Жазушы Төлен Әбдікұлының көркемдік әлемі

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

ІІ. Негізгі бөлім

1 . тарау. Т.Әбдікұлы әңгімелеріндегі авторлық концепция ... ... ... .7

2 . тарау. Жазушы повестерінің проблематикасы және характер мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

3 . тарау. Төлен Әбдікұлының суреткерлік шеберлігі: тіл өрнегі, стиль шеберлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ әдебиетінің 60-70 жылдардағы көркемдік көкжиегіне көз жібергенде қазақ прозасына соны бір серпіліс алып келген талантты да, талапты бір топты байқайтынымыз анық Бүгінде ел ағасы жасына жетіп, қазақ әдебиетінің бір-бір шоқ жұлдызына айналған олар аға буын өкілдерінің, қала берді әлем әдебиетінің озық дәстүрлерін жаңашылдықпен жалғастырып, қазақ әдебиетін мазмұн, түр, тақырып жағынан ерекше байытты. әдебиет атты аламан бәйгеде “жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар” шыққан осы бір үркердей топтың бел ортасында келе жатқан, ешкімге ұқсамас өзіндік мәнер машығымен дараланған Төлен Әбдікұлының шығармашылығы нысана етілді.
Төленнің даралық қасиетінің өзі аз жазатындығымен, аз жазса да жеріне жеткізіп саз жазатындығымен бағалы. Алайда оның шығармашылығына жол-жөнекей соға кеткен бірді-екілі пікірлер болмаса, арнайы зерттеу обьектісіне айналмаған.
Еңбекте жазушының көркемдік ерекшеліктері, психологиялық талдау тәсілдері, таным-талғамын талдау барысында біраз пікірлер айтуға ұмтылдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. Т.Әбдікұлының таңдаулы әңгімелері мен повестеріне арқау болған тақырыптар мен идеяларды, характерлерді талдай отырып, заман шындығы мен көркем шындықтың арақатынасын таразылау және автордың шығармашылық лабораториясында өмірге келген тың көркемдік ізденістердің табиғатын ашып көрсету. Осы мақсатқа жету үшін алға мынадай міндеттер қойылды – Сол кездегі кеңес әдебиетінде ресми идеоллогия тарапынан мойындалған, бірден-бір әдеби әдіс ретінде өмір сүрген социалистік реализм әдісі мен 60-70-ші жылдары жарық көрген таңдаулы қазақ әңгімелері мен повестерінің авторлары ұстанған шығармашылық концепциялардың арақатынасына талдау жүргізу,
– қазіргі замандық таңдаулы қазақ әңгімелері мен повестерінің қазақ прозасының тарихынан алатын орынын белгілеу
– олардың авторларының суреткерлік қолтаңбаларының әрқайсысының өзіне тән көркемдік ерекшеліктерін айқындай отырып, Т.Әбдікұлына тән қасиеттерді жүйелеу, саралау.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Төлен Әбдікұлының шығармашылығы туралы жекелеген сыншы ғалымдардың ғылыми еңбектерінде азын-аулақ сөз болып жүргенімен, арнайы зерттеу нысанасына айнала қойған жоқ. Дей тұрғанмен қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелерін жете зерттеп жүрген Б.Майтанов, Г.Пірәлиева сынды ғалымдардың, С.Әшімбав, Б.Ыбырайым сияқты сыншылардың, сондай-ақ бірқатар жазушылар мен әдебиет тарихы мен қазіргі әдеби процесстің даму тенденцияларын зерттеп жүрген әдебиетші ғалымдардың еңбектері негізге алынды.
1. Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері (Түс көру, бейвербалды ишараттар,заттық әлем). Алматы: Алаш, 2003.
2. Асылбекұлы С. “Қазіргі қазақ повестеріндегі заман шындығы” (1970-1989-жылдар). ф.ғ.к.ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефараты.Алматы,1997.
3. Қабдолов З. Арна. Алматы: Жазушы, 1988.
4. Ыбырайымов Б. Көркемдік көкжиегі. Алматы: Жазушы, 1981.
5. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар. Алматы, 2001.
6. Әбдікұлы Т. Оң қол. Алматы: Атамұра, 2002.
7. Дәдебаев Ж. Қазіргі қазақ әдебиеті. Алматы: Қазақ университеті, 2002.
8. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімелері. Алматы: Жазушы, 1988.
9. Әбдікұлы Т. Рухани кемелдену – адамның өзіне-өзі үңілуінен, өзімен-өзі күресуінен. Әңгімелескен Қ.Жиенбай. Қазақ әдебиеті. 18 ақпан, 2005.
10. Сыздықов К. Ұстаздық ұлағат. Алматы, 2001
11. Әбдіков Т. Айтылмаған ақиқат. Алматы: Жалын, 1979.
12. Айтматов Ш. Ғасырдан да ұзақ күн. Алматы: Атамұра, 2005.
13. Байғұт М. Ақпандағы мысықтар. Алматы: ҚАЗақпарат, 2000.
14. Жұртбай Т. Көркем кеңістік пен уақыт және тарихи дәлел. Кітапта: Әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Алматы: Комплекс, 2002.
15. Қирабаев С. Әдебиет дамуының жаңа кезеңі, кітапта: Уақыт және қаламгер. Алматы: Жазушы, 1975.
16. Есенбеков Т. Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы. ҚарМУ, 1991.
17. 10. Кекілбайұлы Ә. Адамстанға саяхат. Егемен Қазақстан, 4 қыркүйек 2002.
18.Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Алматы: Ғылым, 1982.
19. Елеукенов Ш. Лениндік мұра және социалистік реализм мәселелері. Кітапта: Уақыт және қаламгер. Алматы: Жазушы, 1975.
20. Құрманғалиев Қ. Сырбаз суреткер (ЖазушыТ.Әбдіков 50 жаста). Қазақ әдебиеті 4 қыркүйек, 1992.
21. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. Алматы: Жазушы, 1993.
22. Бейсенбайұлы Ж. Америка үндістері – түрк халықтарының түп туысы. Тіл және қоғам. Альманах № 2. Астана, 2005.
23. Әбдікұлы Т. Жапон болсам жапонияны жазар ем...Т.Әбдікұлы мен сатирик К.Әмір-Бектің сұхбаты. Жас Алаш, 1 қараша, 2003.
24. Мұханбатқалиұлы Қ. Адамзат қайда барасың ? Діл газеті. 7 қараша, 2003.
25. Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1992.
26. Жұмаділов Қ. Соңғы көштің арқауы. Сөзстан. Алматы: Жалын, 1984.
27. Нұрғалиев Р. Телағыс. Алматы. Жазушы, 1986.
28. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: Мектеп, 1970.
29. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.
30. Хамзин М. “60-80-інші жылдардағы қазақ романының стилі мен
типологиясы” ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның Авторефараты. Алматы, 1997.
        
        
Мазмұны
І.
Кіріспе.....................................................................
....................3
ІІ. Негізгі бөлім
1 – тарау. ... ... ...... Жазушы повестерінің проблематикасы және характер
мәселесі....................................................................
.............................20
3 – тарау. Төлен Әбдікұлының ... ... тіл ... стиль
шеберлігі...................................................................
...................40
ІІІ.
Қорытынды...................................................................
...........46
ІV. ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ әдебиетінің 60-70 ... ... көз ... ... ... соны бір ... алып
келген талантты да, талапты бір топты байқайтынымыз анық Бүгінде ел ... ... ... ... ... шоқ ... ... олар аға
буын өкілдерінің, қала берді әлем ... озық ... ... ... ... ... түр, тақырып жағынан
ерекше байытты. әдебиет атты аламан бәйгеде “жүзден жүйрік, ... ... осы бір ... топтың бел ортасында келе жатқан, ешкімге ұқсамас
өзіндік мәнер машығымен дараланған Төлен Әбдікұлының шығармашылығы нысана
етілді.
Төленнің ... ... өзі аз ... аз жазса да жеріне
жеткізіп саз жазатындығымен бағалы. Алайда оның шығармашылығына жол-жөнекей
соға кеткен бірді-екілі ... ... ... ... обьектісіне
айналмаған.
Еңбекте жазушының көркемдік ... ... ... ... ... барысында біраз пікірлер айтуға ұмтылдық.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. ... ... мен ... ... ... тақырыптар мен идеяларды,
характерлерді талдай отырып, заман ... мен ... ... таразылау және автордың шығармашылық лабораториясында өмірге
келген тың көркемдік ... ... ашып ... Осы ... үшін алға ... ... қойылды – Сол кездегі кеңес
әдебиетінде ресми ... ... ... ... ... ... өмір ... социалистік реализм әдісі мен 60-70-ші жылдары жарық
көрген таңдаулы қазақ әңгімелері мен ... ... ... ... ... ... ... қазіргі замандық таңдаулы қазақ әңгімелері мен ... ... ... ... ... белгілеу
– олардың авторларының суреткерлік қолтаңбаларының әрқайсысының өзіне
тән көркемдік ерекшеліктерін айқындай отырып, Т.Әбдікұлына тән қасиеттерді
жүйелеу, саралау.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... сыншы ғалымдардың ғылыми еңбектерінде азын-аулақ сөз болып
жүргенімен, арнайы зерттеу нысанасына ... ... жоқ. Дей ... ... ... ... ... жете зерттеп жүрген
Б.Майтанов, Г.Пірәлиева сынды ғалымдардың, С.Әшімбав, Б.Ыбырайым сияқты
сыншылардың, сондай-ақ бірқатар ... мен ... ... мен ... ... даму тенденцияларын зерттеп жүрген әдебиетші ғалымдардың
еңбектері негізге алынды.
Зерттеу әдісінің дерек көздері. Жазушы шығармаларын зерттеу барысында
1980 жылы ... ... ... ақиқат”, 2002 шыққан “Оң ... ... ... ... атты ... мен ... ... сондай-ақ жазушының
баспасөз беттеріне әр жылдары берген сұхбаттары негізгі ... ... ... ... ... және ... мәні. Зерттеу
жұмысында негізінен кешенді жүйелі зерттеу, баяндау, тарихи ... ... ... ... басшылыққа алынды. Зерттеу жұмысын
қазіргі әдеби процестің даму ... ... ... қатар қазіргі
қазақ прозасындағы, әсіресе 60-80 ... орын ... ... ... ... оқу орындары филология ... ... ... ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы. Бұл зерттеуде жазушы ... ... ... ... рет ... отыр. 60-80-ші жылдардағы
әдеби процесте ... ... ... көбіне ой айту,
концепция түюдің түрлі формаларын табуға алып келді. Яғни, ХІХ ... ... ... ... ... психологизм ХХ ғасырдың 60-80-ші
жылдарында ерекше бір формада дамыды. Ендеше жұмыстың ... ... ... әдіс-тәсілдерді ашып көрсетуге күш салғандығымен бағаланбақ.
Кіріспе
Бүгінгі әдебиеттану ... ... ... лирикалық
прозаның, психологиялық не философиялық прозаның үлгісі деп жіктеу, немесе
“лирикалық роман,” “лирикалық ... ... ... ... ... деп
жалпылай атап, ат қою бар. Бұлай ат қойып, айдар тағуда да ... ... ... Ол ... жазушының эстетикалық таным-талғамына, пайым-парасаты
мен сол ... ... ... ... ... ... дүние екені белгілі.
Әдебиеттің предметі адам, яғни адамтану екенін ескерсек, әрбір адам
өзінше бір әлем, ашылмаған, зерттелмеген ... емес пе? ... ... ... табылатын – Адам (Пратагор) болмысының табиғи, биологиялық,
физикалық, психологиялық ерекшеліктерін әр ... ... өз ... ... психикасы, оның құпиясы мол табиғаты, есті және ессіздік т.б.
секілді ... ... ... ... және әдебиеттану
ғылымдарына жан талдау тәсілін тудырып, адам мәселесін тереңдей зерттеуге
зейін қоя ... /1,3/ ... ... ... ден қойсақ, көркем
әдебиеттің ерекшелігінің өзі сонда, ол адам ... ... ... бір ... ... ... психологиялық барша
болмысымен толық ашып беретіндігімен тікелей байланысты.
Көркем шығарма табиғатын ... ... ... ... ... ... сондай-ақ көркемдік тәсілдің түрлері ретінде
“ішкі монолог”, “ой ағыны” (поток сознания) т.б. мәселелер де ... ... жүр. ... ... ... бұл ... арнайы тоқталатын
боламыз. Әзірге психологиялық проза, психологиялық талдау ... ... ... ... ... ... Алғашқы үлгілері қай жазушылардың
творчествосында көрініс берді?, деген ... ... ... дәстүрі әлем әдебиетіндегі жаңалық ... ХІХ ... ... ... ғана ... ... ... Ғалым
ф.ғ.д. Г.Пірәлиеваның зерттеулеріне сүйенсек, алғаш рет ... ... ... ) ... психологиялық талдау тәсілі
бастапқыда жүйкесі сырқат жандарды емдейтін медициналық термин ... ... келе адам ... ... ... ... ... өнер салаларында, соның ішінде әдебиет әлемінде де көркемдік тәсіл
ретінде қолданыла бастайды.
Ал, ... ... ... зерттеулеріне жүгінсек, орыс
әдебиетінің сынында ... ... ... ... ... ... ... талдау барысында қолданған екен.
Сол-ақ екен бұл термин басқа да әдебиетші, сыншылар тарапынан қызу ... ... ... ... ... басты элементі ретінде
қабылданады.
Психологиялық талдаудың алғашқы үлгісі ... ... ... Ф.Достаевский творчествосында ол шын мәніндегі дәстүрге
айналып, одан ... ... ... ... А.И.Куприн
шығармаларында тамырын тереңге жайды.
Орыс әдебиетінде Л.Толстой мен Ф.Достаевский ... ... ... дәстүр Ұлы Қазан төңкерісінен кейін Кеңес әдебиетінде М.Шолохов,
Л.Леонов, К.Федин, А.Толстой, ... ... ... ... ... ... ... тапты. Бұл дәстүрді ерекше,
тәптіштей ... ... ... де жоқ ... қазіргі қазақ әдебиетінің қай жанрына көз салмайық, оның
профессиональдық деңгейінің ... ... ... ... ... көтеруде жазушыларымыздың ізденіс үстінде екеніне көз
жеткіземіз. ... ... ... ... ... ... бір ... жанрының өзі бүгінде қандай биік деңгейге, кемелдікке жетті.
Мұндай кемелдіктің түп-төркіні М.Әуезов, Ж.Аймауытов, М.Дулатов,
М.Жұмабаев, Б.Майлин ... аға буын ... ... ... ... озық ... творчестволықпен меңгерген көркемдік
ізденістерінде жатыр. ХІХ ғасырда пайда болған ... ... ... ... ... дәстүрге айналдырып, оның кең қанат жаюына
олардың қосқан үлесі ұшан ... ... ... жерге ешнәрсенің шықпайтынын
ескерсек, психологизм мәселесі қазақ әдебиетінде бүгін ғана пайда болған
құбылыс емес. Оның тарихи ... ... есте жоқ, ескі ... пайда болып,
қалыптасқан ауыз әдебиеті үлгілерінде жатыр. Мысалы, ауыз ... бір ... ... ... жырлардағы қаһарманның қайғы-зарын
суреттейтін тұстарда психологизм элементтері бұрыннан-ақ бар болатын.
Ал ХХ ғасырдың басындағы өзге ... ... ... бір ... ... ... ... “Қорғансыздың күні” ... ... ... ... психологиялық очерк деп ат
қойып, айдар таққан ... ... атты ... ... прозаның алғашқы қарлығаштары емес пе еді.
Екіншіден, қазақ әдебиетінің 60-80-ші жылдардағы ... көз ... ... қазақ прозасына тосын тақырыптарымен
соны бір серпіліс әкелген талантты да, талапты бір топ ... ... ... ел ағасы жасына жетіп, ... ... ... ... ... олар алдыңғы аға буын өкілдерінің, қала ... ... озық ... ... ... ... әдебиетін
мазмұн, түр, тақырып жағынан ерекше байытты.
Осы кезеңнің әдебиетіміздегі ерекше көзге ... ... ... ... ... Д.Исабеков, Қ.Ысқақов,
Ә.Тарази, Ә.Сараев, М.Сүндетов, Т.Нұрмағанбетов т.б. жатқызуға болады.
Осы жерде “Қазіргі қазақ повестеріндегі ... ... ... ... ... ... диссертация қорғаған С.Асылбекұлының:
“Олар қазақ ... жаңа ... мен ... ... ғана ... жоқ, ... оны ... жағынан да байытты, оның
поэтикалық политрасын кеңейтті, сөйтіп, қазақ оқырмандарына ... ... ... ... ... ашып ... /2,2/, ... пікіріне толық
қосыламыз. Қосыла отырып, зерттеу обьектімізге әдебиет атты аламан бәйгеде
“жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар” шыққан осы бір ... ... бел ... ... ... ... өзіндік ... ... ... творчествосын нысана етпекпіз.
Әдебиет әлеміне алғаш 1969 жылы “Көкжиек” атты тұңғыш әңгімелер
жинағымен келіп қосылған ... ... ... ... ... ... ... авторы.
Атап айтар болсақ: “Көкжиек” (Алматы. Жазушы, 1969), “Ақиқат” (Алматы.
Жалын, 1974), “Күзгі жапырақтар” (Алматы. ... 1971), ... ... ... 1979), ... ... ... 1985), “Таңдамалы”
(Алматы, 1991), “Оң қол” (Алматы. Ата мұра, 2002), атты ... ... ... ... ... үлес деп ... ішінде “Өліара” романы өз алдына бір төбе десек, оған грек
аңыздарының басын құрастырған аудармаларын ... ... А; 1977 ... үшеу ... атты ... қосыңыз. Сан жағынан алғанда аздау сияқты,
әрине. Кітаптары ... ... ... ... ... ... оқылмайтындары туралы ) көзге қораштау көрінетіні де рас. Ал, ... ... ... ... қояр ма ... ... ... өзі сол аз жазатындығымен, аз жазса да
жеріне жеткізіп, саз жазатындығымен ... ... ... да ... ... ... ... кейбір жекелеген шығармаларына жол-
жөнекей соға ... ... ... болмаса, арнайы зерттеу
обьектісіне айналмағаны анық ... ... ... ... қамтып,
арнайы жүргізілген зерделі зерттеуді кездестіре алмадық. Алайда, бұдан
жазушы ... ... ... төмен екен деген ой тумаса керек.
Керісінше аз жазса да, саз жазуға тырысуы, сондықтан да оның ... бір ... ... ... күн ... ... ... үзбей
сүңгіп, айда-жылда бір жолықтыратын інжу-маржандай болса (Ә.Кекілбайұлы),
онда ол тақиямызға тар ... аса ... ... ... ... туралы сындарлы сын-пікір, салиқалы ой ... ... ... Оның да ... ... жоқ емес. Атап айтар болсақ.
Т.Әбдікұлы көтерген негізгі тақырып ... сол ... ... ... ... ... симады. Оның “Тозақ оттары жымыңдайды”,
“Ақиқат” сияқты таңдаулы повестерінде ... ... ... тек
капиталистік қоғам құрылысына ғана тән нәрсе деп сендірумен келдік. ... ... ... ... ... ... өзі дәлелдеп отыр.
Жазушы шығармаларын талдау барысында бұл ... де ... ... ... ... сөз ... ... туралы.
Негізгі бөлім. 1 – тарау.
Төлен Әбдікұлы әңгімелеріндегі авторлық концепция.
Зерттеу жұмысымызды Төлен ... ... ... ... Себебі,
өзге әріптестері секілді Төлен де ... ... ... ... Алғашқы тырнақалды туындысы “Райхан” Қазақстан жас жазушылары-ның
1964 жылы жарық көрген “Таңғы шық” атты жинақта ... ... ... ... қиын жанр ... әрі ... мектебі екенін
ескерсек, Төлен де сол мектептен түлеп ... ... өз ... ... ... саңлақ суреткерге айналды. Суреткер
әңгімелерін талдамас бұрын, сол ... яғни ... өмір ... дәуірдің
(70-90 жылдар) кескін-келбетін айта кетсек дейміз.
Сол кездегі КСРО деп аталған алып ... ... ... ... күш ... ... болғаны белгілі. Компартияның қоғам ... жері жоқ десе де ... еді. Ол ... адам қызметінің
көркемөнер секілді шығармашылық еркін ойды ауадай қажет ... ең ... ең бір ... саласына дейін қатаң бақылайтын. Қоғамдық сананың
барлық институттары секілді өнердің, оның ... ... ... ... ... ... ... Түрі ұлттық, мазмұны социалистік әдебиетті
қалыптастырған қоғамда, қазір біз ... ... деп атап ... ... ші ... қолына қалам ұстаған жазушыларымыз ... не ... ... ... ... ... ... етті. Тақырыптық аясы
қандай? деген сауалдардың қойылуы заңды.
Әдебиет атты киелі әлемге жазушының ... ... әр ... ... ол - өз ... ... яғни ... заманының ұлы, өз
дәуірінің үні. Ол өзі өмір сүріп ... ... мен ... ... ... енжар, бейтарап қарай алмайды. Оны бәрі тебірентеді, ол
бәріне араласады. Ендеше оның ... ... ... да бір ... ... ... бір емес бірнеше проблемаға құрылады” (3,106).
Тақырып дегеннен шығады, тақырып пен идея диалектикалық бірлікте, яғни
философиялық ... ... ... ... тақырыптың үлкен-кішісі,
жақсы не жаманы жоқ деп жатамыз. ... әр ... өз ... ... Жаңа ... тән өзіндік эстетикалық идеалы ... тағы ... ... кеңес үкіметінің тұсында, тіпті, күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... бірі де, осы тақырып болғаны
мәлім. Жұмысшы табы, ... тың ... ... т.б. ... ... тақырыптар туралы жазылса, сол мықты шығарма, ең қажет,
керекті туынды деген көзқарас қалыптасты. Алайда, сол ... ... ... ... ... ... де екінші планға ығыстырылды емес
пе.
Десек те, қарама-қайшылықсыз өмір жоқ. Ендеше сол қарама-қайшы-лықтан
туындап жатқан өмірлік тартыстар, ... жеке адам ... ... ... ... ... көре білер, сезе білер суреткерге дайын
тақырып емес пе. Олай болса, мәселе тек тақырыпта ғана емес ... ... ... талғай білер талантта, бір сөзбен айтқанда сол ... ... ... ... ... ... идеялық
мұратында екен.
Ендеше Т.Әбдікұлы әңгімелерінің ерекшелігі неде. Төленді өзге ... ... ... ... қасиет, танымның ең жоғарғы сатысы болып
табылатын интелекті, қабілет-қарымы ... ... ... ... ... ... Төлен Әбдікұлының әңгімелерін талдау барысында ой қозғамақпыз.
Төлен Әбдікұлы туындыларының ішінде ерекше тоқталуды ... ... ... ... “Оң ... әңгімесі. Біріншіден, “Оң қол” Төленді
талантты жазушы ретінде танытып, атағын шығарса, екіншіден, “Оң ... да, ... да ... кесек дүние. Асыра адақтап, қызыл сөздің
көрігін қыздырудан аулақпыз. Десек те, ... ... ... ... ... ... ... анық. Оның себебі, біздің ойымызша
Төлен түрен салған ... ... ... ... орай ... ... концепциямен шебер қиюласуында жатса керек.
“Ал көркемдік концепция термині бүкіл творчествоға да, ... ... ... шығармаға да, сондай-ақ шығарма ... ... ... ... да ... айтылып жүргенін ескерсек” (4,73),
жазушы әңгімелерінің бұл қағидаларға қай ... да ... ... ... ... ... ... терең зерттеп жүрген ғалым
Г.Прәлиева “Жетпісінші жылдардың басы мен орта ... ... ... бір ... ... ... бұрындары байқала қоймаған тың көркемдік
тәсілдер туа бастады. Мәселен, ... ... ... ... ... пен ... Ә.Нұршайықов), әңгіме-түс
көру (“Оң қол”- Т.Әбдіков), повесть-новелла (“Ақ ару-ана” – С.Санбаев) ... ... бәрі ... сөз ... ... ... стильдік
ерекшеліктерімен жаңаша леп әкелгендей еді” (5,76), деген пікір айтады.
Сондай-ақ “Алғаш американ теоретиктерінің сөз ... ... ... ... ... ... өрнегін сала бастаған “ой ағынының
” артын ала орыс әдебиетіне, әсіресе, Достоевский мен ... ... ішкі ... іштей талдау, адам ішіндегі адам, жалпы психологизмнің
көркемдік болып көрініс ... ... ... да әсер ... ... ... дей ... негізінен психологиялық тереңдік, ... ... ... ететін бұл стильдік ағымға екінің бірі бара бермейтінін,
Т.Әбдікұлының “Оң қол” әңгімесін нақ осы стильдік ... ... ... ... байқағандай ғалым бұл құбылысты “ой ағыны” яғни “түс
көру” тәсілі деп, ... ... ... ағым ... ... ... ... оралсақ. Шағын ғана әңгімедегі шымырлық пен
шеберлік сияқты жанр талабына тән ... ... ... ... ... ... - ... түсі арқылы адам санасындағы үздіксіз жүріп жатқан
процесті, үрей мен қорқынышты, өмір мен өлім ... ... ... ... көрсете білген. Шығарма мазмұнымен оқырман жұртты
таныстыру артықтау болар. Дегенмен, парктегі гүлді ... ... ... ... сұлу да, ... адал да, ерке ... сырқаты
тұқым қуалайтын қауіпті сырқат. Жазушы мұны былайша ... қол ... тек ... ұйқы ... ... ... жасайды. Яғни
өзіне қанша түсініксіз болғанмен, өзін-өзі өлтіру ниеті қыздың миында бар
деген сөз. ... ол ниет ... ... қайдан келген. Алманың бүкіл өткен
өмірін, мінез-құлқын, адамдармен ... ... ... мұны ... туған ниет деуге себеп таба алмадым. Бұл қалайда ... ... ... ... ... ... иә әкесінің әкесі бір кезде өзін-өзі
өлтірмек болған. Енді олар әлдебір құпия ... ... ... ... өлтіргілері келеді. Бірақ олардың өздері жоқ. ... – қыз ... ... ... сырқат сирек те болса, өмірде кездеседі екен. Оны ... екі ... ... ... ... әдебиеттануда адам ішіндегі
адам деген тәсілді жазушы ... ... ... ... Шығарма
сюжетін берудегі суреткер шеберлігі сондай, ... оқып ... ... өтіп ... ... куәгеріндей кейіпкермен бірге қуанасың, бірге
қайғырасың, тіпті қорқасың да.
“Қаламгер қай кейіпкерінің ... ... ... ол ... ... ішкі ... сездіре бермейтін салқынқанды. Кейіпкерлері тек өз
табиғатына, дәрежесіне тән ... ... ... ... ... шашырап жатқан ой, оңды-солды пайдаланған сөз жоқ. Әдеби шығармада
кейіпкер болмысын кесектеп, ішкі жан сырын ашуда айрықша рөл ... ... ... ... ... ... ... әсерлі етіп, оқиғаны қоюлатып
отырған түс – автордың үлкен табысы” (5,77).
Бұл пікірге орай ой ... ... ... тәсілі басқа да
жазушыларымыздың шығармаларында көрініс беретінін ... қиын ... ... Ж.Дәдебаев “Оң қолды” О.Бөкей шығармаларымен салыстырады.
Мәселен: “Т.Әбдіковтің “Оң қол” әңгімесінде бір тұлғаның бойындағы
біріне-бірі жат, жау екі сана ... сөз ... ... ... ... екі түрлі “жан иесінің” кезектесіп не қатар өмір ... ... ... ... ... ... ... санасы ауруға шалдыққан қыздың әрекетіне
негізделген. Екінші көрініс қиялшыл Қиялханның ... Екі ... ... ... басым ... ... де ... ұзақ та ... ... ... ... десек те, кезінде “Оң қолды” әдебиетші қауым да, ... ... ... ... ... ... рас. Адам баласының қоғам ... ... жай адам ... жаратылысы жұмбақ, құпия қатпары көп адам жанының
кілті екінің біріне ашыла бермесі анық. Оның құпиясы көп ... ... ... ғана көре білмек, біліп қана қоймай, ... ... ... ... Ал одан ... ой ... нендей ғибырат алды, ол
оқырман үлесінде.
Қазақ драматургиясын зерттеген белгілі ғалым Р.Рүстембекова ат ... ... де ... ... ... “Оң ... ... фантастикалық
шығармалар қатарында атап өтеді.
Зерттеуші “Өмірде дәл сондай ... ... ма, жоқ па, ... ... ... болғандай етіп сізді сендіруі – міне әңгіме түйіні осында
жатыр. ....Жазушы жас қыздың оң ... ... ... ... үлкен дерт
ретінде бейнелеуінде символдық астар жатыр. Өмірдегі зұлымдық ... өз ... ... ... түрде істейтінін айтып, жазушы оны қоғамдық
үлкен дертке ұштастырады” дейді (8,86).
Ал осы әңгімесі жөнінде жазушының өзі не ... ... соны ... соң ... қорытындыласақ.
“Ғылымда генетикалық жад (память) деген ұғым бар. Жаңа туған жәндік
өмір сүру үшін не керек екенін үйретпей-ақ ... ... жаңа ... ... ... ... ... Не істеймін деп ойланып
жатпайды. Жер бетінде ... жан иесі ... әу ... ... ... он ... ... уақытта айналып шығатын көбелектің
бір түрі бар екен. Көбелектің он жыл өмір сүрмейтіні белгілі. Әр ... ... ... ... ... ... маршрутпен ұшып отырады
да, тіршілік мерзімі бітер ... сол ... ... ... ... жылы одан ... ... жаңа көбелектер қалыптасқан
маршрутпен жаңылмай әрі қарай ұша береді. Өйткені ... жад ... ... ... ... ... біледі” (9).
Хайуанаттар туғанда-ақ не істейтінін біліп туады екен. Яғни адам ... ... ... ... ... адамдардың іс-әрекетіндегі, тіпті қоғам тіршілігіндегі
көптеген оқиғалардың қозғаушы күші осы, әу ... ... ... ... ... ... ... қол” әңгімесіндегі бақытсыз қыздың арғы аталарының бірі өзін-өзі
өлтірмек болып, ... идея іске ... ... Енді ... еніп кеткен осы идея пәленбай ұрпақтан кейін қыздың жадында
жаңғырып, ақыры жүзеге асып, қыздың мерт болуымен ... ... ең ... ... ... десек. Жаман ой, жаман
әрекетпен аяқталуға тиіс. Ендеше ... ... осы ой ... ... Егер әрқайсысымыз өзімізден кейінгі ұрпақтың біз ойлаған
қиянаттар мен біз жасаған қателіктердің ... күюі ... ... ... онда, біздіңше тіршілік бұдан гөрі мәнділеу, маңыздылау болар ... ... ... осы.
Байқасақ, жақсылық атаулымен қатар жүретін зұлымдық іс-әрекеттер мен
жауыздықтың ... ... мен соны іске ... ... да ... ... оны ... ниетке өзгертудің кілті жеке болмыстың өзінде. Міне, бұл
авторлық түйін, автордың концепциясы.
Т.Әбдікұлының аз жазатынын, аз жазса да, саз ... ... ... ... оның ... бір шығармасын алмайық екінің бірі бара
бермейтін, өмірдің ең ... ... ... қозғайтынын
көреміз. Ол қандай мәселені қаузап, қай уақыттың шындығын жазбасын тек
өзекті өртер өмірлік, адами проблемаларды ... ... ... бір рулы ... не бір ғана ... ... қозғамайды. Оның
шығармалары бүкіл адамзаттық, тіпті ғаламдық проблемаларды қамтиды десек
артық айтқандық бола ... ... да ... ... ... ... орай жазған мақаласын “адамстанға саяхат” деп
атапты.( 10.)
“Бассүйек” атты әңгімесін оқып отырып, бұл саяхаттың тым ... ... тағы бір ... ... ... 1966 ... ... басылған). Шағын жанр ... ... ... шеберлік қырларының бір ұшығын осы әңгімесі де ... ... ... ... ... жас ... бір мүсінді
жасау жолындағы ізденістерін, қызықты да азап-мехнатты өнер жолындағы ... ... ... Бас ... ... жұмысы етіп алған тұңғыш
еңбегін атақты Герасимовтың өзі мақтаған талантты ... ... ... ... ... ... де автордың
өзі сияқты жоғары оқу орнын бітіріп, таңдаған мамандығынан біршама мол
мағлұматтар ... енді сол ... ... дайындықтарымен өз бетінше
творчестволық еңбекке алғаш бой ұрған тұсы болуға ... дей ... ... ... өз ... үңіл, өзіңді білгің келсе, басқаларды
бақыла”-деген екен ... ... ... ... бұл өзін-өзі тану-өзін-
өзі жазу...яғни, мұнда автор кейіпкерінің жан дүниесін, сезім құбылыстарын
үнемі іштей кеулеп, қадағалап, соны ашып ... ... ... ... ... бұл ... өз қарым-қабілетін, шеберлік шиырларын
сыннан өткізген, сол арқылы өз болмысына ... ... ... бірі ... Несі бар, ... жеміссіз де емес.
Мүсіннің жасалу кезінде басы-қасында болып, ... ... ... ... бұл ... бір ... ... бағалы
дүние” деп тапса да, неге екені белгісіз, көрермен көпшілік ұната қойған
жоқ. Бәрі бір ауыздан:
- Жоқ, бұл ... ... ... мұндай болуға тиісті емес, - деп
шу ете қалды (12,214).
Неге ... ... да өз ... ... осы ... жауап іздейді.
Бір айта кетер нәрсе сюжет ... ... ... Сюжеттің негізгі
қозғаушы күші тартыс десек, сол тартыстың өзі ... ... ғана ... ... өрбіп отырады. Жалпы Төленнің қайсы ... ... ... ... ... ... ... еді, мұндай еді” деп, көп созып баяндап жатпайды, ... ... ... айтады. Оны да тәптіштеп жатпай, бір қарағанда
байқап қалғандарын ғана айтады да қояды. Кейіпкерлердің де “сайдың ... ... ... ... ... шығыңыздар”, болмаса “Бұл біздер үшін
ғылыми предмет қана” деп, “тірісінде пенде баласын ... ... ... ... ... ... ... қараңызшы. Болмашы
штрихтардан қаншама жайлар танылып тұр. Бұл – кейіпкердің әуел бастағы
бейне-бітімі. Оның ... ... ... ... ... ... айтпаса да
белгілі” (11,151-152 ).
Шығармада кейіпкердің жаны мен жүрегіндегі көзге ілінбес ... ... тану және жазу ... ) ... үшін ... ... талап етеді. Жазушылық шеберлік те осы қиындықты игеруде ... Біз көп айта ... ... стилі де кейіпкер әлемін ашуда
дараланады. Ендеше аталған әңгімеде басы артық кейіпкер, ... ... Әр ... ... ғана ... көтерген жүгі автордың идеялық
мұратымен шебер қиюласады. Әсіресе, “мүкіс құлағын қалқалап”, “түсінсін-
түсінбесін” ... ... ... ... - деп ... Мұқаш шалдың бейнесі көңілге қона
кетеді. “Кенет қулана жымиып:
- Мынау біздің милиция Оқап ... ... деп, ... ... ... ... ... Ермек әшекейлеп күмбез орнатты, көрдің бе?!”-
деп, әлдекімдерді тағы да сыпырта боқтап отырған “сахарға салып алғандай
аппақ” шалдың іші-тысы ... ... рет қана ... ... ... болса да ...батырдың
сүйегіне бір рет көз тоқтатып қарауға қарсы емес ... ... қарт кісі ... қолы мен өзінің білегін ұстап, тамыр соғысын тексеріп келе ... ... та, ... ... деп, ... ... зәре құты
қалмай қорқатын” Мұқыштың баласы да өзіндік характер қалыптарымен көз
алдыңызда ... тұра ... (11,153 ... ... сомдаған кейіпкерлерден өзімізге таныс-бейтаныс
жандарды кездестіріп, оған бейтарап қала алмай қосыла тебіреніп, ... ... онда ол ... ... мен сезімталдығының
жемісі болса керек.
Т.Әбдікұлының шымыр да, ширақ жазылған келесі бір әңгімесі ... ... ... де ... ... ... бұл шағын әңгіме
тақырыбының өзінде үлкен символдық астар жатқан сияқты. ... ... ... бе? ... біз сол ... өмірдің күйбеңімен жүріп
қаншама құндылықтардан ажырап бара жатқанымызға оншама мән беріп, ой жібере
бермейді екенбіз. “Ит ... ... ер ... ... ... деген қарапайым
қағиданың да байыбына барып, базарына үңілмеппіз. Урбанизацияның терең
иіріміне көміліп бара ... ... ... ... мен ... ... Т.Әбдікұлының ары мен иманынан да шет қала ... да осы бір ... ғана ... көтерген жүгі бүгінгі таңдағы үлкен
проблеманың біріне айналғанын уақыттың өзі ... ... жоқ ... ... шала қазақ, ұлттық құндылықтарға шекесінен қарайтын
ассимилияцияға ұшыраған жарымжан интелигенция. Біреудің ... ... ... болған мына заманда “баланы кім болсын деп, қай елге, қай
харекетке қосқандайсың” (Абай). Ал ... ащы ... айту үшін де ... ... ... сары ... ... күтіп
жатпай-ақ алдымызға жайып салыпты. ... сол ... ... ... үңіліп көрейік:
“Әй, кемпір, - деді ішінен бағанағы ... ... сөзі ... ... мен ... дейін үш қатыннан айрылғанмын. ... ... ... ... ... ... ... қолым жетті. Дүние бірде ... ... ... ... ... әкем ... ... әкесі көрген қара
орнымнан айрылып көрген күнім жоқ. Не тантып отырсың!” (12 197).
Алайда, Ерғабыл қарияның қасіретін ... ұл ... ... ... бірдеңе болса, қара ормандай шаңырағына ие болмас па. Сондай-ақ,
бұл тек Ерғабыл қарияның ғана қасіреті болса, бір сәрі ғой. ... ... ... бара ... ... ... әр ауылдан, тіпті, әр ... ... ... ол ... Болмаса өз қағынан жеріген
құландай қалаға қашқан Сапабек сияқтылар бұл өмірде азба еді. ... ... кінә ... айыптаудан аулақпыз. Десек те, сондағы бар кедергі
ауылдық жерлердегі мектептердің орысша ... ... тұр ма ... Орыс ... Ұлы Орыс ... ... ұранға айқай қосып, «адам болам десең
алдымен орыс ... ... деп ... ... аңғалдығымызды немен
түсіндіреміз. Шығарма мазмұнын талдап, талқылағалы отырғамыз жоқ. Алайда
жазушы көтерген проблеманың, оған автордың концепциялық ... ... ... ... ... ... тоқтала кетудің
артықтығы жоқ деп білеміз. Ендеше ары қарай тыңдап көріңіз.
“Ертеңіне тұрысымен Сапабек ... ... ... ... ... ... ақшаларын қалдырды.
- Осының бәрі Томаның жинап жүргені. Сіздерге деп осы ... ... Мен ... ... ... ... сол күні ... ғой – деп
қойды. Осыдан барысымен посылка салатынын айтты. Одан соң:
- Ал, енді мына ... - деді ... ... - бір ... ... – Чемоданының аузын жаба алмаған болып біраз ... ... ба ... ? ...Ал енді оқу уже ... ... Бұл ... ... жоқ. Мұны қалай оқытамыз деп отырсыңдар. Биыл ... ... ... ... ... ұзақ ... Алып кет өзіңмен бірге, - деді бір кезде дауысы қарлығып.
- Оқыт, ... ... етіп ... тағы да ... күлді.
- Ой, көке-ай, мені бір баласырап барады деп ойлайсың ба ? ... жоқ ... ... ... ғой. Әйтпесе...
- Бар, бар, алып кет, - деді Ерекең.
- Жолдарың болсын!” (12,206).
Келтірілген ... көп ... ... ... ... шағын деталь, шымыр да, ширақ штрихтармен шалқар шындықты
таныту дегеніміздің өзі осындай-ақ болар. Жалпы көркемдік ... ... да, ... ... жұмбақ сырларын ашу, сол арқылы шығарманың
идеялық-көркемдік салмағын таныту, ... ... ... ... ... – шығарма кестесіне жігі ... ... ... дәлірек айтқанда, табиғилығы мен
шынайылығында. Ендеше, бұл ... өн ... ... диалог
арқылы танылған қайсы бір кейіпкердің болмасын әсіреқызыл, кеуек сөздерді
көпіртіп отырғанын көрмейміз. Бәрі де шамасына лайық, өзіне ғана жүктелген
міндетті ... ... тұр. ... сыншы Б.Ыбырайым диалог құрудағы
қазіргі қазақ прозасында жиі кездесетін екі ... атап ...... ... жас ... ... ... бейне етіп суреттеймін деп, оның аузына әсіреқызыл, кеуек
сөздерді сала беру. ... ... ... ... мен ... ... ... бейнелеуге септігі әлсіз, әрі шығарманың
реалистік ... ... ...... арқылы оқырманға ой саламын,
толғандырамын деген игі ниеттегі автор жалпыға мәлім ақиқаттарды қайталап,
“кітаби” сарынға, жалаң дидактика мен ... бой ... ... да, ... көпірме көп сөзбен көк езу ... ... ... ... ... ... жарықшаққа тықпалай беру,
шығарма құнын түсіретіні анық.
Ендеше, біз жоғарыда мысалға алған диалог та осы шығарманың көркемдік
шешімінің ... ... де ... мен бала арасындағы түсінбестік, анығы ... ... даму ... пайда болған алшақтық, жатбауыр болып бара жатқан
бала, тасбауыр тартқан немере, ... ар ... міне ... ... суреткер Төлен жүрегін жаралаған жәйттер еді.
Бір айта кетер мәселе, сөз болып отырған әңгіменің ... да ... ... ... Ш.Айтматовтың “Боранды
бекет” романындағы мына бір эпизодқа назар салайық. Қаза болған әкесі
Қазанғапты жерлеуге ... ... жер ... ... ... не керек, табалдырықтан аттап
шықсаң дүниенің қиырына дейін Сарыөзектің қу даласы көсіліп жатқан жоқ па
? Жер жетпей ме ... Осы ... ... ... жолдың бойындағы бір
төбешіктің басына қоя салуға болады ғой (13,23) ... ... ... Ия, қайдағы бір ертегі бейітке апарып жерлеу, ол үшін ... Оған ... әке ... құны көк ... ... ... автор аңыздағы мәңгүрттіктің сырын Сәбитжан ... ... ... ... ... ... ... адамының өмір
жолын парақтай отырып-ақ, ... ... ... ме ... ... ... салт-дәстүрін ұмытқан адамды мәңгүрт
десек, Төлен де осы ... ... ... ... ... Ана-Бейіт аңызындағы мәңгүрт азаптаудан, жанына ... ... ... ... ... ... ... сыйламаған парықсыздықтан, жетесіздіктен, білімі болғанымен,
білігі жоқтықтан мәңгүрттік халге жеткен.
Әрине, біздің кейіпкеріміз ... әке ... ... ... жоқ.
Алайда оның жаңағы Сәбитжаннан айырмасы шамалы. Оны жетпістің желкесіне
шыққан ата-ананың ... онша ... ... ... одан
қалса шетелдетіп жүрген оған ата-бабасының кіндік қаны ... ... құны бір ... ... ... ... ... деген ниеті де
жоқ емес. Әрине, ол ниеттің шын ынты-ықылас пейілден, жан жүрегінен шығып
тұрмағаны анық. Оған ... ... көз ... ... “ - Уай, ақымақ кемпір. Өлер шақта тұрмыс қуып, тентіреп ... ... ... өз ... елді ... деп отырсың ба басқа
жақтан... Айдаладағы бір ... (12,199) ... ... жан ... ұл ... ұқсын.
Әдебиеттің асыл парызы, оның халық алдындағы міндеті туралы, жалпы,
әдебиеттің адамға қандай ... ... ... жату ... Кез ... өмір ... көркем ой қорыту – жазушының бұлжымас
міндеті. Алайда ол ... ... ... ғана ... де, ... қаншалықты терең зерттеп білуіне де тікелей
қатысты.
“Интелект дегеніміз – дейді сыншы ...... ... ... ... ... қабілеті болып табылатын ойлаудың, қабылдаудың
сондай-ақ, басқа да эмоциялық қасиеттердің белгісі. Биік интелект иесі ... сана ... ... ... ... әрекетінің нәтижесінде
көрінеді. Ал ойлау – ... ... ... ең маңызды
компоненттерінің бірі” (4,74).
Ендеше саналы да, сарабдал суреткер Т.Әбдікұлы өмірдің ... ... ... ... ғана ... баяндап отырып-ақ, адамзаттық
үлкен мәселелерге ұштастырады.
Байқап қарайтын ... осы ... ... сол ... ... тән ... ... Ауыл өмірі, ата-ана мен бала
арасындағы қарым-қатынас Т.Нұрмағанбетовың ... ... ... бол
ата”, С.Мұратбековтың “Жусан исі” мен “Басында Үшқараның”, Ж.Түменбаевтың
“Ауыл шетіндегі үй”, О.Бөкейдің ... қызы ” мен ... ... ... ... мен ... т.б. ... шығармаларда әр
қырынан, жан-жақты көрінді.
Бірақ олардың сол ... ... ... ... ... психологиясын ашудағы көркемдік стильдерінің өзі әр түрлі. Сол
үшін де олар бір-біріне ұқсамайды, тіпті ... ... ... ... ... ерекшеліктерін талдап жату артықтау болар.
Дегенмен Т.Әбдікұлы қолтаңбасының ерекше екендігін өзіндік жазу ... ... ... ... ... сомдауы, оқшау
образдар жасауы, тосын тұлғалар табуы тайға ... ... ... ... кез ... шығармасында сомдаған кейіпкерлері сөз
саптасынан бастап, дүниетанымына дейін ерекшеленіп тұруымен дараланады.
Т.Әбдікұлының қоғамның дертіне ... ... ... ... бір ... “Қайырсыз жұма”. Жазушының президент аппаратында,
жалпы әкімшілік қызметтерде көптен бері жұмыс істейтінін ... ... ... ... де, шекпенді шенеуніктердің қатарында. Жазушының бұл
қызметі де өз ... әсер ... ... Әрине кез келген жазушы
өзіне таныс, өзі ... ... миы мен ... ... градустық
домнасында” балқып, (С.Мұқанов) піскен шындығын ... ... ... ... ... қарап, бұл тақырыптың да толғағы
жетіп, жазбауға мүмкіндігі қалмағанда барып хатқа түскені ... ... ... бақ, ... ... деп ... бірі
айтқанымен, екінің бірі мойындап, ұстана бермейтін фәни дүниедегі осы ... осы бір ... бұл ... ... түйіні. Ия,бір қарағанда бір
адамның жұмыстан босатылуында тұрған пәлендей ештеңе жоқ сияқты (тіпті ол
министр болса да). Бұл жер кім келіп, кім ... ... ... Ал ... ... ... ма? Т.Әбдікұлы оның тіпті арғы жағына үңіліп, адам
психологиясының терең ... ... ... мың бұралған
бишінің жалаңаш беліндей ... ... ... ... ... ... ... кресло кімге тұтқа боп, кімге опа берген.
Тасбақадай тырбаңдап жүріп жеткен сол тақ пен ... ... ... ... оны ... кеш ... ... өкініш, қандай қасірет.
Жиырма жеті жасында комбинатқа ... одан ... ... ... ... енді міне алты жыл ... орнынан алынып, елсіз қу медиен
далада қаңғып қалғандай болып ... Әбен ... ... ... ... ... бар ол ... ? Министр түгілі әлгі хатшыңда да
жоқ. Манағы қалт-құлт етіп алдына келген Қойбағаровтан оның артық ... ... ... ... Қойбағаровтың ұйқысы да, жүйкесі де
тынышырақ шығар. Тіпті сол билік Біріншіңнің өзінде бар ма екен? ... ... ... ... ... туы тігілген жер біздің
көзіміз жететін жерде емес. ... тым ... ... ... ... ... аяйық”...
(6,286-287).
Кейіпкер психологиясын, жан тебіреністерін суреттеп отырып-ақ автор
адами құндылықтар мен адамгершілік қағидаларға ... ... ... бұл ащы да болса шындық. Шындықтың жүзіне тура ... ... ... Оны ... одан да ... Ары ... ... көріңіз.
“Әбен осы тұста әлдебір шындықты мойындауға тура келгендей,
басын шайқап, ауыр ... ... өз ... ... уақытым
болмаса, оны мен күнделікті өмірдің ауыр-жеңілін бөліспесем, қуаныш-
қайғысына ортақ ... ... ... ... шын
мәнінде тірі жетім болып өскені ғой. Тәрбиені ... ... бала ... ... кім ... (6,285 ... ісі – ... сабақ болуы тиіс. Осы тұрғыдан келсек, Әбен
Ілиясовичтің трагедиясы талай ... ой ... Ия, Адам ... бөлшегі десек, сол адамнан тыс қоғам да жоқ. Сол қоғамды құрайтын да,
сол адамның өзі емес пе? ... ... ... ... ... ... ... ұстатып қойған тоталитарлық жүйенің” (Ә.Кекілбаев),
кешегі біз құрған, жабыла қол ... ... үн ... социалистік
қоғамның кескін-кейпі міне ... ... ... ... ... халі ... Кешегі ұлы Абай айтқан Заманға жаман күйлемек пе,
Замана оны илемек пе?
Міне, бұл, шығарманы оқып шыққаннан кейінгі ... ... ... бен ... ... ... бәрі Төлен ашқан жаңалық,
тек соның ғана шығармаларында көрінген шындық еді деуден ... ... ... басқа да көптеген жазушыларымыздан көруге болады.
Мәселен, жазушы ... ... ... ... (14) атты ... де, ... осы шындығы өзек болған. Мәселе кейіпкердің бірінде
әкім, енді ... ... ... да ... жоқ. ... түйін, сол айта
беретін өмірлік шындықты суреткердің ... ... ... ... сай ... ... ... әпкесі еді ғой) көркемдік
мәселесі де осында көрінсе керек.
Концепция - ... ... бір ... қолы ... ... ... ... әңгімесі де өзіндік табысымен келген, ... ... ойып орын ... ... ... деп ... ... әр тұста, әр тараптан жазылған әңгімелеріне
концепциялық тұрғыдан талдауға әрекет жасап көрдік. ... ... ... атар ... ол ... кең ... үлкен
масштабтағы жазушы екендігі. Әрине, сөз шығармаларының көлеміне, не
болмаса оның шетел ... ... ғана ... ... ... ... Төленнің әлемдік масштабтағы ойлау, ой
қорыту қабілетіне қатысты.
Мәселен, Т.Әбдікұлының “Бір күндік ... ... ... деген
әңгімелерінің көлеміне қарап, оның ... ... ... Бір қарағанда, мәселен бір күндік ашуда тұрған не бар, кім
ашуланбай жатыр деген ой ... ... ... сол ашудың сырын ... ... ... ... ... тап ... тани білер
сұңғылалығына қайран қалғандайсыз. Оқиға желісіне адам ... ... бір ... қана қыры ... Алайда бізге суреткер сол бір сәттің
өзінен адамға тән барша болмыстың құпиясын ашқандай көрінеді. Онжылдықты
былтыр бітіріп, қазір ... ... ... ... Айгүлдің, ағасы
Ордабекке әлі күнге кішкентай бала ... ... да ол ... қыз. ... мұны айтқан адамды Ордабек
барынша ұятсыз, ардан безген біреу деп білер еді ” ... ...... ... ... біреуі Айгүлге сөз салып жүр екен, - деген
хабарды естігенде табиғатында жоқ бір ... ... ... ... ... ... ғой! ... баланы...” деді әрі ойлауға ... (6,346) деп ... ... Ордабектің жан әлемі қандай
табиғи, ұлттық нақыш-бояуымен ашылған.
Ал Айгүл бейнесі тіпті ... ... оның да ет пен ... тіпті адам ретінде оның да біреуді жақсы көріп, ғашық болуға
толық ... ... ... жан ... толқыныстары арқылы суреттейді.
Шығарма сюжеті шап-шағын. Адам ... ... бір ... ... ... шығарма финалы бас кейіпкердің өкен өмір жолдарын
ой көзімен ... ... ... ... ... ... әңгімесінің де желісі бір сәт, бір
кезеңдік оқиғаның әсерінен дамиды. Кекшілдік жақсы ... ... ... ... ақыр соңы ... ақ төсегін арамдаған өшпенділікке ұласса
оны қай моральға, қандай адамгершілікке жатқызамыз. Ал ат аунаған жерде
түк қалып, оның ... өмір бақи ... ... ... ұзын ... көз жібердім. Бұл өмірде қатеміз қайсы,
дұрысымыз қайсы – адам біліп болған ба ?! ... ... жыл ... ... ... ... ... бұра жүрісті таразының бір ... ... ... басына шығарып, жалғастырғым келді. Анықтауға
зердем жетпеді. Бар білгенім – ... шын ... ... Бірақ мен
алғашында мұны мойындағым келмеді. Өйткені мұның бәрі ... ... ... ... ... еді. ... мен де көңілімдегі шынайы
сезімді жалған деп тануға мәжбүр болдым. Сонда менің жіберген ең ... ... ? ... пе ? Жоқ, ... ... ... ба ?
Соңғы кезде балам ыңғай түсіме кіреді” (6,345) деген жан азабын немен
түсіндіреміз. Айыпты қоғам ба, ... ме ? Оны ... ... ... ашу – демек бәріміз көріп жүргенді көре білу, бірақ осыған
дейін ешкімнің ойына келмегенді ... білу ” ... екен ... ... ... ... Т.Әбдікұлының “Оң қол”, ... ... ... ... ... атты шығармаларын осындай
жаңалықтардың қатарында атап өту орынды. ... ... ... ... ... бірер сөзбен түйіндер болсақ, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... саралаған кешегі кеңестік кезеңнің ... бұл ... ... ... ... ... де ... жатса
керек.
2 – тарау.
Жазушы повестерінің проблематикасы және характер
мәселесі
Т.Әбдікұлы творчествосының ең бір ... ең бір ... ... повестері құрайды. Өзінің алғашқы әңгімелерінде-ақ танытқан ... ... одан әрі ... ... ... ... туған повестердің қазақ ... үшін ... ... жазушы өз заманының көзі мен құлағы деп жиі ... ... ... ... ары мен иманы да ғой. ... да ол ... ... ... мен ... ең ... ... дегендерін өз ары мен
иманының сүзгісінен өткізеді.
С.Асылбекұлының ... ... ... ... жазған шығармаларының тақырыптарын шартты түрде болса да,
төрт салаға бөліп қарастырғанын көреміз. 1) ауыл 2) ... 3) ... 4) ... ... Ендеше осы төрт сала, төрт тақырыпта да ... ... ... дүниелері әдебиетімізде алыстан көзге ұрып, мен
мұндалап тұр. Дегенмен осы тақырыптардың ішінде ... және ... ... ... ... ... де қазақ әдебиетіне соны бір мазмұн, ерекше
түр жаңалығын ендірген ... ... ... Олай ... сөз, ауыл ауыл өмірі.
Ал енді бұлардың аталмыш тақырыпқа ерекше ден қоюының себебі не ... ... ... “Біріншіден, олардың барлығы ... ... ... ... ... ... кешегі қыр балалары еді.
Сондықтан олар бұл өмірді, осы қоғамдық ... ... ... ... әлдеқайда жетік білетін. Ол кездері қазақ халқы әлі
де ... ... ... ... ... ... болатын.
Қазақтың басым көпшілігі әлі де болса ауылдарда, немесе тіршілігі, өмір
сүру ... ... ... ... ... ... ... шағын қалаларда, кенттерде (поселкелер) тұратын. Ал Алматы, ... ірі ... ... олардың саны 10%-дан аспайтын және
олардың көпшілігі осы қалаларға әлеуметтік, ұлттық тамырын жайып ... ... ... ... ұлпен негізінен, орыстармен және
орыстан өзге де этнос өкілдерімен ассимилияцияға түскен адамдар болатын.
Сондықтан да ... ... ... ... жататын көркем әдебиет
шығармаларының бұлардың өмірінен ұлттық көркемсөзге азық ... ... ... табу ... еді. ... аты ... ... бен
олардың қазақ көркемсөзіндегі тұстастарының ауыл өмірін суреттеуге құштар
болуының бұл екінші себебі болатын.
Үшіншіден, ауыл ... ... ... өмір сүру ... ... ... ана тілі мен ... төл философиясының бастауы,
алтын бесігі, осы қадір-қасиеттердің бәрін қаймағын ... ... ... ... алып ... қоймасы секілді еді” деп негізгі үш
себебін атап көрсетеді ... да ... ... ... ... құнды қазынасына
қызықпай, ынтықпай тұра алу ... емес еді. ... да ... бұл ... ауыл ... тән ситуациялар мен әрбір детальды
ерекше ыждағаттылықпен зерттеді, әсіресе қатары ... ... ... ... енді бір он-жиырма жылдан соң мүлде жер бетінде қалмауы мүмкін
абзал қазақ ... ... ... ... ... ... ақ ... түсіріп жатты. Себебі егер ауылды қазақ
халқының ұлттық қадір-қасиеттерінің баға ... ... ... күннен -
күнге, жылдан - жылға ... ... бара ... ... ... алдыңғы
қатарлы өкілдері сол қадір-қасиеттердің мәйегі, ұлттық ... ... ... ... Сондықтан егер 1970-1980 жылдары жарық
көрген қазақ көркем әдебиет туындыларында “қара шалдар” мен “ақ кемпірлер”
(А.Сүлейменов) көптеп ... ... ... бәрі жоғарыдағы жағдайлардың
әсері еді.
Д.Исабековтың “Дерменесіндегі” Тоқсанбай, ... ... ... ... ... мен ... арасындағы”
Балмейрам, “Ауыл шетіндегі үйіндегі” Омарғали т.б. секілді қарттар осындай
могиканның соңғы тұяқтары секілді асылдың сынықтары-тын.
Т.Әбдікұлының “Әке” мен ... ... пен ... атты повестерінің де
негізгі көтерген проблемасы осы болатын. Мәселен, “Әкедегі” Сейсен, ... пен ... ... ... пен ... ғана ... жылдан-жылға деформацияға ұшырап, қоғамдық белсенді өмірден
шеттетіліп, өндіріс орындары мен үлкен ... ... ... ... ... ана ... де әлі көзі бітелмеген мөлдір қайнарлары еді.
Олар бұл қасиеттерімен де қазақ прозашыларының осы буыны үшін ... ... ... ... ... ... кезінде оқырман ... ... ... ... ... ... да алғашқы әңгімелерінде
көтерілген мәселелер тереңдеп ... ... ... ... сөз ... ... ... осы әңгімесінде кейіпкердің жан толқыныстары
арқылы терең ашылады. Автордың “Қонақтарындағы” Сапабекке қарағанда бұндағы
Сайлауы көп ілгерілеген. ... ... ... ... ... қиял ... ... өкініш) қарату жазушының негізгі баяндау
амалы болған. Көзге бірден шалынар ... ... ... ... ғылымында көп айтылып, талай талқыға түскен түйткілді мәселенің
бірі көркемдік кеңістік пен көркем уақыттың арақатынасы, тарихи шындық пен
көркемдік ... де бұл ... өз ... ... ... ... ғалым Т.Жұртбайдың:
“Көркем уақыт, сол замандағы қоғам және сол ... өмір ... ... ... басты бейнелеу құралы болып табылады.
Көркем кеңістік – кәдімгі уақытқа тәуелсіз. Сондықтан да абсолютті
шындыққа жақын. Көркем уақытты бір ... бір ... ... ... ... алмасумен қадым ғасырды бүгінгі күнге әкелуге, заманалар мен
дәуірдің орнын алмастыруға не белгілі бір мезетке ... ... ... ... ... ... ... салыстыруға да суреткердің еркі ... бұл ... ... ... ... ... ... қағида емес. Оның да
өзіндік ... мен ... бар. ... тоқтата ма, соза ма, жоқ ,
тездетіп ... ме, ... тек ... шындықпен сәйкес келетін шартты
уақыт межесін таңдап алуы тиіс”(15,112) деген пікіріне ден қойсақ.
Бас кейіпкер Сайлаудың, әкесі Сейсенді ... ... ... ... ... жан тебіренісі, әке өмірінің өткеніне ой көзімен ... ... ... ... ащы ... ... ... де талай ойға
жетелейді. Лирикалық шегініс арқылы берілген Сейсен ... ... ... ... ащы ... ... Сонау 17- ші жылғы Ұлы Қазан
төңкерісі, 1929 - шы ... ... ... тап ретінде жою, 1931-
1933 жылдардағы “асыра сілтеп, аша тұяқ ... ... ... 1937- гі ... қала ... ... Ұлы Отан
соғысындағы фашизм сойқаны, маңдайынан бес елі соры ... ... ... ... ... ... бір шалқып қуанып көрмеген әкемді көкірегіндегі бүкіл шер-
шеменімен құлан таза айықтырып жіберетіндей бір қуантсам ... ... ... ... ... ... ... “алдағы күзде”, “алдағы жылмен”
мінекей, енді ... ... ... ... отырмыз. Өміріңде не ата-
анаға, не дос-жаранға көңілдегі жақсылығыңды жасай алмай, бүкіл ... алу ... ... ... ылғи ... ... ... ұлы оқиғаны, ұлы
әрекетті ... ... ... Дәл ... ... мақсатқа
уақытымыз жоқ. Оған алдағы жаз, алдағы күз ... ... жыл ... ... тебіренетін кейіпкермен бірге сіздің де көзіңізге жас үйіріледі.
Әлдеқайда бір ұмыт ... ... пен мұң ... әсер етіп, өзегіңізді
өкініш өртейді. Жанында отырып әкесіне қатысты өткен күндерін ... ... пен ... азап ... ... ... ... өтемек түгілі,
әкесіне қиянат жасағандай сезінетін:
“Құдай-ау, айдаладағы біреудің де жақсылығына ... ... ал ... ... ... сен үшін отқа да, суға да ... ... ... ... ... не ... ... (12,56) деген
Сайлаудың рухани күйзелісі нанымды беріледі.
Негізінен алғанда Төленнің бас қаһарманы ... адам ... ... алға
қойған мақсаты, сол мақсатқа жетуге деген табандылығы да жоқ емес. ... мен ... ... да ... ... ... ... деген
атағы тағы бар. Бір сөзбен айтқанда, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... жайттар не, Сайлау сияқтылардың ой
көзімен қай қиянды шолып, нені айтқысы ... ... ... ... ... ... ... басталады” деген қағидасын
мегзеді ме екен.
Жалпы, 60-70-ші жылдардағы әдеби процесте қаламгерлердің ізденістері
көбіне ой айту, концепция түюдің ... ... ... ... Күре ... тереңдеп адамның жан дүниесіндегі арпалыс сырына үңілу ... ... Осы ... ... ... ... бұл ... бірнеше себептер бар.
Біріншіден, бұл жазушының ұлт тағдырына ... ... ... ... орай ... ... сөз еткен “Қонақтардағы” Сапабек сияқты
өз қағынан жерініп, өзгенің жасығын өз алтынынан артық ... ... ... шала ... ой айту ... Әке әңгімесін сарабдал ой
– санасынан өткізген Сайлаудың өз өмір жолына, тіпті өз ... ... ... ... ... ... ... үлгі етеді. Өз топырағының
қасиетін сезінбейтін, ата-бабасының салт-дәстүрлері мен ... ... ... ... ... өзге ... әдет-ғұрпын, салт-
дәстүрін меңгеріп қай ұшпаққа жетпек.
Екіншіден, әке әңгімесі арқылы берілетін өмір белестерінде ... ... ізі ... ... кешеге дейін ... ... ... ... деп ... ... жоқ ... тіпті, бір-бірінен айнымайтын жадағай жасанды оқиғаларды
баяндайтын (суреттейтін емес) кітаптарға ... ... ... ... Ал, ... ... тағдырының шын мәніндегі кескін-келбетін таныту
тек талантты жазушының ғана ... ... бақ. ... сол ... өнерлік мұрат деңгейіне көтеру Төлен Әбдікұлының ... ... ... Осы орайда белгілі ғалым С.Қирабаевтың мына бір ... ... ... артық болмайтын сияқты.
Ғалым: “Т.Әбдіков “Әке” повесінде біздің қоғамымыздың өсу, есею
жолының ... жеке адам ... ... ... бес ... ... Азамат соғысынан бастап, жаңа қоғам
үшін күрестің әр дәуірінде ... ... ... мерт ... ... Бұл
– күрес қиыншылығын тағдыр тартысы арқылы бейнелеуге, күрестің философиялық
маңызы мен сырын суреттеуге ... ... ... ... берілетін әке
әңгімесі арқылы автор сол дәуірлер шындығын, адамдар еңбегін еске түсіреді.
Повесте балажан әке-шеше мінезі де ... ... ... ... ... ... ой да салады” дейді (16,78).
Оқиға желісіне қайта ... ... ... ... ... әспеттемей-ақ бір сарынмен тігісін жатқызып бере білген.
Шындығында бұл ... ... ... бір-бір тақырып, бірнеше повестің
сюжетіне жүк ... ... ... болған оқиғаның бүге-шүгесіне дейін
қазбалап жатпайды. Сөзін шығындап ұзақ сонар ... да ... да, ... детальдармен нағыз өмірдің өзіндік өрнегін салады.
Кейіпкерлері де соншалық көп емес. Қайсы бір ... жан ... ... бір ... ... ... дейін өз бітім-
болмысымен ерекшеленіп тұр. Жазушының оқиға желісін баяндауда ретроспекция
(шегініс) әдісін шебер пайдаланғанын ... ... бұл ... ... ... ... ... өмір белестерінің жиынтық образын көз алдыңа
келтіріп, сол арқылы жаңаша бір ой түюге септігі аз емес.
Осы бір ... өзі ... ... ... деп ... ... көп ... біріне айналғандай. Төленнің
бұл тәсілге машықтанып алғаны ... ... оны жиі, әрі ... ... ғалым Т.Есенбеков “Оқиға барысында өткенге қайта оралудың
қажеті ... Оны ... ... ... деп ... ... баяндауды үнемді және шымыр ете алады, сол себепті творчестволық
ізденісте жиі қолданылады ... ... ... ... түсі,
ойлары, автордың өткен оқиғаларға оралуы).
Ретордация (бәсеңдету) – көркем уақыттың ағымын баяулату. Табиғатты
тамсана суреттеу, кейіпкер ойы мен ... ... ... өту ... тұру үшін ... ... (17,61).
Ендеше, осы екі тәсілді де Т.Әбдікұлының повестерінде шығарманың
сюжеттік желісін ширатар компоненттердің бірі ... ... ... қиын емес. Бұл әдіс-тәсілдің тағы бір ... ... ... атты ... ... ... Шығарманың осылай аталуының өзінде
үлкен астар жатыр. Балалық бал дәуренін сағынып, есіне ... адам жоқ ... ... бір ... ... ... ... осы бір
балалықтың базарында біздің ес-біліп, етек жапқан, ... ... ... ... іздері сайрап жатыр. Таза сәбилік дақ түспеген ар-
ұждан, ... ... ... ... да ... ізгі ... балалық бал
дәуреннің үлесінде. Ал, қулық-сұмдық, ... ... ... сияқты жағымсыз
қасиеттер жүре-келе, қоғамдық ортаның әсерімен пайда ... ... ... ... ... ... ... тірлігінің қосар үлесі де аз
емес екен. ... таза ... ... ой ... өткізіп, өмірінің
соншалықты мән-мағынасыз өтіп келе жатқанына енді ғана көзі ... ... ... жан ... сізді де енжар
қалдырмайды. Шығарманы оқи отырып, іле-шала сізді де бұл өмірде не бітіріп,
не қойдым ... ... ... ... ... түндері әйеліміз екеуміз төсекте ... ... Мен оның ... ... ... дауыспен жастайымнан
жетім өскенімді жыр қылып айтатынмын. Ендігі бүкіл ... ... ... ... ... ... ... бұл үшін қара басымның
бақытын да құрбан ете алатынымды айтатынмын. “Мен сені өзгелердей ... ... ... ... да ... ... ... Өйткені менің
барлық күнім мен түнім тек еңбекпен, запты ауыр еңбекпен ... ... ... ... бір ... ... ... ойламаймын. Ал сен мені шын
сүйсең, осының бәріне шыдайсың”,- дейтінмін. Әйелім маған ол ... ... еді. ... ... ... ... құшақтап, бәріне де ризамын,
бәріне де даярмын дегендей ... ... ... (6,95), деп ... ... ақ-еділ, адал көңіліне амалсыз иланасыз. Әрине, одан Қозы,
әйелінен Баян шықпады. Оның себебі кейіпкердің өзі айтқандай тек ... ... ғана ... ма ? ... бұл ... ... ... әдейі
оқырман үлесіне қалдырған.
Ендігі бір ескерте кетер жәйт, Т.Әбдікұлының көптеген шығармаларының
соңғы нүктесі қойылмаған. Көркемдіктің ... ... ... сөзді әдейі
оқырманның еншісіне қалдыру ... ... ... бірі ... ... біз сөз етіп ... ... алдағы талданатын “Қыз
Бәтіш пен Ерсейіт” әңгімелерінің финалдары аяқталмай, ашық ... ... нақ осы ... әдіс осы жанрдың құрылымдық
принципіне айналып үлгерді, шешілмей ... ... ... қазіргі
замандық қазақ повестері пішінінің негізгі бір басты көркемдік қасиеті
болып табылатын болды. Мұндай финалдар ... ... ... артады,
оларды өздерімен бірге ойланып-толғануға, белсенді шығармашылық өмір ... (2,16), ... ... ... ден ... кейіпкердің:
“Бүкіл ақыл-ойыңды, ерік-қабілетіңді, рақат-қызығыңды өзіңді
қоршаған қауым ырқы билеп кеткен шағыңда сенің еншіңе бір ғана зат ... ... ұйып ... ... ... қана ... Сен ... жыл қатыгездікпен ұмытсаң да, өзіңді одан да гөрі ... бір іске ... деп ... да, ... ... ... ... өз
ошағына қайта оралған бейбақтай түбі бір оралатының хақ;бірақ ол қай ... ... жете ... шаршаған кезіңде ме, санаң марқайып, ақиқаттың
не екеніне көзің жеткен кезде ме, әлде ... өлер ... ма, оны ... ” (6,106), ... ... ой ... шынында да
сізді, бір сәт сол кейіпкермен ... ... ... ... ... ... психлогизм мәселелерін терең
зерттеп жүрген ... ... ... ... ... ... ... лирикалық прозада кездесетін
бір мәнді белгі – қаһарманның туған жер, ұшқан ұя ... аса ... ... ... сюжеттік жүйеде кейіпкердің елге келу эпизодтары мен ой
әлеміндегі бұрынғы көріністердің қабаттас орналасуы, кешегі күн мен ... ... ... алуы. Бұл сәтті адамның рухани ... ... ... ... ... қайта үңілуі, қазіргі жағдайына
байырғы уақыттардың моральдық-этикалық нормаларымен баға беруі, болашақ
адамгершілік ... ... ... ... ... ... нұр алуы десе де ... Кейіпкер іштей ар, парыз, мақсат
талқысына түседі. Содан тазарып, алдағы күндердегі тіршілік ... ... соны ... ... дей келіп, “Балалық шақтан санада ... ауыл ... ... кейіпкер жан әлемінің қабылдауы арқылы
тіршілік қамы ... ... ... ... ... ... баяндылық танытатын типтік детальдар ретінде бейнеленеді.
Белгісіз сағыныш, мұң мұнарымен оранған ... ... ... ... ... ... қойып, жауап алатын сыршыл табиғатына
тән биязы үнмен жарасымды бірлік табады” (18,136-137) деп ... ... ... ... ... ... талдауға жасаған көркемдік
ізденістеріне терең үңіледі.
Жазушының аталған шығармасымен бір ... ... ... ... ... ... “Ананың ақ сүті”,
Ә.Сараевтың “Тырналар жоғары ... ... т.б. атты ... ... ... ... Төленнің жоғарыда аталған шығармасымен өзектес,
көтерген мәселелері ... ... ... бірі деп ... ... сүті” әңгімесін атауға болады. Екі ... бас ... ... таңдаған мамандықтары да (журналист) ортақ. Екеуінде
де лирикалық қаһарманның жан тебіреністері ... ... ... ... ... қарағанда Т.Әбдікұлының кейіпкері Әбдікерім ой-толқыныстары
арқылы туған жер келбеті, соғыс тақсіреті, адал махаббат күйлері кеңірек
көлемде ... ... ... ... осы қасіретті жылдардың көріністерін
суреттейтін желілері С.Мұратбековтың “Жабайы алма” ... ... ... ... ... ... де ... атты повестерін еріксіз
еске түсіреді. Аталған шығармаларды салыстыра ... көп ... ... ... ... бұл ... олардан көшірген, немесе
көркемдік деңгейі жоғарыда аталған туындылардан төмен деген сөз ... ... ... ... ... ... ауыл ... дәл
сол болып жатқан уақыттағы өзі куә болған кейіпкерлер (Сайын мен Дулат
екеуінде де бала ... ... ... ... ... ... кейін ес біліп, етек жапқаннан кейінгі жылдары, яғни Әбдікерімнің
өткен өмір жолына ой көзімен шолу жасауы арқылы беріледі.
Т.Әбдікұлының ... ... ... ізденістерін танытар,
көркемдік сапасы кемел туындысы “Қыз Бәтіш пен Ерсейіт” повесі. ... ... ... ... ... атты көркем суретті фильм ... ... ... ... ... ... “Арзымсыз
заманға еріп, ақ ниетті әке мен ақ пейіл аруларға опық жегізген опасыз ... ... ... қара ... сол қара ... ие боп қалар қара
баланың орны ... Егер ол бір ... ... ... ... онда ... ... сүйіспеншілік тіптен бөлек. Олай болса, сол баланың
мезгілсіз қазасы қай шаңыраққа да оңай тиген емес. Осы ... ... ... ... ... қарияның қайғысы тым ауыр. Мұны түсінуге
болады. Ал, сол қайғының үстіне бақилыққа ... ... фәни ... қиянаты қосылса, бұған кімді кінәлауға болады. Жалғыз ұлынан
айрылып шер ... ... ... шалды ма, жоқ әлде бұл жалғанның барша
қызығын ойнап-күлу деп білетін, көк ... ... ... ... ... ... оны өзінше серілік көріп, талай арудың көз
жасына ... ... ма? ... ... ... ... ... социализм қоғамынан іздеген дұрыс па? Олай десек бұл ... ... ... бұл ... ... ... пе өзі ... сізге проблема.
Шығарманың сюжеті өте шымыр құрылған. Махаббат атты мәңгілік тақырыпты
“Қыз Бәтіш пен Ерсейіт” деп атап, екі ... адал да, ақ ... ... ... ... ... алуы шығарманың маңызын артыра
түскен. Аңыздық желілерді шығарма сюжетінің ... ... күші ... ... қазақ прозасында бұрыннан-ақ бар тәсіл. Бұл орайда сонау
М.Әуезов, Ш.Айтматов шығармаларында ... ... ... ... ... ... Ә.Кекілбайұлының “Аңыздың ақыры”, О.Бөкейдің “Қар
қызы” сияқты роман-повестерін атасақ та жетер. ... ... ... ... жұмбақтау өлімінен басталуында да үлкен философиялық астар
жатыр. Әрине адал да, ақ өлім бұйырмаған ... ... ... ... сыры ... әке ... ... да көрінеді. Ендеше
Т.Әбдікұлының жүрегін жарып шыққан осы бір өмірлік шындық, Қожабек қарияның
аузынан өзегіңді өртер ащы ... боп ... - ... - деді ... ... ... жарық дүниеге
келгенде көрген жалғызым-ау.Таянышым-ау!..
Қожекеңнің көңіліне жиналған әлдебір ... ... ... ... бәрін ақтарып, әлдекімге шағынғысы келді. Есіне қайтыс
болған белгісіз немересі мен сол немеренің ... ... ... ... ащы ... ... өртеді.
- Мұ не қылғаның, жарығым-ау.Бәрі қолыңнан келгенде қиянат қылмау
қолыңнан келмегені ме, жарығым-ау. ... ... ... тірліктің заңы
шығар, адамнан көрген зәбір қымбат, жарығым-ау. Соны неге ... ... ... ... ... ... құлпытасты сипай берді. -
Қалайша түсінбедің құлыным-ау! Хайуанның да обалы жібермейді деуші еді,
адам ... ... ... Қожекең көріскен адамдай құлпытасты құшақтап
алды. - Құлыным-ау,- деді ... қара ... ... ...... ... десең көркі, білім десең білімі бар, ел сыйлаған азамат. Бір
сөзбен айтқанда бәрі де бар. ... не ... ? Бұл ... ... ... миына кіретін дүние емес. Бірақ, бір түйгені бұл дүниеде
ешкім де, ештеңені де өзімен бірге ала ... ... ... ... ... де - бәрі тек осы ... қалады екен. Біреулер соның не
азабын тартады, не рақатын көреді. Ендеше Қожекеңнің тартар ... әлі ... ... ... ... ... бәрі кеш боп жүрмесін деген авторлық
түйін осыны меңзейді. Онда да жалаң да ... ... ... ... ... де. Тек ... ситуацияға орай өрілген оқиғалардың ізін
салады. Кейіпкерлері де шығарма сюжетіне орай табиғи қалыптарында ... ... ... келе ... ... Мен сізді ана жүк беріп жатқан жерден іздеп жүрсем... - деп құрақ
ұшып жүр.
- Әликісәлем, - деді ... соң ... есін ... да ... бала кезіндегі қаңғалақ мінезінен өзгермеген екен.
- Самолеттен қашан түстіңіз?- дейді ... - Ә, иә, ... ... ғой ...е, ... не ес бар, - деп кеңкілдеп, өзінен-өзі мәз
болады.
- О, хұдауанда, аумаған әкесі, - деді ... ... ... ... үстіп дабырлап жүруші еді”
Немесе;
“ - Айналайын, мен ... ғой, ... ... - деді ... оған ... аудармай, әлденеге асып-сасып, бөтелкенің тығынын
тартып қалғанда қаңылтыр тығын қолын кесіп ... ... ... марля, - деді саусағын ұстай алып.
Қожекең Тышқанбайдың жаңғалақтығына қарап, оның ... ... алып ... ұшып-қонып, көрінген жерде көзін шығарып ала жаздап, жайдақ
шанадан аударылып, жүз адам сау жүргенде ... ... өзі ... құлап,
ыңғай бірдеңеге ұрынып жүретін. Бірақ кісіге ... жоқ, ... ... деп ... алатын жаңғалақ әке мен ... ... ... ... ... ... осындағы “жарықтық” деген бір ауыз
сөздің өзінде қаншама мағына, тек қазаққа ғана тән ұлттық бояу ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ реті
келгенде мына бір мәселенің де басын аша кетуді жөн көрдік.
Мәселен, 1970-1980 жылдардың көркем әдебиет сынында шығарманың ... ... ... дұрыс деген мәселелер жан-жақты сөз болды. Әрине
ғалымдар мен сыншыларымыздың бұл тұрғыдағы пікір, ұстанымдары бірыңғай бола
қойған жоқ. Десек те ... ... ... ... ... ... күші
– коммунистер мен комсомол ... ... жөн, ... ... ең озық ... ... ... осы топтарына
жататын адамдардың бойынан молынан ұшырасады деген партиялық нұсқаулардың
ыңғайына қарай ... нақ сол ... өмір ... сол ... ... бәрі бірдей дәл осы қағидаларды ұстанған жоқ. ... осы ... топ ... ... атап ... ләзім. Олар
өз шығармаларының басты кейіпкерлерін негізінен қара халықтың қарапайым
өкілдерінің арасынан тапты. Мәселен, М.Мағауинннің ... ... ... мен ... ... ... ... Аяны мен Садығы,
Есікбайы мен Бапай шалы ... ... ... ... ... Қара ... (“Құс қанаты”), Д.Исабековтың Киеваны мен Қыжымкүлі
(“Тіршілік”), Т.Әбдікұлының Сейсені мен ... ... ... ... ... ... Бәтіш пен Ерсейіттегі” Болаты мен Қожабегі, Жарасбайы
мен ... ... мен ... т.б. кейіпкерлері советтік қоғамның
элитасына ... ... ... енді ... ... ... өздерінің жүрек түкпірлерінде
жатқан ең қымбат сырларын неге басқаларға емес, осы типтес кейіпкерлерге
сеніп тапсырды? деген ... ... ... ... ... өздері де күні кеше қоғамның ең төменгі әлеуметтік
иерархиясынан, ... ... ... бұл ... осы жандардың
көзіндегі мұң мен үмітті қаршадайынан оқып ... ... да ... ... ... психологиялық жай-күйін бес
саусақтарындай жете білді, екіншіден, олар көркем әдебиет қара ... ... ... ... да сол ... ... ... ортасында
жүрген қарапайым қоғам мүшелерінен артық ешкім білмейді деп түсінді.
Коммунистік, комсомолдық ... ... ... ... ... жатқан сол кездің өзінде олардың суреткерлік түйсіктері жақсы аңғара
білді” (2,22).
Ғалымның пікіріне сүйене отырып ой қозғасақ, көркем ... ... ... түсу ... олардың тек ауыл ... ... ғана ... ... Мысалы, әйгілі хандар мен ханшалар,
мәртебелі сұлтандар өмірінен, яғни ... ... ... ... ... ... Мысалы, Ә.Кекілбайұлының “Аңыздың ақырындағы” Ақсақ
Темірі мен “Ханшадария ... ... ... ... ... Баймағанбет сұлтанын атауға болады.
Ал Т.Әбдікұлының тарихи тақырыпта жазылған шығармасынан “Өліара”
романын атауға ... ... ... ... ... ... ... әрі зерттеу жұмысымыздың жоспарына кірмегендіктен романға
тоқталып жатпаймыз. Бірақ бұл ... ... ... ... Әзірге
біреу дегенімізбен бірегей туынды екенін дәлелдеп жатуды артық көріп
отырмыз.
Жоғарыда біз сөз ... ... ... оралсақ. Кейіпкер жан-дүниесіне
психологиялық тұрғыдан үңілу, образ психикасындағы әлем-тапырақ арпалыстар
мен жан ... ... ... ... тақырыбында жазылған
“Ақиқат”, “Тозақ оттары жымыңдайды” атты шығармаларында тереңдеп, жан-
жақты ... ... ... “Суреткер дүниетанымының үлкен бір
ерекшелігі - ... ... ... ... үшін ... ... қажет”
(19,54) деген ғалым пікіріне ден қойсақ. ... да ... ... ... шет ел ... ... көздерін қайдан алды ?
деген заңды сұрақ туады.
С.Асылбекұлы “Егер ауыл мен қала, тарих ... ... ... жылдардағы қазақ повестерінде молынан ұшырасатын
болса, бұл ... ... ... ... ... тек ... ... ғана табылады. Бұның басты себебі осы тақырыпқа
қалам тартудың қиындығында жатса керек” (2,18) дей келіп, ... ... ... ... ... жүйеде өмір сүріп отырған қазақ
жазушылары үшін басқа алыс-жақын шет елдердің ... ... ... ... ... суреткерлердің әлемді еркін аралауы олардың
өңі түгіл түсіне кірмегенін айтады. Ендеше Т.Әбдікұлы өзінің бізге бейтаныс
елдердің ... ... ... ... ... көзі мен ... алды деген сауалға: “Біздіңше прозашы Т.Әбдіков бұл соқпаққа сол
кездері орыс, ішінәра ... ... ... көрген шетелдік
беллитристикалық әдебиеттер мен тарихи кітаптарды зерделеп оқу мен ... сол ... ... ... бойына шым-шымдап
сіңіру арқылы келді” дейді (19,19).
Белгілі ғалым ф.ғ.д. Б.Майтанов ... ... ... талдау принциптерін Ә.Кекілбайұлының “Аңыздың ақыры”
романымен салыстырады.
“Жазушы жаңа ... ... ... ... ... ... капиталистік системадағы жеке адамның трагедиялық халін
нанымды сюжет пен ішкі ... ... ... ... ... ... көріністерін жасау арқылы көрсетеді.
Повесть кейіпкері ерекше дарын – телепаттық қасиетке ие ... ... жеру ... адам талантының дұрыс бағыт таппауынан
деген ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне дейін өседі. Қаһарман санасындағы күрт өзгерістің
дүниетанымдық ... ... осы ... ақиқатқа, ал ақиқат ащы
трагедияға айналғанын автор нанымды ... ... ... ... ... ... бір ... көзқарастың жеңілісі ретінде түсіндіріледі.
Шығарманың композициялық жинақылығына сай идеялық айқындықпен қаһарман ... ... ... ...... ойлары мен тебіреністерін оқиғалық
желімен ұштастыру болған. Жоғарыдағы Алмас хан сияқты Роверт те: “...бүкіл
дүниені күштілер басқарады. Оларға не ... десе де ... ... ... ... ... ... дәл осы күштілердің зорлығы емес пе?”-
деген тұжырымға ден ... Бұл ... ... мол. Бірі – ... ... бірі – ... қарамастан қарапайым көптің
қатарындағы пенде. Ұлты да, ортасы да, заманы да бөлек қаһармандар ... ... ... ... ... толық сырын жария қылудан
қашатын абсолютті ақиқат туралы толғанатын сияқты” (18,100).
Ал Г.Пірәлиева “Ақиқат” ... ... ... шығармаларының
бірі ретінде атап өтеді. Алайда туындының жанрлық анықтамасына, ... ... деп ... тағылуы көңілге күдік тудыратынын айтады.
“Себебі, көріпкелдік қасиеті бар ... ... ... ... ... өзге ... ... де айта алмайтын арамза пиғылдарын және қай жерде
қандай қылмыстық әрекеттер ... олар ... ... ... ... ... үйде ... болжап білуі фантастикаға жата ма ? дей
(5,77) келіп, оның ... ... тек ... ғана ... ал шын ... нақ өзінен ойып алған шындық еді дейді. ... ... ... тең ... ... тек сөз ... ... негізделген
қоғамда коммунистік идеяларға жат пиғылдағы адамдарға (кейіпкерлерге) ... ... ... да бесенеден белгілі болатын.
Ендеше Т.Әбдікұлының құрдасы, әрі әріптес досы, ... ... мына бір ... өте ... ... ... тайпасынан шыққан “медицинаға” тұтас бір дәуір
әкелген ... ... ... ... мен ... көріпкел, жындыханада
жатып, ғылыми тәжірибе жасауға зорлықпен белгіленген Роберт сияқты шетелдік
кейіпкерлердің шығарма желісіне арқау ... ... ме ? Өз ... ... ... ... соң алынған деуге ауыз бармайды. Бұл екі
повесть біздің елде өмір шындығының өңін айналдырып, ... ... ... қана жазудан қашқақтаудан туған туындылар. Жазушының ақиқатты
айту үшін тапқан тәсілі. Бұл повестердегі оқиға өз ...... ... десе ... ... мүмкін болмайтын. “Капиталистік дүниені әшкерелеуге
арналған” деген желеумен елеусіз шығып кеткен бұл туындылар тура ... өз ... ... ... ... енді ашық ... мәселесіне келетін болсақ, “Шеберлікпен шыңдалған шындықтың
шырайы шығармада Роберттің қанша шырылдаса да ... ... ... ... ... ... ой тасқынынан, кейіпкер санасындағы,
оның жан-дүниесіндегі үздіксіз ... ... ... ... арқылы енеді.
Қаламгер мұнда кейіпкер бейнесін саналы ойдың тасқынын ... ... ... ... аша түседі” (5,77). Ендеше кейіпкер
психологиясын ашудағы ... мына бір ... ... ... Мәселен;
“- Тарихта қалуда ешқандай мән жоқ, - деді Роберт бөтелкеге әлдеқалай
үрейлене қарап. - Өйткені тарихта ең ... ... ... ... - Құндыз... - деді ол бас-аяғы белгісіз.
Профессор Робертке шошына ... ... ... ... оның түгі ... - деді Роберт әлі де
бөтелкеден көзін алмай, - сол түктер құндыздың өзі үшін қымбат зат емес. ... ... аса ... ... ... заттың қалайша даңқын шығарып
жүргеніне таң қалған болар еді. ... та ... ... ... бір, - деді ... ... - ... жаңсақ
мақсаттармен салынған әуре пирамидалар тарихта қалды, ал ең маңызды зат ... ... ... ауыр ... ... көз жасы ... тарихи оқиғаларға адамдық қасиет, әділет тұрғысынан келудің
орнына оқиғаның сыртқы нәтижесі мен ... ... ... ... ... Роверт топшылауларын немесе оның жындыханадағы серіктесі
священникпен болған диалогына назар салыңыз.
“Роберт қарсы дау ... ... ... ... ... ... ... әлі отыр.
- Адамдарды сүйіп те бақыт таба алмайсыз,- деді ... ... ... бір адамды шын сүйсеңіз, өз қайғыңның үстіне әлгі ... ... ... қосылады. Өйткені оның басына түскен қиыншылықты бөліспей
тұра алмайсыз. Үш ... ... үш ... ... ал жүз, одан да көп
адамды сүйсеңіз, тіпті бүкіл адамзатты сүйсеңіз, бүкіл жер ... ... ... ... ... ... ... жан-тәнімен сүю қауіпті.
Роберт үндемей қалды.
- Сенім керек, сенім,- деді свяшенник осы кезде әндете ... ... ... десеңіз, соның бар екеніне сену керек, әйтпесе қиянат жеңуі
мүмкін.
- Ізгілік ешқашан да жеңе ... - ... тағы да ... ... ... ... қылудың мың түрі бар, - Роберт саусақтарын бүгіп,
қиянаттың қаншалықты екенін санай бастады. - ... ... ... ... ... тағы ... ...Ал ... қылмаудың бір-ақ түрі бар.-
Роберт бір-ақ саусағын бүкті. – Ол - тек ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда өзіміз мысалға келтірген үзінділерден нені байқаймыз.
Ф.ғ.д. ғалым Г.Пірәлиева: ... ішкі ойы ... ... ... ... ... өзі айтқандай өзінің өміріне, мына ... ... жан ... ... Ал ... ... “қанағатсыздық” сөзі, ұғымы монолог түрінде ... ішкі ... ... процесін тудыратын көркемдік ... не ... не ... ... бермей үнемі арпалыс
пен азапқа салып қоятын қанағатсыздық сезімі сөз өнерінде, әдебиеттануда да
үздіксіз ойлау ... ... ... ... ... өмір ... ең
қажетті шеберлік тәсіл десе болады. Сондай-ақ мұнда ағыл-тегіл ой, сезім
ағыны құрамында ... ... ... әсер де ... (5,78) деп, ... ... ... сезімдік күйлер мен
монолог, ой ағыны сияқты психологиялық ... ... атап ... өз ортасынан тірлігіне таяныш болар ештеңе таппаған ... ... ...... атаулының болмайтынын сезіну” - деп бұл ... ... ... түседі. Ең соңғы үміті - әйелінің адалдығына
қылау түскенін көрген ... ... ... ... бас ... Өз ортасына,
қоғам өмірінің қайшылықтарына төзбеген Роберт өмірінің соңы міне осылай
трагедиямен бітеді. Бас кейіпкер ... ... ... көрнекті ғалым
Б.Майтанов “Роберт характері повесте қаһарманның өз ... ... ... ... оның ... бас ... “қырынан қарағанда
сұп-сұлу” священникпен айтыс-дауы ... ... ... ... арқылы ашылған” дейді (18,101-102).
Ендігі бір атап өтер жәйт Т.Әбдікұлының шығарма сюжетіне ... ... ... ... дер ... ... ... айтылатын осы
бір шығыстық желіге құрылған ертегі шығарма финалының көркемдік шешіміне де
кілт ретінде пайдаланылған.
“Содан әлгі адам жолаушыны жер астындағы ... ... ... ... ... де: ... ... мен тамағыңды іш, сұлу кәнизәктармен
ойна, серуен құр, барлық есікке кіріп, алтын сарайды ... Тек ... бір ... ғана ... ... Оны ... ... боласың”, -
дейді...” (6,122).
“Тірлікке деген үміті сөніп, қажып-талған ... ... ... бала кезінде анасы айтатын осынау бір ертегіні есіне алады. Сонда,
ашуға болмайтын есік ақиқат болғаны ғой. ... ол ... ... ... аттап өтті. Әрине, алдамшы, жалған ортада ол жеңілуге ... да ... ... қазасы повесте тек ... ... ... ... де дәлелденген. Ал, жоғарыдағы
үзіндінің екі дүркін қайталануы шығармаға композициялық тұтастық берумен
бірге, идеялық салмақ, көркемдік ... ... де ... роль атқарады.
Жазушы капиталистік қоғамдағы ... ... ... машинаға
айналуын, бәрін ақша мен ептілік билейтінін жүйелі ... ... ... ... ... ... бұл тек капиталистік қоғамның ғана кескін-кейпі ме еді. Роберт
сияқты ой азабын кешіп, ... тар ... ... ... сыймай
кеткен жандар біздің қоғамымызда аз ба еді. Жазушы өзге ... ... ... ... стихиясы, бейтаныс характерлер табиғатына бойлай
отырып, алынған обьектіні зерттеу ... ... ... мәні бар ... құлаш ұрғандай.
Біздің бұл ойымызды жазушы Қ.Құрманғалиевтің мына бір ... ... ... тағдыры да күнделікті өмірде кездесетін,
ақылдан азап шеккен өз өмірімізде бар адамдар келбеті. Оны да ... ... елге ... ... ... ащы ... тұмшалаған шымылдығын ашып,
ақиқатты айтуға ұмтылған. Қырағы саясатшыларды осылайша сырт айналып өтіп
кетіп, қалың оқырманға ой салған”(20).
Т.Әбдікұлын үлкен ... биік ... ... ... ... туындысы “Тозақ оттары жымыңдайды” атты повесі. Алайда
сыншы-ғалымдардың назарынан көп жағдайда тыс қалатындай. Оған ... ... ... шығармаларын бір идеяға бағындырып, не болмаса бір бағыт,
бір стильдің ауқымында ... ... ... біз жазушы
творчествосын тек бір салада, мәселен шығарманың идеясы, немесе ... ... ... ... ... деген сияқты мәселелер
төңірегінде ғана сөз етеміз. Кейде жазушы шығармаларындағы ... деп ... ... ... ... ... ... берудегі
ізденістері тұрғысынан саралап жатамыз. Әрине, мұның бәрі дұрыс та ... та ... ... ... өмір ... бір ғана ... қозғап,
бір ғана идеяның жетегінде кепек емес. Ендеше ... ... біз ... ... “Тозақ оттары жымыңдайды” повесін қай арнада, қай бағыттың
ізімен талдаған дұрыс. ... ... өзін қай ... жатқызамыз.
Психологиялық прозаның ба, не болмаса лирикалық прозаның ... ме? ... мына бір ... де айта ... ... ... ... “Ендігі бір ескеретін нәрсе психологиялық
талдау мен шығармадағы лиризмді пара-пар деп, бір-біріне балап бағалауға
болмайды. Біз ... ... ... ... ... ... бұл атауда дәлдік жетісе ... ... ... сөз ... бір ... ... ... білдірсе керек. Ал, адам жаны ... ... ... белгілі. Психологиялық талдау арқылы адамға тән
барша сезімдер ашылады, онда лиризм де, драма да, ... да ... ... ... ... деп оқиғаны, іс-әрекетті, сезім күйін
жазушының баяндауы мен суреттеуіндегі стилистикалық нәзіктік, ... ... ... Яғни ... ... ... ... мен
жазылу жарастығын білдіреді” (21,41), дейді. Шынында да Т.Әбдікұлының біз
сөз еткен туындысынан лирикалық нәзіктікті, ырғақтылықты көре ... ... ... ... ... ... ... Ал, шығарманың идеясы,
автордың концепциялық тұғырнамасы тұрғысынан не айта ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының арасында
қандай байланыс бар? Жазушы үндістерді суреттей отырып ... ... тән ... ... көрді ? Міне осы сұрақтарға жауап беріп
көрелік.
Ғалым Б.Майтанов ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық прогресс сипаттарын, ... адам ... ... ... ... ... ... бірі – Т.Әбдіков творчествосында дүниетаным, білім тереңдігі
мен көркемдік шеберлік өрнектері жарасымды бірлік табатынына ... ... ... ... де ... еді” десе (18,100), С.Асылбекұлы
“Бір кездері өзі де соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... қарамағындағы бодан жұртқа көрсеткен ... ... ... түйіп өскен естияр қыр баласы американдық
үндістер өмірінің аянышты тағдырлары мен өз ... ... ... ... көрді. Сондықтан да үндістер өмірінен жазылған шетелдік
авторлардың шығармалары оның осы ... ... ... қозғап, оны қазақ әдебиеті үшін көтерілмеген тың болып келген жаңа
өрістерге қарай ... ... сол ... ... ... ... мен
қазақ жұртының арасына абсолюттік теңдік белгісін қоюға болмайтынын ... ... ... мен ... ... ... шығармаға азық
болардай көптеген параллельдерді тапты” (2,19) дейді.
Қалай болғанда да, Т.Әбдікұлының біз күнде ... ... те ... ... ашатыны анық. Реті келгенде айта кетер мәселе, бүгінде
сол америкалық үндістердің бір ... ... ... шашырып кеткен
бір бұтағы екені ғылыми делелденген шындыққа айналып отыр. Мәселен, жақында
ғана жарыққа шыққан жаңа басылым ... және ... атты ... ...
журналист Жарылқап Бейсенбайұлының “Амерйка үндістері – түрк ... ... (22) ... ... мақаласы бұл пікірімізге дәлел ... ... мен ... ... ... ұқсастықтарына ғылыми делелдер
ұсынады. Ғалым пікірінен байқағанымыздай бұл генетикалық ұқсастық ... ғана сөз ... ... жәйт емес ... Оны ... ... ХІХ ғасырдың
өзінде қолға алына бастаған. Ендеше алла ... етіп ... ... да
сарабдал суреткер Т.Әбдікұлының араку сынды азшылыққа айналған аз тайпаның
аянышты тағдырын жаза отырып, қазақ халқының ... ... ... ... бара ... ... ... анық.
Т.Әбдікұлының қай шығармасын алмайық, мейлі ол бүгінгі күннің, не
болмаса есте жоқ ескі заманның ... ... тек ... құндылықтарды,
адамгершілік қасиеттерді ту етіп көтергенін көреміз. Оның қаламынан туған
Роберті, Доктор ... ... ... жүрегіңізге жатталып, ой-
санаңызға мәңгілік орын тебеді. Себебі олар жазушының жүрегін жарып шыққан,
онымен ойы бір, ... ... ... ... кейіпкерлер. Жоғарыда
өзіміз сөз еткен жазушының ... ... ең ... ... ... кейіпкерлері. Мәселен әлгі журналист Палетеллидің атақты доктор
Бейкермен болған ... ... ... ... сапардан жинаған материалдарымды жинақтап ... ... ... бір ... ... Жалпы болашақ атаулы бәрімізге бірдей
және бірдей қажет десек те, жеке адамдардың тілек-мақсаты, мұң-мұқтажы бір-
біріне ... ғой. ... ... - аш, ... - ... үшіншісі -
ауру. Аш адамға тамақ ... ... ... ал ... тек дәрі ... ... шатастырып үлестіруге болмайды. Халықтар да ... ... ... ... ... боп ... Әлгі өзіміз баспа
беттерінде цивилизацияны ту етіп, адамзат мүддесі деп даурығып жүргеніміз –
үстемдік құрып ... төрт - бес ұлы ... ғана ... ... ... ... ... негізгі жүгінері – экономика емес,
мораль болатын кезі ... емес пе ? ... ... - Мен сол ... ... дәрігер жігіттің көмегімен Мату-Гроссу
штатындағы бірнеше тайпаның мекенін араладым. Индеецтер отанын қазір “Жасыл
тозақ ” деп ... ... ... ... айналдырған улы жыландар мен
ауру тарататын масалар емес ... ... ... мен ажал көлдері де
емес, адам жегіш балықтар мен каймандар да емес. ..кәдімгі ... ... ... ... “ақ ... ақ ... ... дейтін
журналист сөздерінде өмірдің қаншама ... ... Бұл ... де ... ... ... бой көтереді.
Сөзімізді көрнекті жазушы Ә.Кекілбайұлының сөзімен түйіндесек: ... ... ... ... ... ... өртінің тұтас бір
ұлттар мен халықтардың көзін ... қып ... ... індеттерге
ұласатындығы “Ақиқат” пен “Тозақ оттары жымыңдайды” хиқаяттарында үлкен
философиялық түйінге ие болды. Нақты адам ... ... ... ... ... ... бұндай шындық сырт көзге мұхиттың ар ... ... ... ... ... ... күнде көріп, күнде сезіп
жүргендеріңді еріксіз есіңе түсіретіндей қылып шебер шешімдеген дүниелер
еді. Бұл – ... ... ... үшін тек ... тереңдік
қана емес, үлкен азаматтық ерлік те еді”(10).
Олай болса Т.Әбдікұлының ... ары, ... ... ерліктері мұнымен шектелмейді екен. Оған осы соңғы жылдардың
бедерінде ... ... ... повесі дәлел. Алғаш рет “Таң шолпан”
журналында жарияланған бұл шығармаға халықаралық “Ф.Кафка” атындағы ... ... Бұл ... Т.Әбдікұлына берілуінде де бір заңдылық бар
сияқты. Себебі; ... ... ... ... ... атты
аллегориялық повестерінде көтерген әлеуметтік - потологиялық мәселелер ең
алғаш осы Ф.Кафка туындыларынан бастау алған.
Ендігі бір назар ... ... ... ... өн
бойындағы алтын арқаудың бір үзілмейтіндігі. Қайсы бір шығармасын алмаңыз
ондағы көтерілген негізгі бір ... ... ... бір ... ... ... ... шебер идеялық бірлік табады. Бұл
орайда ... ... тән ... ... деп ... ... ... кейіпкер характері мен психологиясының ... ... ... ... ... бірлік табуы дер
едік. Оның сыры ... ... ... ... деген елді, пәлен
деген заманды, пәлен деген қоғамды, пәлен ... ... ... ... ... еншілі шындықты емес, әмбені тебіренте алатын әлеуметтік
мәні зор ортақ шындықты іздепті. Оны да өзгелердің ... ... ... ... Өзінің жаны мен арын не қинаса содан іздепті”(10).
Сөзіміздің ... ... ... ... ... әңгімелерінің бірі
“Қонақтардағы” өзін мазалаған ұлт ... ... ... ... ... ... ашылады. Ал әлемдік өркениет атты тажалдың ... ... ... ... “Ақиқат”, ”Тозақ оттары жымыңдайды”
повестері мен дәрігер жігіттің бұдан былай адамның өз құрбаны өзі дегенді
меңзейтін “Оң ... ... ... бұл ... де ... ... суреттелер оқиға дәрігер жігіттің атынан айтылса, мұнда ... ... ... ... Т.Әбдікұлының адамзаттық гуманизмді ту етіп көтерген
идеяларының биік шыңы “Парасат майданы” повесі. Кез ... ... ... ... ... алғы ... бар. Ендеше тәуелсіздік таңы атқан
қазіргі егемен елімізде “парасат майданын” ... ... ... ... ... ? ... адамдардың жамандық пен азғындыққа еттері
үйренген. Өлікті көп ... ... ... ... ... бәрі осы ет ... бой үйренуден басталады. Бүкіл қатыгездік,
мейрімсіздік, аямаушылық, бүкіл рухани ... ... ... бәрі де осы ет ... ... Адам бойы үйренгеннен кейін
жиіркену сезімінен құтылады. Содан кейін ар жағы ... ... ... ... ... ... іргеңде, бірақ, оны өзің
сезінбесең, ол ... ... ... емес секілді көрінуі мүмкін. Иісті
немесе дәмді сезуден қалған секілді, адам жамандықтан ... ... ең ... осы дер ... ... ... ... ағыны тасқындап, рухани-моральдық
құнылықтардан гөрі материалдық ... ... ... ... мына
заманда тезге сап, ой елегінен өткізер проблемалар ... ... ... ... қандай екенін көрсететін барометріміз –
баспасөз болса, қараңыздар: беттерін ашып қалсаң оқитының – “небір сұмдық
оқиғалар”
Өзінің анасын ... ... ... балиғаға толмаған қызын зорлаған, не өлтірген.
Сәбиін өлтіріп, қоқысқа тастаған...келіншек.
Өз ұлына тұрмысқа шыққан миллионер әйел...
Адам етін жеген ... ... ... ... бұл ... ?! Адамзат қауымы қайда барады өзі” (24).
Міне, Т.Әбдікұлының жанын жеген жегі құрт біздің де дәл ... Оны ... ... ... өліп ... ... ... атасы бар, бәрі бір, жиіркенбейтін болдық. Азғындық атаулы өміріміздің
құрамдас бір бөлігіне айналғандай. Ендеше одан құтылудың жолы - өз ... ... Алла ... ... ... ... абыройың мен кісілік
қасиеттеріңде екен. Ендеше ойланайық.
3 – ... ... ... тіл ... ... ... әдебиеттану ғылымында әдеби шығармалардың табиғатын түсіну үшін
олардың көркемдік ерекшеліктерін зерттеудің маңызы ... ... ... ... ... ... ... қуаты нақ осыдан –
суреткер қаламының көркемдік ерекшеліктерінен, поэтикалық ізденістерінен
көрінеді.
Академик С.Қирабаев: “Бүгінгі біздің ... ... ... ... ортаның шындығы қандай, осы екеуінің арақатынасы қандай ... адам өз ... ... ... мақсатын неде деп
түсінеді, нені армандайды, не нәрсе оны ... ? ... ... әдебиеті
күн тәртібіне қойып отырған басты проблеманың бірі - осы” (25,29) дейді.
Бұдан шығатын қорытынды кейіпкер ... ... ... Яғни
кейіпкердің психологиялық даму эволюциясы, қоршаған ортамен қарым-қатынасы,
сайып келгенде оның барша бітім-болмысының типтік характерге дейінгі ... ... адам ... ... ... қозғап, ойын онға бөліп,
санасын ... ... ... ... ... сәтті
бейнеленуінен. Ал шығарманың кейіпкерсіз болмайтыны тағы белгілі.
Өмірдің сапырылысқан сансыз ... ... ... ... азық ... тың тақырыптар мен
идеяларды, ұлттық әдебиетке бұл кезге дейін мәлім болмаған жаңа, қызғылықты
характерлер мен ... ... ... ... аша білу өте қиын іс. Ал, ... ... тақырыптар мен идеяларды жаңағы қызғылықты характерлер мен
типтердің көзқарастарына, ... ... ... ... шығарманың сюжеттік желісін жасау, оны мінсіз ... ... – одан да ... Бұл өте күрделі шығармашылық процесс.
Бұл процесс - творчествоның бұлжымас заңы. Кез келген жазушы ... ... ... ... шеберлік қырларының ұшталып, көркемдік
стильдің қалыптасып дараланатын жері де – осы процесс.
“Әрбір жазушы – дейді, Қ.Жұмаділов, – егер ол шын ... ... ... өмірбаянын, өз тақырыбын ала келетіні белгілі. Жазушының
қолтаңбасы, стилі, концепциясы дегендер де осы ... ... ... бұл ... ... мемуарлық шығармалар туралы айтып тұрмағаны
белгілі. Сөз жазушының даралық қасиетін танытқан, сол арқылы өзіндік мәнер-
машығын тапқан шығармасы ... ... ... өз ... өз ... ... тақырыбын тапқан шығармасы деп қай шығармасын
айтамыз ?
Біздіңше, жазушының өз тақырыбын тапқан, стилін ұштаған ... деп, және оны бір ғана ... ... ... баға беру бір
жақты пікір. Өйткені жазушы ... ... ... ... ... ... шығармаларына желі боп тартылады. Тіпті бір
шығармасына ... боп ... ... бір мәселелер келесі бір
туындыларында өзінің шырқау ... ... ... ... Мұның бәрі
жазушының әу бастағы ой өзегіне байланысты.
Дегенмен ... ... ... ... тақырып
таңдау, кейіпкер психологиясын ашу, сөз саптау, сюжет құрау, бір сөзбен
жазушылық стилі қандай. Өзге әріптестерінен ... не ... ... тұстары
бар ма? деген мәселелерге тоқталмақпыз.
Әдебиеттану ғылымындағы стиль – аса кең мағынадағы ... ... ... ... ... – поэзия! Характер! Адам! Неге десеңіз,
адамның қабылдауынан, сезіну, түйсінулерінен, ... тыс ...... ... ... стилін де белгілейді. Ал,стиль – адам” ( 3,92) ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық категория ...Стиль жазушының авторлық ... ... ... түрде байланысып жатыр. Өйткені, көркемдік
процесте ... ... ... ... стиль дегеніміздің өзі кез келген қаламгердің ешкімге ұқсамас
даралық қасиеті десек, Т.Әбдікұлына тән стильдік сипаттар қандай?
Ең ... ... ... пен ... ... ... етіп ... ішкі сұлулықты, ішкі тереңдікті, рухани құндылықтарды жоғары қойып,
дәріптейді. Суреткерге тән ... ...... ... ... ... философиялық ой дарыту басым. Сондай-ақ,
асқынған драматизм, ... ... ... ... ... ... отырады.
Мысалы, Төленнің ең алғашқы шығармаларының бірі “Оң қол” әңгімесін
алайық. ... ... ... ... ... ... ... шығарма құнын асырған қасиеттер қандай десек, ол ең ... ... ... соған орай жазушы идеясының шығарма сюжетімен табиғи
бірлік табуы дер едік. Әрине бұл тек “Оң ... ... ғана ... ... ... ... ... дерлік тән қасиет.
Тіпті, Төлен шығармаларының өзін ана тақырып, ... мына бір ... ... ... деп бөле - ... да қажеті жоқ. Өйткені қайсы бір
туындысын алмайық өмірдің ең ... аса ... аса ... мәселелерді
көтергені анық. Олар тек жанрлық тұрғыдан, және ... ... ... ... ғана ... Ал, автордың философиялық ой түйіні,
алдыға қойған ұлы гуманизмі барлық шығармаларының алтын арқауы.
Олай болса; “Әбдіков әуел ...... ... ... ... соңғы туындысы – “Өліара” романы аралығындағы ... ... ... ... ... ... атап айтуға
тиіспіз. Өйткені Төленнің қай жанрда жазылған туындысы да тек осы ... ... ... ... ... ... ... (20)
дейді әріптес жазушы Қуанышбай Құрманғалиев.
Біз жоғарыдағы тарауларда ... ... ... ... ... сөз еттік. Атап айтқанда әңгімелеріндегі автордың
концепциялық тұғырнамасына, повестерінің проблематикасы мен ... ... ... ... ... оның ... ... жазушы стилін танытар кейбір жекелеген туындыларының көркемдік
ерекшеліктеріне тоқталсақ та ... ... ... әңгімені тақырыптан бастаған жөн. “Өйткені –
дейді ... - ... - өнер ... ірге ... ... біз де ... ... тақырыбынан бастағанды жөн көріп
отырмыз. Ең алдымен ... ... ... ... ... ... алғашқы әңгімелерінің бірі “Бас сүйектен ” бастап “Оң қол”, “Қыз
бәтіш пен Ерсейіт”, “Ақиқат”, “Тозақ оттары жымыңдайды”, “Парасат майданы”
т.б. атты ... ... ... повестері өзінің тосын кейіпкерлерімен
жазушының суреткерлік даңқын алысқа жіберді. ... ... ...... ... ...... “Қыз Бәтіш пен
Ерсейіттегі” ... ... ... ... “Тозақ оттары
жымыңдайдыдағы” Бейкер сияқты басты кейіпкерлердің оқыған адамның ... ... Оның ... Т.Әбдікұлының қай шығармасы, қайсы бір
кейіпкері болмасын әбден сыннан өтіп, ... ... ... жетілмей
тумайтындығы. Содан да болар жазушы өте сирек ... ... ... ... ... келген туындыларының елеусіз қалған жері жоқ.
Стиль ұғымының кең екендігін жоғарыда айттық. Ғалым З.Қабдолов:
“Сонымен, біз ... ... ... өн ... ...
көркемдік негіздің (идея – тақырып – тіл ) тек сол ... ғана ... ... Міне, стиль – әр ... тән ... ... ... деп ... ... ерекшелеп тұрған негізгі қасиеттер де дәл осы ... анық ... дей ... ... идея ... ... ... сөзді жазушының тіл өрнегі ... - ... бас ... ... сөз – ... негізгі
материалы (Федин) екенін ескерсек, әдеби шығарманың көркемдік құны оның
тілінде екен. Сондай-ақ тіл ... ... ... ... ғана ... ... ашудағы монолог, диалог, ойлау, қиялдау, еске алу
т.б. сияқты тәсілдерден де көрінеді.
Ал, ... ... ... ... ... көркемдік
ізденістері көбінесе кейіпкердің жан дүниесіндігі тылсым ... ... ... ... ... Ендеше сол ізденістер ... да өз ... ... ... сомдаған кейіпкерлердің қай
– қайсысы болмасын өзіндік мінез, сөз, ой ... ... де олар ... ... ... кетпестей, жатталып қалады. Мысалы
жазушының “Парасат майданы” романы адам санасында жүріп ... ... ... ... сан ... тартыстардың сана ағымында үздіксіз
тайталасқа түсіп, ой ағымындағы майданды еске ... ... ... ... қарама-қайшылықпен арпалысуы, адам жанын азаптап, сананы
сергелдеңге салуының көрінісі. Әдебиетте адамның екіұдай ... ... ... ... ... ... ... кеңінен
суреттелетін. М.Әуезов алып келген әдеби дәстүр қазіргі кезең әдебиетінде
өз жалғасын табуда. Жазушы О.Бөкейдің “Мұзтау”, повесіндегі ... ... ... ... тартысқа түсуі адам табиғатының ішкі тартысына
құрылған. Жазушы Т.Әбдік ... ... ... бір адамның екіге
жарылып, екіұдай тартысқа түсуін ... ... ... – хат ... ... ... хат түрінде жүзеге асуы ойдың толық әрі ... ...... ... ... бір қыры.
Хатта француз жазушысы Шарль Бодлердің ойларынан мысал келтіріледі.
Бодлер поэзиясының ең әйгілісі – “Зұлымдық гүлі”. ...... ... ... ... ... адам. “Зұлымдық гүлі” –
сұрақтар мен толғаныстар кітабы.
Жазушының “Парасат майданы” ... ... де ... ... ... мол, ой арпалысына, ой азабына түскен жан.
Ғалым Г.Пірәиева “Тағы бір тоқталар жай – Т.Әбдіковтің тілі. Оның ... ... ... әңгімеге, жалған сезім, жылтырауық теңеуге
кездеспейсіз. Немесе, ділмарсыған кейіпкер, не ... жоқ. ... ... көп ... ... және әр сөзінің әйтеуір, бір рөл атқаруына аса
жауапкершілікпен қарайтындығы – қаламгердің ... ... ...... (5,78) ... қазақ романдарының стилі мен типологиясын
зерттеп, докторлық диссертация қорғаған ғалым ... ... ... ... ... байқалатын жайт – ... ... ... ... Көп ... өзге шығармаларындағы сияқты
авторлық баяндау мен кейіпкер монологы жарасымда үйлесім тауып ... ... ... ... реті ... айта кетер бір жайт, осы тәсіл мәселесі. Алайда біз
әдебиеттану ғылымындағы ... ... ... ... талас пікірлерді де жіпке тізгелі отырған жоқпыз. Бұл ... ... ... мен ... психологиясын ашудағы жазушы
ізденістеріне қатысты көркемдік ерекшеліктерге тоқталамыз.
Ғалым Г.Пірәлиеваның деректеріне сүйенсек, ... ... ... ... ерекшелігін ашатын көркемдік бейнелеу
құралдарына – ішкі монолог, монолог, ойлау, қиялдау, ... ес, ... ... ... ... ... ... мен өзін-өзі талдау
т.б. жатқызатынын көреміз.
Ендеше, Т.Әбдікұлы шығармаларында осы тәсілдердің барлығы дерлік,
әсіресе ... ішкі ... ... ... ... мен ... ... тәсілдер жиі кездеседі. Мұның мәнісін ... өзі ... - ... көп ... тәсілді тақырыптың өзі анықтайды. Мәселен,
философиялық шығармаларда оқиға, әрекет көп болмайды, ... ішкі ой ... ... ... ... тура ... Ал ... ойдың драмасы деген
ғажап нәрсе“(9).
Т.Әбдікұлы шығармаларының негізгі дені философиялық ... ... ... бұл ... ... ... мен ... жан әлемін
ашып көрсетуде шешуші рол атқаратыны түсінікті. Кейіпкерді өткен күндерге,
шырғалаңы мол өмір белестеріне қиял ... ... ... ... ... ... ... Бәтіш пен Ерсейіт” повестерінде негізгі баяндау амалы
болған. Соған орай естелік, ойға алу, ... ... ... ... ... жазушы қолданған тәсілдердің бірі. Осыған орай ... ... ... жақтан, көбіне бас кейіпкердің сөзімен беріліп
отырады. Мәселен “Әкеде” шығарма сюжеті бас кейіпкер Сайлаудың ... ... ... ... ... еске ... ... жаңғырту арқылы
берсе, “Оралуда” Әбдікәрімнің тікелей өз басынан өткен оқиғалар ... ... ... Екі ... да біз ... арнайы сөз еткен
ретроспекция тәсілінің жемісін көреміз. Шығармадағы тарихи оқиғалар бір-екі
бетте, шығармаға фон беру ... шолу ... ... ... ... ... құрайтын оқиғалар ұзағырақ, тіпті ... ... ... ... ... өлген адамды ақ жауып, арулап ... ... бар. ... бұл ... кейіпкерлер психологиясын,
қазаққа тән мінез-құлықтарды ашудың обьектісі ретінде де қызмет етіп отыр.
Шығарма желісінде анда-санда көрінер ... де ... ... ... тұсы осы. Бірақ неге екені, мүмкін сол ... ... ... ... ... ... ма ... жазушы торқалы
той, топырақты өлімге байланысты туған әдет-ғұрыптарға теріс көзқараста
болған. ... ... ... ... үй-ішілік тіршілікке, ислам
дінімен келген шариғат ... ... ... ... да ... делелді болуы үшін мысалға жүгінейік.
“ – Апырмай, ... ... ... - деді ... ... ұрттай отырып.
– Көз жұмардың алдында бір сағаттай бұрын ғана ... ... ... екен. Мен келген кейін-ақ, күтіп жатқандай төмендей берді.
- Өле - ... ... не ... ... ғой, - деді Смағұл.
- Көзі жұмылғанша бәрімізді танып жатты.
- Жарықтық-ай !
- ... ә ! – ... ... бас шайқап.
- Қанша ауырғанда дәрмені қашып, дәреті қинап, берекені алып көрген
емес қой, - деп сөзге араласты есін жия ... ... Таза ... ... жоқ...
- Қалай болғанда да, әйтеуір кемпірдің алдында кеткені қандай жақсы
болды. Келінге қараған күн болса, не болмақшы. ... өзі ... - деп ... білдірді шалдар.
Келінге қараған күннің қиын екенін делелдеу үшін әрқайсысы жеке-жеке
мысалдар келтіріп, сондай ... тап ... ... ... көзі ... ... ... білдіріп, оған қарағанда әкемнің мынау өлімі
құдайдан тілеп алатын өлім екенін ... тап бір әкем ... ... ... кететіндей, осының бәрін сәті түскен іске әкеп
тіреді”(6,60).
Бұл пікірімізді академик ... та ... ... ... ... ... тұрғыдан бағалай келіп;
... Т.Әбдіковтың әке өліміне байланысты халықтың ... ... ... ... ... ... де реализмге қайшы. Ол халықтың ... ... мен ... ... ... ... ... (16,79), деп
қорытады.
Қорытынды
Жазушы таланты адам тағдырын танып, білуден, жан ... ... ... талқысын шеберлікпен бейнелеуден байқалады.
Ендеше, қазақ ... ... ... дараланған Төлен
Әбдікұлының шығармашылық әлемі міне, осындай туындылардан тұрады.
“Халықпен бірге біте ... ... ... ... ... ... болсаң ғана, солармен бірге қуансаң ғана жазған кітабың
оқушыны толғандырады” – дейді орыстың атақты жазушысы Шолохов. Олай ... ... бір ... алмайық өмірдің дәл өзінен ойып алынған
шындықтар екенін көреміз.
Біз жоғарыда жазушының кейіпкер ... ... ... ... шолу жасадық. Алайда, бұл шолу Т.Әбдікұлы туындылары
туралы айтылған ең алғашқы, не ... ... сөз ... ... ... ... әлі ғылыми зерттеу нысанасына айналмағандығын жоғарыда
айтып өттік.
Төлен Әбдікұлы шығармаларын талдау барысында ... ... мына ... баса көрсетсек дейміз.
Біріншіден, Т.Әбдікұлы шығармаларының негізгі дені философиялық
астарларға бай. Бұл ... ... ... мен ... жан ... ... шешуші рол атқаратыны түсінікті. Кейіпкерді өткен күндерге,
шырғалаңы мол өмір белестеріне қиял көзімен қарату (көбіне ... ... ... ... ... пен ... ... негізгі баяндау амалы
болған. Соған орай естелік, ойға алу, жадыға ... ... ... ... жазушы қолданған тәсілдердің бірі. Осыған орай оқиға
желісі негізінен бірінші жақтан, көбіне бас ... ... ... ... “Әкеде” шығарма сюжеті бас кейіпкер Сайлаудың өткен өмір
белестерін Әкесінің айтқан әңгімелерін еске түсіріп, жадыны жаңғырту арқылы
берсе, “Оралуда” Әбдікәрімнің ... өз ... ... ... ... арқау болады. Екі шығармада да біз жоғарыда ... сөз ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар бір-екі
бетте, шығармаға фон беру есебімен шолу түрінде аталып өтсе, ... ... ... ... ұзағырақ, тіпті бүге-шігесіне дейін
байпталады.
Жалпы, ... ... ... процесте қаламгерлердің ізденістері
көбіне ой айту, концепция түюдің ... ... ... ... Күре ... ... ... жан дүниесіндегі арпалыс сырына ... ... ... Осы ... келгенде, Т.Әбдікұлының авторлық позициясы да
айқындала түседі.
Біріншіден, бұл жазушының ұлт тағдырына немқұрайды қарай ... ... орай ... ... сөз еткен “Қонақтардағы” Сапабек сияқты
рухани азғындауға түскен шала ... ой айту ... ... ... сарабдал ой – санасынан өткізген Сайлаудың өз өмір жолына, тіпті
өз ішіне үңіле отырып жасаған топшылауларын кейінгі ... ... ... әке ... арқылы берілетін өмір белестерінде қаншама
тарихи оқиғалардың ізі ... ... ... ... ... ... бейнесін жасаймыз деп жалаулатқан, қан-сөлі жоқ жартыкеш
геройларға, тіпті, бір-бірінен айнымайтын жадағай жасанды ... ... ... кітаптарға құдайдай сеніп, имандай ұйымадық
па. Ал, қазақтың талайлы тағдырының шын ... ... ... ... жазушының ғана маңдайына бұйыратын бақ. Ендеше, сол өмірлік
шындықты өнерлік мұрат деңгейіне көтеру ... ... ... ... ... ... ... оқиғаларды әсірелеп, әспеттемей-ақ бір
сарынмен тігісін ... бере ... ... ... ... ... бір-бір тақырып, бірнеше повестің сюжетіне жүк ... ... ... ... ... дейін қазбалап жатпайды. Сөзін
шығындап ұзақ сонар баяндауларға да ... ... да, ... ... ... ... ... салады. Кейіпкерлері де соншалық
көп емес. Қайсы бір кейіпкердің жан дүниесіне, тіпті анда-санда бір көрінер
образдардың характерлеріне дейін өз ... ... ... ... ... ... ретроспекция (шегініс) әдісін шебер
пайдаланғанын көреміз. ... бұл ... көп ... ... ... өмір белестерінің жиынтық образын көз алдыңа келтіріп, сол арқылы
жаңаша бір ой түюге септігі аз емес.
Осы бір ... өзі ... ... стилі деп аталатын
қасиеттерді анықтайтын көп компонентердің біріне айналғандай. ... ... ... ... сондай, тіпті оны жиі, әрі сәтімен
пайдаланатыны байқалады.
Белгілі ғалым Т.Есенбеков “Оқиға ... ... ... ... ... Оны ... ... (шегініс) деп атайды. Ол
авторлық баяндауды үнемді және шымыр ете ... сол ... ... жиі ... ... ... кейіпкерлер естелігі, түсі,
ойлары, автордың ... ... ... ...... уақыттың ағымын баяулату. Табиғатты
тамсана суреттеу, кейіпкер ойы мен қиялының шартараптарын кезіп өту уақытты
тоқтата тұру үшін ... ... ... осы екі ... де Т.Әбдікұлының повестерінде шығарманың
сюжеттік желісін ширатар компоненттердің бірі ретінде шебер пайдаланатынын
байқау қиын ... ... ... ... шығармалары қазақ әдебиеті қазынасына
қосылған ... үлес деп ... ... ... ... ... әлі ... ұрпақтың тамсана оқып, таңдай қағар шығармалары
қатарында заманаларға ұласа ... Біз де өз ... ... ... ... ... зерттеу жұмысымызды тәмәмдаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Пірәлиева Г. Көркем ... ... ... ... ... бейвербалды ишараттар,заттық әлем). Алматы: Алаш, 2003.
2. ... С. ... ... ... ... ... (1970-
1989-жылдар). ф.ғ.к.ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
авторефараты.Алматы,1997.
3. Қабдолов З. Арна. Алматы: ... ... ... Б. ... ... ... ... 1981.
5. Пірәлиева Г. Ізденіс өрнектері. Әдеби сын. Зерттеу. Сұхбаттар.
Алматы, 2001.
6. Әбдікұлы Т. Оң қол. ... ... ... ... Ж. ... ... ... Алматы: Қазақ университеті,
2002.
8. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімелері. Алматы: ... ... ... Т. Рухани кемелдену – адамның өзіне-өзі үңілуінен, өзімен-
өзі күресуінен. Әңгімелескен Қ.Жиенбай. Қазақ әдебиеті. 18 ақпан, 2005.
10. Сыздықов К. ... ... ... ... ... Т. Айтылмаған ақиқат. Алматы: Жалын, 1979.
12. Айтматов Ш. Ғасырдан да ұзақ күн. ... ... ... ... М. Ақпандағы мысықтар. Алматы: ҚАЗақпарат, 2000.
14. Жұртбай Т. Көркем кеңістік пен уақыт және тарихи дәлел. ... ... ... Алматы: Комплекс, 2002.
15. Қирабаев С. Әдебиет дамуының жаңа ... ... ... ... ... Жазушы, 1975.
16. Есенбеков Т. Әдеби талдауға кіріспе. Оқу құралы. ҚарМУ, 1991.
17. 10. Кекілбайұлы Ә. Адамстанға саяхат. ... ... 4 ... Б. ... ... ... бейнесі. Алматы: Ғылым,
1982.
19. Елеукенов Ш. Лениндік мұра және ... ... ... ... және ... ... ... 1975.
20. Құрманғалиев Қ. Сырбаз суреткер (ЖазушыТ.Әбдіков 50 жаста). Қазақ
әдебиеті 4 қыркүйек, 1992.
21. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. ... ... ... ... Ж. ... үндістері – түрк халықтарының ... Тіл және ... ... № 2. ... ... ... Т. Жапон болсам жапонияны жазар ем...Т.Әбдікұлы мен
сатирик К.Әмір-Бектің сұхбаты. Жас ... 1 ... ... ... Қ. ... ... барасың ? Діл газеті. 7 қараша,
2003.
25. Қирабаев С. Екі томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1992.
26. Жұмаділов Қ. ... ... ... Сөзстан. Алматы: Жалын, 1984.
27. Нұрғалиев Р. Телағыс. Алматы. Жазушы, 1986.
28. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: Мектеп, 1970.
29. ... З. Сөз ... ... ... университеті, 1992.
30. Хамзин М. “60-80-інші жылдардағы қазақ романының стилі мен
типологиясы” ф.ғ.д. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған ... ... 1997.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлен Әбдікұлы шығармаларының көркемдік ерекшелігі, ұлттық құндылықтары60 бет
КөшIм хан мен Сүзге сұлу7 бет
Төлен Әбдікұлы шығармаларының композициялық ерекшеліктері51 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Жануарлар әлемін пайдалану мен қорғаудың құқықтық режимі»25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь