Тоқу өнері

Ши тоқу өнері
Жүн және одан жасалатын заттар.
Киіз басу және киізден жасалатын заттар
Өрмек
Кілем өнері
Ши тоқу өнері бұрын көшпелі және жартылай отырықшылықта тіршілік еткен Орта Азия халықтарына (қазақтар, қырғыздар, түрікмендер, жартылай отырықшы өзбектер, қарақалпақтар) көне заманнан белгілі. Күнделікті тұрмыс пен шаруашылық қажетіне тоқылған ши қазірге дейін кең түрде пайдаланылып келеді. Оны киіз үйдің құрамды бір бөлігі ретінде кереге сыртына тұтуға, сондай-ақ қазақтар мен қырғыздарда оларды үйдің ішіндегі аяқ-табақ, ошақ басын қоршап қою үшін де қолданады. Тоқылған шиді киіз үйдің есігіне ұстау үшін де пайдаланады. Оны әр түрлі шаруашылық мүддесіне, мәселен, киіз басу сияқты жұмыстарда да пайдаланады. Сондай-ақ киіз үйге төселген киіздің ылғал тартып бүлінбеуі, тез тозып қалмауы үшін төсеніш ретінде киіз астына төсейді.
Тоқылған шиді қазақтар сияқты қырғыздар да, жартылай көшпелі басқа да шығыс халықтары да пайдаланып келді. Мәселен, оны құрт жайып, тары сүзу үшін шыпта жасау сияқты күнделікті тұрмыс қажетіне де ерте заманнан-ақ пайдаланған.
Тығыз тоқылған шиді күннің суық кезінде киіз үйдің керегесіне тұтқанда үйдің жылы болуына әсері тисе, күннің жылы кезінде туырлығын жоғары түріп қойып, үй ішін салқындатуға жақсы.
Ши өңдеу, тоқу өнерімен қазақтар, қырғыздар, сондай-ақ Орта Азиядағы басқа да халықтарда кебіне әйелдер айналысқан. Жай ғана ақ шиден езіне керекті күнделікті тұрмыста пайдаланылатын затты әрбір әйел өздері тоқып алады.
Ерте кезде тұрғын үйдің негізгі түрі тек киіз үй болған уақытта ши дайындауға топтанып, әйелдермен бірге ер кісілер де баратын болған. Ерлер жағы ши өсімдігін түбімен қопарып оны түйеге, өгізге немесе атқа арту сияқты ауыр жұмыстарды атқарған. Шиді күзге қарай дайындаған.
Ши тоқу үшін ашасы бар екі ағашты белгілі қашықтықта тіке қадап, екі ашаға келденең ағаш қойып, арнайы жасалған қарапайым станок пайдаланылады. Оны үйдің ішіне, жабық қораға немесе бастырманың астына орнатады. Киіз үйдің ішінде станоктың екі жағындағы ашалы ағашы керегеге байланып (екеуінің арасы қандай нәрсеге арналып тоқылатын шидің еніне байланысты) төменгі жағы жай ғана жерге бекітіледі. Ашаның үстінен көлденең қойылған сырықтың биіктігі түрегеліп тұрып істеуге ыңғайлы болуы тиіс. Өйткені, қой жүнінен көбінесе қоңыр жүннен иіріп, тас немесе басқадай салмақты зат байланған және бір біріне қарама-қарсы орналасқан екі жіптің екеуін екі қолмен ұстап тұрып, кезекпе-кезек қарсы бағытта сырықтың үстінен асырып отырады. Ондай жіптің арасы 10-15 см болады да, саны жиырма-отыз шамасындай болуы мүмкін. Сөйтіп, көлденең сырықтың үстіне қойылған бір ши бастан-аяқ байланып болған соң екіншісі қойылады, осы тәртіп ши тоқылып біткенше қайталанып отырады. Алғаш тоқи бастағанда төрт шиді бірден салып қабаттап, ширатылған жүн жіппен айқастыра орап крест сияқты байластырады. Мұны шидің алақаны дейді.
        
        Ши тоқу өнері
Ши тоқу өнері бұрын көшпелі және жартылай отырықшылықта тіршілік ... Азия ... ... ... ... жартылай отырықшы
өзбектер, қарақалпақтар) көне заманнан белгілі. Күнделікті тұрмыс пен
шаруашылық қажетіне ... ши ... ... кең түрде пайдаланылып
келеді. Оны киіз үйдің құрамды бір бөлігі ретінде кереге ... ... ... мен ... ... ... ... аяқ-табақ, ошақ
басын қоршап қою үшін де ... ... шиді киіз ... ... ... де ... Оны әр түрлі шаруашылық мүддесіне, мәселен, киіз басу
сияқты жұмыстарда да пайдаланады. ... киіз үйге ... ... тартып бүлінбеуі, тез тозып қалмауы үшін төсеніш ретінде киіз астына
төсейді.
Тоқылған шиді қазақтар сияқты ... да, ... ... ... ... ... да ... келді. Мәселен, оны құрт жайып, тары сүзу
үшін шыпта жасау сияқты күнделікті ... ... де ерте ... ... шиді ... суық ... киіз ... керегесіне тұтқанда
үйдің жылы болуына әсері тисе, күннің жылы кезінде туырлығын жоғары түріп
қойып, үй ішін салқындатуға ... ... тоқу ... қазақтар, қырғыздар, сондай-ақ Орта Азиядағы
басқа да халықтарда кебіне ... ... Жай ғана ақ ... езіне
керекті күнделікті тұрмыста пайдаланылатын затты әрбір әйел өздері ... ... ... ... ... түрі тек киіз үй болған уақытта ши
дайындауға топтанып, ... ... ер ... де ... болған. Ерлер
жағы ши өсімдігін түбімен қопарып оны ... ... ... атқа ... ауыр ... атқарған. Шиді күзге қарай дайындаған.
Ши тоқу үшін ашасы бар екі ... ... ... тіке қадап, екі
ашаға келденең ағаш қойып, арнайы жасалған қарапайым станок пайдаланылады.
Оны ... ... ... ... ... бастырманың астына орнатады. Киіз
үйдің ішінде станоктың екі жағындағы ... ... ... ... ... ... ... арналып тоқылатын шидің еніне байланысты)
төменгі жағы жай ғана жерге бекітіледі. Ашаның ... ... ... ... ... тұрып істеуге ыңғайлы болуы тиіс. Өйткені, қой
жүнінен көбінесе қоңыр жүннен иіріп, тас ... ... ... ... және бір ... қарама-қарсы орналасқан екі жіптің екеуін екі
қолмен ұстап тұрып, кезекпе-кезек қарсы бағытта ... ... ... ... ... арасы 10-15 см болады да, саны жиырма-отыз шамасындай
болуы мүмкін. Сөйтіп, көлденең ... ... ... бір ши ... ... соң ... қойылады, осы тәртіп ши тоқылып біткенше
қайталанып отырады. Алғаш тоқи бастағанда төрт шиді ... ... ... жүн ... айқастыра орап крест сияқты байластырады. Мұны шидің
алақаны дейді. ... тек төрт ... ғана ... ... шарт ... оны үш
шиден де крест салып байластыруға болады. Мұны ши тоқушылар «шыбын қанат»
деп ... ... ... ... ... ... ... бастамасы мен соңғы
аяқталу кезеңінде шамамен алғанда 20-40 см болуы ... Бұл ... екі ... ... тез тозып қалмауына себі тиеді. Ши тоқушылар тоқылған шидің
бұл бөлігін қарақұс деп ... Шиді ... үшін ... ... бауды
шибау деп атайды.
Қазақ халқының қолөнер саласында ши өңдеу, оған жүн орап, өрнектеп
безөндіру, түр ... тоқу ісі де ... бойы ... ... ... қалып
келе жатқан ұлттық өнері болып табылады. Ши бұйымының жалпы ... ... ақ ши, ... ши, шым ши деп үш ... ... болады.
Мұндай ши түрлері ңазақ арасында әрқайсысы өз орнымен әр ... ... ... ... ... аң шиді ... ... т. б. жаю үшін, сондай-ақ сүзгіш шыпта жасау, үйдің ... ... ... болу үшін қолданатын болса, ұзына бойы түсті
жүнмен немесе жібекпен оралған шым ши киіз ... ... ... бірі болып
есептеледі. Ал ен бойы тұтас оралмай әр жерінен аралатып оралатын ... ши ... ... ши деп атайды.
Демек, киіз үйдің керегесін орай тұтуға көбінесе жоғарыдағы айтылған
шидің ... екі ... шым ши мен ... ши пайдаланылады. Шым шиді ... ши» деп те ... (бұл ерте ... жез ... кезден қалған атау
болса керек).
Жүн және одан жасалатын заттар.
Төрт түлік малдың жүні қазақ халқының өмір тіршілігінде ... ... және оны ... ел ... мыңдаған жылдар бұрын білген, Жүннен
бау-шу, арқан-жіп, киім-кешек, ... ... ... әр ... мен қап, ... сияқты ең қажетті мүліктер жасалған.
Қазақ халқының шаруашылығында мал жүнінің ең ... және ... ең көп ... түйе және қой ... ешкі ... оның ... ... жылқының жал-құйрығы, түйенің жүні, шудасы. Жүк артық, күш
кәлік ретіңде пайдаланылған түйенің жүні ... ... ... ... Оны
"жабағы" дейді. Әлгі жабағының астынан "боздақ" деп аталатын ... ... де, ... ... ... Түйе жабағысынан әр түрлі жеңіл ... күпі ... ... ... ... ... де ... әр түрлі жіптер
иіреді.
Түйе жүнінен неше түрлі ермек ... ... ... қап, ... ... ... сияқтыларды тоқиды. Сол сияқты түйе жүні айыл-құйысқан,
емілдірік, ноқта жасауға және көген, бау-шу есуге ете ... Түйе ... ... ... ... ете жақсы, жеңіл, әрі жылы болады, қылшық
шықпайды.
"Шуда" деп түйенің мойнындағы, тізесіңдегі, екі ... ... ... ... ... ... ... жіп иіріледі. Бұрық
қазақтың тон-шалбары, сабасы мен торсығы, кен ыдыстары осы шуда ... Түйе ... ... ... ... да қосылып есіледі. Шуда
жіп "шертер", ... деп ... ... ... шек есебінде де
тағылған.
Қойдың жүнін "жабағы", "күзем жүні", "қозы жүні", "елі жүн" және "шет-
пұшпақ" деп бес ... ... ... ... ... ... шидем шапан, күпі
күседі, ішпек, терлік жасайды, тыстап күпсек (бестек), кепшік, жеңіл байпақ
тігеді. Қойдың жабағы жүнін түтіп, одан ... ... ... ... ... ... қайнатады. Бұл жүнді шайырынан арылтып тазарту үшін де
істеледі. Жабағы жүнді киімнің, керпенің арасына салады, неше ... ... ... ... тоқу ... ... ... жабағы жүннен шүйке
жасалып, бау-шу есіледі, ермек жіптері, неше түрлі жиектер ширатылады.
Ал күзем жүнінен, қозы ... киіз ... ... ... киіз ... пима ... киім-кешектер жасалады. Күзем жүні мен қозы
жүні иіруге келмейді, ол ... ... ... ... да ... терісінен жүлынып немесе жидітіп алынған жұлма жүнді, қойдың
бауырында, пұшпақтарыңда байланып жүретін білтеленген жүндерді "елі ... ... ... ... ... ... ... басынан жи-налған, бау-
шу ескеннен қалған үзік жүңдерді "шет-пұшпақ жүн" деп атайды. Мұндай жүндер
көбінесе арқан-жіп есуге жұмсалады.
Ешкі жүнін ... ... деп ... ... Түбіт иіруге, шарф, шұлық,
қолғап, шәлі сияқты жеңіл әрі жылы киімдерді тоқуға ... Оны ... ... ... ... ... ... алып, түтіп қылшығынан беледі.
Ешкінің қылшығы арқан-жіп ... ... ... талғамында ешкі түбіті
түйе жүншен де қымбат, жібекпен теңдес саналған.
Жылқының жал-құйрығын "қыл" деп ... ... ... арқан-жіп
есуге, сүзгі тоқуға, түзақ есуге жұмсалады. Жылқы, қылын терімен қаптап
кепшік, жастық, бестек жасауға, ... ... ... ... ... ... басқа қоянның жүнін, құстың мамығын да іске жаратқан. ... жылы ... ... ... бекебай тоқыған. Құстың мамығынан құс
жастық, құс төсек жасаған, ... ... ... ... желімдеген, ондай оқты теменде тұрып жоғарыдағы нысананы дәлдеп
атуға қолайлы және ... ... ... дәл ... деп ... маңдайына, найзаның үшына, салт атты адамның иығына ... ... ... "өте ... ... ... білдірген. Осыдан келіп хан ... ... ... ... ... ... сыртына бір тал қауырсын
бекітілетін, оны ... ... деп ... ... жүні қазақтың ескі салты
бойынша әсемдіктің белгісі деп саналған. Сонымен бірге үкіні қасиетті ... ... ... ерте ... ... ... хан ... атақты батыр,
ақын, салдар үкі тағып жүрген. Ұзатылар ... ... ... күйеуге,
алғаш отау болғанда шымылдыққа үкі қадау ... бір ... ... ... ... ... ... бір үкі бір аттың құнымен бағаланған.
Үкіні ұлпа және қара қасқа үкі деп екі түрге ажыратады. Үкінің ... - ... ал ... ... - қара қасқа үкі ... Қара ... ... ... ... Сәукеле, тақия, берік сияқты қыз-келіншектер
дүниесіне кебінесе ұлпа (балақ жүн) үкісі қадалған. Ақ ... ... ... етіп бояп та пайдаланған. Мұндайда бояуға қазының майын қосқан. ... ... ... жүні мен ... тесінің жүнін алып, өзін жемге тойғызып
қоя беретін. Мұны "үкі ... деп ... Үкі ... ... олжа ... да ... басу және киізден жасалатын заттар
Бірнеше рет тоғытылып, ... ... ... ... ... ... киіз басылады. Киіз басылатын жүңді шаң-тозаңнан; шөп-
шөгірден тазартып, жүннің білтеленіп, ұйысқанын жазу үшін ... ... ... ісіне әйелдер мен бірге еркектер де катысады. Жүн ... ... ... ... ... болып саналады. Жүн сабау жұмысы қазақ ғұрпыңда ойын-
сауықпен көңілді өтетінді. Жүн сабалып ... соң ... ... деген ырым
бойынша жастар жиналып тамақ ішеді, ойын ... ... ... ... керекті заттар - сабау мен тулақ. Сабауды бүтақсыз
түзу талдан, қара ... ... ... ... июнь-июль
айларында дайындап, қабығын алып кептіреді. Ұзындығын 1 метр ... ... екі үшын ... ... Оның ... 2
сантиметрдей, бас аяғы бірдей. Сабау жүн ... ... ... әр
кісіде екі-екіден болады. Жүнді екі сабаумен қос қолдап сабайды. Сабайтын
жүннің астына тулақ ... ... деп ... ... сиырдың керіп кептірген шикі терісін
айтады. Жүн сабау алдында ... ... сүт ... шөптесінге тесеп
жібітеді. Олай істемесе, кеуіп түрған тулақ сабауға шыдамай сынып ... ... осы ... дайын жүннен басады. Ол үшін оралмаған ақ ши,
ыстық су, шелек, ... ... 4 ... шиді екі ... ... кектейді
немесе шидің шет бауырларын байластырып қояды да үстіне екі қабат жүннен
беттестіріле киіз теселеді. ... екі ... ... асты мен үсті ... өқі мен ... ... шидің үстіне (киіздің ішкі бетіне) ... жүн ... ... ... үлпілдек жүнді шиге салып, екі адам шыбықпен кепсіте
шабақтайды. (Шабақтау - шыбықтап жаймалау деген сөз). Мұны ... ... ... ... бет ... яғни ... ең жағына арналған неғұрлым
таза, әдемі жүнді сол қолымен уыстап алып, әлгі шабақталған жүннің үстіне
салып отырып, оң ... ... ... ... үзіп ... ... жүн
бірімен бірі жалғаса, бір тегіс болып теселе береді. Бұл істі бұрыннан бет
тартып машықталған, жүн ... ... деп ... бір адам ғана
орындайды. ... ... адам ... жүн ... ... да ... шықпайды. Ал әбден машықтанған адам киіздің я қалың, я жұқа екенін
бір қолымен-ақ сезіп ... Мұны ... "жүн ... ... көзі бар"
деп дәріптейді.
Егер басқалы отырған киіз сырмаққа арналса, онда оның астыңғы бетіне
бозғылт, қызыл түсті ... ... ... ең ... жүн тартылады.
сырмаққа арналған киіз жұқа басылады, егер ... ... ... ... келе ете ... ... ... мүмкін. Сөйтіп киіздің үстіңгі
беті тартылған соң, жүннің біркелкілігін байқау үшін тағы да бір-бір ... ... ... алақанмен басып кереді. Жұқа жеріне жүн қосады, қалың
жерін жаймалап жұқартады. Содан кейін ... ... ... суды ... ... ... ... сырт жағымен шашыратып шидің бір жақ
шетінен бастап себелеп ... ... ... ... су өз ... ... шабақталған жүн мен тартылған жүнді біріне-бірін қосып
жабыстырады. ... су ... ... ... ... де, оның ... тез ... жағдай жасайды.
Су себіле бастасымен қатар отырған 3-4 әйел ... ... ... ... ... тәріздөндіріп, жинап отырады. Шиді ширатып орап
жинаған ... ... ... су ... Осы ... ... ши ... жиналған соң, оны сыртынан ... ... ... да, ... ... бір ... немесе екі жерінен арқанды өткізіп
алып, екі басын тұйықтап бос салып қояды. Бұл шиыр-шықталып ... ... ... үшін ... сон ... әзір ... шидің өн бойын бойлай 10-12 адам қатар
жүріп келе жатыи шиге ораулы киізді аяқтарымен теуіп ... ... бір адам ... оны қой бастар дейді. Ол бүктеліп әзір жатқан
киізді алға қарай (өзіне қарай) домалата сүйрейді. Үнемі ... ... ... киіз ... ... ... Мұндағы бір шартты нәрсе - киіз
бойында тепкі тимеген жер қалмауы тиіс. Әйтпесе киіздің бір жері ... жері ... ... жүн ... ... қоюы ... ... жер кейін
тесік боп шығады.
Киізге ою салынған болса, яғни ... ... 1 ... тепкеннен кейін
шиді тарқатып, киіз бетіндегі өрнекті түзетіп алып, оны қайта орап, тағы да
тебеді. Жалпы киізді тебу ... 2 ... 3 ... ... ... Киіз
неғұрлым көп тебілсе, соғұрлым шымыр, тегіс, әдемі шығады да, ондай ... ... ... қопсып, түтеленбейді.
Қазақ ғұрпыңда киіз тебу бір ауылға түтел ортақ көпшіліктің ісі
саналған. Сондықтан киіз ... ... ... ... ... ... "қой ... қой басты"деп әзілдейді. Үй иесі, қой ... ... ... не ... ... алып ... киіз ... қонақ
етеді. Мұндай әзіл, еркелік үнемі ән, би, ойың-сауықтармен өтеді және ... ... боп ... ... ... ... кезде, шидің шандуларын шешіп,
шиыршықталған киізді жазып босатады. ... ... ... ... ... 3-4 рет шиыршықтап, бүктейді де, екі басын түйістіріп
шүжыққа үқсатып ... ... тағы да ... су ... ... ... тонмен жылылап жауып тастап булайды. Мұны булау немесе ... Бұл әдіс ... ... киіз ... ... дән сияқты біраз
ісінеді. Солай жабулы бетіңце бір, бір ... ... ... Бұл ... дем алып тамақтанады. Болашақ киіздің сапасы туралы әркім өз
байқағанын ортаға салады, киіз иесіне жақсы сөз, жылы ... ... ... ... ... киізді мөлшерлі уақыт өткен соң шешіп ... ... тағы да ... ... ... ... отырған киізшілер
, шидің үстіңде көлденең жатқан киізді өздеріне қарай жүла тартып алып,
тізесіне соғады, білегімен үрып ... Мұны ... ... киіз ... ... ... ... білектегенде үнемі бір жердегі жіптен
үстай бермей, ауыстырып отырып білектейді. Осы тәртіппен 3-4 рет ауыстырып
білектеп ... соң, оны ... ... алып, әрі-бері созғылайды да,
қарпуға қіріседі.
Білектеліп болған киізді ұзынынан екі қабаттап бүктеп, оның екі басын
бір-біріне түйістіре шуда ... ... ... шет-шетін жымқыра үзына
бойын да көктейді. Соңда киіз шүжық сияқты қалыпқа түседі. киіз басушылар
осы дөңгелек киізді ақ ... ... ... ... ... Қусырылған
киіздің әр жерінен қамти үстап, оңды-солды қарпиды. Яғни киізді алдымен
бірыңғай оңға қарай жүла серпіп, ... ... ... ... ... ... киіздің шетін қымтап үстап отырғандардың қолдары оңнан солға қарай
жылжи береді. Қарпылған киіздің шет-шеті жиналып тегістеледі де, екі ... ... ... бос ... ... ... ... тоқу ісінде қолданатын өте қарапайым ... мұны тоқу ... десе де ... ... ... кез ... ... керекті жабдықтары оңай табылатын ермектің екі түрі ... ... ... ... ... өрмек дейді. Ондай өрмекте кілем
сияқты тұтас, еңді заттар тоқылады, ... жай ... ... Жай ... алаша, қап, қоржын, белбеу, терме бау, басқұр сияқты ... ... ... ... қолөнерінде көбірек қолданылып жүрген
өрмектің осы екінші түріне - жай ... ... ... Жай ... тоқу үстінде пайдаланатын мынадай жабдықтары болады:
1) өрмек ерісінің қазықтары;
2) күзеу ... ... ... түзі ... ... жасалады;
3) адарғы - екі жақ шеті жүздеңдіре ... ... сәл ... ені ... ... ... ... немесе кергіш сабау, оны "сару ағаш", "беру жіп" деп ... ... - өзі ... да ... ... сырт ... ... 3-4
миллиметрге дейін, дүз жагын 6-7 миллиметр шамасында ғана жұқарта жонып,
ортасын ... ... ені 12-15 ... ... келген ағаш;
6) арқау шөлмегі (жүгіртпе) екі басының аз ғана ... бар ... түзу ... ... - 1-1,20 метр шамасындағы түзу таяқ (диаметрі 3 см);
8) ... ... мосы - ... біріктірген 3 ағаштан тұрады;
9) екі басын тұйықтап байлайтын бақылау жіп (бөлік жіп).
10) өрмек жіптер. ... ... ... жіптер істелетін
бұйымдарға, жасалатын ... ... ... ... ... болады
және ол түстар бөлек-бөлек домалақтанады. Тоқылғанда заттың үзын бойына
жұмса-латын бұл ... ... ... ... кейде екі қабат иіріледі. Шекпен
жіптерін жиек жіптер сияқты оңқай, солақай етіп иіре береді.
Осыңдай әзір ... ... ... екі ... ... ... - ... күзуіне ілінетін үстіңгі жіптер. Екіншісі - күзуге
ілінбейтін астыңғы жіптер. Өрмекшілер тіліңде ... ... ... ... ... ... деп атайды. Кейде үстіңгісін ... ... ... жіп" ... - бұл ерсі және ... ... ... көлденең түсіп отыратын
жіп. Арқау тоқылатын нәрсенің қалың және жұқалырына қарай, кейде ерсі және
қарсы жіптерінің ... ... ... одан жуан ... ... - бұл ... тек тоқылатын жіптерді ажыратып, әр қайсысын өз
орнына тізу үшін ... Күзу ... ... бір ... шамасыңда, ол
өте шанырақы және екі қабат етіліп түйе ... ... де, ... Күзу жіп ... ... ... (ұзындығын) өлшеп, оның неше метр немесе неше
құлаш болатынын анықтап алған соң, ... ... әлгі ... тең ... бөліп 4 қазық, кейді үш бүрышты өрім жасап, үш қазық қағады. Өрмек
құрылатын жер шегірсіз, бүтасыз тегіс жер ... және ... ... ... аяқ асты ... ... ... құрушы шеберлердің көз мөлшері, кеңіл
есебі күшті келеді. Мысалы, ермектің ерісі 20 метр ... онда ... ... қабырғасы 5 метрден келеді. Бұдан кейін сол 4 қабырғаның
бірінің орта шенінен бесінші қазық ... оған ... ... ... күзу ... бекітеді. Бесінші қазық пен арқалық қаданың арасы 20-
25 см қашық тұрады.
Өрмектің ерсі және ... ... екі адам ... да, ерістің 4 қазығын
айнала жүріп, соған тегеді. Мұны "ермек жүгіру" деп атайды. Егер ... ... ... ... онда әлгі 2 адам ... санай отырып ке-зекпе-
кезек тегеді немесе бірнеше адамдар беліп алып жүгіреді. Өрмек жіптері
жерге ... ... ... үшін және ... кезде жіп домалақтары
тез домалап, тез ... ... ... әр ... ернеуі тегіс
аяққа, табаққа салып алып жүгіреді.
Бесінші қазық пен арқалықтың қасында отырған адам өрмек құру ... ... ... ... Ол басы күзу ... ... күзу ... домалағын алады да, ерсі жіпті бір ... ... орай ... тағы бір рет ... қазықбау байлауымен өткермелейді. Ал қарсы
жіпті шалмай, тек арқалықтың сыртынан ... ... іле ... ... жүргізілген өрмек жібінің бірі күзуге шалынып, екіншісі күзуге
шалынбай бос ... ... Мұны ... ... дейді.
"Өрмек жүгіру" біткен соң қазықтарды суырып ... ... ... ... ... ... ... екі жақ басы тұйық болып шығады. Мұның бір
тұйығын өріске апарып, қазыққа кигізеді. ... ... ... бір ағаш
өткізеді де, оны тартып тұрып, жерге төсей бекітеді. Күзу ... ... ... ... ... іледі.
Дұрыс шалынған өрмек жіптері енді ... ... ... жіп ... шығады да, бос жіп күзудің астында қалады. Бұдан ... ... және . ... ... ... екі айқас
пайда ... ... ... яғни екі ... ... 10-15 см қуыс.
Кілем өнері
Үй жасауы - "кілем" дейді халық, кілем - жайсаң төсеніш, ілсең сән.
Осындай ел ... ... асыл ... ол әлі де сақтап келе жатқан бағалы
зат. Шығыс елінде оны тоқып, түтынбаған халық болған емес. Кілем ... қилы ... ... ... отырсаңыз тұнып тұрған халық өмірінің
шежіресін көргендей боласыз. Бір кезде өмір ... ... ... ... ағаш үйі, мал қорасы, ескі қорғаңдар, жүзім баулары - осының
бәрі ... ... ... ... ... қаншама шартты түрде
бейнеленгенімен ондағы өрнектерден өмір шыңдығын аңғару қиын емес.
Тоқылатын кілемдер ... ... ... ... кілемдері көрнектілігі жағынан ерекше көзге ... ... сол ... халықтарының қолөнершің негізгі түрі. Осыдан ... ... да, ... да, өрнегі де әр түрлі болып келеді.
Кілемдер мен кілемдік бүйымдарды ең ерте ... ... келе ... ... ... Соңдықтан кілём ернегінің республика ... ... ... ... ... ... ... сегіз-он
проценті бұрынғы Одақта жасалатын кілемдердің бәрінен де жібінің тығыздығы
жағынан (бір шаршы метр ... ... 400-ге ... тін болады) ерекше
көзге түседі. Кейбір арнайы тоқылған кілемдердің тығыздығы соншалық, оларда
бір миллионға ... жіп тіні ... Бұл елде ... "пеңди", "иомуд",
"ходжа", "бешир", "учаудар" деп аталатын ескіден келе жатқан кілем түрлері
бар. Медальондармен және геометриялық өрнектермен ... ... ... ... ... ең ... кілемдерін халық "салор гель", яғни ... деп ... жылы ... ... ... ... ортасы бейне бір
орман алаңындағы кызғалдақ гүддері сияқты жайнап түрған, көлемі 252 шаршы
метр кілемді Ашхабадтың ... ... ... ... ... алып
келді. Концерт қойылған кезде ғажайып кілем бүкіл сарай ішін қызыл-жасылды
гүлге бөлеп ... Осы ... ... бір ... ... ... қиын да қызықты өнер Қазақстан топырағында бұдан мың ... ... ... ... ой ... ... ... тоқылатын. Қазақстан облысында кездесетін кілем түрлері ... да көп. Кене ... ... де олар тап осы ... аттарымен
аталады. Мысалы, бүқар кілем, жол кілем, жолақ кілем, жібек кілем, масаты
кілем, мақта кілем, қалы кілем, қара ... ... ... ... ... ... ақ ... кілем, алаша кілем, андіжан кілемі, түркімен кілемі,
адай кілемі сияқты көптеген атаулардың өзі-ақ қазақ халқының кілем тоқумен
ертеден ... ... және ... әр ... әр ... ... ... жылдары кілем тоқу үлкен фабрикаларда өндірілетін, өндірістік
кәсіпке айналып отыр. Алматы кілем тоқу ... ... ... ... ... отырын, кілем, алаша, басқұр, құр, ... ... ... жаңа түрлерін кептеп шығарып жатыр. ... ... бен ... ... ең ... үй ... саналады. 1963
жылы жүргізілген есеп бойынша, Қазақстан көлеміңде кілемді қолөнер әдісімен
тоқитын 176 шебер жұмыс істеп жүрді. ... ... іс ... кең ... ... ... ... Стальной жолдастың 1960 жылы тоқып, Қазақ ССР
мемлекеттік музейіне сыйлаған "Еңбек қуанышы" деп аталатын кілемі ете ... ... ... ... ... ... ... "аспалы өрмек" немесе "кілем ермегі" деп атайды. Соған
қарай кілемнің бой жіптері де жоғарыдан төмен ... ... 3, ... 4 ... ... Оның арқауы түйе жүні аралас (кейде шуда аралас) ... әрі ... әрі ... ... ... Бой ... қатарлас
тұратын түк және өрнек жасаушы жіптер қойдың биязы ... ... ... ... кері ... иіріледі. Кейде бұл жіптер бой жіптердің үстіне
арнаулы күзеулерде бос тұрады. Оны ... ... ... ез ... қарай
суыртпақтап отырып арқау мен бой жіптерге іліп отырып түр ... ... ... 2-3 шебер қатар отырып тоқиды.
Шебер өз-өзінен тез суырылатын етіп домалақтаған өрнек жасаушы- түк
жіптерін санап, оның тұтас ... ... ... ... шығады да, кесермен
қиып, адарғы тарақпен арқауға бастырта қағады. Осылай бір ... ... ... ... қарай кесіп алған соң тағы да арқауға бастыра ... ... ... Бұл ... бойлардың ерсісі мен қарсысы ауысып
тоқылып отырады. Осы ... ені 2-3,5 м, ... 3,5-4м ... ... бір ... ішінде тоқып шығарады.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тоқу өнері. Ою-өрнек26 бет
Өрмек және ши тоқу өнері56 бет
«Нұрлы көктем» (Шым Ши)17 бет
Гобелен “Махамбет”18 бет
Гобелен “Махамбет” туралы26 бет
Мектептен сыныптан тыс сәндік қолданбалы өнер үйірмесін ұйымдастыру28 бет
Токыма материалдардың физикалык касиеті3 бет
Қазақ өнері9 бет
Қастеев, Әбілхан (1904-1973) 11 бет
Қолданбалы қолөнер туралы ұғым13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь