақты іс-эрекеттер үсынуга
міндетті.
Адам қүқығын сақтау сыбайлас жемқорлыққа қарсы ең тиімді іс-әрекет
екенін түсіндіруді күшейту қажет.
Мемлекет басқарудагы ашықтық пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестегі
халықаралық ынтымақтастық жэне адам қүқығын қорғау ісі бүкіл элем бойынша
сыбайлас жемқорлыққа қарсы түру мэселесінде негізгі басшылыққа алынуы
тиіс".
Ашық демократиялық қогамдағы адамдардың басым копшілігі мойындайтын
бейматериалдық сипаттағы барша қүндылықтардың ішінде адам қүқыгы мен
бостаңдыгы аса маңызды қүндылықтардың бірі болып қала береді. Бүл козқарас
негізіңде үш жүз жылдан астам уақыт ішінде дамып келе жатқан қоғамдық-саяси
ой-пікірдіц либералдық-демократиялық дәстүрі жатыр. Классикалық либерализм
окілі Ф. Лассаль "Қоғамдық тәртіптің негізі — жеке меншік, қауіпсіздік,
бостандық" деи жазды.[47]
Адам қүқыгыныц барлық философиясы бір ғана күмәнсіз қүндылыққа
негізделген. Бүл қүндылық — адамның қадыр қасиеті. Адам қүқығы
түжырымдамасыныц негізін салушылардың бірі француз ағартушысы Ж.-Ж. Руссо
адамның қадір-қасиеті адамңың озінің ішкі мәнінде деп корсетеді. "Өз
бостандыгыңыан бас тарту — озіңнің адамдық қадір-қасиетіңнен, адамдық
қүқыгыңнан, тіпті адамдық міндетіцііен бас тарту. Бүлайша бас тарту -адам
табиғатына жат".
Адамның қадір-қасиеті оның қүқыгы мен бостандығының қайнар козі.
Табиғи қүқық теориясында, қүқық философиясында адам қадір-қасиетінің
озіндік презумпциясы қызмет етеді. Адам қүқығы философиясының гуманизмі
барлық адамдар — бір гана адами отбасыныц мүшесі, оларга сана жэне ар-ождан
берілгендіктен бір-бірінің қүқықтары мен бостандықтарын қүрметтей отырып,
озара бауырластық қарым-қатынас жасауы тиіс.
Жалпыға ортақ адам қүқығы Декларациясының біріиші бабында: "Барлық
адамдар қадір-қасиеті мен қүқықтары жонінен теңдей жэне бостаңдықта
туылады" деп жарияланған.[19]
Адам қүқығы мен бостандыгы Қүдайдан немесе мемлекеттен сый ретінде
берілмейді, сондықтан ол адамның табиғи қүқықтары деп аталады. Адам оз
қүқығы үшін әлдебір жогары тылсым қүдайлық күштің немесе зайырлы
(мемлекеттік) биліктіц алдында міндетті емес. Ол озіне қүқықтар меи
бостандықтар берілгені үшін ешкімге мадақ айтуға, мәңгілік қарыздар болуға
тиісті емес. Адамның қадір-қасиеті оның қүқығы мен бостандығын (озінің)
22
пайдалануға мүмкіндік бергені үшііі әлдекімге қүлдық ризашылықпен өтуге
болмайды. Адам қүқықтары мен бостандықтары оған адам болғаны үшін-ақ
тиісті.
Адамныц негізгі қүқықтары мен бостандықтары ажыратылмайды және ол
әркімге тумысынан беріледі. Тірі адам өле-өлгенше өз қүқықтары мен
бостандықтарынан ажырамайды, ешкімнің және ешқандай жолмен оларды алуына
болмайды. Халықаралық деңгейде қабылданған стаңдарттарға сәйкес негізгі
қүқықтар мен бостандықтар жалпыға ортақ қабылданған адам және азаматтың
өзге де қүқықтары мен бостандықтарын теріске шығару ретінде түсіндірілмеуі
қажет.
Адам қүқығы жалпыға ортақ және әмбебаи сипатқа ие. Адам қүқығының
жалпыға ортақтығы және әмбебаптығы бірнеше өлшемдермен өлшенеді.
Адамдардыц барлығы қандай да бір кемсітусіз негізгі қүқықтар мен
бостандықтарға ие. Халықаралық стандарттар меи қүқықтық демократиялық
мемлекеттер заңнамалары жынысына, нәсіліне, үлты мен тіліне, шығу тегі мен
мүліктік және лауазымдық жағдайына, түргылықты жеріне, сенімі мен дінге
қатысына, қоғамдық бірлестіктерге мүшелігіне, өзге де себелтерге қарамастан
адам және азамат қүқықтары мен бостандықтарының теңдігіые кепілдік береді.
Әлеуметтік, нәсілдік, үлттық, тілдік белгілері мен діни сеніміне қарай
азаматтар қүқығын шектеудің кез-келген түріне тыйым салынады. Еркектер мен
әйелдер теңдей қүқықтар мен бостаңдықтарға жоне оны жүзеге асыратын теңдей
мүмкіндіктерге ие,
Барлық қүқықтар мен бостаыдықтар мазмүны түрғысынан әмбебап. Өмір сүру
қүқығы, барлық адамның заң алдында теңдігі, еркін қозғалыс қүқығы,
азаматтық алу қүқығы, сенім бостандығы қүқығы, т.б. — бүлар адам өмір
сүретін елдің қоғамдық қүрылысына, саяси режиміне, мемлекеттік қүрылым
формасы мсн басқару формасына, халықаралық мәртебесіне қарамастан барлық
адамдардың ортақ қүқықтары мен бостандыктары болыи табылады.
Жалпыға ортақтық аумақтық аспектідегі адам қүқықтары мен бостандықтарына
қатысты. Қайда жоне қай жерде болса да — ол аумақ тәуелсіз немесе
бағынышты, өзін-өзі басқармайтын немесе оз егемеңділігіые қандай да бір
шектеу қойылған болса да адам озінің негізгі табиғи қүқықтар мен
бостандықтарына ие болып қала береді.
Адам қүқығы нроблемасы - жалпыға ортақ проблема. Адам қүқығына, негізгі
бостандығына, демократия мен заң үстемдігіне қатысты мәселелер халықаралық
сипатқа ие, бүл қүқықтарды сақтау халықаралық тәртіп негіздерінің бірі
болыи саналады. Адамдық олшем аясында Б¥¥, ЕЫҚҮ шеңберінде қабылданғап
мемлекеттік міндеттемелер барлық қатысушы-мемлекеттердің тікелей және заңды
мүдделерін білдіретін
мәселе болып табылады және ол қандай да бір мемлекеттің тек қана ішкі ісі
болып саналатыи мәселелердің қатарына жатпайды.[20]
Адамныц негізгі қүқықтары мен бостандықтарын мойындау мен сақтау —
жекелеген елдер үшіи де, бүкіл әлем үшін де түрақтылық пен қауіпсіздіктің
негізі ғана емес, сыбайлас жемқорлықпен күресудің де тиімді жолы болып
саналады. Ел азаматгарыныц ез қүқығын білуі жэне қүқықгық сауаттылығын,
азаматтық жауаптылығын арттырып, заңға, мемлекеттік және азаматтық
институттарға сүйене отырып, оны қорғау қабілетінің болуы — сыбайлас
жемқорлыққа қарсы іс-әрекет ететін тиімді фактор болып табылады.
"Адамныц негізгі іргелі қүқықтары мен бостандықтары" деген үғым бар.
Бүлар халықаралық нормаларда және негізінен мемлекет заңында, Конституцияда
бекітілген қүқықтар, бүл қүқықтар көбіне — конституциялық қүқықтар мен
бостандықтар деп те аталады.
А дам қүқығы меи бостандығы: үқсастықтар мен айырмашылықгар.
Халықаралық қүжаттар мен қазақстандық заңнама тілінде "адам қүқығы" және
"адам бостандығы" деген екі үғым қатар қолданылады. Заңдық табиғаты,
қүқықтық актілердегі (халықаралық актілер, конституциялар, т.б.) қүқықтық
түрғыдан бекітілуі бүл екі үғымиың арасына айқын белгі қоюға мүмкіндік
бермейді. Дегенмен де қүқықтық түрғыдан "адам (азамат) мемлекет" қатысыңда
адам қүқығы мен бостандығы арасында белгілі бір айырмашылық бар.
Адам бостандығы — адамның мемлекет араласпауға тиіс іс-әрекетінің
аясы. Ол тек қүқықтық норма шегініц көмегімен ғана анықталатын, адамның оз
қалауы және қарауымен ғана іс-орекет ететіи қүқықтық кеңістік болып
саналады. Бүл ретте мемлекетке нақты бір адамның бостандығына қол сүқпай
отыруға ғана емес, сонымен қатар бүл бостандық шекарасына озге адамдардың
кіруінен, қол сүғуынан қорғауды қамтамасыз етуге де тура келеді. Мемлекет
адамның заңды жүріс-түрысын зац жүзінде қорғайды, бірақ сонымен бірге озге
адамдардың бостаңдығын қорғау үшін оның бостандығының шегін де айқындап
отырады.
Адам қүқығы — адамныц мемлекет бекіткен, кепілдік берген заңда
кэрсетілген, белгіленген аядағы іс-эрекеті, қүқықтары, мүмкіндіктері. "Адам
бостандығы" үғымынан айырмашылығы "адам қүқығында" жеке түлға іс-қимылы
бағытталатын нақтылы ауқым корсетіледі. Мемлекет адамныц заңда корсетілген
ауқымда заңды іс-орекетін қорғап, қамтамасыз етуді оз міндетіне алады. Со
лай бола түра5 қүқықтық козқарас түрғысынан адам қүқығы мен бостандығы
парапар.[21]
Объективті мағынада адам қүқығы мен бостандығы дегеніміз — жеке
түлғаның қүқықтық м ортебесін орнатып, оның қағидалары мен озге адамдармен
озара қарым-қатынас ережелерін, жеке түлға (азамат) мен мемлекет қатынас
тэртібін бекітетін халықаралық және үлттық қүқықтық нормалар жүйесі.
Субъективті мағынада адам қүқығы мен бостандығы дегеніміз — қүқықтық
нормада қарастырылған нақтылы бір түлғаға тиісті мүмкіндік (заңдық әрекет)
жэне мемлекет тарапынан қорғауға алынған іс-әрекет, жүріс-түрыс қағидалары,
Адам қүқығын жіктеу БҮҮ Жарғысына, Адам қүқығы туралы халықаралық
билльге, сонымен қатар үш үлкен тарихи даму сатысынан откен адам қүқығы
теориясын дамыту жолдарына сүйенеді.
1. Адамныц азаматтық жэне саяси қүқықтары:
— Өмір сүру жэне жеке басының қауіпсіздігі мен бостаңдығы қүқығы;
1. Қүлдықтаы және еріксіз үсталынудан азат болу қүқығы;
Азаптау мен зорлық-зомбылық, қатігездік және адамдық қадір-қасиетін
қорлайтындай қатынас пен жазалаудан қорғалу қүқығы;
3. Қүқықтық субъектілікті мойындау қүқығы;
4. Заң алдыңда тендік қүқығы;
Адам қүқыгына нүқсан келтірілген жағдайда оны қолайлы түрғыда қалпына
келтіру қүқығын талап ету қүқығы;
6. Негізсіз түтқыидалу, үсталу және қуғынға түсуден қорғалу қүқығы;
Тәуелсіз бейтараи сотиен істі ашық және барлық әділеттілік талаптарын
сақтай отырып қаралу қүқығы;
"Кінәсі дәлелденгенге дейінгі" кіиәсіздік презумциясына ие болу қүқығы;

Жасалған кезде қылмыстық қүрамы жоқ іс-әрекеті үіііін сотталмау қүқығы;
Өзінің және отбасының өміріне негізсіз араласудан, түрғын үйге қол
сүғылмаушылық қүқығын немесе ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сыбайлас жемқорлық.Пара беру
Сыбайлас жемқорлық туралы
Көпшілік сыбайлас жемқорлық тепе-теңдігі
Сыбайлас-жемқорлық – қоғамның өзекті мәселесі
Сыбайлас жемқорлық – қоғамның өзекті мәселесі
Сыбайлас-жемқорлық қылмыстықтың криминологиялық сипаттамасы
«СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ: ОНЫҢ ҚОҒАМҒА КЕРІ ӘСЕРІ»
Сыбайлас жемқорлық ұғымы, оның түрлері мен формалары
Сыбайлас жемқорлық қылмыстыққа тосқаулық қоюдың криминологиялық шаралары
Сыбайлас-жемқорлық деген не, онымен күрес қағидалары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь