Монополия табиғаты және монополияға қарсы саясаттың маңызы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 МОНОПОЛИЯ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯҒА ҚАРСЫ САЯСАТТЫҢ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1.1 Рынок құрылымының және монополия белгісінің сипаттамасы ... ... ... .5
1.2 Монополияның әлеуметтік . экономикалық салдары және монополияны реттеу мен оған қарсы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8


2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ АНТИМОНОПОЛИЯЛЫҚ САЯСАТ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

2.1 Монополияға қарсы реттеу мақсаттары мен тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ..14
2.2 Қазақстан Республикасындағы монополиялық жағдай және монополияға қарсы саясат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Рынок құрылымы фирмалардың саладағы санына, фирманың көлемiне, тауар сипатына, оның рынокқа ену жеңiлдiгiне немесе ақпараттың қолда болуына байланысты. Осындай рынок құрылымдарының бiр түрi – монополия. Монополия дегенiмiз белгiлi бiр тауарды немесе қызметтi өндiретiн жалғыз фирма және осы тауарды жақын алмастырушысы жоқ нарықты айтамыз. Монополия өз кезегінде нарықтың еркін қызмет етуіне кері әсерін тигізіп, тұтынушы талғамымен санаспайды және ұлттцқ экономиканың шикізат саласында қызмет ете беруін қолдайды. Сондықтан мемлекеттің монополияға қарсы өте қатаң шаралар жүргізуінің, оларды реттеп отыруының қажеттігі туындайды.
Елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуiне байланысты экономикамызда микро және макродеңгейде қатынастары күрделенiп, экономикамызға әр түрлi әсерiн тигiзуде.
Қазiргi кезде нақты рыноктық қатынастар орнап, бағаны белгiлейтiн тек қана сұраныс пен ұсыныс деп төте айту қиындау. Өйткенi фирмалар белгiлi бiр рынокта, белгiлi бәсеке жағдайында және белгiлi рынок құрылымының негiзiнде әрекет жасайды.
Бiрақ рыноктық экономикада қандай-да болмасын монополиялық әрекеттердi өз бетiнше жiбермейдi, оны мемлекет белгiлi бiр деңгейде әр түрлi шаралармен реттеп отырады. Оны экономикада “антимонополиялық саясат” дейдi.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi нарықтық экономикадағы монополияны мемлекеттік реттеудің маңызыдылығын, осының негізінде нарықтық экономиканың бәсекеге қабілеттігін арттыру, монополияның әлеуметтік салдарын ескере отыра табиғи монополияларға қарсы мемлекеттік реттеу мен қадағалаудың маңыздылығын, антимонополиялық саясатты жүргізу барысын талдау болып табылады.
1. Мэнкью Н.Г. Принципы экономикс. – Спб: Питер Ком, 1999. – 784 с.
2. Есипова В.Е. Цены и ценообразование. Учебник для вузов. – СПб:. “Питер”, 1999. – 464с.
3. Гальперин В.М. и др. - Макроэкономика. – СПб. - 1997г. - 630 с.
4. Мэнкью Н.Г. Макроэкономика / Пер. С англ. – М.: 1994.
5. Мамыров Н.Қ., Тiлеужанова М.Ә. - Макроэкономика. - Оқулық. – Алматы. Экономика. - 2003. – 432 бет.
6. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика. - Учебник. – 2-е изд., испр., доп. – М., - Дело. 2002. – 472 с.
7. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. – Макроэкономика. - Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
8. Кузеков А.С. Управление локальными монополями в сфере информационный услуги (на примере ОАО “Казактелеком”). Афтореферат. – Караганда. – 2004 г.
9. Жайдары Ж.Б. “Этапыдостижение конкурентспособности компании (на примере рынка телекоммуникации)”. // Аналитик. – 2006, №3.
10. Мамутов Б.А. “Управление финансово-экономической деятельностью предприятие (на примере ОАО “Казактелеком”). // XXI ғасырдағы “Мемлекет және бизнес” халықаралық ғылыми-практика конференциялары материалдары. – Алматы, 2003. 2 бөлiм.
11. Бердибек Сапарбаев «Обзор макроэкономической ситуации в Казахстане и перспективы дальнейшего развития экономики страны» // РЦБК, №4, - 2007 г. 23-27 стр.
12. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1 наурыз.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
............................................................................
.....................................3
1. МОНОПОЛИЯ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯҒА ҚАРСЫ САЯСАТТЫҢ МАҢЫЗЫ
.........................................................................
....5
1. Рынок ... және ... ... ... ... ... - экономикалық салдары және монополияны
реттеу мен оған ... ... ... ... ... ... Монополияға қарсы реттеу мақсаттары мен тәсілдері
..............................14
2.2 Қазақстан Республикасындағы монополиялық жағдай және ... ... ... ... ... ... ... фирмалардың саладағы санына, фирманың көлемiне, тауар
сипатына, оның рынокқа ену жеңiлдiгiне ... ... ... ... ... ... ... бiр түрi – монополия. ... ... бiр ... ... ... өндiретiн жалғыз фирма және
осы тауарды жақын ... жоқ ... ... ... өз ... ... ... етуіне кері әсерін тигізіп, ... ... және ... экономиканың шикізат саласында қызмет ете ... ... ... монополияға қарсы өте ... ... ... ... отыруының қажеттігі туындайды.
Елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуiне байланысты экономикамызда микро
және макродеңгейде қатынастары күрделенiп, экономикамызға әр ... ... ... ... ... қатынастар орнап, бағаны белгiлейтiн тек
қана сұраныс пен ұсыныс деп төте айту қиындау. Өйткенi фирмалар белгiлi ... ... ... ... және ... рынок құрылымының негiзiнде
әрекет жасайды.
Бiрақ рыноктық экономикада қандай-да болмасын ... ... ... ... оны ... ... бiр деңгейде әр түрлi
шаралармен реттеп ... Оны ... ... ... дейдi.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi нарықтық экономикадағы ... ... ... ... ... ... ... қабілеттігін арттыру, монополияның әлеуметтік салдарын ескере
отыра табиғи монополияларға ... ... ... мен ... антимонополиялық саясатты жүргізу барысын талдау ... ... ... ... ... мәні, ұйымдық-құқықтық
формалары және антимонополиялық саясат» деп алынды.
Жұмысты орындаудағы мақсатым ... ... ... ... табиғатын толық қарастырып, монополияның қоғамға тигізер
салдарларын ... ... оны ... ... және ... ... маңыздылығын, сонымен қатар, Қазақстан Республикасының
бүгінгі таңдағы монополиялық жағдайын және оларды реттеу мен ... ... ... ... ... барысында келесідей міндеттер қарастырылмақшы:
- Монополияның экономикалық табиғатына тоқталу және оның ... орны мен ... ... ... реттеу және оған қарсы саясаттың жүргізілуі мен
маңыздылығын, ... ... ... ... ... ... таңдағы монополиялық жағдайы мен
жүргізіп отырған монополияға қарсы ... ... ... ... келетін болсақ: бірінші ... ... ... мен оны ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне тоқталсақ, ал екінші бөлімде
Қазақстан Рсеупбликасы бойынша монополияны реттеу ... мен ... ... әдебиеттерге Н.Г. Мэнкью, В.Е. Есипова, Н.Қ. Мамыров,
Э.Долан, В.М. Гальпериннің ... ... ... және ... экономикалық басылымдар қарастырылды.
1 МОНОПОЛИЯ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ МОНОПОЛИЯҒА ҚАРСЫ САЯСАТТЫҢ МАҢЫЗЫ
1.1 Рынок құрылымы ретінде монополияның ... ... ... ... ең ... көрсеткiштердiң
бiрi, осы қарастырылып отырған нарықтағы фирмалардың саны боп табылады.
Экономикада рынокты анықтайтын, оны ... ... ... пен ұсыныс қана емес, сондай-ақ рынок ... ... ... әр ... ... ... түрлерi де әр түрлi, соған сәйкес баға
құру тәсiлi және ... ... етуi де ... ... ... ... ... түрiне келесiлер жатады:
1) Жетiлген бәсеке нарығы;
2) Монополия;
3) Монополиялық бәсеке;
4) Олигополия. /1, 316/
Жетiлген бәсеке қалыптасу үшiн ондаған ... ... ... ... келiсiм жасауға мүмкiндiгi болмауы тиiс.
Жетiлген бiсекелес нарығы ... - ... ... ... өнiм ұсынатын тәуелсiз сатушылар саны көп және өнiмдерi
бiртектi болып келетiн;
1. Iр фирманың ... ... ... сату ... ... ... өнiм ... туралы өндiрiстiк шешiмдерi жалпы ұсынысқа ықпал
етпейдi, соған орай фирмалар ... ... да әсер ете ... ... техология, ықтимал пайда жөнiндегi ақпараттар белгiлi болады;
3. Жаңа фирмалардың салаға кiруiне немесе одан ... ... ... деген сөздiң өзi экономикалық пайданы бөлу және ұтынушының
таңдауының бар ... ... Дәл осы ... де өндiрушiлер
тұтынушының сұранысын арттыру үшiн әрекеттер жасайды.
Жетiлген бәсекелес нарығында тауарды ... және ... ... өте көп ... сондықтан олардың әрқайсысы жеке ... ... ... әсер ете ... ... ... ... сұраныс пен
ұсыныс арасындағы байланыс арқылы анықталады. Осының салдарынан тұтынушылар
мен сатушылар жетiлген ... ... ... ... тұрақты деп және
өздерiнiң бақылауынан тыс деп қабылдайды. Өнiм өндiрушiлердiң басты ... ең ... ... жеткiзу, сондықтан олар әрдайым ... ... ... ... ... қарама-қарсы бәсеке түрi монополия болып табылады.
Ал монополия жағдайында тұтынушының алдында бiр ғана iрi ... ... ... да, ... да ... ... пайдаланып, оның
тағайындалған бағасын қабылдауға мәжбүр болады. Монополистiң үлкен билiкке
ие болуына оның тауарының ерекшеленуiмен қатар, осы ... ... ... да ... ... /5, ... ... өндiретiн тек бiр ғана жеке ... бар және ... ... ... ... жоқ деп ... онда ... нарық –
монополия, ал фирма – монополист деп аталады. Монополист берiлген тауарды
өндiретiн жалғыз ... ... оның ... ... бiр мезгiлде
нарықтың сұраныс қисығы болып табылады және ұсынылған тауардың шамасының
бағасын анықтайды. Монополист өзiнiң ерекше ... ... ... ... ... жоғары деңгейде белгiлейдi және де бәсекелес
фирмаға қарағанда ... аз ... ... Егер ... өз тауарының
шығару көлемiн өзгерту арқылы нарықтық ... ... ... ... онда ... ... ие ... деп айта аламыз.
Егер нарықта жеке өндiрушiнiң монополиялық билiгi орнықса, онда қоғам
жалпы белгiлi шығындарға ұшырайды, себебi тұтынушылар ... ... ... ... ... ... баға төлейдi. Сондықтан да көптеген
елдерде ... ... ... ... ... ... iске ... Бұл заңдарға қарамастан әлемнiң ... ... ... шектеулер төмендегiдей:
1) Iрi өндiрiстiң басымдылығы;
2) Легальды тосқауылдар ( ... ... ... ... мен ... ... ... иелену, тауарды жеке өндiру үшiн
үкiметтен ... ... ... ... ... ... /1, 317/
Iрi өндiрушiлердiң ұсақ өндiрушiлермен салыстырғанда өте ... бар. ... ... iрi ... жұмыс iстеуi
тиiмдi, себебi iрi өндiрiстiң шығындары ұсақ өндiрiстiң шығындарынан гөрi
төмен болатыны практика жүзiнде дәлелденген.
Монополияны тек қана ... ... ғана ... ... ... шектеулер де қорғайды. Құқықтық шектеулердiң көп тараған түрлерi –
жеке меншiк ... Егер бiр ... ... өте сирек кездесетiн
шикiзат болса, онда ол фирма ... ... ... тосқауылдарға
патенттер мен авторлық құқықтар жатады. Жаңалық ашқан адам патент алмаса,
онда ол ... ... ... ... ие бола ... Бұл
жағдайдың бiздiң мемлекетiмiз үшiн ... зор, ... ... ... ... тапқан жаңалықтардың көбiнiң мемлекет аралық патентi жоқ
болды, сондықтан да бұларды шет елдiң адамдары ... ... ... ... жүргiзудiң негiзгi түрi – демпинг –
бәсекелесiн ығыстыру ... ... ... ... ... ... ... фирмалар – мүмкiндiгi мол монополистер. Олардың қаржы мүмкiндiктерi де
жоғары. Сондықтан да тауарларды өздерiне тиiмсiз бағамен ұзақ ... ... ұсақ ... ... ығыстырады.
Монополист өзiнiң ерекше жағдайын пайдаланып, тауардың ... ... ... жоғары деңгейде белгiлейдi де бәсекелес
фирмаға қарағанда тауарды аз мөлшерде ұсынады. Мұнда ... өз ... ... ... ... ... қалыптасқан бағаға әсерiн тигiзе
алады, онда ол монополиялық билiкке ие болады деп ... ... ... ... ... ... ұлттық экономикада
белгiлi салаға ұлттық монополияны немесе табиғи және ... ... ... ... ... ... АҚШ-тың “Microsoft” компаниясы әлемдегi “Windows” жүйесiнiң
бiрден-бiр ... ... ... ... ... осы ... ... арқылы АҚШ-тың әлемге аты танылып, жоғары пайда
табуда. /4, 253/
1.2 ... ... - ... ... және ... реттеу мен оған қарсы саясаты
Нарықтық экономиканың ... ... бұл ... ... ... өмірде еркін, бәсекелік ортада қызмет етуі болып
табылады. Ал бәсекенің негізінде нарықтық экономика ... ... ... дамуға бет алып отырады. Алайда нарықтық экономиканың ... ... ... ... ... қызмет етеді және олар
пайда болып отырады. Бұл монополиялар өздігінен ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен қызмет етіп
отырған монополиялар ұлттық монополиялық ... ... ... ... мен ... ... өндірісі, байланыс саласы, басқа ұлттық
маңызды өндірістер) қамтиды. Оларға мемлекет өз мүддесін және қауіпсіздігін
қорғау үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қарауында болғандықтан нарыққа
өзінің ықпалын тигізбейтін негізде қызмет етеді./6,454 /
Нарықтық экономиканың ... кері ... және ... ... ... табиғи монополиялар немесе ... ғана ... ... ... Олар өз кезегінде бәсекелік ортаның
дамуына, нарық ... баға ... ... және ... ... ... ... жетiлген бәсеке рыногына қарама-қайшы рынок түрi
бұл монополиялық рынок. Монополия ... ... ... бiр
ғана iрi өндiрушi тұрады. Демек, мұнда фирма және монополия ... ... ... да, ... монополистiң өнiмiн пайдалаып,
оның тағайындаған бағасын ... ... ... жетiлген бәсеке мен монополия нақты түрде шын өмiрде сирек
кездеседi. Олар ... ... ... ... бiр жағы ... ... ... жетiлген бәсекеде бiрдей тауар олар мен үшiн ... ... ... ... ... ... ... дүкендердiң орналасқан
жерiне, қызмет көрсету деңгейiне, жарнамаға және ... ... ... ... ... ... ... астық, құнды қағаздар
және жемiс-жидек рыногында көп кездеседi.
Ал монополияның толық қамтитын түрi ол сол ... ... ... ... ... ... келмейтiн немесе белгiлi фирмаға ерекше
құқықтар беру ... ... ... ... ... ... ... саласында орын алады.
Мысалы, елiмiзде ... ... ... ... ... яғни ... ... жылумен және ауыз суымен
қамту салаларында көрiнiс табуда. Өйткенi мұндай салаларда монополияның
көрiнiс ... ... ... ... ... ... ... егер нарықта
екiншi бәсекелес фирма келу үшiн ол бүкiл сол ... өз ... ... ... алып келедi, ол дегенiмiз артық шығындарды туғызады.
Монополиялы рыноктың қалыптасуының ежелгi тәсiлi бұл - ... ... ... ... ... болуы. Ол ресурстарға:
негiзгi немесе ерекше шикiзат ... ... ... ... ... бiлiм ... ... көрсетудiң ерекше түрi сияқты ресурстар
жатады. Яғни, бұл ... ... ... сол ерекше ресурстары
арқылы ел iшiнде ... ... ... ... болып табылады. Бұған
қарапайым мысал ретiнде, бiр қала iшiнде бiр ғана су ... ... ... су ... ... онда осы ... иесi ... ресурс көзiне ие
болған монополис болып табылады. Егер шынымен де ... ... ... ... ... ... ... мысалымыздағыдай “су” , онда
монополис ол өнiмi ... баға ... ... ... /6, 455 б ... ... ... ресурстар рынокта болғанымен, бiрақ шын өмiрде
мұндай ресурстық монополиялы рынок өте ... ... ... ... ... түрлерiн атап өтуге болады.
Мысалы, бiрiншiден Оңтүстiк ... ... ... ... 80-85% ... және ол ... тек қана бiр компанияда, яғни
“De Beers” компаниясы 100% өндiрiс көлемiн иемденген. Әрине мұндай ауқымды
көлеммен ... ... ... ... және ... ... өзгерiс
енгiзе алады. Сондықтан, бұл компания ұлттық ... ... ... оған ... ... ... беру арқылы өз елiнiң әлемдегi рыногының
орнын сақтауға тырысады. Өйткенi, бұлай ерекше қолдау ... ... осы ... ... ... да асыл тастардың көп болуы. Осы
себептен бұл компанияның әлемдiк рыноктағы жарнамалық бюджетi өте ... ... ... ... пен алмаздың басқа асыл тастардан өзiндiк
қасиеттерiн арттыру, ылғи да ... ... ... ... қалу және
рынокта қосымша билiкке ие болу екендiгi белгiлi.
Екiншiден, Американың “алюминиум компаниясының” нарықта ... ... ... және әлi ... дейiн сақталып келе жатуы.
Ол бұл жағдайға өзiнiң алюминий өндiрiсiнде қолданылатын негiзгi шикiзат
бокситтiң ... ... ... ... ... жасауы арқылы жеттi. /1,
316 б /
Үшiншiден, көптеген жылдар бойы ... ... ... ... ... және ерекше технологиялар енгiзу арқылы монополист болып
келе жатыр, яғни бұл рынокқа ... ... ... мүмкiншiлiгi
болмауда.
Нарықты монополиялаудың негiзгi ... ... ... ... төмендегiдей түрлерi бар:
1) Жабық монополия, ол бәскелестен заңды шектеулер көмегiмен қорғлған;
2) Табиғи ... ... бiр ... ... бiр фирмада өндiру, оны
екi немесе одан да көп фирмаларда өндiргеннен арзанға түсетiн өндiрiс
саласы;
3) Ашық монополия, берiлген тауарды өндiретiн тек қана бiр ... ... ... бәсекелестiктен ешқандай арнайы қорғаныш жоқ болатын
жағдай. /5, 305 б /
Бiрақ монополиялы ... ... ... етуiнiң негiзгi шарты
монополияда кедергiлердiң болуы. Бұл көрсеткiштерге кешегi ... ... ... ... ... ... ... иемденуi. Бұл
монополияның пайда болуының ежелгi ... ... ... ... легальды тосқауылдар қояды, яғни оларға патенттер мен
авторлық құқықтар жатады.
Бұған бiр мысал ретiнде ... ... ... ... ... ... ... болады. Яғни, ұлттық экономика
мұндай бәсекеқабiлеттi ұлттық ... ... ... ... ... ... мемлекет монополиялық құқық берiп, оны ... Iрi ... ... ... Бiр фирманың өзiнiң бiр салаға
мамандануы соншалық, ол ... ... ... максималды
тиiмдiлiкте қызмет етуi, яғни бәсекелес фирмаларға ... ... ... сапаның жоғарылығы. /5, 304 б /
3) Жеке өндiрушiге мемлекет ... ... ... ... Бұл ... ... шығару, елiмiз үшiн маңызды стратегиялық өнiмдер шығару
бұл бiр ғана мемлкеттiк немесе жеке ... ... Егер де ... ... ... осы елде ... ретшығарылса, оған мемлкет патент
және авторлық құқық бередi. Бұл шара сол ... өз ... ... ... қабiлетiн арттыру үшiн қажеттi.
Бәсекелесудiң әдiлетсiз жүргiзiлуi, оның негiзгi түрi – демпинг –
бәсекелесiн ығыстыру ... ... ... құнынан төмен бағамен сату.
Iрi фирмалар – ... мол ... ... ... ... де
жоғары. Сондықтан да тауарларды өздерiне тиiмсiз бағамен ұзақ уақыт сату
арқылы, ұсақ фирмаларды ... ... Бұл ... ... ... ... керi әсерiн тигiзедi, сондықтан мемлекет
тарапынан бәсекенi әдiлетсiз ... ... / 5, 305 бет ... нарықтық қатынастарға өтуiне байланысты бәсеке түралы
көп ... ... өз ... ... ... ... ... сияқты негiзгi элементi болып табылады. Бiрақ қазiргi жағдайда
қайбiр ... ... ... таза ... ... ... жоқ.
Өйткенi қоғамның кейбiр салаларында көптеген кәсiпорындар бiрдей қызмет ете
алмайды. Мысалы, ел аумағындағы электр желiсiн ... ... ол ... ... ... ... бұл рынокқа бәсекелес фирма кiру үшiн ... тағы да ... ел ... электр тораптарын жүргiзуге тура келедi, ал
бұл өз кезегiнде жалпы ... ... ... ... зиян шығындарды
туғызады. Ол мемлекет антимонополиялық саясатты жүргiзедi.
Ұзақ мерзiмдi кезеңде монополиялық жағдайдағы тепе-теңдiкке келетiн
болсақ келесi ... ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт кезеңiнде өзiнiң
монополиялық ... ... ... Егер салада ұзақ мерзiмдi кезеңде ... ... ... ... ... ... салу арқылы өндiрiс уқымын көбейтуге өандай
күштер итермелейдi.
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МОНОПОЛИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... мен тәсілдері
Бiзге белгiлi табиғи монополияның туындауы бұл бiр ... iрi ... және ... ... ... ... ... алып келуi
болып табылады. Бiрақ осы табиғи монополиялар өзiнiң ... ... ... ... деңгейiн белгiлеуi қоғамдық шығындарға алып келедi.
Атап айтқанда осы монополистiң өнiмiн тұтынатын ... зиян ... ... өз ... ... әлеуметтік жағымсыз салдары болып табылады.
Монополиялық биліктің немесе монополиялық ... ... ... ... оң және ... ... да ... Монополиялық биліктің
әлеуметтік шығындары негізінен монополияның экономикаға, ... ... ... кері ... ... болады. Жалпы
әлеуметтік және экономикалық шығындарға келесілерді жатқызуға болады: ... ... ... жалпы нарықтық экономиканың заңдылықтарына кері
әсерінің болуы;
• Әлеуметтік және экономикалық ортада ... ... ... ... ... өнімдердің бағаларының салыстырмалы түрде бәсекелік
фирмалар шығырған өнім ... ... ... ... ... ... ... сапасын жақсартуға, өнімді ылғи да
жаңартып ... ... ... бұл өз ... ... ... қалушылығына алып келеді;
• Тауар нарығында және өнеркәсіпте бәсекенің болмауы жалпы инновация мен
индустрияның дамуына кері әсерін ... ... ... ... ... қызметкерлер мен жұмысшыларға
төмен жалақы төлейді, жалпы адам капиталының дамуына аз көңіл бөледі;
• Халық ... ... ... бағаға сатып алуға мәжбір болады,
бұл тұтынушылардың тұрмыс деңгейіне әсер етеді.
Сонымен қатар, монополияның болуының ... ... оң ... ... Бұл ... ... ұлттық мақсаттарын жүзеге асыруда ... ... ... ұлттық ірі табиғи монополиялардың болуы ұлттық
экономиканың ... ... ... ... Бұл ... ... байланыс саласында кен көрініс табады. Мысалы, ұлттық
маңызды өнеркәсіптердің (уран өндірісі) ... ... ... ... ... ... саласының «Қазақтелеком» ААҚ ұлттық
монополиялық ... ... ... ... ... ... етеді және
мемлекеттік деңгейде ұлттық мүддені қорғайды. Ал жеңіл өнеркәсіп, басқа да
өнеркәсіп салалары жетілген бәсекелі болып келгені ... ... ... /7, ... ... табиғи монополияның туындауы бұл бiр салаға iрi фирманың
мамандануы және басқа ... ... ... ... алып ... табылады. Бiрақ осы табиғи монополиялар өзiнiң ерекше қасиеттерiне
сүйенiп бағаның жоғары деңгейiн белгiлеуi қоғамдық ... алып ... ... осы ... ... ... халық зиян шегедi.
Сондықтан монополияларды мемлекет немесе билiк органдары әр түрлi
тәсiлдермен ... ... ... ... реттеу шараларын
жүргiзiп отырады. Яғни, монополиялыны реттеу саясаттарының тәсiлдерi
өздерiнiң қолданылуына, нарыққа әсер ... ... ... төрт ... ... ... ... рынокқа алмастыру;
2) Монополия жағдайын реттеу;
3) Жеке меншiк монополияларды мемлекеттiк кәсiпорындарға айналдыру;
4) Оларға әсер етпеу. /3, 285/
Осы монополияны реттеу ... ... ... табиғи
монополияны реттеуi монополия жағдайын реттеу және жеке ... ... ... ... ... ... жағдайын реттеу” саясатын мемлекет ... баға ... ... ... ... ... электрмен
қамтамасыз ету, су тарату немесе жылу беру ... ... ... ... ... оларға жетекшiлiк етiп араласып отырады. Баға
белгiлегенде мемлекет бағаның шектi шығындарға тен ... ... ... ... ... ... ... бағаның алдын-
ала белгілі бір көлемнен аспауын қадағалайды.
Бағаны ... ... ... реттеу жүйесi өзiнiң қызмет етуiнде
келесiдей тәжiрибелiк ... ... ... ... ауқымнан
үнемдеу анықтамасы бойынша олардың сұранысының ылдилы болуы себебiнен орта
жиынтық шығындардан шектi шығындардың төмен болуы ... ... ... ... алып ... ... кезде монополист фирма өзiнiң қызметiн
тоқтатуы да мүмкiн. Ал бұл болса қоғамдық ... және ... ... ... ... ... бұл ... шешу үшiн
монополистiң шеккен шығындарын өз мойнына алу болып табылады. Оны келесi 1-
ші суреттен көре аламыз. /1, ... ... ... ... ... мемлкеттiң баға
белгiлеуде шектi шығындарға тең деп алған кезде олардың ... ... ... тұр. ... ... монополист зиянының аумағы суреттегi
боялған аумаққа тен. Бұл саяатты мемлекет iске асырғанда осы ... ... ... Ал бұл ... ... ... ... яғни тұтынушылар
үшiн бұл саясат дұрыс болып табылады. Бiздiң елiмiзде осындай ... ... ... ... ... ... ... болады.
Баға
Орта жиынтық шығындар
Реттелген Шектi шығындар
баға деңгейi
Сұраныс
Өнiм көлемi
Сурет-1 – Табиғи монополистiң өнiмiне шектеулi шығын қағидасы бойынша баға
құру барысы
Келесi табиғи ... ... ... ... мемлекеттiң жеке меншiк
монополист фирмаларды мемлекет иелiгiне өткiзуi болып ... Бұл ... ... ... жиi ... Онда ... ... монополияға
жататын коммуналдық қызметтердi, яғни телефондар, электр жүйелерi және су
құбырларын өз ... ... Ал ... бұл ... ... ... қолданылады.
2.2 Қазақстан Республикасындағы монополиялық жағдай және монополияға
қарсы саясат
Елiмiздiң нарықтық экономикаға ... ... ... ... макродеңгейде қатынастары күрделенiп, экономикамызға әр түрлi әсерiн
тигiзуде. Қазiргi кезде нақты рыноктық қатынастар орнап, ... ... қана ... пен ұсыныс деп төте айту қиындау. Өйткенi фирмалар белгiлi
бiр рынокта, белгiлi ... ... және ... ... ... әрекет жасайды.
Елiмiздiң рыноктық экономикаға өтуiне байланысты рыноктың қызмет ету
механизмiн және оның ... ... ... ... ... ... ... бiлу бүгiнгi күн тәртiбiнiң өзектi мәселесi. Осындай
басты рыноктық ... ... бiрi ... болып табылады.
Бәсеке жалпы экономикалық құндылықтар мен жетiстiктердi дамытудың негiзгi
құралы ... ... ... ... ... етушi фирмалар мен
кәсiпорындар қоғамның әр түрлi ... ... ... ... ... ... ... прогреске
ұмтылады, өндiрiстiк және қосымша шығындарды азайта отырып, сапалы өнiмдер
шығарудың көлемiн ... ... ... ... ... кәсiпкердiң
бәсекеқабiлетi жоғары болуының нәтижесiнде ... ... ... ... ... артады. /8/
Осындай экономиканы ынталандырушы құрал бәсекені дамытуға кедергі
болып табылатын нарықтық экономикада монополия ... ... ... ... үшін ... ... антимонополиялық саясатты дұрыс
жолға қойып, монополиялық жағдайды, олардың баға деңгейін және ... ылғи да ... ... ... ... ... ... алғышарттары ол бұрынғы Кеңес
Одағы кезеңінен сақталып келе ... ... жүйе ... ... ол ... ... кәсіпорындар мен негізгі өндіріс салалары ірі
деңгейде құрылып, ол толықтай ... ... ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру барысында осындай
экономикалық маңызды, ірі ... мен ... ... ... ... ... монополиялар қалыптаса бастады. Ол әсіресе
кезінде негізі қалыптасқан негізгі ... ... мен ... ... яғни ... ... ... және отын-
энергетика салаларында көрініс тауып келеді. /9/
Қазақстанда монополияның кен етек алуына тағы да бір жол беріп отырған
жағдайдын бірі жаңа ... жас ... және енді ғана ... өте ... экономика салаларына байланысты заңдық-құқықтық
қолдау мен реттеудің әлсіз болуынан, сонымен ... елде ... орын ... ... ... ... келді.
Республикада монополиялардың негізгі салалар мен кәсіпорындарда орын
алуының себебі елге ... ... ... мен ... ... ... шикізат саласына ғана құйылуы себебінен болып отыр.
Яғни, осындай қызмет ... және ... ... монополияға айналып
немесе өзара олигаполиялар құруға ынталы болды, осының ... олар ... ... ... ... ... ... бәсеке
қабілеттілігін дамытуға жол бермей келуде.
Осыған байланысты ... ... ... және ... ... ... ... бүгінгі таңда даму үстінде. Оның ... ... оның ... ... ... етілуі, сондай-ақ
«Монополиялық реттеу комитетінің» ... етуі және оның ... ету ... ... болып табылады. /8/
Бiздiң мемлекетiмiзде табиғи монополияларды реттеу саясаттары ... ... ... ... ... және газ ... ... энергиясына,
байланыс салаларында, сирек кездесетiн металдарды өндiруде және ... ... ... уран өндiрiсiнде iске асуда.
Қазақстан республикасы XXI ғасырға жас ... ... ... аяқ ... ... ... саласы дамыған елдермен
салыстырғанда әлi де артта ... келе ... ... ... бойынша,
бүгiнде елдiң байлығы шикiзат қорымен бағаланбайды. Ал бiздiң ... көзi ... ... ... ... ... жылдары экономиалық
өсу мен азда болса әлеуметтiк-экономикалық жағдайының дамуы байқалды. Оның
соңғы бiрнеше жылдағы көрсеткiшiне ... ... ... өсуi ... 10%
шамасында болып отыр.
Бiрақ әлемдiк тәжiрибе керсеткенiндей, әлемде ... ... даму ... ... қалған немесе дамушы елдерге тән экономика болып
табылады. Ал елбасымыз ... ... ... әлем ... қатарлы елдер қатарына қосылуы керек” деп атап көрсеттi. Сондықтан,
елiмiз алдынғы қатарлы дамыған елдер ... ... үшiн ... дамуға әкелетiн шикiзат бағытынан қол үзiп, қазiргi заманғы
жоғары дамыған ғылыми-техникалық экономикаға өтудi ... ... ... ... ... экономикамызда жасалу ... ... ... ... ... шикiзат бағытына өтуi
үшiн “2003-2015 жылдарға арналған ... ... ... оны iске ... Бұл стратегия алғашқы жылдан
бастап экономикамызға оң нәтиже бере ... ... ... - ... ... ... және экспортқа бағытталған тауар шығаратын өнеркәсiптер құрып,
қызмет көрсету саласын ... ... ... сәйкес бiз экономиканың шикiзаттық ... ... ... ... ... ... мен өнеркөсiп
жабдықтарын шығаруды жолға қоюға тиiспiз. Яғни инновация – негiзгi қозғаушы
күш ... атап ... ... әлем таныған,
алдыңғы қатарлы елдер қатарына қосылуы керек” деп атап ... ... ... ... ... және ... әлем ... алдыңғы
қатарлы елдер санатына қосылуына ең басты қажеттi ... ... ... ... нақты рыноктық қатынастар орнап, бағаны белгiлейтiн тек
қана сұраныс пен ұсыныс деп төте айту ... ... ... ... ... ... бәсеке жағдайында және белгiлi рынок құрылымының негiзiнде
әрекет жасайды. /9/
Экономиканың негiзгi секторы болып саналатын ... ... ... индустрияландыру уақыт талабы болып отыр. ... ... ... ... ... түп ... құрайды десек, оны жоғары
деңгейге көтеру үшiн инновациялық-инвестициялық ресурстармен қамтамасыз ету
бәсекеге ... ... ... ... ... ... инновациялық-идустриялық жоғары бәсекеқабiлеттi ... ... ... ... үшiн, ... ... ... және
экологиялық тиiмдi өндiрiстi қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... 2003-2015 жылдарға
арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясын қабылдады. Стратегияның негiзгi ... ... ... ... ... және ... бағытталған
тауар шығаратын өнеркәсiптер құрып, қызмет көрсету ... ... ... өнеркәсiбiнiң iшiндегi кезек күттiрмейтiн, қарқынды даму
жолына түсудi талап ететiн салалардың бiрiне жеңiл өнеркәсiбi ... ... ... ... ... ... ... бәсеке
рыногында тамақ өнiмдерiнiң бәсеке қабiлетi бiршама жақсы болғанымен жеңiл
өнеркәсiбiнiң ... әлi де ... ... ... ... қажет
етедi.
ҚР бойынша монополиялық жағдайын “Қазақтелеком” ААҚ мысалға алу арқылы
зерттедiм. ... ... ... ААҚ ... ... және ... ... байланысында қызмет етедi. Ал интернет
және жанұялық ... ... ... ... бәсеке жағдайында iс-
әрекетте болып табылады. /10/
Бәрiмiзге ... ел ... ... ... ... жергiлiктi телефон байланысында монополист компания болып табылатын
және ақпарат пен ... ... ... ... ... ... ... табылатын жалғыз ұлттық компаниямыз бұл
“Қазақтелеком” ААҚ.
Осы компанияның iшкi және әлемдiк рынокта бәсекеқабiлетiнiң артуы бұл
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... бақталастықта ақпарат бiрiншi орында болмақ. Сондықтан, соңғы
бiрнеше жылдан берi ... ААҚ өз ... екi ... ... ол ... ... өз қызметiнiң тиiмдiлiгiн
арттыру және телекоммуникациялық қызметiн халықаралық стандарттарға енгiзу.
Яғни, осы ... ... ... ұлттық компания ... iске ... ... ... ... басты табиғи
монополия телекоммуникация жүйелерi мен каналдары ... ... ААҚ ... ... ... ... бұл қызмет
көрсетуде инновация мен техниканы жоғары дәрежеде, халықаралық стандартарға
сәйкес дамыту болып ... ... АҚ 2007 ... ... есеп беру ... ... ... салығының салыну барысын және оның жалпы пайдадағы үлесін анықтау
үшін келесі кестені көре аламыз.
Кесте1 - ... АҚ ... ... ... |2007 |2006 ... ... пайда |41 555 355 |31 888 078 ... ... ... ... |20,9 % |22,7% ... ... шығыны |8 709 141 |7 246 008 ... ... |32 846 214 |24 642 070 ... ... АҚ / ... ... кестені зерттей келе кәсіпорынға салынатын табыс ... ... ... ... көре ... ... ... пайыз
2006 жылдан қарағанда 2007 жылы азайғандығы байқалады.
Енді Қазақтелеком АҚ 2007 жылғы есеп ... ... ... ... ... ... ... 2 - Қазақтелеком АҚ пайдасы мен шығындарының ... ... ... ... |Кәсіпорынның |
| ... ... ... ... жұмсалған|
| ... | | ... |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... |25 307 703 |264 397 |79 320 |24 642 070 ... |46 045 554 |187 722 |- - - |46 273 276 ... | | | | ... құны | | | | ... және |11 028 073 |76 675 |--- |11 104 748 ... | | | | ... | | | | ... |8 770 710 |--- |--- |8 290 154 ... ... | | | | ... |1 042 536 |--- |79 320 |963 216 ... ... | | | | ... ... |7 325 328 |--- |79 320 |7 246 008 ... ... | | | | ... | | | | ... ... АҚ / ... есебі
«Қазақтелеком» АҚ-ның корпорациялық табыс салығы
| | |2007 |2006 ... ... ... | | | ... ... ... ... | |746,146 |996,861 ... ... бойынша | |595,579 |481,34 ... | | | ... | |448,023 |463,571 |
| | ... ... ... | |30% |30% ... ағымдылығы бойынша табыс салығы | |536,924 |582,532 ... ... ... ... | | | ... ... мен ... ... | ... | |4 |0 |
| | ... | |4 |0 ... ... ... | |30% |30% ... ... ... ... | ... таза ... ... ... ... | | ... ... АҚ / Жылдық есебі
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келе, монополия дегенiмiз белгiлi бiр тауарды немесе қызметтi
өндiретiн жалғыз ... және осы ... ... ... жоқ нарықты
айтамыз. Бұл рыноктағы фирмалар баға деңгейiне ... ... ... Ал бұл өз кезегінде нарықтық экономиканың қағидаларының бұзылуына,
қоғамда әлеуметтік-экономикалық монополияның жағымсыз әсерлерін қалдаруға
жол ... ... ... ... ... өмірде экономиканың жолғарғы
бәсекеге қабілетті болуына және бәсекелік ортаның ... кері ... ... ... ... монополияны мемлекеттік реттеудің және
антимонополиялық саясатты жүргізіп отырудың ... ... ... ... ... болуының және оның басқа рынок құрылымдарынан
ерекшелiгi ... ... ... ... ... ... ... басқа
фирмалардың енуiне тосқауылдардың болуы және монополист фирма баға саясатын
өзi iске асыратын болуы тиiс.
Сонымен, монополияның пайда ... ... ... ... ... ... ірі ... мен барлық нарықты өз қолына алған ... ... Өз ... ... еркін бәсекелестіктің дамуына
жол бермей, нарықтық ... ... ... етуіне кері әсерін
тигізеді. Сондықтан бүгінгі таңда әрбір мемлекет және экономика монополияға
қарсы саясат жүргізуді ... ... Ол ... ... ... және
монополиялық әрекеттерге жол бермеу немесе оларды қатаң қадағалау шараларын
қолға алумен сипатталады.
Бүгінгі Қазақстанның нарықтық ... ... ... біз ... ... бәсекеге қабілетті, еркін болуы маңызды болып
табылады. Сонда ғана ... ... ... ... ... ... әрі ... орнын таба алады. Алайда елдегі бұрыннан бері
қалыптасып келе жатқан монополиялар, әсіресе табиғи ... ... ... өз ... жасап отыр деп ... ... ... отын-энергетика, байланыс, өндіріс және маңызды ... ... ... ... қызметтері туралы ұлттық монополияны
реттеу комитеті толықтай хабардар болып, ... ... ... ... шараларға баруына тосқауыл қояға әрекет етеді.
Сондықтан монополияларды мемлекет немесе билiк органдары әр ... ... ... ... ... реттеу шараларын
жүргiзiп отырады. Яғни, монополиялыны реттеу саясаттарының тәсiлдерi
өздерiнiң қолданылуына, нарыққа әсер ... ... ... төрт түрге
бөлiнедi:
• Монополиялы рынокты бәсекелестiк рынокқа алмастыру;
• Монополия ... ... Жеке ... ... мемлекеттiк кәсiпорындарға айналдыру;
• Оларға әсер етпеу.
Бәрімізге белгілі Қазақстанда монополиялық нарық негізінен ірі
шикізаттық ... ... ... ... жылу беру мен ... ... орын ... Ал бұл өнеркәсіптер өз ... ... және ... ... тікелей әсер ететіні ... ... ... ... дұрыс жолға қойып, шикізат
өндіру және өнеркәсіп салаларында бәсекелестікті дамыту, ... ... ... ... өз қадағалауына алу, бағаның әділетсіз
көтерілуіне жол бермеу реттеу шараларын жүргізіп отыруы керек. Сонда ... ... ... ... ... ... елу елдің қатарына
қосыла алады. /12/
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... Н.Г. ... ... – Спб: ... Ком, 1999. – 784 с.
2. Есипова В.Е. Цены и ... ... для ...... 1999. – ... ... В.М. и др. - ... – СПб. - 1997г. - 630 с.
4. Мэнкью Н.Г. Макроэкономика / Пер. С англ. – М.: ... ... Н.Қ., ... М.Ә. - ... - ... – Алматы.
Экономика. - 2003. – 432 бет.
6. Ивашковский С.Н. - Макроэкономика. - ... – 2-е изд., ... ... М., - ... 2002. – 472 с.
7. Агапова Т. А., ... С. Ф. – ... - ... – МГУ. ... ... - 1999. – ... ... А.С. Управление локальными монополями в сфере информационный
услуги (на примере ОАО “Казактелеком”). Афтореферат. – ... ... ... Жайдары Ж.Б. “Этапыдостижение ... ... ... рынка телекоммуникации)”. // Аналитик. – 2006, №3.
10. Мамутов Б.А. “Управление ... ... (на ... ОАО ... // XXI ... және ... халықаралық ғылыми-практика конференциялары
материалдары. – Алматы, 2003. 2 ... ... ... ... ... ... в ... и
перспективы дальнейшего развития экономики страны» // РЦБК, №4, -
2007 г. 23-27 ... Н. Ә. ... ... ... бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің қатарына кіру ... ... ... 2006 жыл, ... зияны

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттің монополияға қарсы саясатының мақсаттары мен әдістері26 бет
Қазақстан Республикасының монополияға қарсы жүргізілетін мемлекеттік шаралар жүйесіне және оларды жүзеге асыру әдістерінің негізін қалыптастыру ерекшеліктеріне талдау жасау93 бет
Қазақстан Республикасының монополияға қарсы саясаты25 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
«Сауда - көлік компаниясы» ЖШС кадрлық саясаттың қазіргі жағдайы мен даму деңгейі 58 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Адам - әлеуметтік саясаттың объектісі ретінде3 бет
Адам өміріндегі саясаттың ролі6 бет
Аймақты дамытудағы жүргiзiлген инвестициялық саясаттың тиiмдiлiгi48 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь