Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі

Тіл білімінде сөздік құрамдағы барлық сөздерді лексика-грамматикалық топтарға бөліп, топтастыру дәстүрі бар. Бұлай айырып-ажыратудың мақсаты жөнінде грамматика теориясының білгір мамандарының бірі О.П. Суник [1, 9-10 бб.] былай деп жазады: «Сөз таптарының жалпы теориясы таза практикалық міндеттерді шешу үшін және, ең алдымен, өмір сүріп отырған тілдердің толық мәнді ғылыми грамматикалары мен оқулық ретіндегі грамматикаларын жасау үшін, көптеген тілдерге тән, жалпылама ортақ жайларды да, әрбір жеке тілдің өзіндік бейнесін, өзіндік табиғатын, оның грамматикалық құрылысын сипаттайтын ерекшеліктерді де бірдей орынды ескеретін грамматикаларды жасау үшін қажет» [Аударма К. Ахановтікі: 2, 355 б.]. Ғылыми жұртшылық мойындаған осы сияқты ұстанымдарды басшылыққа ала отырып, біз де XI-XII ғасырлардан келіп жеткен түркі жазба әдебиеті мұралары – «Қутадғу билиг» пен «Һибат-ул хақайиқ» ескерткіштері тілінде түбір немесе негіз қалпында ұшырасатын зат есімдерді бөліп алып, фонетика-морфологиялық, семантикалық тұрғыдан қарастырдық.
Тілші-ғалым А. Ысқақов атап көрсеткеніндей: «Зат деген ұғым күнделікті өмірде кездесетін әдеттегі нәрселерді ғана емес, табиғат пен қоғамдық өмірде ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен оқиғаларды, пайымдаулар мен түсініктерді толық қамтиды» [3, 141 б.]. Тіл-тілде лексикалық құрамы бай, грамматикалық құрылысы күрделі сөз табы зат есім болып есептеледі. Ол есімдердің өз ішінде де дербес қолданылады. Басқа есімдер зат есімнің айналасына топталып, оған қатысты ғана айтылады.
Зат есім, әсіресе, семантикалық жағынан аса үлкен категория. Зат есім тобына енетін сөздердің барлығы бірдей заттық ұғымды білдіргенімен, бұларды іштей ажыратып талдағанда мағыналық-ұғымдық жағынан сала-салаға бөлініп кетеді: нақтылық және абстрактілік, жалпылық және жалқылық, даралық және жинақтылық, жекелік және топтық сияқты семантикалық категорияларды да қамтиды [4, 45-54 бб.]. Заттың сын-сипатын білдіретін немесе оның өзіндік ерекшеліктерін нақтылай түсетін, әсірелеу, бейнелеу жолымен сезімге әсер ете алатын топтары да бар. Барлық зат есімдер 1) адам атаулары, 2) адамнан өзге жан-жануарлар мен заттардың атаулары болып екіге бөлінеді. Мұның алғашқысын А. Ысқақов адамзат есімдері, соңғысын ғаламзат есімдері деп атаған [3, 144-145 бб.].
Зат есімнің грамматикалық жағынан да өзіне тән ерекшеліктері көп. Зат есімге тән қасиет – мағынасы ешбір өзгеріске ұшырамай-ақ көптеледі, септеледі, тәуелденеді, кейде жіктеледі. «Зат есімдер тұлғалық құрамы жағынан 1) жалаң сөздер, 2) күрделі сөздер болып екі топқа жіктеледі. Жалаң сөздер іштей түбір сөз және туынды сөз болып бөлінсе, күрделі сөздер біріккен сөз, кіріккен сөз, қос сөз, қысқарған сөз болып топ-топқа бөлінеді» [3, 90-91 бб.].
1 Суник О.П. Общая теория частей речи. – М.-Л.: Наука, 1966. – 131 с.
2 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алматы: Мектеп, 1978. – 496 б.
3 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1974. – 408 б.
4 Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология: І, ІІ бөлім / Жауапты ред. М. Балақаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – І бөлім. – 264 б.
5 Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі зат есім категориясы. – Алматы: Мектеп, 1971. – 88 б.
6 Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России: Дооктябрьский период. – Ленинград: Наука, 1972. – 272 с.
7 Қордабаев Т. Түркология және қазақ тіл білімі. – Алматы: Санат, 1988. – 144 б.
8 Развитие казахского советского языкознания / Отв. ред. А.Т. Кайдаров. – Алма-Ата: Наука, 1980. – 248 с.
9 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1953. – 220 б.
10 Қазіргі қазақ тілі. Лексика, фонетика, морфология, синтаксис / Ред. басқ. І. Кеңесбаев. – Алматы: Ғылым, 1954. – 564 б.
11 Қазақ грамматикасы: Фонетика. Сөзжасам. Морфология. Синтаксис / Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
12 Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 1972. – 239 б.
13 Щербак А.М. Грамматический очерк языка тюркских текстов X-XIII вв. из Восточного Туркестана. – М.-Л.: Наука, 1961. – 204 с.
14 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Мектеп, 1971. – 272 б.
15 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV века «Гулистан» Сейфа Сараи и его язык: В 2-х ч. – Алма-Ата: Наука, 1975. – Ч. 1. – 210 с.
16 Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников VII-IX вв. – Л.: Наука, 1980. – 256 с.
17 Фазылов Э.И., Зияева М.Т. Изысканный дар тюркскому языку. – Ташкент: Фан, 1978. – 452 с.
        
        ТҮРКОЛОГИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРДЕ ЗАТ ЕСІМНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Құлжанова Б.Р.
филол.ғ.к., доцент
Әл- Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университеті
Халықаралық қатынастар факультеті
Дипломатиялық аударма кафедрасы
Тіл білімінде сөздік құрамдағы барлық ... ... ... ... дәстүрі бар. Бұлай айырып-ажыратудың мақсаты
жөнінде грамматика теориясының білгір мамандарының бірі О.П. Суник [1, ... ... деп ... «Сөз ... ... ... таза практикалық
міндеттерді шешу үшін және, ең алдымен, өмір сүріп отырған тілдердің ... ... ... мен ... ... грамматикаларын жасау
үшін, көптеген тілдерге тән, жалпылама ортақ жайларды да, ... жеке ... ... ... ... оның ... ... ерекшеліктерді де бірдей орынды ескеретін грамматикаларды жасау
үшін қажет» [Аударма К. Ахановтікі: 2, 355 б.]. ... ... ... ... ... ... ала ... біз де XI-XII ғасырлардан
келіп жеткен түркі ... ... ...... ... пен ... ... тілінде түбір немесе негіз қалпында ұшырасатын зат
есімдерді бөліп алып, фонетика-морфологиялық, ... ... А. ... атап ... «Зат ... ұғым ... ... әдеттегі нәрселерді ғана емес, табиғат пен қоғамдық
өмірде ұшырасатын сан ... ... мен ... ... ... ... ... [3, 141 б.]. Тіл-тілде лексикалық құрамы бай,
грамматикалық құрылысы күрделі сөз табы зат есім ... ... ... өз ... де ... ... Басқа есімдер зат ... ... оған ... ғана айтылады.
Зат есім, әсіресе, семантикалық жағынан аса үлкен категория. Зат есім
тобына енетін сөздердің барлығы бірдей ... ... ... ... ... ... мағыналық-ұғымдық жағынан сала-салаға бөлініп
кетеді: нақтылық және абстрактілік, жалпылық және ... ... ... ... және топтық сияқты ... ... ... [4, 45-54 бб.]. ... ... білдіретін немесе оның өзіндік
ерекшеліктерін нақтылай түсетін, әсірелеу, бейнелеу жолымен сезімге әсер
ете ... ... да бар. ... зат ... 1) адам ... 2) ... жан-жануарлар мен заттардың атаулары болып екіге бөлінеді. Мұның
алғашқысын А. ... ... ... соңғысын ғаламзат есімдері деп
атаған [3, 144-145 ... ... ... ... да ... тән ... көп. ... тән қасиет – мағынасы ешбір өзгеріске ұшырамай-ақ ... ... ... жіктеледі. «Зат есімдер ... ... 1) ... ... 2) күрделі сөздер болып екі топқа жіктеледі. Жалаң
сөздер іштей түбір сөз және ... сөз ... ... күрделі сөздер
біріккен сөз, ... сөз, қос сөз, ... сөз ... ... [3, 90-91 ... есім ... атау ... тұрып бастауыш, атау мен іліктен басқа
септіктердің бірінде тұрып толықтауыш болады. Қандай сөзбен тіркесуіне ... ... ... қарай анықтауыш та, пысықтауыш та, баяндауыш та болады.
Сөйлем құрамында үнемі бастауыш қызметінде жұмсалу, яғни айтылатын ... ... ... ... ... ... зат ... дербес,
тәуелсіз қолданылатын сөз ретінде қалыптасуына мүмкіндік жасады [5, 34 б.].
Қазақ тілі ... ... ... ... ... алып ... ... – орхон-енисей, көне ұйғыр жазба ескерткіштері, ... ... ... ... ғалымдарының еңбектері және XYIII ғасырдан
бергі Батыс Европа мен орыс ... ... ... ... ... ... изучения тюркских языков в России» атты кітабында
толық мағлұмат ... [6, 215-242 бб.]. ... ... орыс ... ... ... ... туралы Т. Қордабаев «Түркология және
қазақ тіл білімі» атты еңбегінде баяндап береді [7, 114-117 бб.]. ... ... жеке ... ... мен олардың қандай жұрнақтар арқылы
жасалатыны, әр түрлі жалғаулар арқылы қалай түрленетіні ... ... ... ол ... ... белгілі бір сөз табына жататындығы,
сөз таптарының неліктен жеке сөз табы ... ... ... ... сипаттары қандай деген сияқты күрделі теориялық
мәселелер қамтылмаған болатын» [8, 71 б.]. Қысқасы, «қазақ ... ... ... ... да ... ... ... тапқа бөлгенде
қандай принципті басшылыққа аламыз ... ... ... да, оған ... де жоқ» [7, 116 б.]. Ол ... ... да сипаттау дәрежесінде
болып, күрделі ғылыми мәселелерді шеше ... жылы «Тіл ... ... ... ... жарық көрген Ахмет
Байтұрсынұлының оқулығы қазақ тілі морфологиясын ана тілімізде сөз ... ... ... ... ... бөлу де осы оқу құралынан басталды
[7, 116 б.]. Бұдан кейінгі ірі еңбек 1936 жылы ... ... ... проф. Қ. Жұбановтың «Қазақ тілінің грамматикасы» атты оқулығы ... ... ... рет ... тілінің өз табиғи материалдарын қазақ тілінің
ішкі ... ... ... ... ... мен баяндаулар
жасаған [8, 72 б.]. ... орта және ... ... ... ... ... жазылған академик Н.Т. Сауранбаевтың «Қазақ тілі»
(1948) атты оқу құралы да өз кезінде үлкен роль ... [9, 220 ... жылы ... оқу ... ... ... қазақ тілі» атты
көлемді кітап жарық көрді. Онда ... ... ... ... жан-жақты
талдауға түседі, ғылыми сипаттамасын алады. Осы еңбекте зат есімдер туралы
жинақталған теориялық мағлұматтар бар [10, 162-185 бб.]. ... ... ... «Қазіргі қазақ тілі» (1964) атты монографиялық
еңбегін ерекше атап өткен жөн. ... ... ... ... оның ... ... ... баян етіледі [8, 73 б.].
Морфологиялық зерттеулердің ... ... ... ... тәртіпке түсіріп баяндаған еңбектердің бірі – 1967 жылы шыққан
«Қазақ тілінің грамматикасы» ... [4, 3-264 бб.]. Бұл ... ... жағынан әлдеқайда жаңарып, ... ... ... 2002 жылы ... грамматикасы» деген атпен
басылып шықты [11, 3-784 бб.]. ... ... ... ... ... есім ... туралы мағлұматтар жеткілікті. Ә. Төлеуовтің 1971 жылы
шыққан «Қазақ тіліндегі зат есім ... [4, 3-88 бб.] және ... 1972 жылы ... ... теориялық негіздері» [12, 21-57
бб.] атты еңбектерін де өз дәрежесінде жазылған зерттеулер деп танимыз.
Көне түркі жазба ескерткіштері тіліндегі зат ... шет ... ... ... де жеке ... арнайы зерттелген емес. Барлық сөз таптары
морфология саласының құрамында талданған. Ескі жәдігерліктер бойынша біздің
таңдаған нысанымызға қатысы бар ... ... ... ... А.М. Щербак 1961 жылы «Грамматический очерк языка
тюркских текстов X-XIII вв. из ... ... атты ... ... ... бір ... ... Зерттеуге Йүсүп Баласағунидің «Қутадғу
билигі», Ахмед Йүгнекидің «Һибат-ул хақайиғы», Махмуд ... ... ... ... ... анбийасы», «Оғуз-наме» ... ... ... алынған. Мұнда осы ... ... зат ... ... жалпы мағлұмат беріледі. Зат ... ... ... ... бөлінеді [13, 76-113 бб.].
1971 жылы Ғ. Айдаров, Ә. Құрышжанов, М. Томановтың ... пен ... ... ... факультеттеріне
арналған «Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі» атты оқу ... ... ... жазу ... ... ... Ғ. ... Мұнда түбір сөздер, туынды сөздер, біріккен сөздер, күрделі сөздер,
көптелу, тәуелдену, септелу, ... ... ... ... ... келтіріледі [14, 140-142 бб.]. «Көне қыпшақ
тілінде жазылған ескерткіштердің тілі» ... Ә. ... ... ... тілі ... зат ... жай-күйін айта келіп,
жалғаулары мен жұрнақтары туралы біршама ... ... [14, 213-229 ... ... заманындағы түркі халықтарының ... ... ... ... та ... ... турк» сөздігіндегі зат есімдер
туралы баяндайды [14, 157-161 бб.].
Э.Н. Наджиптің «Тюркоязычный памятник XIV века «Гулистан» Сейфа ... ... ... атты ... ... қаласында 1975 жылы жарық көрді. Ол
«Гулстан бит-турки» ескерткіші тілінде ... зат ... ... ... ... ... ... ашып
көрсетеді. Әр айтқан пікіріне айғақ ретінде жәдігерліктен мысал келтіріп
отырады [15, 100-119 бб.]. ... ... ... әлі де ... жойған жоқ.
Э.И. Фазылов пен М.Т. Зияеваның «Изысканный дар тюркскому ... ... XIV в. на ... ... ... ... 1978 жылы ... қаласынан басылып шықты. Мұнда «Китаб ат-тухфа
аз-закийа фи-л-луға ат-туркийа» ескерткішінің тілі ... ... ... зат ... қосымшалары бір бөлек, сөз жасамы ... ... [17, 31-82 ... жылы ... А.Н. ... ... языка тюркских рунических
памятников VII-IX вв.» деп аталатын монографиялық еңбегі жарық көрді. Мұнда
Орхон-Енисей ескерткіштері тіліне ... ... ... Зат ... да, ... да едәуір көңіл бөлінген [16, 83-162 бб.]. Әр
грамматикалық форманы ... ... ... тиек ... ... ... ... жаңалықтарын пайдаланады. Өткен ғасырда
шыққан құнды еңбектердің қатарынан саналады.
Осылайша ескерткіштердің тілі туралы жазылған қай зерттеуді ... ... ... ... көне ... грамматикалық категорияларды
анықтауға, ... ... ... ... ... ... Бұрынғы зерттеулерге қарағанда, біз басқаша бағытты
– анығырақ айтқанда, көрнекті түрколог Э.Н. Наджип негізін қалаған бағытты
ұстанып ... ... ... түркі тілдері, олардың диалектілері ... әр ... ... ... ... ... Бұған әр
ұлттың өкілдері белсене араласпаса, ... ... ... ... ... міндеттердің үдесінен шығу үшін қазақ тілі де ескерткіштер
тілімен жан-жақты салыстырылып, талдануға ... Әр ... ... ... ... ... ... жүргізудің маңызы зор. Осы себепті
XI-XII ғасырлар әдеби ... ... зат ... келешекте
тереңдете зерттеу ойымызда бар. Жоғарыда аталып ... ... ... әр ... ... жан-жақты зерделеумен қатар олардың қазіргі
түркі тілдеріне қатысы қаншалықты ... ... ... ... ... береді.
1 Суник О.П. Общая теория частей речи. – М.-Л.: Наука, 1966. – 131 ... ... К. Тіл ... ...... Мектеп, 1978. – 496 б.
3 Ысқақов А. Қазіргі қазақ ... ...... Мектеп, 1974. –
408 б.
4 Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология: І, ІІ ... / ... ... ...... ... 1967. – І ... – 264 б.
5 Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі зат есім категориясы. – ... ... – 88 ... Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России: Дооктябрьский
период. – ... ... 1972. – 272 ... ... Т. ... және ... тіл ... – Алматы: Санат, 1988.
– 144 б.
8 Развитие казахского ... ... / Отв. ред. А.Т. ... ... Наука, 1980. – 248 с.
9 Сауранбаев Н. Қазақ тілі. Педучилищелерге арналған. – Алматы: Қазақтың
мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1953. – 220 ... ... ... тілі. Лексика, фонетика, морфология, синтаксис / Ред.
басқ. І. Кеңесбаев. – Алматы: ... 1954. – 564 ... ... ... ... ... Морфология. Синтаксис /
Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана: Елорда, 2002. – 784 б.
12 ... К. ... ... негіздері. – Алматы: Ғылым, 1972. –
239 б.
13 Щербак А.М. Грамматический ... ... ... ... X-XIII вв. ... ... – М.-Л.: ... 1961. – 204 с.
14 Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә., Томанов М. Көне ... ... ...... ... 1971. – 272 ... Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник XIV века «Гулистан» Сейфа ... ... ... В 2-х ч. – ... ... 1975. – Ч. 1. – 210 ... Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических ... ... – Л.: ... 1980. – 256 ... ... Э.И., ... М.Т. ... дар тюркскому языку. – Ташкент:
Фан, 1978. – 452 с.
РЕЗЮМЕ
В статье рассматривается история исследования имя существительных в
тюркологических трудах.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет
С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы147 бет
Қазақ орыс ғалымдары – ахмет байтұрсынұлы туралы33 бет
Қазақстанның тәуелсіздігі Түркияның қоғамдық пікірінде8 бет
Сын есім10 бет
Қос сөздер мен олардың жасалу жолдары14 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу. салыстырмалы-тарихи зерттеу (xyiii-xix ғғ.) Европа, Ресей ғалымдарының зерттеулері5 бет
Түркітануға кіріспе15 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь