Аударматану

КІРІСПЕ
1 ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
2 МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
3 СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ІІ. Қосымша әдебиеттер тізімі
Сөздіктер
Аударма – адам қызметінің байырғы түрлерінің бірі. Ацдарма ісінің халықтың әлеуметтік өркендеуіне қаншалықты мәнді-маңызды ықпалы болғанын дәлелдеу үшін жазба тәржіманы арғы кезеңдерге ұштастыратын көзқарастар да жоқ емес. М.Қашқаридың «Диуани лұғат-ат-түрік» сөздігі «қазақ аудармасының бастауы» деп есептелінуі немесе Шығыс ақындарының шығармаларының сюжеті мен мазмұны көп өзгермей, қайырадан қазақша жырлануының назира аударма деп аталуы – аударманың халық тарихында, әдебиет пен білім-ғылымның іргетасының қалануында да елеулі рөлі бар екенін аңғартуға ұмтылысының белгісі.
Аударма – халықтың рухани қызметінің, мәдени өмірінің бір саласы, халықтар арасындағы үзілмейтін үрдістердің бірі. Оның тұтастай алғанда әлем әдебиетіндегі, жекелеген халықтардың мәдениетіндегі рөлі ерекше маңызды.
1950 жылдардың бас кезінен бастап қазақ мәдениетінде орыс тілінде жазылған көркем әдебиетті, қоғамдық-саяси әдебиетті қазақша аудару жұмысы мәдениет пен әдебиеттегі ең маңызды шаралардың біріне айналды. Аударма ісі мәнінің анағұрлым күшейе түсуінің басты себебі – ең алдымен, бұл шаруаға қоғадық-саяси тапсырыс болды; елуінші жылдарда саясат тарапынан барлық халықтардың туыстығы, бірлігі, достық, теңдік, біртұтас қоғам, ортақ тіл мен ортақ мәдениет деген ұғымдардың ұлт санасына сыналап ендіріуіне байланысты өзге тілден ұлт тілдеріне тәржімалау ісі – идеология майданының қуатты құралы ретінде бағаланды. 1950 жылы Қазақсатнда ашылған Мемлекеттік көркем әдебиет баспасының «жыл сайын шығарып отырған кітаптарының дені – аударма әдебиет» болды. Осы кезеңнен бастап қоғамдық-саяси мазмұндағы әдебиетті, көсемсөз жанрларын, көркем әдебиетті қазақшалау қолға алынды.
Бұдан арғы ғасыр бұрын өзге тілде жазылған түпнұсқаны қазақша «сөйлету» ісіне қазақ көркем классиктерінің, ғалымдар мен журналистердің белсене атсалысуына ықпал еткен тағы бір жайт – зиялы қауым өкілдері аударма жасауда ұлттық рухани мәдениетті өркендетудің бір жолы, «ұлттық әдебиетіміздің, тіпті жалпы мәдениетіміздің қорына кіретін, болашақ ұрпақтарға мұра болып қалатын табысымыз» деп қарады.
Дүниежүзілік классикалық биік деңгейдегі көркем туындылардың тәржімасын жасау ісімен бірқатар саяси-қоғамдық әдебиетті қазақшалаудың тәжірибесі де шыңдалып, жинақталды; оқу-ағарту құралдарының қазақ тіліндегі нұсқаларының сапалы жазылуына мән берілді. Аударма ісін дұрыс жолға қоюға, аудармашылық шеберлікті жетілдіруге бағыт беруде, түпнұсқаның стилі мен тілінің сақталуы – сәтті және сәтсіз аудармалардың болу себебі неде; өзге тілдегі түпнұсқаны қазақша сөйлетуге қандай әдіс-амал ұтымды дегендердің теориялық тұрғыдан бірқыдыру салмақтануында 50-60 жылдарда ұдайы, жүйелі түрде өткізілген ғылыми-практикалық басқосулар мен мәслихаттардың қосқан үлесі айрықша болды.
І. Негізгі әдебиеттер
1. Алдашева А. Аударматану. –Алматы: Арда, 2006.-247.
2. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.-Алматы: Қазақ университеті, 2005.-257.
3. Қайдаров А.Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке.-Алма-Ата, 1969.
4. Баскаков Н.А. Историко-типологическая фонология тюркских языков.-Москва, 1988.
5. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология.-Алматы, 1974.
6. Баскаков Н.А. Историко-типологическая морфология тюркских языков.-Москва, 1979.
7. Котвич В.Л. Исследование по алтайским языкам.-Москва, 1962.
8. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя). Ленинград, 1981.
9. Мырзабеков С. Қазақ тілінң фонетикасы.-Алматы, 1993.
10. Акбаев Ш.А. Фонетика диалектов карачаево-балкарского языка: (опыт сравнительно-исторического изучения).-Черкесск, 1963.
11. Малов С.Е. Заметки о каракалпакском языке.-Нукус, 1966.
12. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Фонетика.т.1.-Москва, 1925.
13. Баскаков Н.А. Алтайский язык.-Москва, 1958.
14. Дмитрев Н.К. Фонетические закономерности начала и конца тюркского слова. ИСТЯГ, 1.-266.
15. Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков.-Москва, 1955.
16. Омарбеков С, Жүнісов Н. Ауызекі тіліміздің дыбыс жүйесі.-Алматы, 1985.
17. Абдуллаев Ф.А. Фонетика хорезмских говоров: Опыт монографического описания огузского и кипчакского наречии узбекского языка.-Ташкент, 1967.
18. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков.-Ленинград, 1970.
19. Аралбаев Ж.А. Вокализм казхского языка (Опыт по экспериментальной фонетике и фонологии).-Алма-Ата, 1970.
20. Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі, Лексика, фонетика. Алматы, 1962
21. Қазақ грамматикасы.-Астана, 2002.
22. Қазақ тілінің грамматикасы.1-том. Морфология.-Алматы, 1967.
23. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка..-Москва, Ленинград, 1960.
24. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы, 1978.
25. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы, Рауан. 1991.



ІІ. Қосымша әдебиеттер тізімі

1. Дмитрев Н.К. Строй тюркских языков.-Москва, 1962.
2. Кажибеков Е.З. Глагольно-имменая корреляция гомогенных корней в тюркских языках.-Алма-Ата, 1986.
3. Кәрімов Х. Қазақ тілі говорларындағы жуан, жіңішке дауыстылар сәйкестігі // Қазақ тілінің теориясы мен мәселелері.-Алматы, 1986.
4. Киекбаев Д.Г. Введение в урало-алтайское языкознание, 1972.
5. Поливанов Е.Д. Узбекская диалектология и узбекский литературный язык.-Ташкент, 1933.
6. Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание.-Москва, 1957.
7. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.-Алматы, 1981, 1988.
8. Фазылов Э. Староузбекский язык. Ч 1. Ташкент, 1966, ч 2. Ташкент, 1971.
Сөздіктер

1. Узбекско-русский словарь. Москва, 1959.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 том. Алматы,
3. Ожегов С.И. Словарь русского языка. Москва, 1984.
4. Орысша-қазақша сөздік. Алматы, Дайк-пресс, 2005.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ
1 ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
2 МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
3 СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ІІ. Қосымша ... ... – адам ... ... ... ... Ацдарма ісінің
халықтың әлеуметтік өркендеуіне қаншалықты мәнді-маңызды ... ... үшін ... ... арғы ... ұштастыратын көзқарастар да
жоқ емес. ... ... ... ... ... ... деп ... немесе Шығыс ақындарының шығармаларының сюжеті мен
мазмұны көп өзгермей, қайырадан қазақша ... ... ... ...... ... ... әдебиет пен білім-ғылымның іргетасының
қалануында да елеулі рөлі бар екенін аңғартуға ұмтылысының белгісі.
Аударма – халықтың рухани ... ... ... бір ... арасындағы үзілмейтін үрдістердің бірі. Оның тұтастай алғанда әлем
әдебиетіндегі, жекелеген халықтардың мәдениетіндегі рөлі ерекше маңызды.
1950 ... бас ... ... қазақ мәдениетінде орыс тілінде
жазылған көркем әдебиетті, қоғамдық-саяси әдебиетті ... ... ... пен ... ең маңызды шаралардың біріне айналды. Аударма ... ... ... ... ... себебі – ең алдымен, бұл шаруаға
қоғадық-саяси тапсырыс болды; елуінші жылдарда саясат ... ... ... ... достық, теңдік, біртұтас қоғам, ортақ тіл
мен ортақ мәдениет деген ұғымдардың ұлт ... ... ... өзге ... ұлт ... ... ісі – идеология майданының
қуатты құралы ретінде бағаланды. 1950 жылы Қазақсатнда ашылған Мемлекеттік
көркем әдебиет баспасының «жыл ... ... ... ... дені ... ... болды. Осы кезеңнен бастап қоғамдық-саяси мазмұндағы
әдебиетті, көсемсөз жанрларын, көркем әдебиетті қазақшалау қолға ... арғы ... ... өзге тілде жазылған түпнұсқаны қазақша
«сөйлету» ісіне қазақ көркем классиктерінің, ғалымдар мен ... ... ... ... тағы бір жайт – ... ... ... жасауда ұлттық рухани мәдениетті өркендетудің бір ... ... ... жалпы мәдениетіміздің қорына кіретін, болашақ
ұрпақтарға мұра болып қалатын табысымыз» деп қарады.
Дүниежүзілік ... биік ... ... ... ... ... ... саяси-қоғамдық әдебиетті қазақшалаудың
тәжірибесі де ... ... ... ... қазақ тіліндегі
нұсқаларының сапалы жазылуына мән берілді. Аударма ісін дұрыс жолға қоюға,
аудармашылық шеберлікті жетілдіруге бағыт беруде, ... ... ... сақталуы – сәтті және сәтсіз аудармалардың болу себебі неде; өзге
тілдегі түпнұсқаны қазақша сөйлетуге қандай әдіс-амал ... ... ... ... салмақтануында 50-60 жылдарда ұдайы, жүйелі
түрде өткізілген ғылыми-практикалық басқосулар мен мәслихаттардың қосқан
үлесі ... ... ... ... мәселелері – негізінен
аударуда ұшырасатын кемшіліктер, ақаулақытар мерзімді ... ... ... ... ... осылайша зиялы қауымның назарынан түспей, әдебиеттің
өзекті мәселесінің біріне айналды. Бұлай болуының ... ... төл ... ... ... ... ... болса екіншіден, аударма қоғамның, әрбір жеке адамның ... ... ... ... ұлт ... ... рухани
қазына, көркемөнердің бір түрі деп бағаланды /1, 12/.
Бүкіл түркі тілдері ... өмір ... ... ... келу ... ... қаншама дәуірді басынан өткерді. Тарихқа белгісіз бұлыңғыр
кезеңде де, тіпті өзіміз білетін бергі уақытта да ол ... ... ... ... жетілді, қайта қалыптасты. Алайда өзгеру, ... бола ... ... категориялардың, құбылыстарың түрлі- түрлі
даму жолдарын ашу, зерттеу, тексеру, айналып келгенде, көне мен ... ... ... тіл тарихының үлесіне тиеді /2, 3/.
Кез келген тілде әрбір сөздің бастау алар ... көзі бар. ... ... кез ... сөз ... ... ... қолданылып, дами
келе ол бір буынды сөзге айналған. Дәуір дамып, заман ... бір ... бәрі ... ... ... ... ... екі, үш және көп
буынды сөздерге де айналған. Бұл ... ... ... сөз ... ауысқан
заманда да болған. Демек әр дәуір, әр ... ... ... келіп,
өмірдегі барлық құбылысқа өзінің әсерін тигізбей өтпейді. ... ... ... ... да ... септігін тигізді.
Жалпы түркі, алтай тілдерінде болған мұндай құбылыс ғалымдардың
назарын өздеріне аудармай ... жоқ. ... бұл ... ... әр қырынан зерттеп, түсіндіре бастады. Бір буынды сөздерді
зерттеген ғалымдардың кейбіреулері оны ... ... ... ... ал енді біреулері оны семантикалық жағынан
қарастырды. Лексикалық жағынан зерттегендердің де ... аз емес ... ... ... Ә.Т ... өзінің «Структура односложных
корней и основ в казахском языке» деген ... ... ... ... ... ядросы осы бір буынды түбірлер екенін айтып өтеді:
«Односложные корневые слова, составляющие ядро всей базисной лексики
тюркских ... ... ... и ... ... к себе ... (шире-алтаистов).Это объясняется тем, что к вопросу корневой
лексики исследователя в области ... ... ... ... ... ... ... тюркского слова» /3 , 4/.
Бір буынды сөздерді зерттеуді қолға ... ... бірі ... ... ... бір ... сөздерді барлық түркі тілдерімен салыстырып,
сол бір ... ... ... оның ... зерттейді. Ғалым жоғарыда
аталған еңбегінде былай ... этом ... наше ... ... как бы ... ... фоно-морфо-семантическую структуру моносиллабов на обширном
материале конкретного тюркского языка. Для ... мы ... ... выявить весь комплекс односложных корней казахского языка
обладающих и не ... в нем ... ... ... самостоятельных корней и основ (в дальнейшем- ОКО) ... их по ... ... в ... и ... планах их
развития, определить их гомогенность или ... ... ... ... или неразложимость, первичность или
производность, самостоятельность или этимологическую ... и т.д ... ... ... бұл ... ... еңбек деп санамайды,
ол басқа ғалымдардың еңбегін қарай отырып, ғалымдарда түркі түбірлерінің
қандай бағытта дамитыны ... ... ... ... ... ... ... что по существующей в тюркологии трактовке под
терминам «корень» обычно ... ... ... ... ... ... не только односложной, но и двусложной, даже трехсложной. И вот тут-то
у тюркологов начинаются разногласия. Вопрос, в ... ... ... ... от- простейших ... форм к ... или ... все еще ... Односложный
лексический элемент, кажущийся на первый взгляд ... при ... ... в одном случае может распадаться не реальные ... а в ... ... ... «продукцией» сплавления, фузии и
прочих структурных изменений и модификаций. ... ... ... ... в ... ... как ... в плане диахронии
может окозаться основной, состоящей из ... и ... ... ... ... и ... работы, и то что, «корень» ... ... не ... а ... «односложные корни и
основы» и «односложные ... ... ... как ... 4-5/.
Яғни ғалым Ә.Қайдаров өз еңбегін тек бір буындыларды зерттеуге ғана
арнамай, сол бір буындыларды ... мен ... ... ... ... ... «бір ... түбір және негіз» және «бір буынды
түбір-негіз» деген атау ... ... ... ... ... Ә.Қайдаров «негіз» деген сөзге Г.Вамберидің
пікірін келтіре отырып анықтама ... ... ... ... ... ... в ... литературе имеет самые
различные определение. Так, примерно сто лет тому ... оно ... ... ... ... ... слово и т.д». Одан ... ... ... келтіреді: «Отмечая сложность этого вопроса
Г.Вамбери писал: «Я со ... ... ... ... ... пока ... ... так как есть примеры, в которых
произошел корень из коренного слова и аффикса, ... к ... ... ... ... из ... ... только после тщательного
исследования » (Вамбери, 1, 6). В подверждение он приводит слово um или ... ... по его ... от og- ~ ov «тереть, раздавить» после
сокращения ogum, ovum, oum; настоящим же ... ... ... со
значением «мука», может служить, как как считает автор, только и. Точно
такой же ... он ... при ... es ... от ек ... попарно, соединить, присоединить»: egis> eis> es;
kos «складывать, сложить, прибавить» от qoj+ us> qous; jumsaq ... jogu+ ... sak ... от jog- ... ... jas
«тихий» от javas, jaas и т.д» /3, 13/.
Г.Вамбери түркі тілдерінен түбірге көптеген ... ... ... ... Оның ... ... өзінше «үш немесе екі әріптен
құралады, бірақ әр кезде ... өте келе ... ... ... ... ... ғана ... дыбыстан тұрады. Үш әріптен тұратын негіздің реті мынадай:
bar «бар», ber «бер» kol «көл», екі әріптен тұратын негіздің реті ... ... ... ... және бір ... ... ... и «түс», и-
«отыру». Үш әріптен тұратын негізді және екі әріптен тұратын негіздің ... ... ... ... ... екі ... негіздер соңғы уақытта
дауыссыз дыбысын жоғалту арқылы үш әріпті негіздерден шыққан деген тоқтамға
келеді. ... ... ... автор әр тілден орысшаға аударып, 47
«негіз» мысалға келтіреді.» /3, 13/.
Түркологиядағы түбір мен ... ... ... болсақ, Ә.Қайдаров
өзінің анықтамасын түркологтардың ... ... ... айтады. Ол
А.Н.Кононовтың, ... ... ... Рамстедттің,
Дмитриевтің және Баскаковтың пікірлерінен кейін мынадай қорытындыға келеді:
«Как же обстоит дело с ... ... и ... в ... ... ... в широком общетюркологическом смысле передается
казакскими языковедами терминами түбір «корень», негізгі ... ... и ... сөз ... ... а ... ... түбір «производный
корень»-туынды сөз «производное слово» и туынды негіз «производная основа»
или, иногда просто негіз «основа». Сөз в ... ... ... ... и ... понятие перечисленных выше структурных разрядов» /3,
22/.
Ғалымдардың бір буынды сөздердің фонетикалық ерекшеліктеріне берген
пікірлеріне, ... ... ... мынаны айтуға болады. Түркі
түбірлерінің проблемасы және оның көне фонетикалық құрылысы туралы ойталас,
оның революциясы туралы бағыт мына ... ... СГС> ... ... ... ... Г> СГ~ ГС~ СГС, бұл осы уақытқа дейін өз ... спор ... ... ... бойынша соңғы зерттеулердің бірі ... ... ... ... ... ... диахрондық дамуына назар
аудармайды, СГС типті бірнеше морфеманы ... ... ... ... материалдар келтіреді, СГ типті түбірдің ... ... ... ... ... дауыссыз СГС түбірлі екіншілігі ... ... ... ... де, ... де ... де ... Екі ғалымның да айтатыны үш әріпті ... және екі ... ... бір ... ... екі, үш ... ... тараған дейді. Бірақ
Қайдаров бұл пікірлермен келіспейді. Әсіресе, Г.Вамберидің екі әріпті, ... деп ... ... ... шығарады. Ол былай дейді:
«Допуская в принципе возможность ... ... ОКО ... ... в ... мы в то же время не можем согласиться с
категоричностью постановки вопроса об ... и ... ... типа СГС, к которому возводятся все прочие ... ... ... ... что изменения и сдвиги в структуре корней разноплановы и
разнонаправленны: СГС теоретически и ... в ... ... ... в ГС или СГ, точно так же как ... ... ... в СГС. В ... ... ... они могут имееть свои причины.
Наиболее части из них, ... ... ... протетических
варинтов ОКО, что можно проиллюстрировать ... ... ... ol> hol ... ... где ... ... [h], характерная
для карлукских языков ot> vot «огонь», где также протеза [v], характерная
для чувашского языка, и т.д. ... ... ... корневых морфем в
сторону расширения или сужения их структуры представляют ... ... ... ... ... действующих на всем
протижении исторического развития тюркских языков. В ... ... ... ... структурным типам Г, СГ, ГС, СГС, ГСС, СГСС и
последующее их прераспределение, на наш ... ... к ... ... а ... и ... приоритета корней типа СГС, к чему
склоняется Г. ... не есть еще ... ... ... или ... ... Этот ... всегда был и до сих ... ... ... ... ... құрылымын зерттеудегі үлкен
тәжірибе және бір ... ... ... тюркологиялық ғылымда
жинақталған. Мұнда негізгі орынды Н.А.Баскаковтың ... ... ... ... ... тәжірибесінің арқасында түркі түбірлерінің теориясын
береді.
Н.А.Баскаковтың зерттеуінше қарақалпақ және басқа да түркі тілдерінің
көптеген аспектілері терең зерттелген. ... ол ... ... көне
және негізгі типін анықтауда түркологтардың дәстүрлі ... ... ... ... ... ... Ол былай деп жазды:
«Сөздің фонетикалық құрылысы ең алдымен үш ... ... ... ... ... әр ... ... қабаттан тұрады, басындағы
дауыссыз, ортасында дауысты, соңындағы дауыссыздан тұрады. Сызбасы былай:
СГС. ... екі ... бір ... ... ... ... ... құбылыс. Ал егер үш дыбыстыдан көп түбір болса, онда ол сөзге,
күрделі ... ... ... Оның ... ... ... СГС+ өлі
немесе өнімсіз тірі аффикстерден тұрады» /4, ... ... ... морфологиялық ерекшеліктеріне тоқталатын
болсақ, алдымен А.Ысқақовтың ережесіне сүйенсек, ол ... ... ... ... әрі ... бөлшектеуге келмейтін ең түпкі
негізі. Бұл түпкі негіз сөздің құрылысының да, ... да ... ... есептеледі. Өйткені түбір морфема сөздің негізгі лексикалық
мағынасын білдіреді. ... ... ... ... ... ... яки ... қосылып та ешқандай мағынаны білдіре алмайды және сөз
де бола алмайды. Ендеше, түбір морфема ең негізгі морфема ... ... ... ... жеке ... семантикалық жағынан да, қызметі жағынан
да дербес сөз бола алады. Мұндай жағдайда түбір ... ... ... ... ... болып шыға береді. Мысалы: бас, тіл, жол, ... ... ... ... әр түбір морфема, әр жеке сөз ... ... дара ... де, ... ... ... алып та жеке ... қолданылатыны сияқты, қайталанып та (тау-тау, қора-қора), басқа
түбір морфемамен қосарланып та (тау-тас, қора-қопсы), ... те ... ... те ... сұр, он екі) жеке сөз ... жұмсала береді.
Сонымен қатар, ондай қайталанған, біріккен, тіркескен ... ... ... ... ... та ... береді» /5, 24-25/.
Сонымен қатар, бір буынды сөздерді морфологиялық жағынан ... Н.А ... да ... ... ... Н.А. Баскаков өзінің
«Историко-типологическая морфология ... ... ... ... ... және ... ... морфологиялық құрылысына В.Л.Котвич, Ж. Дени
және Л.Базен деген ғалымдардың кеңінен тоқталғанын айтады. В.Л.Котвич түркі
тілдерінің, ... ... ... мен ... толық мінездеме береді.
Қиыр Шығыстың аналитикалық тілі мен ... ... және ... ... негізін тізе отырып, В.Л Котвич алтай тілінің негізгі
тізбегі «бір ... ... ... және бір ... ... ... ... дейді /6, 5/.
В.Л.Котвич өзінің «Исследование по алтайским ... ... ... ... мен ... ... ... дейді: «В алтайских языках
некоторые корни, основы и слова ... ... в роли ... ... речи ... ... с этим употребляться в качестве разных ... ... ... Баскаков та өзінің жоғарыда аталған еңбегінде В.Л.Котвичтің
еңбегіне сүйенеді, оның айтқан ... ... ... ... ... характер корней и суффиксов видоизменился, и в
современных ... ... как ... так и ... ... ... с
оговорками называть неизменяемыми». В.Л.Котвич далее останавливается на
структуре алтайских корней и ... ... свое ... на их
фонологический состав, а так же на ... ... ... слов ... ... Так, допуская самостоятельное функциониование в алтайских
языках корней, основ слова и полновесных слов» /6, 6/.
Бірқатар ... ... ... түркі тілдері қазіргі
агглютинативтік ... ... ... ... ... ... ... дәуірін басынан өткізген. Қазақ
тіліндегі ішкі флексияның айқын ... ... гөрі ... ой ... Түркі тілдері де үндіевропа, ... ... ... құрылымды аттап өте алмаған. Флексия құбылысы ... ... үш ... ... осы ... ... өмір сүріп отыр. Ал түркі
тілдерінде (тіпті бүкіл алтай тілдерінде) бір ... ... ... әрі ... ... /2, 7/.
Демек, түркі, тіпті, алтай тілдері де түбір күйінде қолдануды, яғни
флективті құрылымда да болған, ... ... Яғни осы ... ... ... деп бөлінген.
Флективті құрылым дәуірінде әрі буын, әрі фонема, әрі сөз ... ... ... ... ... ... морфема
болып қалыптасқан. Іздену барысында семантикасы, формасы, грамматикалық
қызметі ... ... ... (түбіртек) тұқылдары табылды.
Олардың даму жолдары фактілерге сүйене отырып сипатталды. Сонымен қатар,
бір ... ... ... ... қосымшаға қандай
жолдармен, қай ретте ... ... ... ... ... ... аргументі толық болған жағдайда бұрынғы қалпына
келтіріледі.
Полисинтетикалық ... ... сөз ... сөз ... ... туғызса, агглютинативті құрылым керісінше, оларды жойды. Сөз
соңындағы қос дауыссыздар элизияға ... бәрі ... ... ... ығысты. Дауыстыдан басталатын барлық жұрнақтар мен
жалғаулар қос ... ... ... ... белгілі бір дауыссызды
жамап алды /2, 7/.
Морфологиялық бірліктер фонемалар сияқты қарапайым және кешенді болуы
мүмкін.
Тілдің ... ... ... ... ... ... ... заттық түбірлі морфема етістіктерге
қарсы қойылады, нөлдік аффикстік морфемалар-морфемалардың септігін, түрін
білдіреді. Түркі тілдерінің ... ... ... басқа
көптеген тілдердің аналогиялық бірліктерінен айырмашылығы бар.
Жеке, нақты, анықталған агглютинация, барлық тілтанушыларға қатысты.
Флективті және ... ... ... ... жеке ... қарым-қатынаста бекіту
негізі болса, грамматикалық мағынасы жағынан агглютинативті және флективті
тілдер екі бөлек. Агглютинативті ... ... және ... мағынаға жақындығын, біраз зерттеушілер грамматикалық
мағынадағы жеке сөздер немесе грамматикалық ... ... деп ... ... ... ... ... агглютинативті тілдердің
морфемалары жоғары көлемде, олар жеке сөздердің ... сөз ... ... ... ... ... ... бастапқы
мүше түбір морфема болғанын, ал бағыныштыларын аффикстік морфемаларға
тиісті екенін білдіреді. Бірақ ... ... жеке ... тек ... ... болуы мүмкін синтаксистік мағынаның
симантикалық өзгерісі формальді мағынаны құраушы соңғы жаңа сапада болады.
Кешенді морфологиялық ... ... ... морфемадан
құралып, өзінде тек тілдік материя, форма және ... ... ... ... ... ... құрылымы, анықталған
мағынамен байланысы.
Түркі тілдеріндегі ... ... жұқа ... ... ... екі ... тұрады түбір (негіз) және аффикс
немесе аффикстер жиынтығы (совокупности). Бұлар жаңа ... ... ... келе ... және бұны ... тюркологтардың ішінде қолға
алғаны Н.К.Дмитрев еді. Көпшілігі шетелдік тюркологтар, соңғы үш онжылдықта
түркі сөздерінде құрылымдық элемент, ... ... ... ... мойындады. А.Дж.Эмре және Г.И.Рамстедт негіз және жалғау, түбір және
жұрнақ деп бөлінеді. Түркі тілдердің негізгі басшылары саналатын Ж. ... Л. ... ... ... ... және ... жалғау деп бөлінеді,
сонымен қатар, жай негіз және өнімді деп бөліп, оның ... ... ... ... жатқызса, екіншісіне заттық және етістікті
түбірлерді деривативті ... ... ... ... құрылысын анықтағанда А.Дж.Эмренің, Ж. Денидің,
Г.И.Рамстедттің, ... ... ... айырмашылығы
бар, бірақ сәйкес келетін тұстары да кездеседі. Бұл және ... ... ең ... барлық түбір морфемаларға жалғау емес, суффикс
немесе аффикс қарсы қойылады. ... ... ... және ... бір ... ... ... екінші жағынан-сөздің морфологиялық
құрылымының сараптамасының негізгі этабы. Өзбек тілінің сөз формаларында
тошчаларімга «менің ... ... ... (тош ... және төрт ... бұдан негіз бөлінуі мүмкін (тошча «тас») және ... ... /7, ... ... негізгі сөз құрылысында бір буынды өзгермейтін түбір
және бір буынды жүрнақ, ... ... ... ... ... ... г, сг, гс, сгс, ... с, г, гс, сг, сгс, ссг(с).
Сөздің құрамында тек түбір немесе түбір және ... ... ... ... ... ... шексіз жұрнақ жалғайды.
Алтай тілдерінде префикс болмайды. Бірақ кейін сөздің басындағы
дауыссыз ... ... ... ... мүмкін: түр. qara, моңғ. хara,
«қара».
Түркі тілдерінде (с)гсс типі кездеседі, соңғысының алдындығы дауыссызы
әрдайым r немесе l сонанты болды. Ереже бойынша, бұл тип бір ... ... және бұл көп ... ... ... да ... ... тілдерінен бір буынды сөздердің көп ... ... ... ... ... ... бар. Түркі тілдерінде жұрнақтардың
рөлін жалпы барлық дауыссыздар атқаруы мүмкін, африкаттан ... ... l~l, m, n, y, r, p~b,q~y (k~g), t~d, ... қос ... бір буынды зат есімдерінің арасындағы сәйкестіктер
ғана. Ал, үш, төрт және ... ... ... да сөз ... ... зерттеуді қажет етеді.
Енді осы аталған өзбек және қазақ тілдеріндегі бір ... ... ... фонетикалық, морфологиялық және семантикалық ерекшеліктері
мен ұқсастықтарына тереңірек тоқтала өтелік.
1 ФОНЕТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
Тілдің дыбыстық жүйесін ... және ... ... қарастырған
кезде туыс тілдердің фонетикасын да ескерген абзал. ... өзі ... даму ... ... ... ... Туыс тілдердің дыбыс
жүйесін салыстыра зерттеп, олардың ұқсастықтары мен айырым белгілерін
айқындау ... ... ... ... ... ... ... көбіне бір-біріне тығыз байланыста болады да, зерттеулерде
қатар қолданылады /9, ... ... ... тілден айырмашылығын білу үшін оның ең алдымен,
фонетикалық айырмашылығын зерттейді. Жалпы, ... ... ... ... көптеп фонетикалық айырмашылықтар кездеседі. Қазақ,
өзбек тілдеріндегі бір ... зат ... ... ерекшеліктер өте көп.
Олар дауысты дыбыс және дауыссыз дыбыстар сәйкестігі.
Атап айтар болсақ, қазақ және ... ... бір ... ... мынадай дауыссыз дыбыс сәйкестіктер бар: қ~ғ, у~ ғ, ж~й, т~ д,
у~ в, с~ ш, ш~ ч, қ~ х, п~ ф, п~ б, ғ~ ... ... тек ... және өзбек тілдеріндеріндегі бір буынды
немесе екі буынды зат есімдерде кездеседі.
Бұдан басқа түркі тілдеріндегі сәйкестіктерге келер болсақ, ... ... ... ... ... тілдеріндегі дыбыс
сәйкестіктерін бірінші болып көрсетеді. Яғни қарашай мен черкес тілдерінде
ч~ц, дж~з ... ... ... ... ... ... ... (жол) /10, 11/.
Профессор Б. Сағындықұлы өзінің «Қазақ тілі лексикасы ... ... атты ... ... ... ... дейді:
«Бүкіл түркі тілдері бойынша алғанда сәйкестіктер ... ... оның әр ... ... әр ... ... саны ... түрлі: кейде екі-ақ сөзден аспаса, кейде он шақтыға дейін ұласады. Бүкіл
түркі тілдерін оның ... ... қоса ... салыстырғанда да,
тарихи жазба ескерткіштердің материалдарын қазіргі тілдердің ... да ... ... бір звенолары ғана азды-көпті
дәрежеде қамтылады. Басқаша айтқанда, сөз басындағы тс, тш, тй, дй, дж, ... т, д, с, з, ш, ж, й, һ, қ, к, с, з, т, д ... ... ... ... ... ... үзік сәйкестіктерде қаншама фонема (яки
аффрикат), қандай фонема (яки аффрикат) ... ... ... фактілерге
байланысты. Мысалы: қаз: ой~ ус (ДТС)~өд (ДТС)~өк (ДТС)~ө (ДТС): й~с~д~к~ө
сәйкестігін түзсе, қаз: жыл~өзб: ... ... ... ... ... ... ... Бүкіл түркі тілдерін өзара
салыстырғанда үш-төрт сөздің ... ... ... ... ұшырайды.
Үзік-үзік сәйкестіктердің арасында ең жиі кездесетіні – екі вариантты
сәйкестіктер» /2, 39-40/.
Бұл пікірінде ... ... ... ... жыл ... тілінен басқа түркі тілдерінде, яғни якут, тува, чуваш, қарашай-
балқар ... ... ... келтіріп, көп вариантты сәйкестік
түзді.
Орта ... ішкі ... мен ... ... ... ... ... қазақтардың тіліне тән фонетикалық белгілердің ... ... ... ж, дж ... орнына й дауыссызының
қолданылуы. Мәселен, жоқ ... джоқ ... ... йоқ ... Сол ... тіліндегі жігіт сөзін өзге тілдерде джігіт деп және өзбек тілінде
йигит деп қолданады.
Түркі тілдер ... ... тілі сөз ... ж, дж ... ... түрде қолданатын тілдердің бірі екендігі мәлім. Алайда, өзбек
түркімен, қарақалпақ ... мен ... ... өңірдің қазағының тілінде
дыбыстық жүйемізге тән ... осы бір ... ... ... ... ... ж, дж, й ... сөз басындағы
тұрақсыздығын бөгде тілдің ықпалы деуден гөрі, қарақалпақ ... ... тән ... деп ... ... //11, 24//.
Н.А Баскаков солтүстік қарақалпақ диалектісінде сөз басында көбіне-көп
ж (дж) дауыссыздары айтылатынына, сондай-ақ қарақалпақ ... ... да ... екеніне қарамастан республиканың оңтүстік аудандарының
қарақалпағы й дауыссызын ж (дж) орнына факультатив қолданылатынын ... ... ... мен ... ... осы ... й,
ж, дж дауыссыздарының орнына басқаша дыбыстардың қолданылатын да ыңғайы
бар. Мәселен, хақас, шор, тува ... ... ... ... сөз
басында ч, якут тілінде с, ... ... с, ... ... кей
диалектілерінде з, ал алтай тілдері мен диалектілерінде ть, дь, ч, нь, ... ... ... Айталық, қазақ, қырғыз, ... ... ... ... ... түрік, түрікмен, башқұрт, ноғай әдеби
тілінде йат, өзбек әдеби тілі мен ... ... йот ... ... /13, 70/.
Сондай-ақ сөз басында й, дж ... ... ... ... ... де болады. Мұндай жағдайдың байқалуы әзірбайжан, қарашай-
балқар ... бар. ... ... ... ... түрінде пайда болатын
тілдер де бар /14, 266/.
ж~й сәйкестігіне байланысты М.Рясянен сөз басындағы й пратүрік тіліне
тән құбылыс деп ... осы ... ... алмасатын дауыссыздарды
осыдан өрбіген дыбыстар деп біледі /15, 160/.
Бұдан ... ... ... ... және ... тілдерінен басқа
тілдерде де ж~й сәйкестігі сөз басында кездесіп, кейбір тілдерде й сөздің
алдынан ... ... ... ... және ... ... жоғарыда аталған сәйкестік сияқты с~ш
сәйкестігі ... ... ... ... ... «Ауызекі
тіліміздің дыбыс жүйесі» деген еңбектерінде осы с~ш сәйкестігіне ... ой ... ... ... тілдерді өзге көп түркі
тілдерінен ерекшелейтін басты бір фонетикалық белгінің с-шылдық ... ... ... аян. ... деп ... ... ш ... орнына с-ның қолданылуы. Мұны көз алдымызға
нақтылы елестету үшін қазақ, қарақалпақ, ноғай әдеби ... бес ... ... ұйғыр, түркімен тілінде бәш, әзірбайжан, түрік, гагауз, ... ... ... ... ... беш, ... ... биш деп айтылатынын
еске алудың өзі-ақ жеткілікті » /16, 32/.
Түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерін ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Жалпы алғанда, дыбыс алмасуының осы
түрі сияқты ана тілдің де, мына тілдің де ... ... ... ... ... із-өкшесі осы тілдердің қайсысына барып саятынын
анықтаудың басты бір уәжі бар, ол-географиялық фактор» /16, 36/.
Яғни, ғалымдардың пікіріне сүйенсек, бұл ... ... ... байланысты пайда болған. Жоғарыда тізілген сөздердің
өзбекше варианты да ... Азия ... ... ... ... дөп түсіп жатқан
сөздердің ... ... да ... жоқ. Олардың ... ... ... ... ... оқымыш (оқымыс), ешек (есек)
тәрізді біраз сөздер бар. Бірақ мұндайлар сан ... аса көп ... шор ... шаты ... шорпа (сорпа), аш (ас), ... таш ... ... ... ... ... сөздер.
Изоглоссаның осы өңірдегі ... ... ... жатуының өзінен-ақ
бұлардағы өзгерістің түп тамыры сол тілдермен бір екені ... ... ... ... ... ... «т~д, ... тектес
фонемалар. Бұлардың артикуляция-акустикалық жағынан өте жақын болғандықтан,
генезисі бір болғандықтан, бір-біріне еркін ... /2, ... ж~й ... сөз ... алмасатын болса, с~ш сәйкестігі
сөз соңында алмасады.
Қарақалпақ тілінің ... ... ... ... ... ... қарақалпақ тілін басқа түркі тілдерімен салыстыра
отырып былай дейді:
«В каракалпакском и в ... ... ... ... ... ... казахском, согласный с соответствует фонеме ш ... ... ... ... (ср. кк. тас вм. таш; бас вм баш ) » ... ... пікірінше с~ш сәйкестігі тек қазақ және ... ғана ... ... ... ... да ... ... да кездеседі.
Жалпы қазақ және өзбек тілдерінде жиі кездесетін ... ж~й ... ... ... арасында аракідік кездесетін сәйкестіктер бар. Мысалы,
ш~ч сәйкестігіне байланысты С.Омарбеков, Н.Жүнісов былай дейді: ... ... ... ч ... мен ш ... ... (тш)
аффрикат дауыссыз, өйткені оның артикуляциясы шұғыл т мен ... ... ... ... соң бірі іле-шала айтылғандағы артикуляциялық
кезеңдерден тұрады. Алайда, ч дыбысы аталған дыбыстардың ... ... ... да, сан ... да өз алдына дербес дыбыс» /16, 37/.
Осы сәйкестіктің оңтүстік-батыс ... ... ... ... пікір айтады: «В юго-западном диалекте отмечается
соответствие ш~ч, в качестве примеров ... ш~ч ... ... ... кишик~кичик «маленький», кепшилик~кепчилик «множество»» /12, 65-66/.
Профессор Б.Сағындықұлы диалектолог С.Омарбековтың еңбегіне сүйене
отырып былай дейді: «п~б ... ... ... көп ұшырасатын
болғандықтан, біршама жақсы зерттелген. Әсіресе, ... ... ... ... ... Ол п~б ... жөнінде мынадай
мағлұмат береді: «чуваш, хақас тілдерінде сөз басында осы сәйкестіктің
бірыңғай қатаң сыңары ... Шор, ... ... сары ұйғыр тілдерінде
ұяң сыңарынан гөрі қатаң сыңары көбірек қолданылды. Аталған тілдерден өзге
түркі ... бұл ... ... ... ұяң ... сөз ... ... қолданылады. Солай бола тұрса да, қазақ тілі мен қырғыз
тілінде ұяң б дауыссызы оның ... ... п-ға ... ... ... ... диалектілерінде п мен б бір-біріне ауыса береді, бірақ ... б-ға ... гөрі ... п-ға өтуі тым ... ... ... тілі мен ... еліктеу, одағайдан басқа, сөз ... сөз ... ... қолданылуы жоқтың қасы. Біздің ... де, өзге ... де п ... ... ... ... басқа тілдерден ауысқан
сөздер. Сәйкестіктің мысалдары: «палуан~балуан, быт-быт~пыт-пыт, бал~пал,
бұта~пұта, болат~полат, бүтін~пүтін, бәлек~пәлек, т.б» /16, 122-13//. ».
Ғалым бұл ... ... ... аса ... ... ... б ... түркі тілдерінің дыбыстық жүйесіндегі фонологиялық
қызметінің соншалық ... ... әрі ... ... барлық позициясында
бірін-бірі оңай алмастыру сияқты белгілері-сөз жоқ, бұл дыбыстардың әуелде
бір фонемадан өрбігендігінің ... /16, ... ... ... өзге ... тілдерінде де жарыса қолданылады.
Мысалы, түркімен диалектілерінде пішір~бішір ... ... ... ... ... ... (пышақ); алтай тілінің
диалектілерінде ... ... т.б. ... біз п~б сәйкестігінің бүкіл
түркі тілдеріне ортақ құбылыс екендігін аңғарамыз» /2, 50/.
Өзбек тілінің Хорезм говорларында сөз басындағы п мен ... ... ... ... ... ... отырып,
Ф.А.Абдуллаев та кітабында әңгімелеп отырған дауыссыз жұптың ... ... ... ... ең көне ... тән ... ... келеді /17, 17/.
Дауысты дыбыстарды тіл-тілдермен салыстырмас бұрын А.М.Щербак ... жуан және ... деп ... ... Әрбір жуан фонемаға сәйкес келетін
жіңішке фонема болады. ... жуан а, о, у, і ... ... а, о,
у, і фонемалары сәйкес келеді. Ал ... ... жуан ... ... ... да ... былай болады: а, о, у, э, і /18, 30/.
А.Ж.Аралбаева өзінің ... ... ... ... ... ... ... дыбыстарды ұйғыр тіліндегі ... ... ... а ... ... ... аударар болсақ, қазақ
тіліндегі дауысты а дыбысы ... ... ... ... ... ... айырмашылық жоқ, бірақ қазақ тіліндегі а ... ... ... а ... ... буынның құрамында болғанда екпінсіз
буынның құрамына қарағанда нақты, дәл болып келеді /19, 98/.
Өзбек, татар, башқұрт тілдеріндегі а дауыстысы ерін ... о-ға ... ... ... ... ерін ... ие болуын әр ... ... ... ... бұл құбылысты Е.Д.Поливанов сыртқы
фактордың, яғни тәжік ... ... деп ... ... мұны ... ... ... нәтижесі деп қарамай, кей
сөздердегі а-ның лабиалдануы сөз ... ... ... ... ... ... /19, 99/.
А.М.Щербак өзбек тіліндегі а-ның бұлайша өзгерісін ... ... ... ... бұл ... арғы астарында біраз
ішкі себептердің болуын айтады /18, 4/.
Қарақалпақ тілінің фонетикасын, морфологиясын және ... ... ... а~о ... ... ... ... «Но если в
каракалпакском языке соответствия губных и негубных гласных в ... ... ... то те же ... в ... слов встречаются
кроме внутренных законов развития ... ... ... Благодаря соседству губно-губных ... ... ... на ... ... согласный, напр:
а~о//у:
джавап~джовап//джувап а. «ответ», где ... ... ... в (ср. СС joap 52) ... ... а~о сәйкестігі тек қарақалпақ тілдеріне ғана емес,
сонымен қатар, түркі тілінің басқа да топтарында ... ... ... тілінде арыкъ~жаңа ұйғыр тілінде орукъ болып кездеседі
/12, 41/.
лақ~улоқ ... тек ... ... ғана ... ... ... заңы да бар. ... у дыбысының түсіп қалуы. Бұл туралы ... ... ... ішкі ... ... ... түрі ... де
жағдайы да болады. Мысалы, «лақ» деген сөздің бастапқы түрі «оғуллақ»
болған, ол ... мына ... ... түскен: 1. Оғул-лақ. 2. ... 3. ... 4. ... 5. О-лақ. 6. Ұ-лақ. 7. Ы-лақ. 8. Лақ » /20,
17/.
Профессор Б.Сағындықұлы А.Мартиненің пікірін ... ... ... ... ... буындар айтылуда неліктен түсіп қалады ... ... ... ... қайтарады: «Выпадение звуков и ... в ... ... ... потока, то-есть безударных слогах и
происходит соединение или ... ... ... ». Бұл ... ... іс ... дәлел » /2, 98/.
2 МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
Қандай да бір сөз ... ... ... бір ... ... ... Сөздің сыртқы қабыршағы-дыбыстар. Демек, сөз
құрайтын ең кіші тілдік бөлшек (единица) ... ... ... ... ... ең кіші ... бола ... өздері жеке тұрып ешбір мағына,
мән (лексикалық та, ... та) бере ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктері, сипаты т.б соған байланысты толып
жатқан заңдылықтары фонетикада ... Ал, ... ... болу
үшін тілдік единица жоғарыда көрсетілгендей, белгілі бір ... ... ... ... ... белгілі бір қызмет атқарып
тұру керек.
Сөздің қолдану негізінде қалыптасқан ... бір ғана ... ... ... ... сөз бір я бірнеше грамматикалық мағына
білдіруі мүмкін. Олай болу сөздің ... ... ... ... ... ... ... түсу дәрежесімен, соның
нәтижесінде көтеріп тұрған семантикалық-стильдік жүгімен және түрлі тұлғада
жұмсалуымен ... ... ... ... ... ... ... ең
кіші бөлшегі.
Морфема атаулы екі түрге бөліп қарастырылып жүр: ... ... ... ... ... ... ... да, мағынасы жағынан да сөздің әрі
қарай бөлшектеуге келмейтін мағынаның түпкі бөлшегі, негізі. Түбір ... сөз ... ... болып табылады, түбір морфемасыз сөз
жасалмайды. Қандай да жаңа сөз ... оның ... ... морфемада
білдіретін мағынамен байланысты, соған қатысты болып отырады. ... ... ... ... сөздің бас позициясында болады.
Түбір морфема кейде дара дербес түрде де, сөйтіп, қосымша морфеманы
жалғап та ... ... және ... ... ... заңы шеңберінде
қажетінше қосымша морфема үстеле береді.
Қосымша морфемалар өз ... жеке ... ... мағына бере алмайтын,
тек түбір ... ... оған ... қосымша морфемалар үстейтін
морфемалар.
Түркологияда қосымша деген ұғым аффикс терминімен белгіленеді де, ... өз ... әрі ... ... тек кең ... ... сөйтіп,
аффикс деген термин бір жағынан қазақ тілінің грамматикаларында қолданылып
жүрген қосымша мәнінде, ... ... әрі ... әрі жұрнақ мәнінде
бірдей жұмсалады. Бұнымен бірге, аффикс термині мағынасы мен ... ... ... сөз ... ... сөз
тудырушы (словообразующий), форма тудырушы (формообразующий) болып та
бөлініп отырады /21, 175-178/.
Морфологиялық ... деп ... ... ... жасалуын
айтады. Зат есім тудыратын жұрнақтардың белгілі бір тобы бар. ... ... зат есім ... ... ... бірсыпырасы-
етістіктен зат есім тудыратын жұрнақтар. Жұрнақтардың осы ... орай зат ... ... ... ... зат ... етістіктен жасалған зат есімдер деп аталатын екі топқа бөлуге болады
/22, ... ... я ... ... ... бөлшектер
морфемалар деп аталады.
Морфеманың да өзіне тән мағынасы (мазмұны ) және өзіне тән сыртқы
жамылғышы (формасы ) ... ... ... деп ... ... тән ... ең ұсақ бөлшегін атаймыз.
Сөздің морфологиялық құрамындағы морфемалардың мағыналары мен
қызметтері, әрине, бірдей емес. ... ең ... ... морфема және
қосымша морфема деп екі салаға (түрге ) бөлуге болады.
Түбір морфеманы да, ... ... да ары ... ... ... ары қарай бөлшектеуге келмейтін ең түпкі негізі.
Қосымша морфемалар деп түбірге қосылып, оған қосымша ... ... ... /5, 24-25 ... зерттеуші ғалым А.Н.Кононов өзбектің әдеби тілін зерттеген
«Грамматика современного узбекского литературного языка» ... ... ... ... сөздің құрамы жайлы былай дейді:
«Узбекское слово может быть состоять из чистой основы, а ... ... и ... (или ... ... присоединяется к основе справа и
обслуживает лексическое (словообразовательные) или ... ... по ... ... ... быть ... т.е ... морфемному членению, и производной, т.е состоящей из двух или
более ... ... ... основ наряду с односложными основами, не
поддающимися членению: иш ... бир ... ... также и
многосложные основы, представляющиеся для носителей языка морфологическими
нечленимыми, поскольку они из корня+непродуктивный ... ... ... ... ... ... өзбек тіліндегі сөздердің бес түрлі жасалу жолдарын
көрсетеді:
«Таким образом, слово может состоять:
1) Из чистого корня: от «лощадь», ол! «бери!»;
2) Из ... ... ... аффикс): емғир «дождь»;
3) Из корневой основы+аффикс словообразования (=производная основа):
иш+чи «рабочий», она+лик «материнство»;
4) Из ... ... (= ... ... ... ... иш-ла-моқ «работать»;
5) Из чистого корня//корневой ... ... ... «на ... ... ... /23, 63-64
/.
Түбір сөз бен түбірдің, негіз бен сөздің формасы ... бір ... ... ... ... жиі ұшырасады. Түркі тілдерінде, соның ішінде
қазақ тілінде, сөздің негізі әрі қарай ... ... ... ғана түбірдің өзінен (мысалы, жас, қол) құралған жалаң негізтүрінде де,
екі немесе одан да көп морфемалардан (жас-тық, қол-тық-та) құралған ... ... де ... ... /24, ... және ... тілдеріндегі түбір морфема мен қосымша ... ... –чи ... ... зерттеуші ғалым А.Н.Кононов
жоғарыда аталған еңбегінде –чи жұрнағы Рамстедттің ... ... ... ... ... ... сөзінен шыққан. –чи жұрнағы ... ... ... ... ... /24, ... жұрнақты қазақ тіліндегі вариантымен салыстырсақ, қазақ тіліндегі
бүр-шік сөзі ... ... ... ... айтылады. Қазақ тіліндегі –шік
жұрнағы кішірейіткіш мағына береді. Мысалы, көлшік сөзінің ... ... (көл) ... ... білдірсе, (-шік) кішірейткіш мағынаны
білдіріп тұр /24, 274/. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ... қызмет атқарып тұрса, бүршік сөзіндегі –шік жұрнағы
түбірге сіңісіп кеткен. ... ... ... ... бірдей. Яғни, бүрдің
кішкентай түрі. Өзбек тіліндегі бур-чик сөзі де қазақ тілімен салыстырғанда
фонетикалық айырмашылығы болмаса, ... ... ... осы ... туралы мынадай пікір айтады:
«-шық, -шік. Бұл –шақ, -шек жұрнағының қысаң түрі болып ... -шық, -шік ... ... ... көп. Атап айтсақ, -шық (-
шік) формасы етістікке жалғанып, туынды зат есім ... ... ... ... ол ... де ... ... т.б) жалғанады
және етістіктің грамматикалық формасы ретінде (ушық, ... ... ... ... зат ... жалғанғанда, оларға кішірейту немесе
еркелету мағыналарын үстейді.
1) Конкретті зат есімдерден кішілік мағынасын білдіретін атаулар
тудырады. Мысалы, үйшік, төбешік, ... ... ... ... ... ... ... зат атаулардан, әрі даралық, әрі кішілік ... ... ... ... түйіршік, қиыршық, бүршік, шиыршық, т.б
/5, 160-161/.
Аффикстердің үлкен тобы ... және ... ... ... ... көне ... және жаңа ... жатады.
-чік~чук~(а )jik~juk~шік~шук... қазақ. капшік «қапшық» (мешочек) уішік
«үйшік» (домик), тобэшік ... ... ... анаjік «мамочка»,
kyjpykjyk «хвостик», алчаjік «низенький», алт. ... ... гаг. ... ... ... ... ... «собачка»,
іпjэjік «тоненький», қараш-балқ, ташчік «камешек», ітчік «собачка», кізчік
«девочка» jамчік мальчик», қырғ.колчук «лужица», куіручук «хвостик», ... ... ... тат, ... ... тув, ... ... ұйғ,
капчук «мешочек», кілчік «волосок» /8, 100/.
Қай-шы және қай-чи сөздерін ... ... та, ... ... ... ... Бұл ... да фонетикалық айырмашылық болмаса,
грамматикалық жағынан бірдей. Ал, түбірлері еш ... екі ... ... ... сақталып тұр.
Қазақ тілінің морфологиясын зерттеуші ғалым А.Ысқақов өзінің «Қазіргі
қазақ тілі. Морфология» атты ... ... ... ... ... ... өнімді -шы//-ші жұрнағы арқылы жасалатын туынды зат ... ... ... иелерінің не мамандықтарды атауларын, белгілі бір кәсіпен
шұғылданатын адамды білдіреді. Мысалы, ... ... ... ... ... белгілі бір дағдыға айналған іс-әрекеті мен ... ... ... ... ... ... ... т.б.
б) Қоғамдық ағымды я көзқарасты (идеяны) жақтаушының және белгілі бір
қоғамдық ұйымға қатысушының атын білдіреді. Мысалы, спортшы, ... ... ... бұл ... ... ... ... де, қосымша морфема болса да өз
белсенділігін жоғалтай, өнімді жұрнақтардың көшбасшысы болып ... ... ... ... ... ... ... жинақта былай
делінген: «Қазіргі тілде сөз тудыру қабілеті ... ... ... жаңа ... ... ... отыратын құнарлы жұрнақтарды алсақ,
олардың өздері де кез келген сөзге жаппай жалғана бермей, тек ... ... ғана ... Мысалы, кәсіп иесі мен мамандық атауларын
тудыратын құнарлы –шы (-ші) жұрнағын ... ол тек қана осы ... ... ... ... зат ... ... да (малшы, қойшы),
өзге есімдер былай тұрсын, семантикасы орай ... ... зат ... ... /22, ... ... қай-шы сөзінің түбірі түбір күйінде қолданылса, қазір
өзіне жалғанған жұрнақты сіңіріп алып ... -ік ... ... ... былай дейді: «Бүлік сөздің
бастапқы түбірі бүл екеніне қарамастан, бұл сөздің ... ... ... ... ... ... нәтижесі деп қарауға болады. Аталған
сөздің (бүлік) құрамындағы ... ... (-ік) ... ... салыстыру тәсілі арқылы айқындауға болады. Мысалы, бүлік деген
сөздің құамындағы –ік аффиксі (жұрнағы) күй, жел, тіл, тес, ... және ... ... ... ... ... олардан күйік, желік, тілік,
тесік, сұрақ, тынық ... есім ... ... –қ (-к), -ық (-ік)
жұрнағымен сәйкес ... /24, 28 ... ... ... ... ... сияқты сөздердің құрамындағы –ік,
-ық жұрнағы түбірге сіңісіп, қазіргі тілде бір сөз болып айтылып жүр.
А.Н.Кононов –ік, -ық жұрнақтарын халықаралық ... ... ... сөздердің құрамында кездеседі деп қарайды /23, 110/.
Ал, беш-ик, ... ... ... ... ... –ик, ... ... тіліндегі сияқты түбірге сіңісіп кеткен.
Н.А.Баскаков өзінің «Историко-типлогическая морфология тюркских
языков» ... ... –ік ... ... ... ... ... морфема
және қосымша морфемаларға бөліп, «көзілдір» дегендегі ... ... яғни ... ... ... есім сөз ... тұр ... /6, 68/.
Демек, бұл жерде де –ік жұрнағы түбірге сіңісіп кеткен.
-қ, -к, -ық, -ік, -ақ, -ек. Бұл қосымша туынды сөздер жасаудағы ... мол, ... ... өте кең ... ... бірі. –қ, -к, -ық, -ік
жұрнақтары арқылы ... ... зат ... ... ) ... ... ... мен құрал жабдық атаулары (тарақ, күрек,
қазық, сызық т.б).
2 ) Алуан түрлі абстрак заттық ... ... ... ... ... т.б ) /5, 155 ... бұл ... етістіктен есім жасаушы жұрнақтар деп бөлсе,
күшік, мысық сияқты зат есімдердің түбірлерін күш, мыс деп алсақ, мұндағы
–ік, -ық ... ... есім ... ... ... ... -гі, -қы, -кі туралы А.Н.Кононов былай дейді:
«Этот аффикс, как и его ... ... –у (в), ... имена
существительные со значением:
1 ) орудия, средствия, ... ... ... ... ... ) ... ... и его материальном выражении: туртки «толчок»,
тепки ... ... ... названия результата, предмета действия: кучки «оползень», тамизғи
«закваска», сачратқи «сыпь на лице»» /23, 118/.
Ғалым, зерттеуші ... ... бұл ... ... –у (в) ... және бұл көне ... да ... зат есім жасағанын
аңғаруға болады.
Бұл аффикстер туралы К.Аханов мынадай түсінік береді:
«Аффикс пен ... те ... ... ... ... Мысал,
басыңқы, түсіңкі деген сөздердің құрамындағы –ыңқы аффиксі және ... ... ... –іңкі –ың (-ің) және –қы (-кі) аффикстерінен
құралған, бұл ... ... ... бір тұтас сіңіскен аффикс» /23,
296/.
Мұнда К.Аханов –ғы, -гі, -қы, -кі жұрнағын ... ... ... ... ... бөліп алады.
-қы, -кі, -ғы, -гі. Омонимдес бұл форма арқылы ... зат ... ... ... ... ... т.б), ... зат еімдер (мысалы,
жұлқы, атқы, бұралқы, т.б), есімдерден туынды сын есімдер ... ... ... т.б) жасалады. Бұл жұрнақ арқылы етістіктен туатын зат
есімдер мағына жағынан аса бай, ... ... ... ... ... ас ... ... (бұрғы, шалғы, сыпырғы, шанышқы, сүзгі,
қырғы, ... ... ... ... ... жамылғы, шапқы т.б) түрлі
абстракты заттық ұғымдардың немесе қимыл нәтижесінің атаулары ... ... ... ... т.б) көп ... /5, ... ... бойынша бұл жұрнақтар есімнен де, етістіктен де зат
есім жасай алады.
Есімдердің әртүрлі қатарын сипаттамастан және оны сөз ... ... ... сөз ... формамен сөз түрлендіруші форманың
нақты ара қатынасын білу керек.
-қы, -кі аффиксі зат ... ... сан ... ... ... ... ... алады. Салыстырайық: құм. сэндэгінікі
«соған тиісті», ноғ. ... ... ... тат. ... ... түр. ... «сенен».
Қарастырылған аффикстер тиісті, сонымен қатар, арақашықтық ... ... ... ... ... ... ... иелік мағынасында қолданылады, салыстырайық, ... -кі ... ... ... ... ... зат есімдерінен кейінгі
формада, атау, ілік, мекен ... ... ... ... ... атау септік сан есімінен кейін, сирек те болса септік аффикстерінің
оған кірігуінен және ... ... ... ... /8, 96/.
А.М.Щербак бұл жұрнақты түркі ... ... ... ... (-кі, -ғы, -гі). –қы ... арқылы жасалған зат есімдер құрал-
сайманның, ... ... ... атын білдіреді. Мысалы, шалғы,
қондырғы, ашытқы, ұйтқы, күлкі, ұйқы т.б /22, 47/.
Қазақ тіліндегі –ын, -ін, -н ... ... ... ... ... ... (-ін, -н) ... омонимдес қосымшаның бірі. Бұл жұрнақ негізгі
(түбір) ... ... ... етіс ... ... ... ... т.б)
жасайды, кейбір етістіктерден зат есім (боран, келін, құйын, жиын, ... ... ... әрі зат ... әрі ... формасын (мақтан,
қорған, жасырын, т.б) жасайды /5, ... –ын (-ін, -н) ... ... кең, қызметі де мол болғандығын
көруге болады.
А.Ысқақов, сонымен қатар, ... ... ... ... туынды зат есім жасайтын –ын, -ін, -н жұрнағының қызметі
мынадай:
1)іс-қимыл процесінің заттық атауын жасайды. Мысалы, боран, ... ... ... ... ... заттық ұғымның атауын тудырады. Мысалы, жиын, мақтан,
сауын, шығын, жасырын, т.б.
3) ... ... ... ... ... ... егін,
қорған, жұғын, түтін, келін, т.б» /5, 158/.
Ғалымның айтуынша, -ын, -ін, -н ... да ... зат ... ... ... ... тілінің грамматикасын зерттеуші, ғалым А.Н.Кононов –ын
жұрнағы туралы былай дейді:
«-н дауысты ... ... –ин, -ун ... ... ... ... зат есімнің атын, процесін, нәтижесін білдіретін
немесе өте сирек қолданылатын аффикс: ийғин «собрание», еғин ... ... ... ... ... /23, ... ... ЕРЕКШЕЛІКТЕР
Қазақ тіліндегі бір буынды зат есімдерді өзбек ... бір ... ... ... тек ... және морфологичлық
ерекшеліктерімен ғана шектеліп қоймай, ... ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі сөздердің
фонетикалық, морфологиялық айырмашылықтары мен ұқсастықтарын ... ... оның қай ... ... ... ... білу үшін ... айырмашылықтары мен ұқсастықтарын айырып алу қажет.
Қазақ тілінің семантикасын зерттеуші бірден-бір ғалым М.Оразов өзінің
«Қазақ тілінің семантикасы » атты ... ... ... сөз ... әлем ... мағыналарымен байланыстыра
қарайтын болсақ, онда мағынаның үш түрлі типі бар екеніне көз жеткізуге
болады. Біріншісі-дүниедегі ... ... де тән, ... болып келетін
мағыналар. Мысалы, конкретті зат атаулары, кейбір зат есімдер, сын ... Кей ... бұл ... де ... ... аз ... кең не тар
мағынада болуы ... ... ... ... сөйлеуші адамдардың өзара
түсінуіне осы мағына ... ... да, бір ... ... ... аударылатыны
да осы мағынада болады. Салыстырыңыз: қаз. адам, өзб. инсон, орыс. человек,
нем. der Mann т.б. ... ... осы ... ... бола ... бір топ ... сол ... сөйлеуші халықтардың әлеуметтік жағдайы,
ұлттық ерекшелігіне байланысты мағынаға ие ... Бұл түрі ... ... ғана ... ... ... ... да байқалатын, сол тілде
сөйлеуші адамдар ғана түсіне алатын ... ... ... Сол үшін де
ондай сөздерді басқа тілдерге аударғанда сөзбе-сөз беру ... тек ... ... жолы арқылы ғана беруге мүмкіндік туады.
Салыстырыңыз: қазақ тілінде арқан сөзі қолданылады. Орыс тілінде осы ... ... ... сөзі ... бірақ екі сөздің мағынасы ... ... ... мағынасын бере алмайды. Сондай-ақ ... ... жая, ... құрт ... ... ... тілдерінде ғана
сөйлейтін халықтарда қолданылатын тағам атаулары. Оны ... ... ... ... ғана ... Домбыра музыкалық аспап ретінде
қазақтарға тән болса, қомуз қырғыздарға тән, ... ... ... ... Бұл ... ... атаулары басқа түркі халықтарында
қолданылуы мүмкін, ... ... не ... ... ... кездесетін үшінші бір мағына сөздерді қолдануға байланысты туады
да, ол жеке ақын-жазушылардың, қоғам ... мен ... ... ... ... ... көпшілік ғалымдар жеке
мағына ретінде санамайды » /25, 4-5/.
Яғни, ғалым М.Оразов жалпы тілдердің ... ... үш ... қарастырған болса, онда түркі тілдеріндегі, яғни, қазақ және өзбек
тілдеріндегі бір ... зат ... ... екі топқа бөліп
қарауымызға әбден болады. Мысалы:
1) ... да, ... да ... бір ... зат ... ... фонетикалық айырмашылық болғанымен, мағынасы
бірдей бір буынды зат есімдер.
Дыбысталуы мен мағынасы бірдей бір буынды зат есімдер қатарына ... ... бола ... ... ... ... ... ... ... келтірілген бір буынды зат есімдер қазақ тілінде қалай
дыбысталып, ... ... ... ... тілінде солай дыбысталып, сондай
мағына береді.
Екінші топқа, яғни дыбысталуында фонетикалық ... ... ... бір ... зат ... қатарына мына сөздер мысал бола
алады:
қазақша ... ... ... ем, ... ... аел, ... умр, ... ... ... оий, она, ... ини, ... ... туп
Бұл көрсетілген мысладарда қазақша ... ... ... ... ... дәл сол ... ... басқа да сөздер
бар. Енді осылардың мағыналарына жеке-жеке тоқталайық.
Жалпы сөздердің семантикалық айырмашығынан, ... өте ... ... тіліндегі сөз бен өзбек тіліндегі сөздерде тек форнетикалық
сәйкестік қана болмаса, ... ... ... ал ... ... қазақ
тіліне тіптен фонетикалық сәйкестігі жоқ сөздер өзбек тіліндегі ... ... ... және ... ... ... қатар құра
алады. Қазақ және өзбек тілінің ортақ бір буынды зат ... ... ... ... ... қатар, жоғарыда айтылып өткендей,
фонетикалық та, ... та ... өте көп, яғни ... гөрі ... өте ... жоғарыда қазақ және өзбек тілдеріндегі бір ... ... ... үш ... ... ... ... түйетініміз,
айырмашылығынан гөрі ұқсастықтары көп болған соң, барлық түркі тілі және
қазақ, өзбек тілдері де тір ... ... ... ... келеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Түркі тілдерінің түбі бір. Олардың лексикасында, семантикасында,
морфологиясында, синтаксисінде ... гөрі ... өте ... ... ... қалыптасу заңдылықтары да ортақ. Осы себепті қазақ тілі
лексикасының даму жолдарын туыс тілдерден ... ... ... ... да кез келген тілді екінші бір тілмен салыстырғанда оның
фонетикасын да, ... да, ... да ... ... тіптен
болмайды. Жұмысты жазу барысында бұларды бөліп қарастыруға болмайтындығына
анық ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі бір
буынды сөздерге анықтама беріп, өз пікірлерін білдіргенін келтірдік. Олар
түбір сөздер үш, екі, тіпті бір ... ... ... Ал, ... ... ... зат ... түбір морфема болып есептеледі. Түбір морфема дейтін
себебіміз, түбір морфема- тілдің одан әрі ... ... ең ... ... морфема фонемалардан құралады.
Осы аталған заңдылық өзбек тіліндегі бір буынды сөздерге қатысты.
Ғалымдар, зерттеушілер өзбек ... бір ... ... де ... береді. Өзбек тілінен басқа, түркі тілдеріндегі басқа да тілдерде,
мысалы, ұйғыр, қарақалпақ тілдерінде, ... ... ... ... ... және ... тілдеріне ортақ бір буынды зат есімдерді
фонетикалық, морфологиялық және семантикалық жағынан салыстыру ... ... ... ... және ... тілдеріндегі бір буынды зат есімдерде
фонетикалық, морфологиялық, семантикалық ... ... ... өте көп. Демек, бұлардың ата тегі, түбі бір деген қорытындыға
келеміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... Алдашева А. Аударматану. –Алматы: Арда, 2006.-247.
2. Сағындықұлы Б. ... тілі ... ... ... ... ... 2005.-257.
3. Қайдаров А.Т. Структура односложных ... и ... в ... 1969.
4. Баскаков Н.А. Историко-типологическая фонология тюркских языков.-
Москва, 1988.
5. Ысқақов А. ... ... ... Морфология.-Алматы, 1974.
6. Баскаков Н.А. Историко-типологическая морфология тюркских ... ... ... В.Л. Исследование по алтайским языкам.-Москва, 1962.
8. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя).
Ленинград, 1981.
9. Мырзабеков С. ... ... ... ... ... Ш.А. ... ... карачаево-балкарского языка: (опыт
сравнительно-исторического изучения).-Черкесск, ... ... С.Е. ... о ... языке.-Нукус, 1966.
12. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Фонетика.т.1.-Москва, 1925.
13. Баскаков Н.А. Алтайский язык.-Москва, 1958.
14. ... Н.К. ... ... ... и конца тюркского
слова. ИСТЯГ, 1.-266.
15. Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков.-Москва,
1955.
16. ... С, ... Н. ... тіліміздің дыбыс жүйесі.-Алматы, 1985.
17. Абдуллаев Ф.А. Фонетика хорезмских говоров: Опыт ... ... и ... наречии узбекского языка.-Ташкент,
1967.
18. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков.-Ленинград, 1970.
19. Аралбаев Ж.А. Вокализм казхского языка ... по ... и ... ... ... І, ... Ғ. ... қазақ тілі, Лексика, фонетика.
Алматы, 1962
21. Қазақ грамматикасы.-Астана, 2002.
22. Қазақ тілінің грамматикасы.1-том. ... ... ... А.Н. ... современного узбекского литературного языка..-
Москва, Ленинград, 1960.
24. Аханов К. Тіл білімінің негіздері.-Алматы, 1978.
25. ... М. ... ... ... Рауан. 1991.
ІІ. Қосымша әдебиеттер тізімі
1. Дмитрев Н.К. Строй тюркских языков.-Москва, 1962.
2. Кажибеков Е.З. Глагольно-имменая корреляция ... ... ... языках.-Алма-Ата, 1986.
3. Кәрімов Х. Қазақ тілі ... ... ... ... // ... ... теориясы мен мәселелері.-Алматы, 1986.
4. Киекбаев Д.Г. Введение в урало-алтайское языкознание, 1972.
5. Поливанов Е.Д. Узбекская диалектология и узбекский ... ... ... ... Г.И. ... в алтайское языкознание.-Москва, 1957.
7. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы.-Алматы, 1981, 1988.
8. Фазылов Э. Староузбекский язык. Ч 1. ... 1966, ч 2. ... ... словарь. Москва, 1959.
2. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1-10 том. Алматы,
3. Ожегов С.И. Словарь русского языка. ... ... ... сөздік. Алматы, Дайк-пресс, 2005.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Аударма – аударматанудың өзегі72 бет
Аударматану және Қ.Нұрмаханов шығармашылығы95 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Қазақ әдебиетіндегі аударманың орны, маңызы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь