Сұлтан Бейбарыс және оның Қыпшақ тарихындағы рөлі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 СҰЛТАН БЕЙБАРЫСТЫҢ САЯСИ ПОРТРЕТІ

1.1 СҰЛТАН БЕЙБАРЫСТЫҢ ӨМІР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

1.2 СҰЛТАН БЕЙБАРЫСТЫҢ ҚҰРҒАН МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚҰРЛЫМЫ ... .15

2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ПЕН МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІ
АРАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ЭТНО.МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ

2.1 САРАЙ МЕН ҚАЙЫР АРАСЫНДАҒЫ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ
ЕЛШІЛІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18

2.2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ХАНДАРЫ МЕН МАМЛҮК СҰЛТАНДАРЫ
АРАСЫНДАҒЫ ҚҰДАЛЫҚ БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28

2.3 СҰЛТАН БАЙБАРЫС: ДІН ЖӘНЕ САУДА, ЭТНИКАЛЫҚ, МӘДЕНИ,
ӘДЕТ.ҒҰРЫПТЫҚ, САЛТ.ДӘСТҮРЛІК, ТІЛДІК ЖӘНЕ
АНТРОПОНИМДІК БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендігін алғаннан бері Қазақстанның геосаяси жағдайы күрт өзгерген кезде тарихымызды зерттеу саласында үлкен бетбұрыстар болды. Әсіресе, бүгінгі күні Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне он тоғыз жыл толып отырған уақытта қазақ халқының рухани өрлеуі мен тарихи санасының қалыптасуы заманында болашақ ұрпақа тәлім- тәрбие беретін өз тарихына деген сонымен қатарөзінің көршілес және алыс халықтармен және мемлекеттермен ғасырлар бойындағы болған қарым-қатынастары мен байланыстарына деген қызығушылығы айтарлықтай артып отыр. Яғни ертедегі қатынастар негізінде жаңа қарым- қатынастар орнатуға бүгінгі күнде біздің елімізде мүделі, сонымен қатар ата-бабаларымыздың мұрасын білу, біліпқана қоймай оны зерттеп, оған ие болу, қастерлеу бүгінгі ұрпақтың қасиетті парызы екендігі даусыз. Бауыржан Момышұлы айтпақшы, «Бұрынғы дәстүрді, бұрынғы жасаған ерлікті білмей, қадірлемей тұрып, жаңа ерліктерге шақыру бекершілік». Осы тұста өзге елге құлдықа сатылып, бірақ көп ұзамай сол елге сұлтан болған қыпшақ Бейбарыс тұлғасы сөзсіз болашақ ұрпақтың патриотық сезімін оятуда еліктеуге тұрарлық. Осы орйда, халықаралық аспектіге ие қыпшақ факторының белгілі ғылыми мағынаға бөленуі кездейсоқтық құбылыс емес. Өйткені, қыпшақтар ортағасырдың ең ірі этникалық топтарының бірі ретінде бірқатар түркі халықтарының, соның ішінде бірінші кезекте қазақ халқының қалыптасуында елеулі рөл атқарумен қоса, Еуразия мен Жерорта теңізі аймағындағы бірсыпыра шетел этностары мен мемелекеттерінің тарихында өздерінің өшпес іздерін қалдырды. Олардың ішінде, Мысыр мен Шам елін ерекше атауға болады.
Жоғарыда айтылғандардың тұрғысынан шығып Сұлтан Бейбарыс және оның қыпшақ тарихындағы рөлі тақырыбын таңдап алдық. Сұлтан Бейбарыс Қыпшақ пен Мысыр мемлекетінде де айтарлықтай рөл атқарған, сол себепті Сұлтан Бейбарыстың тұлғасына тоқтала отырып, оның қыпшақ тарихындағы рөлін айқындау үшін екі мемлекеттің өз-ара қарым-қатынастарын негізге алғанды жөн көрдім. Ал өз заманының ең ірі саяси құрылымдары болған бұл екі мемелекеттің іргелері көп жағдайларда қыпшақ этносы, оның дәстүрлері мен мәдениетіне негізделген.
Мәселенің тарихнамасында Сұлтан Бейбарыс және оның құрған мемелекетінің зерттелу тарихында қалыптасқан белгілі дәстүрлер бар. Сонымен қоса, жалпы оның өмір баянының жекелеген мәселелері мен екі мемлекеттің өзара байланыстары аспектісі едәуір аз зерттелген.Жалпы Сұлтан Бейбарыс пен бұл екі ірі мемелекеттің өзара байланыстары туралы хабарлайтын негізгі дерек көздері XIII-XVI ғғ. жататын ортағасыр араб тарихи шығармалары болып табылады.
1. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой
Орды. Извлечения из сочинений персидских и арабсих. – С. Пб, 1884. Т. І.; Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. Извлечения из сочинений персидских тюркских. – М., 1941. Т. ІІ.
2 Кумеков Б.Е. Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VIII-XIV вв. Научно-аналитический обзор. – Алма-Ата: Академия Наук Каз ССР, изд. «Наука», 1987; Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Дешт-и Кипчака // КазМУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 17-18 мамыр 1999 жыл. – Алматы, 1999 № 9.

3 История Казахстана в арабских источниках. «Дайк-Пресс», Алматы., 2005. .Т. І.
4Рашид-ад-дин. Сборник летописей. Академия Наук Каз ССР, изд. «Наука» – М. – Л., 1946. Т. ІІІ.

5 Прошлое Казахстана в писменных источниках Y в. до н. э. – XY в. н. э. (Извлечения из источников) / Составител: Б.Б. Ирмуханов. – Алматы: Өлке, 1997. – 370 с.
6 Семенова Л.А. Салах ад-дин и Мамлюки в Египте. изд. «Наука» – М, 1966. – 214 с.
7 Сақи Қ. Сұлтан Байбарыс. – Астана: Фолиант, 2000. – 26014 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы дипломатиялық елшіліктер // ҚазМҰУ хабаршысы. 2000. № 1. (16). 66-74 бб.
8 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы дипломатиялық елшіліктер //ҚазМҰУ хабаршысы. 2000. № 1. (16). 66-74 бб.
9 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы саяси некелер // Гуманитарлық ғылымдар Академиясының ғылыми журнал. 2000. № 1. (5). 50-57 бб.; Амин Аль-Хули. «Сыйлат бейна Ан-Нил уа Аль-Вулга» (Ніл мен Еділ арасындағы байланыстар). Қайыр, 1964, 15-бет.
10Батыршаұлы Б. Сұлтан Байбарыс // Отан журналы. 2000. № 1. 24-26 бб.
11 Батырша-ұлы Б. Мысыр мен Таяу шығыстағы мамлүк ислам архитектурасы туралы. – Отан, 2000. № 3. 44-47 б.
12 Батыршаұлы Б. Араб деректеріндегі мамлүктердің аттары (есімдері) олардың шығу тегінің дәлелі ретінде //ҚазМҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2000. № 3 (18). 22-28 ббеттер.
б.
13 Саудабаев А. Бейбарыс сұлтан. – Алматы, 2000.
14 Жүсіп Қ.Ө. Таңғажайып Бейбарыс. – Алматы, 2000. – 73 б.

15 Кутлер Б. История крестовых походов. Ростов н/Д. 1995.
16 Ирмияева Т.Ю. История мусульманского мира от Халифата до Блистательной Порты. - М, 1965.
17 Босворт К.Э. Мусульманские династии. изд. «Наука», - М., 1977.
18 Заборов М.А. Крестоносцы на Востоке. изд. «Наука», - М., 1980.
19 Батырбекова Ж.Т. Алтын Орда кезіндегі Дешті – Қыпшақта ислам дінінің таралуының тарихи маңызы (XIII-XIVғ.ғ.) // ҚазМҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2004. № 1. (32). 154-155 бб.
20 Нуртазина Н. Моңғолдар неге мұсылман болды? // Алаш. Тарихи-этнографиялық ғылыми журнал. 2009. № 2.(23). 54-65 бб.
21 Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Дешт-и Кипчака // КазМУ хабаршысы. Шығыстану сериясы. Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары, 17-18 мамыр 1999 жыл. – Алматы: «Қазақ университеті». 1999 № 9.
22 Кәрібаев Б. XV-XVI ғ.ғ. Дешті Қыпшақта тайпалары. // Алаш. Тарихи-этнографиялық ғылыми журнал. 2005. № 2. (2). 30-39 бб.
23 Ахимжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. Изд. Исправленное. – Алматы: Ғылым. 1995. – 296 с.
24 Омарбеков Т., Ғабжалилов Х. Ежелгі түркі, қазақ руларының таңбалары туралы. // Алаш. Тарихи-этнографиялық ғылыми журнал. 2005. № 1. (1). 32-47 бб.
25 Кәдірқұлова Г.К. Қазахстан тарихы. Алматы: ҚА Зақпарат. 2005 – 320 б.

26Қазахстан тарихы. – Алматы: «Атамұра». 1996 – 544 б. 4 томдықтың 1-ші томы.
27 Көркемсурет Қазахстан тарихы. – Алматы, 2006 – 312 б. 4 томдықтың 2-ші томы.
28 Қазахстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна». 2006 – 768 б.
29 Ұлттық энциклопедия. - Алматы. 5-6 том.
30 Ұлттық энциклопедия. - Алматы. 3-4 том.
31 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. Алма-Ата, 1986. 82 б.
32 Бейбарыс сұлтан // Жас алаш. 2000. № 112. 3 б.
33 Мәдени пантүркизм жөнінде зерттеу // Жас Түркістан журналы, 1999. № 2-3. 28-бет.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ДҮНИЕ ЖҮЗІ ТАРИХЫ ... ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ТАРИХЫНДАҒЫ РӨЛІ
Кафедра ... ... ... ... ... » 2010 ... ... ... » 2010 ... ... ... 3
1 СҰЛТАН БЕЙБАРЫСТЫҢ САЯСИ ПОРТРЕТІ
1.1 ... ... ... ... ... МЕМЛЕКЕТІНІҢ ҚҰРЛЫМЫ.....15
2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ПЕН МЫСЫР МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІ
АРАСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ЭТНО-МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ
2.1 САРАЙ МЕН ҚАЙЫР АРАСЫНДАҒЫ ДИПЛОМАТИЯЛЫҚ
ЕЛШІЛІКТЕР..................................................................
....................18
2.2 ДЕШТІ ҚЫПШАҚ ... МЕН ... ... ... ... ... ДІН ЖӘНЕ ... ... МӘДЕНИ,
ӘДЕТ-ҒҰРЫПТЫҚ, САЛТ-ДӘСТҮРЛІК, ТІЛДІК ЖӘНЕ
АНТРОПОНИМДІК
БАЙЛАНЫСТАР.....................................................35
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................48
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... бері ... ... күрт өзгерген кезде тарихымызды зерттеу саласында ... ... ... ... күні ... ... он ... жыл толып отырған уақытта қазақ ... ... мен ... ... қалыптасуы заманында болашақ ұрпақа тәлім-
тәрбие беретін өз тарихына деген сонымен ... ... және ... және мемлекеттермен ғасырлар бойындағы болған қарым-қатынастары
мен байланыстарына ... ... ... артып отыр. Яғни ертедегі
қатынастар негізінде жаңа қарым- қатынастар орнатуға бүгінгі ... ... ... ... қатар ата-бабаларымыздың мұрасын білу, біліпқана
қоймай оны зерттеп, оған ие ... ... ... ... ... ... ... Бауыржан Момышұлы айтпақшы, ... ... ... ерлікті білмей, қадірлемей тұрып, жаңа ерліктерге ... Осы ... өзге елге ... ... ... көп ұзамай сол елге
сұлтан болған қыпшақ Бейбарыс тұлғасы ... ... ... ... оятуда еліктеуге тұрарлық. Осы орйда, ... ... ... ... белгілі ғылыми мағынаға бөленуі кездейсоқтық құбылыс
емес. Өйткені, қыпшақтар ортағасырдың ең ірі ... ... ... бірқатар түркі халықтарының, соның ішінде бірінші кезекте қазақ
халқының қалыптасуында елеулі рөл атқарумен ... ... мен ... ... ... шетел этностары мен мемелекеттерінің тарихында
өздерінің өшпес іздерін қалдырды. Олардың ішінде, ... мен Шам елін ... ... ... ... ... ... Бейбарыс және оның
қыпшақ тарихындағы рөлі тақырыбын таңдап алдық. Сұлтан Бейбарыс Қыпшақ пен
Мысыр ... де ... рөл ... сол ... ... ... тоқтала отырып, оның қыпшақ тарихындағы рөлін
айқындау үшін екі ... ... ... негізге алғанды жөн
көрдім. Ал өз заманының ең ірі ... ... ... бұл ... ... көп ... қыпшақ этносы, оның дәстүрлері мен
мәдениетіне негізделген.
Мәселенің тарихнамасында Сұлтан ... және оның ... ... ... ... ... дәстүрлер бар. Сонымен
қоса, жалпы оның өмір баянының жекелеген ... мен екі ... ... ... ... аз ... ... Бейбарыс пен
бұл екі ірі мемелекеттің өзара байланыстары туралы хабарлайтын негізгі
дерек көздері XIII-XVI ғғ. ... ... араб ... ... болып
табылады.
XVII ғ. аяғы – XVIII ғ. басында Қазақ халқының Ресейдің ... ... ... ... ... және ... ... басынан
кешірді. Қазақ даласында хандық жүйені жою арқылы ... ... ... XX ғ. ... ... ... кеңес үкіметі
жылдары төл тарихын зерттеу мүмкіндігінен айрып, тілі, салты мен ... ұмыт ... ... ... ... көздеген Мәскеу қазақ
зиялылары мен әлауқаттыларын репрессиялар мен ... ... ... ... қызыққан большевиктік саясат бүкіл қазақ халқын геноцидке
ұшыратуы оның тарихындағы теңдесі жоқ ... ... ... ... тарихқа жазылды. Осы жылдары халқымыздың жартысына жуығы қырылып,
қалғаны жаппай орыстандыру саясатын ... ... ... ... соқтырса, екінші жағынан тарихымызды бұрмалау арқылы ұлттық сананың
орнына «интернационализм», «халықтар достығын» ... ... ... ... ... бүгінгі таңда едәуір сезілуде. Осыншама
қасіретті көрген халық үшін тәуелсіздіктің орны мен мазмұны ... ... пен ... ... ... шынайылық тұрғысынан зерттеу
ісінде төл зерттеушілерімізге жол бермеумен қоса, өзінің отарлық саясатына
сәйкес оны ... ... және сол ... күйінде ғылыми айналымға
енгізуі бүгінгі таңдағы халқымыздың басына ... ең ... ... бірі ... ... ислам тарихында орны ерекше, мәртебесі биік болған мамлүк
кезеңінен мұра болып қалған өте бай ... ... ... ... ... мен дәстүрі бір, тілі мен мәдени тамыры ортақ көшпелі халықтың
тарихын зерттеуде түркі, қыпшақ, моңғол және ... ... ... және ... ... мол ... деректер
сақталған.
Аталған мемелекеттің кіндігі қазіргі Қазақстан жерінде орналасып,
тарихи дамуы жағынан қазақ ... ... ... және ... мұрагері
болып табылуы себепті, Дешті Қыпшақ мемелекетінің тарихын зерттеу ісі төл
ғылымымыз үшін ең өзекті тақырыптардың бірі болып ... ... ... ... ... ... ... бүгіні мен болашағын оның ішкі саяси бағытымен қоса,
әлемдік қауымдастықтың басқа ... ... ... ... ... ... белгілейді. Тарихымызды зерттеу ісінің ғылыми, әлеуметтік
қоғамдық және ұлттық-танымдық қызметтерімен қоса, бүгінгі күнгі ... ... ... ... тарихи тамырлары мен
негіздерін ашып көрсетудегі маңызы өте зор. Осы диплом жұмысының тақырыбы
мен мазмұнын қамтитын ... ... және оның ... ... ... үшін ең алдымен Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... қарым-қатынастары мен байланыстарын ашу арқылы
алғашқысының ... ... ... ... ... мемлекетінің орта
ғасырлардағы араб ислам әлемімен саяси, ... және ... ... тамырлары бар екенін көрсетіп, ... ... орны мен ... ... мәртебелі араб және ислам
елдерімен қарым-қатынастарымызды жаңа деңгейде жаңғырту үшін маңызды негіз
бола ... ... ... ... саясатындағы Батыс және Шығыс
елдерімен дипломатия саласында ғасырларға ... ... ... ... мен бай ... көрсетуде маңызды фактор бола
алады.
Дипломдық жұмыстың зерттелу деңгейі. 1250-1517 ... ... мен Шам ... ... еткен, тарихта мамлүктер деген атпен белгілі
көшпелі түркі халқының өкілдерінің құрған Мысыр Мамлүк ... ... ... және ... ... ... мен ... салалардағы
байланыстары қазіргі заманғы көптеген араб және Батыс зерттеушілерінің
назарына ілініп, бұл ... ... ... ... ... Аталған
зерттеулерге сол кезеңнің замандасы және тарихи уақиғалардың куәсі болған
ортағасыр араб және ... ... ... ... араб ... ... ... дерек көздері болып табылады.
Бейбарыс құрған Мысыр Мамлүк ... араб ... ... ... ... оның сол ... араб ... әлемінің саяси және мәдени
орталығына айналуымен тікелей байланысты.
1258 жылы орталығы Бағдад қаласында орналасқан Араб ... ... ... құлады. Оны 1260 жылы мамлүк ... ... ... ... ... ... ... әулетінің халифатын
Қайыр қаласында қайта жандандырумен байланысты ... ... ... ... айналды.
Мамлүк династиясының билігі туралы жазылған алғашқы шығармаларының
бірі Мухи ад-Дин Ибн Абд аз-Захирдың (1293 ж. ... ... ... ... ... фи сират әл-Малик аз-Захир» атты шығармасы. Оның
бұл еңбегі ... ... ... ... ... ... ... жж. билік еткен) өмірбаянына арналған. Сұлтанның жеке хатшысы
қызметін атқарған, сұлтан сарайында жоғарғы ... иесі ... ... мен материалдар қолында болуының нәтижесінде Ибн Абд ... ... ... ... ... байланыстары туралы құнды деректерді
келтіреді [2, 25-26].
Байбарыс ад-Дауадар әл-Мансури (1325 ж. ... ... ... сарайына жақындардың бірі болған. Оның қаламынан ... ... фи ... ... атты шығармасында 622 жылдан бастап
1324 жылдар ... ... ... ... ... ... қыпшақтардың құрылымы мен олар туралы ... бар ... ... ... ... ... энциклопедиялары мектебінің
басында тұрған тұлға. Әдебиет саласындағы білімнің арқасында мамлүк сұлтаны
әл-Малик ан-Наср Мухаммад Ибн ... ... ... ... ... ... атқарады [1]. Ибн Хаджар өзінің «Ад-дурар әл-
камина» атты еңбегінде, сұлтан ан-Наср Мухаммад ан-Нууайриді біраз ... ... ... Тарабулус қаласындағы әскерді бақылаушы етіп
қояды, ал бұл өте маңызды әскери мансап, - деп көрсетеді. ... ... ... істерден алшақтап, өзінің баяғыдан армандаған ісіне –
шығармашылық ісіне кіріседі. Оның ... ... фи ... ... ... энциклопедиялық шығармасы негізінен гуманитарлық мағлұматтарды
қамтиды. Ол өзінің еңбегінде сол ... ... араб ... ... мен ... ... ... Бұл шығармадағы тарихи-
географиялық бөлігі компилятивті. Оның еңбегінде Қыпшақ елі туралы ... ... мен ... ... ... арасындағы өзара
қырқыстар мен қыпшақ руларының ... ... ... ... ... ... моңғол жаулаушылығынан кейінгі кезеңдегі қыпшақ ... ... ... мағлұматтар береді [2, 25 б.].
Ибн Фадл-Алла Ал-Омаридің (1301-1349) «Масалик әл-абсар фи мамлик ... атты ... ... ... мен ... ... ... көп
томды энциклопедиясымен бәсекеге түсе алады. Оның ... ... ... ... Орта Азия, Еділ бойы мен Кавказ өңірінде
тұратын халықтардың тұрмысы, түркілер елінің ... мен ... ... ... ... мен этникалық ерекшеліктері туралы мағлұматтар
бар [2, 26 б.].
Тақийа ад-Дин әл-Мақризи (1364-1441) Қайыр қаласында ... ... ... әл-Малик аз-Захир Барқуқтың, одан кейін оның ұлы әл-Малик ан-
Наср Фарадж Ибн Барқуқтың билігі кезінде бағы ашылып, ... ... ... ... Сұлтан сарайына жақын адамдардың бірі
болып беделді мамлүк ... ... ... ... ... жасына келген уақытынан бастап шығармашылықпен айналыса бастайды. Оның
«Ал-Мауази уа-л-итибар ... ... ... атты ... ... әрі ... деп айтса болады [2, 90 б.].
Абу әл-Мухасин Ибн Тағри-Берди (Тәңірі-Берді) (1409-1469) Қайыр
қаласында ... ... ... ... барқуқтың билігі кезеңінде
дүниеге келген. Өзінің сөзіне жүгінсек, әкесі сұлтан барқуқ ... ... ... [2, 115 б.]. ... үшін ... оны ... ... мансапқа бөленеді. Сұлтан Барқуқ қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы
әл-Малик ан-Наср Ибн барқуқтың билігі кезінде Шам ... ... ... Ол ... кейін Мысыр тарихына арналған үлкен тарихи еңбек
қалдырады. Оның «Ан-Нуджум аз-захира фи ... ... Мыср ... ... ... Мысыр тарихы туралы жазылған энциклопедиялық ... ... [2, 114-117 ... ... Ал – Асир ... яғни «ал–Камил фи-т- тарих» атты
еңбегінде моңғолдардың жаулаушылық жорықтарының зорлық – зомбылық арқылы
жүгізгендігін жазады, яғни жаулаудың ... мен ... ... [3, ... бб.]
Ибн Василдің «Муфарридж ал-куруб фи ахбар мулук Бани Айуб» атты
еңбегінде ... мен ... хан ... ... ... ... ... Бейбарыс пен Берке екеуінің бірігіп соғысқа шықандығын
айтады. [3, 83-85 бб.]
Ендігі ... ... ... ... ең ... ... қатысты
маңызы зор деп Рашид-ад-диннің «жылнамалар» жинағын атауға болады, ... III-ші ... ... ... ... Хулагу ханға арналып, онда
Берке ханмен болған араздықтың себебін атай ... ... ... оның ... ... жорықтарының себебін, ... ... ... [4, 22-61 ... бір парсы дерегі Джузджанидің «Насировый разряд» деген ... ... ... кей мәселелер айтылады, әсіресе қыпшақ
тарихын яғни териториясын ... ... ... ... ... деректері араб деректерімен салыстырғанда аз деп айтуға болады. [5,
286-287 бб.]
Ал енді ... ... ... ... Плано Карпинидің
«Моңғол тарихынан» үзіндісінде моңғол мемлекеті туралы, олардың ... ... ... ... ... ... берген. [5, 321-323 бб.]
Сонымен қатар «Марко Поло кітабынан» ... ... ... ... ... дүние жүзін аралауға атануын айта келе, оларды
Берке хан қандай құрметпен қабылдағандығын және ... ... ... ... ... ... ... [5, 333-340 бб.]
Келесі автор Гильом де Рубруктің «Путишествия в восточные страны» атты
еңбегін атауға болады, ол өзінің еңбегінде ... ... атай ... Бату ... ... ... [5, 330 б.]
Ал енді дипломдық ... ... ... Л.А Семенованың
«Салах ад-дин и Мамлюки в ... ... ... ... ... ... онда
ол XII-XV ғасырлар аралығындағы Мысыр елінің ... яғни қай ... қай ... ... ... атай ... Сұлтан Бейбарыс тұлғасына
тоқталып өткен.[6, 178-183 бб.].
Жалпы ... ... ... ... Қ. ... К. Саудабаев, Қ.Ө.
Жүсіптің еңбектерін атауға ... олар ... ... ... ... оны ... ... асқан саясаткер ретінде тұлғасын толығымен
ашуға тырысқан. [7, 54-64 бб., 13, 28-47 бб., 14, 3-44 ... елі мен ...... ... қарым – қатынастарды ... ... Б. ... ... өте ... болып табылады.
[8,9,10,11,12.]
Ал Сұлтан Бейбарыстың аса шебер саясаткер екенігінің дәлелі ретінде
оның жүргізген жорықтарынан ... ... бұл ... ... ... ... Мира от ... до Блистательной
Порты», Б. Кутлердің «История ... ... К.Э. ... ... М.П. Заборовтың « Крестаносцы на вастоке» деген
еңбектерден байқауымызға болады [15, 17-24 бб., 16, 38-45 бб., 17, ... 18, 43-56 ... ... ... әлеміндегі рөлін, яғни Алтын Орда кезіндегі
Дешті – Қыпшақта ислам ... ... ... ... ... Ж.Т
Батырбекова мен Н. Нұртазинаның зертеулерінде нақты дәлелдер келтірілген
[19,154-155 бб., 20, 54-65 ... ... ... ... ... баршылық деп айтуғада
болады, ... ... Б.Е. ... Б. ... С.М. ... атап ... ... [21, 22, 23.].
Жалпы зерттеу тақырыбына қатысты Т. Омарбеков пен Х. Ғабжалилов
зертеулерінен, сонымен ... Г.К. ... ... ... ... төрт томы, «Көркемсуретті Қазақстан тарихы», «Қазақстан
тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық», «Ұлттық ... ... ... народное прикладное искусство», « Бейбарыс сұлтан»
/Жас алаш ... ... ... атап ... ... [24, 25, ... 28, 29, 30, 31, 32, 33.].
Диплом жұмысының мақсаты мен ... Бұл ... ... мақсаты
Сұлтан Бейбарыс және оның қыпшақ тарихындағы рөлін анықтау.
Алға қойған мақсатты орындау үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
- Сұлтан ... және оның ... ... рөлі ... ... ... ... жүргізілген
зерттеулерге шолу жасау;
- Сұлтан Бейбарыс тұлғасын ашу мақсатында мемлекет басқару жүйесі
мен сыртқы саясатты жүргізу ерекшелігін айқындап ... ... ... және оның ... тарихындағы рөлін анықтау
мақсатында XIII ғ. ортасынан XV ғ. басына дейінгі ... ... пен ... мемлекеті арасындағы саяси, мәдени,
дипломатиялық, құдалық, этникалық байланыстарын қарастыру;
- Зерттеу барысында Дешті ... пен ... ... ... әскери-саяси және дипломатиялық жақындасудың негізгі
алғышарттары мен себептерін және оның нәтижелері мен ... ... ... пен мамлүктер арасындағы мәдени, әдет-ғұрыптық,
салт-дәстүрлік, ... ... және ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 СҰЛТАН БЕЙБАРЫСТЫҢ САЯСИ ПОРТРЕТІ
1. Сұлтан Бейбарыстың өмірі
Жамақұлы ... ...... әулеті Бахриден шыққан
мамлюктердің Египетті билеген төртінші сұлтаны. Оны ... ... ... деп те ... Оның ... тегі – ... ... қай
жердің қыпшағы дегенге келгенде әр түрлі деректер айтылып, бірі – ... ... ... ... ... еді ... ... зерттеулер бұл дүдәмалдықтың түйінін шешіп, Бейбарыстың қыпшақ
тайпасының Беріш руынан шыққан ... ... ... ... ... ... Араб ... «Мың бір түнмен» қатар қоятын халық ... ... оның ... ... ... әйек деп, ... ... есімдерін
атап көрсеткен. Бейбарыс өмір бойы қыпшақ тілінде сөйлеген, Алдыңғы
Азиядағы араб ... ... ... ... ... ... ... 800 дирхемге құлдыққа сатылғаннан кейін жаңа
қожайыны Айдакин Бундукдаридің атымен әл-Бундукдари ... ... ие ... ... ерекше қабілетін байқаған Айюби әулетінің сұлтаны Салих
Нажумиддин оны өзінің жеке гвардиясының бір бөліміне ... етіп ... ол енді жаңа ... ... ... ... ... есімді және
қабылдайды. Ол осында жүргенде крест жорығына қатысушыларға қарсы ... ... ... ... ... ... тоқталатын
болсам,келесі жайыттарды айта кеткенім жөн. Қасиетті жерлерді азат етуге
бағытталған крес жорықтарының ... ... ... ... ... ... күш - қуат көзі болып тұрған кезінде олардың Шамдағы
жоспарлары іске аспайды, әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... Льюйс өзінің кресшілер жорықтарының
басты идеясы – қасиетті жерлерді азат етуді жүзеге асыруды ... ие ... ... ... жасаудан бастайды. Франция королі Льюйс
Френсис Иерусалимді француздарға қайтармаққа өзіне өзі сөз береді. Ол ... ... ... ... ... ... ... флоты 1248 жылдың күзінде Марсилия теңіз портынан қасиетті жерлерді
бетке алып жүзіп шығады. Фрация королі Льюйс Кипр аралына ... сол ... Таяу ... ... ... келе ... ... байланыс орнап,
христиан дініне көзқарастарын білу, мұсылмандарға ... күш ... ... ... ... ... Алада, монғолдар кресшілердің
ұсыныстарын қабыл алмайды. Кейіннен король Льюйс татар елінің ... ... ... ... ... 1249 жылдың мамыр айының үстінде
60 мың жауынгері бар ... ... ... ... ... бет ... қасына туған екі бауыры еріп шығады.
Мысыр сұлтаны Наджмуддин Аюп кресшілер Нілдің атырауында ... ... ... ... ... ... ... қамалын күшейтіп,
өзі қаланың оңтүстігінде әскерімен орналасады.Француз дисантының ... ... үшін әмір ... ... ... өзен ... жағалауға
орналастырады.
1249 жылдың 4 маусымында француз әскерлері жағалауға түсіп ... ... ... Бени ... деген араб тайпасының адамдарынан
тұратын қаланың гарнизоны мен әмірдің әскерлері француз шабуылына ... ... ... ... ... ... ... Кресшілер Думият қаласын
оңай басып алады.
Әскерінің жігерсіздігіне назаланған сұлтан Думият гарнизонының елу ... асып ... әмір ... ... қаһарланғаны соншалық,баласы мен
дарға баражатқан бір әмір сұлтаннан өзін ... ... ... сұрағанда ол
әдейі алдымен баласын одан өзін дарға ... ... басы әмір ... соншалық оның әмірлері султанды өлтіруді ойлайды,алайда ... өзі күні ... ауру ... қол ... келмей оларды
тоқтатып тастайды. Шын мәнісінде, әмірдің шайқас ... ... ... – ол француз десанты жағалауға түсе бастағаннан бастап султанға
кептерлер арқылы үш рет ... ... ... ... – біреуіне жауп
келмейді. Сондықтан, патшалықтан ... бар әмір ауру ... ... ... ... шегінуге шешім қабылдаған еді.
Қалай болғанда да сұлтан әскерімен ... ... қала ... ... кемелерді көлденеңінен қойып бір – біріне ... ... ... ... мен ... джиһад жолында шайқасуға дайын ерліктер ағылып келе
бастайды. Екі жақ шешуші қимылға бармай ... ... ... ... ... ... 6 айға созылады. Ақырында, 1249 жылдың қараша айында
король Льюйс күткен ісі де әскерімен келіп жетеді де ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі ірі теңіз
порты Александрияны ... ... ... келесі бір бөлігі Каирге шабуыл
жасауды ұсынады. ... ... Конт де ... ... ... үшін басын
жаншу керек» дейді. Король інісінің ... ... ... француз әскері
Каирге бет алады.
Мысыр билеушісі Наджмуддин Аюп француз әскері Мансураға ... ... 1249 жылы ... ... қайтыс болды да, орнына Кайфа бекінісінде
тұратын жалғыз ұлы Тураншах ... ... ... ... ... Кифа ... ... Мысырға жеткенше сұлтанның қайтыс болғанын
елден жасырып ұстайды. Тураншах Мысырға келіп жеткенше сұлтанның ... ... ... жатыр деп үстіне ешкімді кіргізбей
келеді.Сонымен, жаңа ... Ұлы ... ... ... ибн ... Аюп
деген атпен таққа отырады.
Мұсылман сұлтанының қайтыс болғанын естіген француздар қалыптасқан ... үшін Ніл ... ... ... ... қамалына жедел
шабуылдайды. Кресшілердің кемелері әскер соңынан еріп отырады. 1249 жылдың
19 ... ... ... араб жолбасшыларының бастауымен ... ... ... ... ... ... шабуыл жасайды. Үрей билеген
мұсылман әскері қарсылық көрсете алмай қаша бастсайды. ... ... әмір ... қаза ... ... ... қиын жағдайда
Бейбарыс бастсған қыпшақтар қалаға кірген француздардың түгелге дерлік
жуығын, ... 1500 ... ... ... ... ... қолынан жұлып
алып, шешуші сәттерде найзағайдай жарқылдаған мақтанышпен жазады.
1250 жылдың 11 ақпаны күні ... ... ... әскері жаппай шабуылға
шығады. Екі жақтанда көптеген шығындар болады, нәтижесінде француз әскері
Думиятқа шегінеді. Осымен ... ... ... ... ... жылдың 27 ақпанында Мысырға қайтыс болған сұлтанның ұлы жаңа ... ... ... ... ... Ол әскери айла қолдану арқылы, ... ... ... ... ... королі бейбіт бітімге баруға
келісімін беріп, Думиятты ... оның ... ... ... ... мұсылман әскері түн жамылып шегінуге тырысқан жау ... қуып ... ... жүз кемемен келген кресшілер
жеңілістің ащы дәмін татады.
Сонымен, тарихта жетінші крест жорығы ... ... ... азат етуге
бағытталған християн әскери компаниясы ... ... ... ... Бір ... ... елдің
географиялық жағдайын білмеуі де француздардың аяғына тұсау болды.
Бүкіл дүние уысына түскендей болған Тураншах теңіз жағасына ... ... ... түскен тұтқындардың құн алынбайтындарын күніне 300-400-дей
адамдардың басын шауып ... аты ... ... ... ... ... ... көрсетіп, оларды
мемлекеттік мансаптардан ығыстыра бастайды. Қыпшақ мәмлүктер оның ... ... ... ... ... сол ... ... те ойы болды. Оның үстіне, қыпшақ мәмлүктерді көрші мемлекеттерге
жеңіс хабарымен ... ... бір ... ... ... ... ... ойлағанын уақытында біліп, оның өзін өлтіреді. 1250
жылы 2 мамырда ... ... ... ... әмір ... ... сұлтанды қылышпен шабады. «Жыланды жаралаған соң міндетті
түрде өлтіру керек»-деп оны ... Бұны ... ... ... ... ... ... келмейді. Бұдан біз қыпшақтардың билікті қаншалықты
билікті өз қолдарына алғандығын байқаймыз.
Сонымен жетпіс бір күн ... ... ... ... ... ... күн ... жатады, содан кейін қармаққа іліп алып, өзеннің арғы
жағына тартып сонда жерленеді. Осылайша сұлтан Каир ... ... ... таққа отыра алмай кетті. Тураншахтың қазасымен Мысырдағы
аюбидтер әулетінің билігі біржолата ... ... ... ... ... Бейбарыс және Балапандар мемлекеттік
істерге тікелей араласа бастайды. ... ... ... ... ... кейін, сұлтанның жесірі Шажадүрды отырғызуға, әмір Айбек ат-
Туркуменді сайлауға ... ... ... ... ... ... ... аяғына жеткізуге тырысады, сонымен қатар халықтың ... үшін ... ... ... әйел ... халық аса құрметпен
қарамайды. Дін ... мен ... әйел ... таққа отырғандығын
шариғатқа қарсы деп, қара халықты наразылыққа итермелейді. Қалыптасқан
жағдайды ... ... ... ... ... Салахуддин Аюбидің
немересі Юсеф Салахуддин әрдайым сепаристік ниеті бар Шамды қарсылықсыз
өзіне ... ... ... бағытында жылжиды.
Мәмлүк мемлекетіне заңды сипат бермек болып, Бағдат халифасын ... ... ... ... Билля ал-Аббасиге Мысыр тағына
отырған әйел-патша жөнінде хабар жеткенде Мысырға ашуға толы хат ... ащы ... елді ... ... ... ... егер ... керек адам
Мысырда жоқ болса өздерінен жіберуге дайын екндігін айтады. ... ... ... ... ... ... ұстап тұру мүмкін емес,
сөз ұстайтын еркек сайлау керек» деп ... ... ... шығуды
ұсынады.
Сонымен сексен күн сұлтандық құрған Шажадүр атабек Айбекпен некеге ... ... ... ... тақтан өз еркімен түсіп, мемлекеттік ... ... ... ... ... Айбек ал- Жанашкир ас-Салихи ат-Туркумани.
Сұлтандық титулы әл-Муиз-құдіреті патша.Ұлты түркі. ... және ... ... бин ... мәмлүкткерінің бірі. Сұлтан кезінде бас
бостандығын беріп, әмір дәрежесіне дейін көтерген. ... ие ... ... сай, ... етіп дастархан бейнесін алған.Айбек
әмірлердің ішінде жасы жағынан ... ... ... ... кң ... емес еді. ... ... әмірлер Айбекті сұлтандық тағына
отырғызды.
Жоғарыда айтылғандай аюбидтер билігінің уысынан шығып бара ... ... ... өтпелі кезеңді пайдаланғысы келген Шам билеушісі Салахуддин
Юсеф әскерімен Мысырға бет алды. Айбек сутанда ... ... келе ... ... іш ... ... ... алып соғысқа дайындалды. Екі
қосын арасындағы шайқас ал- Аббасия мен Ад-Дир ортасында орналасқан ... ... ... Шам әскерінің молдығынан кімнің жеңетіндігіне күмән жоқ
еді. Шам ... ... ... ... ... беті ... кезде ұыпшақтар ересен ерлік көрсетіп, осымен қаншасыншы ... ... ... Шам әскері қаша жөнеледі.Осы жеңістен соң
қыпшақтар ... өсе ... ... ... істе үш ... ... Бейбарыс пен Балапандарға арқа сүйеді.
Шындығында, әмірАқытай 1253 жылы Жоғары Мысырдағы арабтар ... ... ... келеді.Тарихта «арабтардың бүлігі» дген ... ... ... ... жеңілуімен аяқталып отырған.
Қыпшақтар Айбектің билігінің күшеюінде үлкен еңбек ... ... ... кресшілерді жеңуі, аюбидтер тұқымының, атап айтқанда,
Шам билеушісі Юсеф ... ... ... мойындауы, оның үстіне
Ақытайдың арабтарды тез ауыздықтауы қыпшақтардың айбатын асыра түсті.Оның
абырой-даңқы артқан ... ... оның ... ... ... ... ... шығып қамалға баратын болса, таққа отырған сұлтан секілді
айналасында қаптаған нөкерлері ілесіп жүретін болған. ... ... ... оны ... ... болды.
Мәмлүктердің айтқанымыздан шықпайды деп сұлтандыққа ... ... ... жер ... молынан алуға, оның айналасында астытын
әрекет жасай бастауы оны ... ... ... ... ... кезде Ақытай мен Бейбарыс бастаған қыпшақтар Айбекпен
билікке таласа алатын, оған бірден-бір қауіп ... ... ... 1254 жылы ... әмір ... бір жұмыстар бойынша ақылдасу үшін
қамалға шақырады.Ақытайды қазынаға барар ... әмір ... ... ... ... қақпасын жабуға бұрық береді, бірақ ... ... ... қыпшақтарымен қашып шығып кетеді. Олар ендігі кезекте
Шам ... ... ... ... ... ол ... ... билеушісімен жұлдызы қарсы Салахуддин Юсеф мәмлүктер оның қол ... екі ... ... ... келісімге сәйкес бұрынан қыпшақ
мәмлүктерінің ... ... ... атап ... Иерусалим және
жағалау елдерін сұрайды. Сұлтан Айбек сұратылған жерледі қайтарады, ... ... ... ... ... алмау жөнінде міндеттеме
алғызады. Соның салдарынан Бейбарыс бастаған қыпшақтар Дамаскіден Карак
бекінісіне елулеріне тура ... ... ... ... Бейбарыс
арасында болған қызық оқиғаны келтіреді. Бірде Бейбарыс пен патша екеуі
жаңғақ тазалп балға ... жеп ... оның көзі ... ... ... де ... қолыңдағы не?»-деп сұрайды. «Патшалықтың белгісі»-
дейді Бебарыс қарап отырмай. Патша түрі ... ... ... ... ... ... ... Карактан Дамаскіге қайтып кетуге мәжбүр
болады. Кейін Бейбарыс оған істегендерін алдынан келтіреді, алайда дәл ... үшін ... ... ... ... Шамдағы аюбидтердің Мысырдағы
мәмлүктерден билікті тартып алу әрекеттеріне толы ... ... ... ... ... жолмен шешуге тырысып, сұлтандыққа аюбидтердің тұқымы болып
саналатын он жасар Мұсаны тағайындады, бірақ Айбекке деген ... ... ... ... мен Шажадүр арсындағы қарым-қатынаста шиеленісе
түсті. Айбек сұлтан Моусил билеушісінің қызын ... ... ... түсті. Ақыры Шажарадүр күйеуін өлтіруге Мухсин, Наср деген
құлдары және Санжар ... ... ... олар сұлтанды моншада
өлтіреді. Қыпшақ мәмлүктердің басшысы Санжардың ... ... ... басып кіріп, қылмыскерлерді қатаң ... ... соң ... ... жас ... ... отырады. Осыдан соң Шажарадүрді
сұлтанның жесірі мен күңдері ханымды күні бойы ағаш аяқ киім – ... ... ... ... ... жеті жыл ... ... алпыс жасында
әйелі Шажарадүрдің қолынан қаза табады. Орнына бес жасар ұлы Алиді таққа
отырғызылады. Бұл 1257 жылы ... Осы ... ... ... бастаған
1000 мәмлүк Құтыз бастаған Мысырлық мәмлүктермен қан ... ... ... ... әмірлер Қалауын, Балапан және т.б. бірқатар
әмірлер тұтқынға түседі. Олар өз жағына тартпақшы болған ... ... ... ... олар ... ... қашып кетеді.
Алайда Бейбарыс бастаған қыпшақтар Мысырдағы Айбек мәмлүктерінің билігіне
қарсы әрекеттерін ... Олар ... ... ... ... жасауға
көндіреді. Әрине олар аюбидтер әулетіне жататын Омар әл-Аюбиді әкесі, ағасы
билеген, жалпы аюбидтердің иелігі болған Мысырдың ... ... ... 1258 жылдың көкек айында Құтызбен тағы да қылыш
түйістіреді. Бұл жолы да ... ... ... ... ... Омар ... бет алады да, қыпшақтар Ғазаға қарай жылжып Хулагу қосындарынан
қашқан күрд тайпаларына қарай ат басын бұрады.
Хулагу хан қосындарының ... ... ... соң ... ... ... ... айында Бағдатты алып, Халифаны клемге орап тепкілеп өлтіруі,
мұсылман әлеміне өте қатты әсер етті. Осындай ... ... ... ... 1259 ... ... айында бозбала сұлтан Алиді, оның інісі
Ханды және шешесін Думияттағы ... ... ... таққа өзі отырады.
Жеңімпаз патша Сейфуддин Құтыз бин Абдулла ат-Турки. Айбекұлы Әлидің
кезінде ... ...... ... ... ... ... әскерлері Шам
жерлеріне қол сұға бастағанда, сол ... ... ... Юсефтің
атынан Мысырға көмек сұраған елшілер келеді. Қамалдағы сұлтан сарайына
мемлекеттің ірі ... мен ... ... ... ... алқасы дін
жолында жауға қарсы ... ... ... ... ... ... егер ... үйінде қаржы қалмаса, халықтан жинауға пәтуа шығарады.
Алдымен Құтыз өзінен ... ... ... мен асыл ... ... ... әскер мінер аттар мен қару – жарақтар ... ... ... жинау салдарынан жорығына 600 мың алтын динар ... ... хан ... ... соң ... ... ... келесі кезекте
Шам елдері тұрғандығы айдан айқын еді. Хулагу хан Бағдатты алысымен Арық
ноянды Ирбилге жұмсайды. Шамда ... ... ... мұсылман әмірлері,
кресшілер мен армяндар болса ... ... ... көзқараста еді.
Қатер төнген Кайфа, Карак, Алеппо, Химс, Хама, ... ... ... ... ... ... ауыз бірлік жоқ еді, оның
үстіне оларда төніп келе жатқан қатерге бірігіп қарсы тұру ... ... ... ... ... ... бағынудан бас тартып, соғысуға
дайындалса, мұсылман әмірлерінің ішінде ең қуттысы Шам билеушісі Салахуддин
Юсеф баласын ... ... мол ... ... теңіз жағалауындағы христиан иеліктері ... ... келе ... күштің алғашқы жемтігі мұсылман мемлекеттері ... ... ... өзі ... ... дап қарағандарымен уақыт өте
келе олар монғолдармен ашық ... ... ... ... позиция
ұстанды. Моңғолдарға іші тарта қоймады. Алайда, аймақтағы ең ірі ... ... ... ... ... Боэмунд моңғолдармен одақтасып,
монғол әскерінің құрамында Алеппо мен Дамаскіні алуға ... ... ... Боэмунд моңғолдармен аса қатты ауыз жаласқан Киликия
армяндарының ... ... ... ... деп ... ... болса еш іркілместен моңғолдарды қуана қарсы ... ... ... ... ат салысады. Моңғолдарды Шамдағы аюбидтер
билігін жоюға итермелеп, жалпы алғанда, ... ... ... ... қолынан біржолата азат етуді мақсат тұтады.
1259 жылдың ішінде Хулагу Мияфаркин, Насибин, Хиран, Раһа, Бира және Харим
қалалдарын алып, ... ... ... ... ... алады да, Алеппо
қаласын келіп қоршайды. 1260 жылдың қаңтар айында қамалды шабуылмен алады.
Хулагудің ... мен ... адам ... ... ... Шам билеушісінің жігерін құм етіп, оған қарсы тұра алмайтынына
көзін жеткізеді. Ол енді ... ... ...... ... ... ... Құтыз да келісімге дайын екенін білдіреді. Бірақ ... ... бет алып бара ... ... ... қолына тұтқынға
түседі.
Хулагу қосындары 1260 жылдың ақпан ... ... ... ... ... ... ... қала тұрғындары еш қарсылық жасамайды.
1259 жылы әмір Бейбарыс бастаған қыпшақ әмірлері шам ... Шам ... ... ... келе ... ... ... қарсы жігерсіздік
көрсетті деп одан қол үзеді.
Осы кезде Бейбарысты және оның қасына ... ... ... маңына
орналасқан, моңғол екпінінен ығып келген күрд ...... ... Бадлан құшақ жая қарсы алады. Бейбарыс осы тайпаның әмірінің
қызына үйленеді. Бірақ, сұлтандық ... ... ... ... ... ... көрмейді.
Ортақ жауға қарсы арадағы жауластықты ұмытып, Құтыз бен ... ... ... және ... 1260 жылы ... келіп кіреді. Оны Құтыз
жылы қарсы алады.
«Ер болсаң бопсаға шыда» деген Құтыз Хулагуге қарсы шайқасқа ... ... ... ... 1260 жылдың тамыз айында Құтыз мәмлүк әскерімен
Мысырдан шығады. Құтыз әскері Шам ... ... ... 1254 жылы ... ... ... қол қойған христиан иеліктерінің ниетін білмек болып
Акка бағытын бетке алады. Мысвыр осы ... 1256 жылы ... ... ... ... ... өз ... арқылы өтуіне рұқсат
беріп, кейбір тарихшылар көрсеткендей, әскери көмек беруге де дайындықтарын
білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... көмек беруге шамасы да жоқ еді. Өйткені 1256 жылы Венеция мен ... бұрқ ете ... ... ... теңізі жағалауындағы христиан
иеліктерінде шарпып өткен еді.
Сұлтан Құтыздың әскері шамамен 40 ... ... Ал ... ... әскері
10 мыңға жуық еді. Кетбұқа ноян Хулагудан қосымша ... ... ... ... ... ... ... армяндарының патшасы Хетун және оның күйеу
баласы Антиохия билеушісі Боэмунд ... ... ... 3 ... ... жасақтары құрайды.
1260 жылдың 3 қыркүйегінде екі әскер ... ... ... ... ... да ... көп ... Нәтижесінде мәмлүктер жеңіске жетті. Кетбұқа
қаза тапты. Тарихта бұл соғыс Айн ... ... ... ... ... ... шайқасында Хулагу әскерінің жеңілуі христиан иеліктерінің алысқа
кететін жолдарын жүзеге асырмай тастады. Мәмлүктер мен ... ... ... ұстанған христиан иеліктері өздерінің болашақтарына кері
әсер ететін ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде әсер етті.
Әрине біз үшін ... ... бірі Айн ... ... ... ... жацған қыпшақтар өздерінің ата жұрты Алтын Орда мен тікелей ... ... жол ... ... ... ... пен ... арасында
қарым – қатынас шиеленісе түсті. ... ... ... ... аң ... шыққан Құтызды Бейбарыс басқа әмірлермен сөз
байласып өлтіреді. ... ... соң ... ... – саймандарын
асынып, нөкерлерімен сұлтан ордасына келіп әмірлермен кездеседі. Ол ... ... және ... ... ... ... әмірлер,
Ғаззада кездескен, әмір Балапан әр-Рашиди, әмір Джамалуддин Айдоғды, әмір
Сейфуддни Баһадур және бір топ ... ... ... ... ... «Уаллаһи,
егер Құтыз тірі болса немесе оның баласы ... ... ... ... ... сендермен соғысар едім. Бірақ, оның сағаты өтті. Кім оны
өлтірсе сол сөзсіз басын ... ... ... оның ... оны ... ... ... Сонда Бейбарыс тұрып өзі ... ... ... ... оған ант ... Содан кейін Бейбарыс атқа қонып Каир
қаласына жол тартады. Сөйтіп 1260 ... 23 ... күні ... ... ... ... ... Осыдан бастап өзінің тағын бекітуге және елдің
сыртқы саясатын ... ... ... ... Сұлтан Бейбарыстың құрған мемлекетінің құрылымы
Бейбарыс сұлтандығы
Сонымен Бейбарыс султан тағына отырып салтанат құрады. Химс, Хама,
Сихиун, Моусил, ... және ... ... иеліктеріндегі қалалар мен
қамалдардың әмірлеріне Бейбарыстың сұлтандық тағына отырғандығы жөнінде
хабар жолданады.
Бейбарыс сұлтандық ... ... ... бұрынғы сұлтан жиһад жолында әр
адам басынан бір динардан салған салықты жояды. Сұлтандық ... ... ... ... ... алды. Бас бостандықтарынан айырылып,
абақтыларда жатқандарға кешірім жариялап, біраз мәмлүктерге де азаттық
береді. Әмірлерге мол ... ... ... ... жатқан Айбек
сұлтанның балалары сұлтан Али, оның інісі Қақан мен олардың шешелеріне
бостандық ... ... ... ... ... ашады.
Өзінің үзеңгелес достарына мол сый-сияпат көрсетеді. ... ... ... ... Біз сол ... Бейбарыстың таққа
отыруына септігін тигізген адамдардың аты ... ... ... ... ... – атабек, әмір Лашын ад- Дарфил –бас дауадар,әмір Балапан
ар-Рашиди-екінші дауадар, әмір Баһауддин Яқуб ... бас ... ... ... әмір ... ... ... сонымен қатар әмір Бадруддин Байсары ... әмір ... әмір ... әмір Унус ... ... ... Әмір ... Айашы мен әмір Сейфуддин Бекшора сұлтанның бірінші
және екінші хаджибтері- камергерлері, әмір Ақұш ... ... ... ... ... ... ... әмір Білікті өзінің наибы етіп
тағайындайды. Бейбарыстың оған сенгені соншалық Білік сұлтанмен ... өз ... ... ... ... ... Жер ... тарату,
мансаптарға тағайындау және басқада мемлекеттік істерде оның қолына ... ... ... ... ... араб ... тайпалары мен аюбидтер
тұқымдарымен Мысыр мен Шамдағы билікке ... ... ... ... Кетбұқа ноянның қосын қиратып өздерінің әскери басымдылықтарын айқын
көрсетті. Алайда, сыртқы қатерлі факторлардың шешім пайдасына ... ... ... ... ... ... кезеңде бірнеше ішкі толқуларды
бастан кешірді. 1260 жылдың күзінде ... ... ... ... мен ... екі ... бұрқ ете түсті. Қараша айында Дамаск билеушісі
сұлтан Құтыздың наибы әмір Илмудддин Санжар әл-Халабидың Бейбарысқа қарсы
шығуы ... ... ... мен ... ... деп бағаласа болды.
Алайды, аталған әмір жаңа сұлтанды мойындамақ тұрмақ өзін ... ... өз ... ақша ... біржолата бөлініп жеке өз
алдына сұлтандық құрмақ болды. Дамаск қаласының ішіндегі ... ... ... ... жұмысына қара халық, әйелдерге дейін қатысқанын
жазады. Өзінің сепаратистік пиғылына тартпақ ... ... ... атап ... ... ... Химс және т.б.
әмірлеріне өз билігін мойындауға шақырып хат жолдайды. Алайда, Бейбарыстың
сескенген әмірлер бұл ... ... ... бас ... Олардың ішінен
әмір Лашын ғана хатында «Кім Мысырды иеленсе ... ... ... ... қан ... бармау үшін бүлікшіл әмірмен ... ... ... ... ... ... өз жағына тарту үшін ақша
күшінде пайдаланып ... ... ... ... ... ... ... әмір Айтегін басқарған әскерді Дамаскіге ... ... ... айырылған бүлікшіл әмір бір айдан ... ... ... жеткізіледі де қамал ішіндегі ... ... Әмір ... ... Бейбарыстың Шамдағы наибы болып сайланады.
Алайда, Бейбарыс бұл жолы ... тән ... ... бостандық
береді. Кеше өзіне қарсы шыққан әмір Санжарға Шамдағы ірі ... ... ... ... ... ... ... әмір етіп жібереді.
Сол кезеңде болған екінші бүлікті Каир ... ... өмір ... ... шиит ... Курани өасында топтасқандарды мәмлүк сүннит
билігін шиит билігімен күштеп ... ... ... ... ... ... жер ... молынан кесіп беруге уәделер береді.
Сонымен, Курани бастаған ... ... ... Каир қаласының
көшелеріне шығып, «Иә, Әли» деген ұрандарымен қару-жарақ дүкендерін тонап,
әскери атқораларға ... ... ... ... ... тәртіпке бағынған жүйелі мәмлүк атты әскеріне қарсы
тұра алатын күш жоқ ... ... ... тез ... атқа ... ... ... қоршауға алып, көзін жояды. Бүкіл басшыларын,
оның ішінде Кураниді Каир қаласының Баб Зауила атты қақпасына ... ... іліп ... пен отырықшы өмір кешкен арабтар арасындағы байланыстарға келетін
болсақ. Мысырдағы арабтар ... ... соң ... араб ... тайпалары
Ніл өзенінің бойындағы ... ... ... ... ... белгілі. Осы тайпалардың әмірлері Аюб ... ... ... ... қатысып, белгілі бір әлеуметтік орынға ие
болған еді. Сондықтан олар өздерін ... ... ... ... ... гөрі ... құқымыз бар деп мәмлүктер билігіне ауық-
ауық қарсы шығып отырды.
Мәмлүк билігіне қарсы ... ... ... ... араб тайпасының
көсемі Хуснуддин бен Сағлаб басқарды. Мухаммад пайғамбардың тұқымы болып
саналатын шарифтерден шыққан ол осы ... әмір ... ... отырғанда
«билікке мәмлүктерден гөрі біздің хақымыз көп»-деген ұранмен одан әрі
жалғастырды.
Шариф Хуснуддин сепаристік ... Шам ... Юсеф ... одан ... ... күресте қолду іздейді. Алайда, Айбекпен
бейбіт келіссөздер ... ... Юсеф ... ... бұл ... ... деп те санамайды.
Сұлтан Бейбарыс мәмлүктер арасынан шыққан бүліктерді келіссөздер жолымен
шешіп ... Ибн ... және оның ... ... ... асып ... де арабтарды біржолата тыныштандырады.
Сыртқы қауіп-қатерлер
Бейбарыс сұлтан өзіне қарсы шыққан мәмлүк әмірлеріне кешірімділік жасаған
болсабасқа ... ... ... ... мен Шамдағы билікті атадан
қалған мұра санаған аюбидтер әулетіне аяусыз ... ... Шам ... солтүстік бөліктерінде кезінде атақ-даңқы дүркіреген Салахуддин
Аюбидің тұқымдары әлі де болса билікте болатын. ... ... ... Моусил
және Жазира әміршілері Бейбарыстың билігін мойындап алдына келіп иелік
жарлықтарын алып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... иесі Омар Аюби мәмлүктерге қарсы жасырын да
ашық жаулық әрекеттерін ... ... ... ... байланыста болды.
1262 жылы сұлтан Бейбарыс оған қарсы шешуші ... ... ... ... ... асықпай аң аулап бара жатады. Сол кезде
сескеніп отырған әмірдің ... ... ... ... алдына келеді.
Сұлтан ханымды және оның нөкерлерін жылы қабылдап, сый-сияпат ... ... ... ... ... ... ... кешірім сұрап
келуі де сөз болды. Бейбарыстың жылы ... риза ... ... Каракқа
қайтып кетеді. Алайда, Карак билеушісінің көңілінде күдігі болса ... ... ... ... ... ... ... шақыру хатын
алған соң жолға шығады. Бейбарыс оны алдынан ... ... ... ... ... алып келіп киіз үйге кіргізеді де сол жерде тұтқынға алады.
Кейінгі ... ... осы ... ... деп ... Бейбарыстың неге олай істегенін айтпайды. Оған жауапты ортағасырлық
тарихшылардың ... ... Ибн ... ... ... ... Дамаскіден арнайы шақырған бас қазы Ибн Халаканды жинады. Куәлар
мен сол жерде ... ... ... ... Солардың алдында тұтқынға
алынған Карак билеушісінің татарлармен алмасқан хаттарын айғақ ретінде
көрсетеді. Хулагу хан мен ... ... ... байланысшыларды да елдің
алдына шығарады. Фақиһтердің оған қарсы соғысу керектігі туралы пәтуаларын
көрсетеді.
Сонда атабек тұрып: ... ... ... ... ... ... ... тек осы себепке байланысты қамауға алғанын айтады» дейді.
Сол жерде жоғарыда аталған хаттар оқылады. Қыздар өз ... ... ... қаласына секіртіп хат жаздырады. Әмірлер Бадруддин Байсары,
Изуддин ұстадарларды ... ... ... Ал ... ... ... ... өзі Қаирге жөнелтіліп, тау ... ... ... Әйелдері де Мысырға көшіріп оларға ризыққа
белгілі бір ... ... ... ... ... ... жорықтың мақсатын жасыру мақсатында Мысырдан
алып шыққан құрлысшыларды мешіт ... үшін деп ... ... ... ... ... ... қоршауға алады. Қамалды алу үшін арнайы ағаш
сатыларға ... алып ... ... өзі ... алуға бел шешіп келеді.
Алайда, Карак ... ... ... қорқып, патшаның балалары мен
қаланың бас қазысы ... ... ... ... Қала мен ... өз ... ... тапсырады да мейрімділік жасауын сұрайды.
«Иілген басты ... ... ... ... ... ... жерге тастамайды. Бір баласын ... әмір етіп ... ... халқына тимеуге әмір береді, қала халқының Бейбарыс ... ... ... ... ... кешіреді. Ол қала
тұрғындарына «Сендер бұрын маған жамандық істесеңдер де ... ... ... ... хат ... ... иелеріңді тастап
кетпегендіктерің үшін сендерді ... ... мен ... ... Бүліктен аулақ болыңдар»-дейді.
Иззиддин Айтемірді өзінің Карактағы ... етіп ... ... осы аймақта орналасқан екінші ірі қала Шаубакты өңірімен қосып
берді. Қала мен оның ... ісін ... Ибн ... ... ... ... жарлыққа қол қойды» дейді. Әскерге жалақы бергізеді. ... ант ... ... ... ант ... Сонымен, мәмлүк
әскери күші мен халифат орталығы ретінде діни заңдылыққа ... ... ... ... ... ... біржолата жояды.
Мемлекетік құрлым.
Шын мәнінде, мәмлүк-қыпшақ мемлекетінің негізін салушы сұлтан Бейбарыс
әкімшілік жүйені дамытып қана ... бұл ... ... ... ... кіргізеді. Бейбарыс мемлекет басқару ісінде Шыңғыс ханның
«Йасысын» және түркінің «Турасын» ... ... ... «Тура»- түрікше
жол, бағыт дегенді білдіреді. ... ... ... орнатқан
мансаптар кейбіреулері одан бұрын болғанымен дәл осы түрде емес еді.
Әрине, сұлтан Бейбарыс ... ... ... ... ... ... алды ... осы заманғы мұсылман тарихшыларына аса ... ... ... ... ... дала ... ... қайшы келмейтін тұстарын ғана пайдаланған деген уәж айтады.
Бейбарыс өмірінің ... ат ... ... ... ... ... емес.
Мәмлүктер моңғолдар мен кресшілерге қарсы үздіксіз ... ... ... ... басында әрдәйім сұлтанның болуын талап ... ... ... ... ... тыс жерлерде жүруі сұлтанның
ішкі істер бойынша орынбасары болу қажеттігін тудырды. Мемлекет басқару
ісінде бас ... арқа ... ... «сұлтандық наибы», яғни
орынбасары мансабын ... ... ... ... ... еі жоғарғы мансапқа тек аса сенімді адам тағайндалатын болған. Ол
сұлтанның орынбасары, оның құзырларының бәрін атқарады. Бұл ... ... ... ... айматардың-Шам, Дамаск, Алеппо, Сафат, Триполи,
Хама, Карак, Александрияның әрқайсысының наибтары ... ... ... ... Шам наибы болып саналатын. Сонымен ... егер ... ... ... бірге шығатын болса, ірі әмірлердің бірін «наиб ғайба»
етіп тағайындайды. Алайда, ондай ... өте ... ... ... ... өзі ... өсірген мәмлүгі әмір Білікті қояды, ол сұлтан
Бейбарыс қайтыс болғанша ... адал ... ... ... ... ... қатысты бір қызық оқиғаны келтіруді жөн көрдік.
Бейбарысқа Білікті сатқан адам ... ... ... ... бірі ... екен. Алайда, саудасы тоқырап, мал-мүлкінен айырылып
тақыр кедейге ... ... ... ... ... оған ... ... Мысырдағы билікке ие болды, хал-жағдайыңды айтып хат жаз,
мүмкін, көмектесер»-деп оған ... ... ... ... ... ... хат жазады. Хатты алған әмір Білік оған оң мың ... ... ... ... ... ... ... сұлтан тұратын
болған. Оны өз ара тең саналатын ірі әмірлер ... ... ... әкеден балаға мұра етіп қалдыруға тырысса, ейінгі мәмлүктер кім
күшті билік соныкі деген ... ... ... ... Оның ... ... заңы» деп атаған. Сұлтан абсолюттік биліктің иесі,
алайда сұлтан Бейбарыс ... ... ... ... ... ... әр ... мемлекеттік сұрақтар бойынша тәжірбиелі мәмлүк ақсақалдарымен
ақылдасып ... ... ... ... ... қалдырған. Сұлтан
аптасына екі мәрте иеліктерінің тұрғындарының арыздарын қарайтын. Сұлтан
үлкен сарайдың төрінде орнатылған жібекпен ... ағаш ... ... ... төрт ... ... мен қария мәмлүктер алдында арыз
оқылып қасындағылармен ақылдаса отырып әділ ... ... Ал, ... және ... ... жер ... ... қарағанда сұлтан
әмірлерімен ғана қалып, қазылар бұл жиналысқа қатыспайтын тәртіп сақталған.
Хатшы ... ... ... бөлінетін жер иеліктері туралы
жарлықты оқиды сұлтан қажет деп тапқандарына ... ... ... ... ... ... ... отырған. Жиналыс соңында ас тартылып,
сый-сияпат көрген барлық мәмлүктер сұлтанға ... ... ... ... бір ... ас ішетін болған.
Сұлтан Бейбарыстың шеру тартуы ерекше әсер ... ... ... ... ... бір ... ... немесе діни мейрамдарға
және аңға шығу кезінде нөкерлері мен мәмлүктері ерекше ... ... ... ... өтетін. Осы заманға әскери парадтар секілді шараға
мәмлүктер қару-жарақтарын асынып шығып, ... ... 1261 ... ... рет ... ... көтеріп шығып Каир қаласын айналып
келіп, Жеңіс қақпсынан кіреді. Қала ... ... ... ... ... ... жаяу ... отырады. Каир қаласының сұлтанның құрметіне
сәнденіп, оның аяғының астына күсін ... мен ... ... ... ... сәлдеге алтын жіппен аты-жөні, титулы жазылған сары
лента оралған. Ірі әмірлер ... ... ... ... ... ... келе ... Шатырдың төбесінде алтын жазылған күміс құс орнатылған.
Сұлтанның алдында ... ... ... ... ... жасалған
тоұым ұстап жүреді. Сұлтанның шеруін жаяу айбалта ұстаған мәмлүктер бастап
келе ... ... ... ... ... тоқым тебінгі, терлік.
Сұлтан шеру тартқанда алдында екі жаққа қаратып алып жүреді. Осы ... ... ... оң ... басы ... шоқпар ұсаған оққағарлар
жүріп отыратын. Сұлтан Бейбарыстың шеті алтынмен кестеленген сары жібектен
жасалған «исаба» деп ... ... туы ... ... үлкен туы аттың
құйрығы байланған «жалыш» деп ... және ... деп ... ... ... сары туларының беттеріне сұлтанның аты-жөні және титулдары жазылған.
Әл-Қалқашанди өзінің «Субх ал-ағша фи ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Оның айтуы бойынша
мәмлүк мемлекетінің қызметкерлері арбап ас-суйуф-қылыш иелері және арбап ал-
қалам иелері болып бөлінген. Олар ... мен ... ... ... ... төрт ... бөлінген.
Жүздік әмірлері- мыңбасылар- қармағында жүз салтанатты болған. Он-жиырма
атты артық ... ... ... ... ... мың атты ... бөлікті
басқаратын. Мемлекеттің ірі мансаптарын, сұлтанның ... ... ... ... ... иеленетін болған. Жалпы алғанда, Александрия, ... ... ... ... ... ... ... мыңбасылардың
саны он-жиырмадан аспаған.
Таблхана әмірлері – қармағында қырық салт атты мәмлүк болған. Жиырма-отыз
атты артық болуы мүмкін. ... саны ... ... ... ... ... ... керек. Осы категоияға жататын мәмлүк әмірлері іс ... ... ... ... Бұл ... енетін әмірлердің саны
шектелмеген.
Онбасылар. Олардың қармағындағында онсалт атты мәмлүк болады. Жиырма ... он басы ... ... Бұл ... ... ... ... Олар негізінен майда мансаптарды иеленетін әмірлер саналған.
Бесбасылар. Бесбасылар сұлтан Бейбарыстың Мысырдағы иеліктерінде аз ... ... бұл ... жататын әмірлер аға мәмлүк болып есептелген.
Қатардағы мәмлүктер. Олар екіге бөлінетін. Сұлтан мәмлүктері-жауынгерлердің
ішіндегі ең биік ... ... мол, ... ең жақын,
иеліктері жағынан ең байы болып табылған. Олардың ішінде әмірлер қызымет
сатысы ... ... ... ... шектеулі саны болмайтын.
Олардың аз не көп болуын тек сұлтан шешетін болған. ... ... ... ... алып ештеңеден тарықтырмайтын. Оларды жаңа
мәмлүктермен әрдәйім толықтырып отырған. Сұлтан Бейбарыстың жеке төрт ... ... ... ... иелігіндегі мәмлүктердің саны он мыңнан
асып түскен.
Халқа мәмлүктері. Сан ... ең көп топ ... ... Әр бір ... басшысы соғыс жарияланғанда ғана әскермен бірге шығатын болған.
Әскерлердің үшінші тобына ... ... ат ... ... қыпшақтарға
қатысты ғана айтылса, кейін сұлтанның қасында ... және ... ... ... жеке ... ... айтылатын сөзге айналған.
Енді сұлтан Бейбарыс құрған түркі ... ірі ... ... ... Сұлтанның Мысырдағы орынбасары мәмлүк мемлекетіндегі екінші мансап
және сұлтанның ең жақын адамы ... ... ... ... ... ... әл- Хилли атқарған. Осы ... ... ... ... болғанын келесі оқиғадан көреміз. Онда Бейбарыстың
орынбасары ... және ... ... үйінде отырғанда қолына арызы бар
бір адам халықты бас көктеп әмірдің алдына келеді, ... ... ... пышақпен наибтың тамағын орып және жібермек болады. Наиб ... ... ... ... ... ... өзі де ... құлайды.
Шабуыл жасаушы да құлап түседі, бірақ, наибты немесе уәзірді ... ... ... алайда, пышақ Каирдің уәлиі әмір Саримуддин Қаймаздың
жүрегінен тиіп сол жерде қаза табады. Гиза ... әмір ... ... алып ... ... де қыпшақпен шауып ... ... ... ... ... ... Пышақ жұтқыншақ пен тамақ
арасына тиген екен. Шабуыл ... ... жеп есі ... ... ... Орынбасарың жаранғандығы туралы хабар сұлтанға жеткенде « Уаллаһи,
Қаймаз өлмесе екен, одан балам Берекенің ... ... ... екен. Жанында
тұрған Атабек «Мырза, балаң тақ ... ... ... ... айтсақ
жүрегіміз орнына түсер еді. Біз не істеуіміз керек саған жетуіміз үшін»-
дейді. Әмір Қаймаздың ... ... ... ... ... ... бір
мың динар, қасына еріп келген мәмлүкке үш мың дирһем сүйінші береді.
Кейін әмір ... ... одан ... ... ... туралы сүйінші сұрап барғанында оған бес жүз ... ... ... ... ... мәмлүкке мың динар бермегенде мен де мың ... ... Бұл ... ... ... сақтағаным»- деген сөз айтылады.
Сұлтан Бейбарыстың наибынан кейін мәмлүк мемлекетінің ірі ... ... ... Шамдағы орынбасары – әмір Алауддин Айтегін бин Абдула ... ... ... ... әмір Джамалуддин бин Йағмурдың
мәмлүгі болған. Кейін Шам ... ... ... ... ... көтеріліп, бундуктар қызыметін атқарады.т Ірі әмірлер санатына
қосылады. Бейбарыс басында осы ... ... бірі ... кейін
иесі абақтыға түскенде сұлтанның иелігіне көшеді. ... ... ... ... деген атпен ғана белгілі болған. Сұлтан Бейбарыс ... ... ... көрсетіп, пір тұтатын оның тәрбие ... ... Әмір ... де өзінің кешегі мәмлүгі бүгінгі сұлтан ... ... ... ... ... Әмір ... Дамаск пен Шамның
бір бөлігін қайтаруды шешуші рөл ... ... ... ... ... жасы ... асып Қаир қаласында қайтыс болды. Бейбарыстың әмір
Айтегіннің иелігінен сұлтан ... көшу ... 1245 жылы ... ... ... ... онда ... әмір Бундукдарды орналастырады.
Әміп Айтегін ... иесі – ... ... әмір Сейфуддин Қылыштың
кәнизактарының біріне үйленеді. Сұлтан ... әмір ... ... ... ... өзі ... дейді. Алайда, алғашқы райынан қайтып Иракты бетке алып
кетіп бара жатқан әмір Айтегінді қайтарып алып абақтыға тастайды да әмірдің
мәмлүктерімен ... да ... ... өз қармағына алады. Сол кезден
бастап мәмлүк Бейбарыс та сұлтан мәмлүктерінің ... ... ... одан әрі жылжуға мүмкіндік алады. Солай болады да.
Сұлтандық найыбынан кейін ... ... және ... ... ... ... ... «атабеки» немесе «атабек әл – асқар» деп аталады.
Мағынасы «әскербасы». Атабек сұлтанның орынбасары ... ... ... ... басы болып саналған. Әл – Қалқашанидың жазуы бойынша
атабек билік, ... ... салу ... ие ... Негізінен еңбегі
сіңген әмірлердің жоғары орыннан білдіретін құрметті мансап болған. ... ... ... осы мансап арқылы келгендігін айта кету ... әмір ... ... және ... ... ... ... болып
жүріп қол артқаны тарихта белгілі.
Сұлтан Бейбарыстың ... әмір ... ... Ол Құтыздың атабегі
болғандығына ... сол ... ... ... ... ... арқасында еді. Әмір Ақтай Фарисуддин Атабек. Құтыз билікке келмей
тұрғанының өзінде ірі әмірлердің қатарына жататын. ... ... ... етіп тағайындап, мемлекеттің көптеген істерін соған жүктейді.
Мемлекетті басқару ісінде толық еркіндікке ие ... Оған ... ... ... ... ... ... болған «Айн Джалут», «Байсан»
шайқастарына қатысады. Өзінің сюзернені Құтызға ... ... ... ... керек, өйткені сұлтан Құтыз қаза тауып бас әмірлер ... әмір ... әмір ... сұлтандыққа ұсынып қана қоймай оның
сұлтан ... ие ... ... ... ... ... ... өз келісімдерін ғана баргенде ол жаңа ... ... бірі ... ... ... ант ... Бейбарыстың сұлтан
тағына қолы жетуіне көмектескені үшін әмір Ақтай әскербасы мансабын ... ... ... көп сый – ... жер ... ие ... жылы ... тұратын христиандарды қалада болған өрттерге қатысы бар
дап, оларды үлкен орға ... ... ағаш ... ... ... ... ... оларды аяп жазаны ақшалай айыппен алмастырады. Кім
біледі, Ақтай ... ... ... тарихқа қандай болып кіретінін.
Жебірейлер мен ... ... ... ... ... қалпына
келтіруге міндеттейді.
Уақыт өте келе Бейбарыс Ақтайды демалысқа жіберіп одан құтылғысы келеді.
Алайда оның орнын басатын ... адам жоқ ... ... ... ... ... «Ақтайға қайсарлық, табандылық, пікірі, ісі, басқару
тәжірибесі, білім және ұлылық жағынан тең келетін мәмлүк жоқ еді» - ... ... ... ... әмір ... Ақтайға еріп жүріп одан
оқып – үйренуді, соның мінез – құлқын бойына сіңіруді бұйырады. ... ... келе ... ысылғанда оны әмір Ақтаймен әскери істер бойынша бірігіп
жұмыс ... Оған әмір ... ... мен жер ... ... ... ... Ақтай іштей тынып, сұлтанның айтқанына көнеді.
Қайтыс боларынан шамамен бір жыл бұрын ... ... оған ... ... бұйырады. Тарихшылардың айтуы ... ... ... ... ... ... Бейбарыс кейін оны бірнеше рет қайта шақырғанымен
әмір Ақтай оны сыпайы жазғырады да, жылап ... ... бас ... да ... ... ... ... ақтай сол дерттен айықпай жасы
жетпістен асып Қаир қаласында қайтыс болады.
Рас ан – науба – кезекшілік басы деп ... ... төрт әмір ... ... ... ... табылхана әірлері дәрежесінде болған. Олардың басты
міндеті сұлтан ... ... ... ... ... Бұл ... ... болады.
Мәжіліс әмірі. басты міндеті сұлтан мәжілістерін өткізу. Бұл мансапқа бір
ғана әмір ... ... ... ... ... ... Бейбарыстың
әмір мәжілісі Кештоғды аз Заһир болған. Мысыр ... ірі ... ... Қайтыс болардың алдында формалды түрде әлі де құлдықта
жүргендігі ... ... да оны ... ... ... сатып алып, бас
бостандығын береді. Ірі шайқастарға өзін көрсеткен ... ... ... Елу жастан асып барып Каирдегі қамалда қайтыс болған.
Сұлтан сарайындағы рәсімдер.
Ат үстінде өмір ... ... ... кездерде сән – салтанат, сауыққа
толы өмір кешкен. «Мың бір түн» қисаларындағы сұлтан сарайларындағы той ... ... ... ... елестерін береді.
Сұлтан сарйында күніне бес рет дастархан жайылатын болған. ... ... ас ... ... қабылданған әдет – ғұрыптардың бір бөлігі
болып табылатын. Сұлтан шеру тартқан кезде ... ... діни ... ірі ... ... ... дастархандар жайылып, көл – көсір тамақ
берілетін.
Таң ата берілетін асқа сұлтан қатыспайтын. Таңғы асқа ... ... өз ... ... Ал, ... ас пен ... ... «хасс» -
арнайы деп аталатын екі дастарханға міндетті түрде қатысады. ... ... мол ... ... онда түркі тамақ, неше –
түрлі жеміс жидек, сусын қойылады. Бес мезгіл асқа көп ... азық ... ... ... ... бейбіт кезеңдерде тұрған халықтың «езулерінен сары май
ағызып « ұлан - асыр ... ... ... ... ... ... діни, жергілікті және сұлтандық
мерекелер өтпейтін ай ... десе ... ... ... бірінде –
һыджра жыл санауы бойынша жаңа жылмен құттықтауға баратын болған. ... ... оны күні ... ... ... Хусейннің Кербала
шөлінде қайтыс болғанын еске түсіру ашура – аза ... атап ... ... ... бұрын Мысырды билеген, фатимилар немесе исмаилиттер
кезінде аса дәріптелген, ... ... ... ... өлген
имамның азабын бөлісу үшін бастарын қылышпен ұрып қан – жоса ... ... ... діни ... бірі ... қарамастан мәмлүк
дәуірінде де халық арасында кеңінен аталып ... ... ... ... ал – аууал айында Пайғамбардың ... күні ... ... ... бірі ... ... ... халықпен бірге
тойлайтын. Осы күнге орай садақалар беріліп, мол дастархандар жайылдатын.
Жылына екі рет ... ... ... жартысында және шауал айында Мкке менен
Мадинаға ... ... Каир мен ... көшереімен алып жүретін әдет
болған. Он екі жылға созылған үзілістен кейін қажылықты қайта жандандырған
Бейбарыс бұл ... ... ... жол ... екендігін білдіру және
қажылыққа барғысы келетіндердәің алдын – ала дайындалуға шақыру үшін ... ... ... қатар, сұлтанның жорықтан жеңіспен қайтуы ерекше аталып өтілетін.
Бір көңіл аударатыны, көптеген тарихшылар ... ... ... ... және ... ... тырысуы мұндай мейрамдар, сұлтанның
кресшілер мен моңғолдарға қарсы ... ... ... шықандығына
қарамастан, оның тұсында сирек болған. 1268 жылы Атиохия қамалын алғанда ... ... ... қатысты ең үлкен той жаңа сұлтанның таққа отырғандығы болып
табылады. Сұлтан Бейбарыс өзі таққа отырғанда ат ... той ... жылы ... тақ ... үлкен ұлы Берекеханды сұлтандық таққа
отырғызғанда ... ... той ... ... ... ... ... отырғызды. Қаланың ішіне шыққан шерудің алдында Бейбарыс
тоқымды жаяу көтеріп жүріп отырды. ... ... оны ... алып ... ... орына қайтты. Жанында әмірлер Насыр қақпасына дейін келді.
Сол ... ... ... Егер ... ... келеді. Қала барынша
сәнденді. Беркеханның жанында оның атабегі болады деп шешілген әмір ... ... ... ... ... және басқада маталар төсемеген әмірлер
қалған жоқ. Одан жиналғандарды сұлтан ... ... ... Қазы ... ... беру ... өкілеттік хатын жазды. Сұлтан Бейбарыс
жаңа сұлтан алдында ... ... ... ... ... шығарып,
әскери көрсету ойындарын өткізеді.
Мәмлүк мемлекетінің тұрғындары, әсіресе, Каир қаласының халқы ... не ... ... да ұлан – асыр той ... ... білдірулері тиіс болатын. Алайда, сұлтан Бейбарысқа тән ... – ол жөн – ... ... ... ... ... Тарихшылар
айтқандай «Ол көбіне ... ... ... ... де, қала ... ... құтқаратын».
Сұлтан перзентері мен әмірлердің балаларын сүндетке отыруына ... той ... ... ... ... ұлы ... сүндетке
отырғызғанда әмірлерінің балаларына бөлек қарапайым халықтың мың ... ... ... ... Той бір ... ... ... сойлған
сансыз қой сыйырлардың қатарында «ақтіс» деп аталатын бес жүз жылқы
сойлғандығын ... өз ... ... ... ... ... мәмлүктер шарапты жасырын да жария да іше беретін
болған. Әр сұлтанның тұсында ... ... ... ... отырған.
Сұлтан Бейбарыстың ішімдікке қарсы аяусыз күрес жүргізсе, кейінгі сұлтандар
шарап ішуге мәмлүк ... ... ... ... ... ... ... шарптың неше түрін ішкен, оның ішіндегі ең атақтысы
олардың өз ортасында белгілі, жылқының ашытылған сүтінен жасайтын ... ... ... деп көрсетіледі.
Мәмлүктердің етті көп жейттіндіктерін араб тарихшылары ... ... ол ... ... ... ... ... қымыз ішіп
жылқы етін жеп қана қоймай киіз үйлерді де ұмытпағандықтары өте қызық ... және ... ... ... ... арасында әділеттік орнатып, таластарды әділ
шешуге тырысты. Сондықтан, сұлтан Бейбарыс өз ... ... ... ... ғана ... ... биліктің иесі ретінде әділет ... Ол әр ... ... және ... ... осы ... ... өзінің қол астындағыларды қабылдап, олардың шағымдарын қарайтын
болған. Мәжіліске мемлекеттің жоғары діни ... ...... ... және ... қызыметкерлері және Диуанның басшысы қатысатын.
Сұлтан Бейбарыс билік басына келгенде бас қазы ... ас – ... ... ... бен Бинт ал – Ағазды сайлады. Алайда, іс жүзінде
жаңа қазы Каир ... мен Ніл ... ... жағында істерді қарсы,
бұрынғы қазы Ескі Каир мен ... ... ... ... ... ... – жылы Бейбарыс ислам мемлекетінің сот жүйесіне ревалюциялық өзгеріс
енгізіп, сот ісін бір қазы ... ... ... де ... ... төрт
негізгі масһабаның әрқайсысынан бір қазыдан сайлайды. Оңшыл ... ... ... осы ... әлі ... ... ... отыр.
Мүлік сот жүйесінде төрт қазымен қатар әскери прокурор секілді, әр ... ... ... ... ... қазы ... Ол ... бойынша
аталған төрт қазыдан жоғар отыратын болған.
Мәмлүк түрмесі мұсылман адамға болмайтын орын. Оның себебі тар жерге ... ... олар не ... ала ... не ... оқи алмайды. Жалаңаш
адамды жазда ыстықтан, қыстан суықтан азап шегеді. Оның ... ... ... ... ... ... ... Олар сұлтанның
немесе мейрімді адамдардың қайыр садақаларымен күн ... Кей ... – үш күн нәр ... ... ... ... бүлігін жасағандары
тарихтан белгілі. Қапас қаранғы, жарғанаттар мен сасық иске ... ... ... бас бостандықтарынан айрылған қылмыскерлердің көбісі сұлтан
ауысқанда немесе басқада елеулі жағдайлаға кешірімдерге ... ... ... шығып кететін болған. Ал, өлім жазасына ... ... түсе аман ... Ол ... ... ... кесілген
бейшараның басын шауып алып қала көшелерімен басқаларға сабақ болысн деп
арлап жүретін ... ... ... ... ... ... қылмыскерлерді Ніл өзеніне
батырып өлтіру жазасында қолданған. Сонымен қатар, абақтыға тастау мен өлім
жазасынан ... ел ... ... жазасы қолданылған. Онда қылмыскерді
есекке немесе өгізге теріс ... ... ... ... алып ... ... оған дүре соғылатын. Ауыр ... ... ... ... қолданылған. Екі тақтайдың арасына
қылмыскердің басы немесе басқа дене ... ... ... ... Бұл әдіс ... адамға қылмысын мойындату үшін қолданған.
«Шегелеу» деп ... ... ... ... ... ... дене мүшелерін үлкен шегелермен қағып, кей кездерде түйеге тиеп қала
көшелермен алып жүретін болған. Соңында ... ... ... ... ... бөліп тастайтын әдіс қолданған. Бұл жаза «ортадан бөлу» деп
аталған.
Тарихшылар ... ... ... ... дүре соғу кең ... ... болған деп көрсетеді. Дүре салу үшін қамшы, таяқ қойылған. Бас – ... ... кез – ... ... ұра ... ... Қыпшақ сұлтандарының
ішінен тек Қалауынұлы ... ... ғана дүре ... ... салған,
алайда, тарихшылардың айту бойынша бұл заң «жұмыс істемеген».
Тарихшылар жазалау мен ... ... ... ... ... дүре соғу
жеңіл жаза болып көрінеді деп атап көрсетеді. Мысалы, қылмыскердің ... ... ... ... жаза ... ... ... қазықтың үстіне
отырғызу, біраз уақыттан соң қазық бойлай ... үшін ... ... ... ... асу, тірідей көму, тұншықтырып өлтіру, отқа қыздырылған ыдысты
қылмыскердің басына ... ... ... оған ... ... ... ... дене мүшелерін – мұрын, құлақ, тіл және т. б. кесіп
тастау, көзіне шоқ ... ... отқа ... ... қолданылған. Алайда, бұл
жаза түрлері көбіне мемлекеттік қылмыстар, бүлік, қастандық, төңкеріске
қатысқандарға және ауыр ... ... ... үшін ... ... ... қатар адамды ат секілді тағалау, адамды қолынан
іліп аяғына ауыр заттар байлап ... ... және т.б. жаза ... асқан шеберлікпен қолданған. Теледидардан Ресей әскерлерінің
құлақтары кесілген, азаптап өлтірілген ... ... ... ... ... ... көргенде мәмлүктердің қылмыскерлерді жазалау
түрлерін ортағасырлық, жабайылық деп атауға аузың ... ... ... жәйіт, мәмлүк сұлтандары дәуірінде әмірлер мен
мәмліктерге арналған ... ... және ұры – ... қарақшы және т. б.
қылмыскерлерге арналған абақтылардың түрлері ... ... ... ... арналған арнаулы абақтыда жататын.
Сұлтан Бейбарыс ... ... рет, жыл ... ... және қажылық
айларында, мемлекеттің абақтыларын аралап, қамаудағылармен кездесіп, не
үшін ... ... ... ... ... топтап бас
бостандықтарын беріп отыратын болған.
Түркі поштасы
Бейбарыс «түркі поштасы» деген атпен енген құрлық поштасын Мысыр мен ... ... ... Бейбарыс ұқыпты жұмыс істеп тұрған поштаны құру ... ... ... «Ақпарат кімде болса, сол әлемді билейді» - дегендей
Бейбарыс Каир қаласына келіп түсетін өрмекшінің торындай пошта жүйесі оған
иеліктерінің ең алыс ... не ... ... ... ... – ала ... қарсы шараларды өз уақытында ... ... ... ... ... хатшысына «Қолыңнан келсе әр кеш мені
хабарсыз жатқызба, таң ертең хабарсыз тұрғызба, солай істе» - ... ... әр ... ... ... ... үлкен – кіші хат – хабардың
барлығына жауап ... ... ... ... ... ішіп ... ұйқыға кеткеніне қарамастан жауап беретін. Тарихшы пошта Дамаскіден
үш күн жүріп төртінші күні жететін, Карактан да солай, Алепподан бес ... күні ... ... ... бас ... ... ... алты күн жетінші күні енеді. Айнтеп, Рун жерінен оныншы ... Сис ... ... ... ... бір күн, ... күні
жетеді. Пошта ісімен Диуан айналысатын, хатшы кіріс – шығыс хат – хабарға
жауап беретін. Пошташыларды ... ... ... тұру ... ... ... үшін олар ... жасалған тақтайшатамға
мойындарын іліп жүреді. Күміс тақтайшаны киімнің ... ... ... ... көрініп, кездескен адамдар оның пошташы екендігін бірлен
білетін. Пошташы шыққан ... ... ... ... ... ... ... мемлекет есебінен айлық алатын болған. Дамаскіден
Каирге ... үшін 300, ... 400 ... алатын болған. Оларға
жолдағы бәдәуилер қолында арнайы ... ... ... тұратын. Пошташылар
күніне 10 ретке дейін ат алмастырып отырған. Әр бекеттің арасы 28 ... ... ... ... әуе поштасы – кептер поштасын да
кеңінен пайдаланған. ... ... ... поштасы мәмлүк дәуірінен
бұрын белгілі болса да Бейбарыс тұсында ... ... ... ... ... секілді ерекше маңызға ие болды. Арнайы
бекеттерде салынған мұнараларға келіп қонған ... ... ... ... отыратын. Моңғол шабуылы кезінде қиратылған кептер
мұнараларын Бейбарыс қайта қалпына келтіреді. ... ... жем ... ... ... ... кептершіге денесіне ілінген хатты
уақытында жеткізіп отырады. Кептерлердің тез ұшуына ... ... ... та ... жеңіл һәм жұқа қағаздарға жазылып, қысқа әрі мазмұнды болуына
ерекше көңіл аударылатын. Хат кептердің қанатының ... ... ... хат ... ... ... екі ... жазылып, екі кептермен
жолданатын тәртіп сақталған. Себебі кептерлер жолда адасып кетуі немесе
жыртқыш ... жем ... ... ... есепке алынатын. Кептер арқылы
неғұрлым маңызды және төтенше хабарлар жолданатын, ... ... ... хабар түннің қай уақыты болса да сұлтанға жеткізілетін.
Сұлтан Бейбарыс өзінің пошта ... ... ... мән ... ... орасан зор иеліктерінің шетіндегі хал – ахуалды, жауларының
әрекеттерін алдын ала ... ... ... ... ... ... ... ісі жалпы алғанда реформатор Бейбарыстың жүзеге асырған істерінің бір
бөлігі болып ... ... ... ... ... ... мемлекетінің экономикасы, әсіресе сауда,
егін шаруашылығы және ... ... ... дамып отырды. Мемлекеттің
қарқынды дамыған экономикасы Бейбарысқа сыртқы ... ... ... ... жан – ... ... ... кәсіпқой мәмлүк әскерін құруға
мүмкіндік береді. Бейбарыс ... ... ... ... ... кең
құрылыс жұмыстарын жүргізіп, оның басқа мұсылман қалаларымен салыстырғанда
салтантты болуына ерекше көңіл бөлді. Тұрғындары Ніл ... ... ... ... мемлекетінің экономикасының негізгі саласы,
әрине, егін шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұмсығына мақаис – су өлшеу ғимаратты және ... ... ... ... ...... мен тоғандар, су
бөгейтін жармалар егістіктерден мол түсім алуға септігін ... ... ... ... ...... ... түрлерімен қатар бидай,
арпа, бұршақ, мақта, қант қамысы және т.б. дақылдар ... ... ... ... іші бау – ... толы ... Каир ... әл – Луқ ауданында сұлтанның іәмірімен жеміс – жидек бағы ... ... алып ... ... көшпенділер – мәмлүк – қыпшақтардың
егістіктерді таптап кетуге дайын тұратындықтарына Бейбарыстың ... ... ... ... мол ... ... көзқарасынан туындаған болса
керек. Сондықтан, егістік үстімен ... ... ... ... ... ер ... ... бергізуі түсінікті болады.
Бейбарыс аса көңіл бөлген салалардың бірі соғыс құрал – ... ... ... ... Шартарапқа созылған ... мен Иран ... ... үшін ... ... әскери
жорықтар мәмлүк әскеріне қажетті қару – жарақ, құрал – ... киім – ... т.б. ... ... өндіруді талап етті. Бейбарыс билігі кезінде
өндіріс ... ... ... ... ие ... ... Нілдің атырауында орналасқан Думият қаласы сапалы мақта – мата
өнімдерімен, әсіресе ... ... сырт ... аты шығады. Сондай –
ақ, сәлде жасалатын парша, жүннен тоқылған киім ... де осы ... ... Ал, ... бұйымдарды жасайтын ұстаханалар негізінен
Каир қаласының көшелерінде орналасқан. Бұл ... ... ... мен ... ... соғылысатын болған. Бейбарыс сұлтан жорыққа
шығар алдында, ... ... ... ... ... заттардың және ұсталардың қол ақылары көтеріліп кететін.
Мәмлүк ... ... ... ... ... және ... ... жасалатын. Бейбарыс кеме жасауға ерекше көңіл бөліп, ... ... ... ... үшін ... ... шақалар үлестіретін
әдеті болған.
Сонымен қатар, мысырда мысырлықтар көне земаннан кілем тоқу, ... ... ... ... ... ... ... табыс беретін. Қала
қолөнершілері шыны, темір ыдыс – аяқ және т.б. тұрмысқа қажетті ... ... ... ... негіздерін нығайту үшін Мысырдың тоқсан жолдың
торабында тұрған стратегиялық орналасуын ... ... ... ... ... пайдалана білді. Осы заманда айтатындай,
бейбарыс көршілес елдермен, оның ... ... ... ... ... сауда байланыстарын дамыту үшін қажетті құқықтық негіз ... ... ... ... ... ... ... Сицилия,
Генуя, Венеция, Севилья, Арагон, Византия императорлығы, Кастилия секілді
Жерорта ... ... ... мемлекеттермен арнайы сауда
келісімдеріне қол қойды. Әрине, кресшілер мүддесін ойлаған Рим ... орай ... ... ... ... байланыстарының
тоқтап қалған уақыттары да болған, алайда, жеке бастың пайдасын христиан
саудагерлері көп жағдайда дін мен ұлт ... ... ... ... ... су ... арқылы Алтын Ордамен де тығыз сауда байланыстарын
орнатты. Алысты ... ... ... ... ... ... ... беріп, кәзіргі тілмен айтқанда, шетел
инвестицияларының ... ... ... жағдай жасап отырып, Мысыр ... ... ... мен Қызыл теңіздеріндегі порттар арқылы өтетін
Шығыс елдері мен Еуропа арасындағы ... ... ... дерлік уысында
ұстады.
Бейбарыс өз мемлекетінің шығысы мен кірісі ... тепе – ... ... ... ... ... Ол қазы Камалуддин Таһирды қаржы үйінің
басшысы етіп сайлап, оның ... ... ... ... ... ... ... бұйрық береді. Сұлтан ... ... ... ... қаржы көздері төмендегілер болып табылады.
1. Харадж. Бұл ... ... Ніл ... ... ... ... бұршақ, фасоль дақылдары егілген әрбір федданнан екі мен үш
ардеб ... ал ... ... егістіктерден ақшалай алатын
болған. Кейбір жағдайларда әрбір ардебтің үстінен бір ... ... ... ... егін ... ... ... қарай өсіп
немесе кеміп отырған.
2. Зекет. Мал зекеті негізінен мал шаруашылығымен ... араб ... ... ... болған. Саудагерлер мен көпестерден жүз
дирһемнен бес дирһем зекет алынатын болған.
3. Джизия. Каир қаасында тұратын басқа дін ... он мен ... ... ... ... ... ... Ал қаладан тыс жерлерде
тұратындар бір бөлігін ғана ... ... ... арнайы салық салынатын болған. Олар өздерінің
тауарларының оннан бірін мемлекет пайдасына беретін ... ... ... ... ... және тағы басқа теңіз порттары
арқылы өтетін сауда жолдарында сыртқы саудадан кедендік салық алынатын
болған. ... ... ... мен Шам ... ... және басқа
бағыттарда қатынайтын сауда кемелеріне арнайы салық салынатын болған.
6. Мемлекет жерінде орналасқан кендерден шығарылатын темір және т. ... ... ... ішіндегі ең маңыздысы изумруд тас өндірілетін
кен болып табылған. Қазба ... ... ... ... бақылап, дайын өнімдерді сұлтан қазынасына құятын болған.
7. Иесіз ... ... ... ... ... ... жоқ
жылжымайтын мүліуктерді тіркеп, уақыптардың кірістерін Қаржы ... ... ... ... ҚЫПШАҚ ПЕН МАМЛҮК МЕМЛЕКЕТІ АРАСЫНДАҒЫ
САЯСИ ЖӘНЕ ЭТНО-МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ
1. Қайыр мен Сарай арасындағы дипломатиялық қарым-
қатынастар (1261-1438 жж.)
Алтын Орда мемелекетінің астанасы ... ... ... оның ... ... ... басқа елдермен дипломатиялық қарым-қатынастары
жайында, араб деректерінде, назар ... ... бар. ... қарым-қатынас орнатқан Мысыр мамлүк ... ... ... сол ... араб ... шығысының саяси және рухани
орталықтарының бірі болған. Еділдің бойындағы Сарай мен ... ... ... ... белгілі, дипломатиялық байланыстары – олардың
арасындағы қарым-қатынастардың қаншалықты берік болғандығының дәлелі ... [16; 18]. Бұл ... ... ... ... ... ислам әлемінің
өміріне, соның ішінде, саяси және әлеуметтік қана емес, ... ... ... өндіріс салалары мен рухани өміріне ... ... ... 18]. ... ... орны ... Мысыр мамлүк мемлекетінің тарихы,
оның әскери және мемлекеттік құрылымы, ішкі және ... ... ... ... ... ... ... өнер, білім, әдебиет,
мәдениет және т.б. ... ... мен ... араб ... зерттеушілері тарапынан кең зерттеліп, көптеген ғылыми еңбектер жарық
көрді. Оған қарамастан, мамлүктердің тегі мен табиғатына ... ... ... ... Араб деректері, оларды, яғни, түркі мамлүктерін,
атқамінерлік пен соғыс өнеріне бейім, дене бітімі мықты, қиыншылықтарға ... ... ... ... ... пен ... [16; 18], деген
жалпылыма мағлұматтар береді.
Соның ... ... ... ... ... ... кіндік қаны тамған, төл отаны – ... ... ... ... араб және ... ... назарынан тыс
қалып, толық зерттелмеген тың тақырыптардың бірі.
Екі ел ... 177 ... ... ұзақ ... қамтитын қарым-
қатынас, бірінен соң бірі, жұбы ... ... 47 ... ... ... ... болғаны тарихқа мәлім. Қайырдан Сарайға
келген елшілер қатарында Қайыр елшілерімен бірге ... – екі ... ... дипломатиялық дәстүрге айналған [16; 18].
Жер қашықтығына қарамастан қарым-қатынас жасау ... ... ... ... ... сапар айларға, ал кей жағдайларда, бір жылдан астам
уақытқа созылған ұзақ, әрі ... әрі ... толы ... бірінен
соң бірі кезектесе жалғасып, сол алыс замандағы, Ніл мен Еділ ... екі ... ... ... күшті және берік
болғандығын көрсетеді. Әсіресе, ислам мен христиан елдері, ... пен ... ... өрті ... ... ... жол қауіптілігін және
жолаушылардың жекелей де, ... де, жол ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерге душар болуын [16; 18]
естен шығармауымыз керек. Оларды айтпағанда, жол ... ... ... христиан мемлекеттерімен бейбітшілік жағдайы тым ... ... ... ... ... сапар шегіп бара жатқан Мысыр елшілігінің
бірін таяу Шығыстағы крестілер қолға ... ... ... және ... құл ... ... құлдыққа сатқан. Мұны білген Мысыр
сұлтаны, Мысырда сауда жасап ... ... ... ... ... [16; 18].
Мамлүктер мемлекетінің сыртқы саясаты оның ішкі өмірінің, ... ... ... ... ... ... бағыт алған Мысыр
елшілері өздерімен бірге Мысыр өмірінің, оның ... қол ... ... ... ... дамығандығын көрсететін сыйлықтар мен
тауарларын көптеп апарды. ... іші ... ... және ... бар, ніл ... мен ... қара ағашпен
өрнектелген күміс қобдишасы бар ... ... ... ... ... ... кітабы, түрлі-түсті кілемдер мен жайнамаздар, киімдер,
күміс қапталы бар ... ... тас ... ... от ... ... ... оюлы безекпен әшекейленген
өрнекті негіздері бар ертоқымдар, үзеңгілер, алтын және күміспен жасалған
әр-түрлі қобдишалары бар ... ... ... өте ... ... ... ... найзалар, алтын жалатқан май ... ... ... ... ... ... жауынгерлері, аспазшы құл
әйелдер, жасөспірім сарай қызметшілері, тірі ... ... ... ... бір ... араб ... жүк таситын мал, бір жираф,
маймылдар, тоты ... және осы ... ... ... ... Бұл ... бәрі сұлтан Аз-Захир Байбарыстың Берке ханға
жіберген бір ғана ... ... ... тізімі ғана [16; 18].
Алтын Орда ханы Өзбек-хан Мысыр сұлтаны Ан-Наср Мухаммад ... ... ... құстарын, жасөспірім мамлүктер, болаттан
соғылған сауыт, дулыға, қылыш жіберген. Оған ... ... ... ... ... Ибн Қалауын өте қымбат бағалы сыйлықтар қайтарған. Олардың
ішіндегі тек алтыннан жасалғандарын атап ... ... ... ... асты да, үсті де ... ... киім және бас киім, алтын
белдік, алтын ертоқымы мен үзеңгісі бар тұлпар, алтын қылыш және ... ... асыл ... ... ... [16; ... аталғанның бәрі мамлүк мемлекеті кезіндегі Мысыр қолөнері мен өмір
сүру деңгейінің өте жоғары болғандығының көрсеткіші.
Ендігі сөз, осы екі ... ... ... ... ... тарихи орны мен саяси маңыздылығы ... ... ... ... ... ... Аль-Холи – Ніл мен Еділдің тарихи байланыстары тақырыбына назар
аударған, оны арнайы зерттеген араб зерттеушілерінің біріншісі ... ... ... ... ... ... Аль-Азхар ислам университетінің
профессоры, тарих және тіл білімдері ғылымындағы беделді Мысыр ғалымдарының
бірі болған.
Амин Аль-Холидің «Сыйлат бейна Ан-Нил уа ... (Ніл мен ... ... атты еңбегінде ... ... ... ... ала ... ... олар:
1. елшіліктің сапарға аттанған жылы;
2. елшілікті жіберуші тарап;
3. елшілікті қабылдаған тарап;
4. ... ... ... басты елшілер;
5. елшіліктің алдына қойылған негізгі мақсаты;
6. ... ... 1261 жылы ... ... ... өзі сенетін «Қырым тұрғындары»
деп аталған Алан саудагерлерін ... ... ... ... ... ... ... христиан әйелі үшін сол ... ... және ... ... қарсы Алла жолында қасиетті
«Джихад» соғысына үгіттейді.
2. 1262 жылы сұлтан Аз-Захир Байбарыс Берке-ханға елшілікке, сол ... оның ... ... ... ... ... ... және Қыпшақ елінен
жақында келген, Шариғат пен Ислам заңдарының ... ... ... мен
Нафранды аттандырады. Сұлтан Байбарыс Берке-ханды, бұл жолы да ... ... ... ... ... ... хат жолдайды. Хатында,
Мысырдағы ислам әскерлерінің ... оның ... ... ... ... ... сұлтанына бой ұсынатын патшалардыатап көрсетеді.
Құлағудың, жаулап алған жерлерінде мұсылмандарға қысымшылық пен ... ... оның ісі ... ... ... және оған ... ... айта келе, Берке-хан әскерлерінің Мысырға келгенін
және ... ... ... ... ... ... олар еліне
қайтарында, Аббас әулеті халифасының ... ... ... ... Осы хат ... ... үлкен жиын отырысын ұйымдастырып,
оған Аббас әулетінің ... ... ... ... ... аттанар алдында олармен бас қостырады.
3. 1262 жылы Берке-хан сұлтан Аз-Захир Байбарысқа әмір ... шейх Нур ... Али ... ... ... сұлтан Байбарысқа жолдаған хатында: шүкіршілік пен мақтау,
өзінің ризашылық сәлемін айтып, Құлағуға қарсы соғысқа көмек ... ... ... ... «Ұлы Яса» ... ... оны ... Ұлы
заңға қайшы келетіндігін жария етіп, оның ... мен ... ... ... ... және Берке-хан, өзінің төрт ағайынымен бірге,
ислам орнату үшін, барлық жақтан оған ... ... ... деп, Құлағудың
жолын кесу үшін, Ефрат өзеніне қарай әскерін ... ... өзі ... ал ... ... екінші жағынан қысып, оны, яғни Құлағуды бүкіл
мұсылман елінен қуып шығып. Ол жерлерде сұлтанның, яғни Байбарыстың билігін
орнату ... ... жұма ... ... ... пен ... ... дұға қылып,
елшілермен Исламның ең негізгі мәселелері жөнінде бірауыздылық білдіреді.
Халифа оларға лайық ... ... ... ... ... ... ... Мекке, Медине, Құдыс (Ирусалим) мінбелерінен сұлтаннан
кейін Берке ханға дұға айтылсын, деп әмір ... Бұл ... ... ... ... сұлтан Байбарыстың Берке-ханға жіберген ... ... кез ... 1262 жылы ... ... ... әмір ... Артемір және
Аунамас бастаған елшілік жібереді. Олармен ... ... ... ... ... ... Ғази болады.
Берке-ханның хаты мен ауызша айтқаны: Құлағу-ханның жаңілісіне ислам
үмметінің қуанышын хабарлайды. Түркі-қыпшақ тайпалары мен ... ... ... ... Ибн ... Ад-Дин сұлтанға Берке-ханның Құлағуға
қарсы соғысының куәсі ... ... ... Байбарыстың Қайыр қаласында
Аббас әулетінің халифатын қайта жандандыруға күш-жігерін ... ... ... білдіреді. Сарай елшілері сұлтан Байбарыстың
ұлы Саид ... ... ... ... және ... ... салтанатты шеруінің куәсі болады. Сұлтан Байбарыс оларды
оларды, яғни, Берке ханның елшілерін жылы ... ... ... ... ... ... ... Берке-ханға ауызша Шариғат, Алла жолындағы
қасиетті «Джихад» соғысы, Ислам әділеттілігі ... және т.б. ... ... ... 1262 жылы сұлтан Байбарыстың елшілері Фарис Ад-Дин Ақуш Ас-Сауди Ал-
Асад және Аш-Шариф Имад ... Абд ... ... ... ... ... Берке ханның елшілерімен бірге Сарайға аттанады. Ол Берке
ханға жолдаған хатында ... ... ... мен Алланың елшісі Мұхаммед
пайғамбардың жолына түсу, оған иман ... ... және ... ... ... Оған жіберген сыйлықтарының ішінде: Құран кітабының Осман
нұсқасы, деп аталатын, қызыл атласпен ... ... ... ... ... салынған және оған піл ... мен ... ... ... ... ... бар, ... мен
жәйнамаздар, май шамдары, бір жираф, есектер, жүйрік араб түйелері, қымбат
бағалы ... ... ... ... ... ... шектері, тұлпарлар мен үзеңгілер, ертоқымдар, үйретілген
маймылдар, қара құл ... ... құл ... ... ... және т.б. ... елінде бар қызықтарды жібереді.
Оларға арнайы ... кеме ... оған ... ... сыйлықтар жинап,
оларға көптеген теңіз әскери мамлүктерін қосып, бір жыл ... ... ... ... бұл ... Константинопольде ұзақ кідіріп
қалады. Сол себепті Қайыр мен ... ... ... бәсекелестік
орын алады.
6. 1264 жылы сұлтан Байбарыс берке-ханға жіберген елшелігін Шуджа Ад-
Дин Ибн Ад-Дайа Ал-Хаджиб ... ... Оған ... ... ... Ал-Сакрисидің (арабшаланған Ал-Ашқарий) сұлтан
Байбарысты Қыпшақ елінің патшасы алдында ... ... ... ... ... сұрайды. Онымен бірге Берке-хан,
«Умра», яғни, кіші қажылық жасаған, Құран аяттары мен ... ... ... (немесе Умраға барғандағы киімі), екі құмған Зәм-Зәм суы, ... және т.б. ... 1267 жылы ... ... Берке-ханның ағасының баласының баласы
Мүңке-Темір-ханға елшілерін жіберіп, Берке-ханның қазасына байланысты көңіл
айтып, Мүңке-Темірдің таққа отыруына құттықтауын және оған ... ... ... ... ... ... кезде, Қайрда сұлтан Байбарыстың
алдында болған Сарай елшілерімен ... ... ... 1271 жылы Мүңке-темір-хан сұлтан Байбарысқа елшілік жібереді.
Олармен жолдаған хатында, сұлтан жауларын өз жауы ... және ... ... хабарлап, Құлағуға қарсы соғысуға көмек ... ... ... ... ... сұлтандікі болуы қажет, деп
жазады.
Бұл елшіліктің жүгін жолда европалықтар тонап алып, Сұлтан Байбарыстың
әмірімен, барлық ... ... ... ... ... ... бәрі ... сұлтанға жіберілген.
9. 1272 жылы сұлтан Байбарыс Мүңке-темір-ханға жіберген ... ... ... ... Ал-Михмандар мен Бадр Ад-Дин Ибн Азиз Ал-Хаджиб
Қайырдан қайтқан Сарай елшілерімен ... ... ... ... ... ... оның өзі сұратқан дәрілер мен дәрілік шөптер және
Құлағудың ұлы Абағаның іс-әрекеттері мен оның ... ... ... ... 1280 жылы ... Қалауын Мүңке-Теміханға елшілері Шамс Ад-Дин
Сұңқар мен Сайф ... ... ... Олармен бірге Рүм елінің
билеушісі ... Рукн ... ұлы Ғиас ... оның әулетіне,
ханзадалары мен сұлтан Ғиас Ад-Диннің өзіне хат және сыйлықтар жібереді.
Елшілер теңізбен сапар шегіп, Сарайға Мүңке-Темір ... ... ... ... ... ... ... 1283 жылы Тадан-Мүңке-хан ... ... ... ... ... ... білгірлері Маджид Ад-Дин Ата мен Нур Ад-Дин Атаны
жібереді. Олармен ... ... ... ... ... ... ... мен таққа отырғанын хабарлап, жіберген елшілері қажылық жасап
қайтуын сұрайды. Ауызша ... екі ... ... ... ... ол ... жауларына қарсы соғысатындығын, білдіруді тапсырады.
Екі елші қажылыққа аттанғандармен бірге барып, қажылық жасап қайтады.
12. 1284 жылы ... ... ... елшілері Сайф Ад-Дин
Балбан Ал-Халаби, Музаффар Ад-Дин Муса Ибн ... ... әмір ... ... ... Мухаммад Ибн Абу Аш-Шауарибті ... ... ... ... ... ... ... әулетіне қымбат сыйлықтар, әдеттегіден
әлдеқайда көп маталар, дәрілер мен дәрі шөптерін жібереді. ... ... ... Сұлтан Қалауын Қырымда салдырып жатқан үлкен мешітіне
мамлүк сұлтандарының ... ... ою үшін тас ... ... 1286 жылы Тадан-Мүңке-хан сұлтан Қалауынға, содан үш жыл ... ... ... сол ... сұлтан қаржысына Мысыр керуенімен
қажылыққа барған, Ислам діні мен заңдарының білгірі Маджид Ад-Дин ... Ол, ... ... ... ... жауапсыз
қалдырмайтындығын хабарлайды.
14. 1293 жылы сұлтан Қалауынның ұлы сұлтан Ал-Ашраф Халаил Берке-
ханның ... және ... ... ... ... әмір
Алам Ад-Дин Ад-дауадариді аттандырып, онымен бірге ... ... ... ... 1304 жылы ... ... Ұлғай-хан сұлтан Қалауынның ұлы сұлтан Ан-
Наср Мухаммад Ибн Қалауынға елшісі Қарақшыны, көптеген сыйлық, ... ... мен құл ... ... ... ... жауы ... қарсы, соғысқа аттануын сұрап, ... ... оның елін ... ... ... атайды. Ғазан-
ханның зұлымдығын оның өлімімен тоқтатқандығын және Тоқай-ханның ағасы
Харбандыда оған бейбітшілікті ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, деген күдіктен Мысырдан да соны талап ... 1306 жылы ... ... ... Ибн ... елшісі Намус
бастаған елшілік жіберіп, Мысыр әскерлерінің Ефрат өзеніне қарай бет ... Онда ... ... ... ... елін ... және ол елден
түскеннің бәрін, әрбір адамға ... және , ... ... ... ... ... 1306 жылы ... Ан-Наср Ибн Қалауын Тоқтай-ханға елшілері Бадр ад-
Дин Иқміш пен Фахр ... ... ... елшілігін, соның алдында,
Қыпшақ елінен келген елшілікпен бірге Сарайға аттандырады. Сұлтан Ан-наср
Мухаммад өзінің жауабында, Харбанды ... ... ... орнайды және
оны бұзу лайық емес, дейді.
18. 1310 жылы Тоқай-хан сұлтан Ан-наср Ибн ... ... Ала ... ... ... ... ... сұлтан Ан-наср Ибн қалауынның сұлтан
тағын қайтарып алуымен және Тоқтайдың ... ... ... ... әлі Мысырда сұлтан Ан-Насрдың алдында жүргенінде,
Тоқтай-ханның қазасы ... ... ... 1310 жылы ... ... Ибн Қалауын Тоқтай-ханға елшілері Ала Ад-
Дин Айдағды мен Ала ... ... ... ... ... ... ... оның хатына жауып алып сапарға аттанады. Бұл
елшілікті, 1311 жылы, қайта ... ... ... ... ... оларды Триполи және т.б. ... құл ... ... Мұны ... сұлтан, елшілерін сатуға шығарған саудагерлерді
ұстап, тұтқындауды бұйырады.
20. 1314 жылы Өзбек-хан ... ... Ибн ... ... ... және ... балалары мен ұрпақтарынан, барлығы 174 адамнан
құралған елшілігін, оның алдында ... ... ... ... ... ... аттандырады. Сұлтанға жолдаған хатында, сүйек
жаңғыртып өзара құдаласуға ұйғарым ... ... ... ... ... қызына үйленуін ұсынады.
21. 1316 жылы сұлтан Ан-Наср ... ... ... ... ... ... Хусейн Ибн Сару және Мысыр копты христиандардың
патриархы бастаған елшілік Өзбек-ханның елшілерімен бірге ... ... ... ... ... ... тартулар, оның ішінде, маталар,
құрал-саймандар, алтын үзеңгілер мен ... бар ... ... ... ... ... ... 1314 жылғы елшілік алып келген құдаласу жайындағы ұсыныс
үлкен маңызға ие ... ... ... ... ... берілгеніне
қарамастан, Сарай жағы қалың-мал мен күту мерзіміне келгенде құбылып, анық
жауабын бермегендіктен, сұлтан Ан-Наср бұл құдалықты өз ... ... ... оған ... екі ... арасындағы достық қарым-
қатынас пен хат хазысу ешқандай ... ... 1317 ... ... сұлтан Ан-Насрға елшілері шайрбек, Бұғыртай,
Қортық және Омар ... ... ... ... Қайырға оралатын
сұлтан Ан-Насрдың елшілерімен бірге сапарға аттанады. Олар ... ... ... мен ... оның ішінде, үш аңшы сұңқар, алты мамлүк,
болат сауыт, дулыға және қылыш алып ... 1318 жылы ... ... ... ... Атрашы Ал-Силахдар
мен Бірім Хауаджа бастаған елшілігін, Қайырдан Сарайға қайтып бара ... ... ... ... ... Елшілік өзімен бірге ең
жоғарғы дәрежелі патшаларға ... ... ... ... Кейбір
деректерде оның құны ондаған мың алтын динарға тең ... ... жолы ... құдаласу жайында әңгіме қозғайды. Сонда, Мысыр
елшісі оған: «Сұлтан мені бұл талаппен жіберген жоқ, ал, ... ... ... ... ... онда оған ... ... даярла» деп, жауап
қайтарады. Өзбек-хан өз саудагерлеріне Мысыр ... ... ... ... қамтамасыз етуді тапсырады. Сөйтіп, саудагерлер Қайыр
елшілерін 27 мың алтын динар ақшамен қаржыландырады.
24. 1319 ... ... ... ... ... елшілерінің ішінде
көптеген қариялар, жоғарғы мансапты дәулер, Өзбек-ханның имамы Бурхан Ад-
Дин, Сарай қаласының қадиі, ... ... ... ... ... ... 150 ... 60 кұл әйелдер және үш мың мамлүк жібереді.
Мысырға келін және ... ... ... сый, ... ... ... мен ... Қайырға келуіне байланысты ұйымдастырылған күтіп алу
тойы мен жайылған ... жеке ... ... ... ... ... мен ... жерлерде болып өткен ең үлкен той-думандармен
бәсекелесе алды.
25. 1320 жылы, сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға ... ... ... ... ... ... ... келінді алып келген Өзбек-ханның
елшілігімен бірге Сарайға сапарға аттанады. Олар өздерімен бірге Өзбек-
ханға және ... ... ... ... әкетеді. Өзбек-ханның
имамы қажылық жасау үшін қалады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... үшін қайтуларын кідіртеді.
26. 1320 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға елшілері Керей, Бұларғы және
Бағрас бастаған елшілігін сапарға аттандырады. Сұлтан ... ... ... ... ... соғысында көмек сұрайды. Сұлтан ... Абу ... ... ... ... қалайтындықтан, оның бұл
талабын жауапсыз қалдырып, Абу Саидке, мұқият болуын ескертеді. Абу Саид
оның бұл ... ... ... ... оған ... ... онымен бейбітшілік келісімін нығайтып, оған сыйлықтар, тартулар,
мамлүктер, әйел құлдар және ақшалай бірнеше миллион күміс дирхам жібереді.
Сөйтіп, ... ... Абу Саид ... ... ... ... де Сұлтан
Ан-Насрдан көмек күтеді.
27. 1321 жылы, Өзбек-хан ... ... ... ... Арус ... ... елшілерін, сұлтан Ан-гасрдың Сарайдан Қайырға қайтатын
елшілерімен ... ... ... ... Ан-Насрдың соңғы әскери
позициясын сын айтқан Өзбек-ханның хатын сұлтанға жеткізеді.
Сарайдан қайтқан ... ... ... ... ... ... Өзбек ханның олармен суық қарым-қатынасы мен оларға, ... ... ... ... ... айтады. Сұлтан Ан-Наср да ... тура ... суық ... ... «ақ ... ... алуына тыйым
салады.
28. 1322 жылы, сұлтан Ан-Наср ... ... Баха ... ... ... ... ... Өзбек-ханның, өзін сынап жазған
хатына жауап жібереді. ... Абу Саид ... ... ол ... ... үшін ... ... күш болатындығын хабарлап, сондай-ақ,
елшілерге «ақ құлдарды» сатып алуларына тыйым салғанын, өздерінің оларға
бай ... ... ... Екі ел арасындағы достық қарым-қаынасты
жалғастыруға дайын ... ... 1323 ... 1325 ... сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға елшісі Бадр Ад-
Дин Бекміш бастаған елшілігін сапарға аттандырып, сұлтанның ... ... ... 1327 ... ... ... ... жіберген елшілігі
сұлтанның елшілерімен бірге, және сұлтан Ан-Насрдың ... ... ... елшілігімен бірге сапарға аттанады.
Мысыр елшілері, 1329 жылы, Рүм елі арқылы құрылықпен, бір жыл үш ... ... ... ... ... 1330 ... ... сұлтан Ан-Насрға елшілік аттандырып, олармен
бірге қымбат сыйлық, тартулар жібереді. Олар, яғни, ... ... ... ... ... 1334 ... Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға жіберген елшілерімен хат
жолдап, Өзбек-ханның ағасының қызы, қыпшақ ханзадасының ісі ... ... ... сын, айып ... ... ... ол ... жіберілген Хан әулетінің
таңдаулы қыздарының бірін, егер, өзінің қажеттігіне лайық ... ... ... оны, яғни ... алған жеріне қайтаруға міндетті,
дейді.
Бұл хат және оған ... ... ... ... ... анық
мағлұматтар бермеген. Біраз тарихшылар, хиджраның 729-737 жж., яғни, 1328-
1336 жж. арасында хат ... ... ... ... Бұл ... ... және оның «талақ» (күйеуден шығуы) болуы жайлы қосымша мағлұматтар
бар.
Оның ішінде, Өзбек-хан жолдаған сын-айыпқа қайтарған жауабыда, сұлтан
Ан-Наср, ханзаданың ... ... ... ол ... ... ... келтіреді, десе, басқа дерек, оның қайтыс болмағанын, одан кейін
де, екі реткүйеуге ... ... ... ... ... ... 1336 ... сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға, елшісі Сыр Тоқтақай мен
Хауаджа Омар ... ... ... ... ... және ... мамлүктер мен құл әйелдер сатып әкету үшін 20 мың алтын динар ақшамен
сапарға аттандырады.
34. 1338 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-насрға, елшісі ... ... ... ... ... ... ол ... бірге көптеген мамлүктер
мен құл әйелдер апарады. Олардың біразы, сол елдің екі әмір ... ... ... ... Ад-Дин Ат-Таджирден сұлтанға тарту етіледі.
35. 1338 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға, 1336 жылы, Сарайға елші
болып ... Сыр ... ... 153 ... ... ... сұлтан Ан-Насрдың қыздарының бірін Өзбек-ханға беруін сұрайды.
Бірақ, Өзбек-ханның бұл ... ... ... ... әлі ... ең ... жасы ... жасы кемелетке жеткен соң,
жіберетіндігін, хабарлайды.
Бұл жөнінде басқа әңгімеде, сұлтан Ан-Насрға жіберілген Өзбек-ханның
қарындасымен не істесе, соны ... ... ... ... ... ... білді, – дейді.
36. 1340 жылы, Өзбек-хан сұлтан Ан-Насрға елшілікке өзінің үш бегін
жібереді. Бұл елшіліктің әкеткен ... ... ... Үш ... ... ... Мысырда жерленеді.
37. 1340 жылы, сұлтан Ан-Наср Өзбек-ханға ... ... ... және ... ... бастаған елшілігін, еліне оралып бара
жатқан Өзбек-ханның елшілерімен бірге сапарға аттандырады.
Осы жылы, сұлтан ... ... Ибн ... қайтыс болады.
38. 1342 жылы, Жәнібек-хан сұлтан Ан-насрдың ұлына, елшісі әмір Қара-
Бахадур бастаған елшілігін сапарға аттандырып, сыйлықтар мен ... ... алты ... аңшы ... ... ... түркі әйел құлдар
және бұлыңғыр терілерін жібереді.
39. 1356 ... ... ... ... Ибн Ан-Насрға елшілік
аттандырып, онымен бірге көптеген мамлүктер, ... және ... ... ... оған ... ... ... деп жазады:
«Менің әкем мен сенің әкең – ... бір ... ... ... ... ... ... Берді-Бектің қазасымен солтүстік татарлар мемлекетінің,
яғни, Алтын Орданың сапы ... ... кері кете ... 1384 ... ... ұлы Тоқтамыс-хан сұлтан Барқұққа елшісі
Хасан Ибн Рамадан Ар-Раийс (оның ... ... ... ... уәкілі
болған) бастаған елшілігін жібереді. Ол өзімен бірге сыйлықтар, тартулар,
мамлүктер, жеті сұңқар және жеті бума мата ... ... ... ... ... ... дегеннен кейін,
Мысырдың оларға деген қарым-қатынасы өзгереді.
41. 1386 жылы, сұлтан ... ... ... ... ... ... ... Оның мақсаты – достық қарым-қатынасты
жандандыру болды.
42. 1393 жылы, Тоқтамыс-хан ... ... ... ... ... және ... Әмір ... қарсы сен екеуміз бір қолдай боламыз
ба!» деп сұрайды.
Сұлтан Барқұқ оған жауап қайтарады.
43. 1393 жылы, сұлтан Барқұқ Тоқтамыс-ханға ... әмір Тулу мен ... ... ... Исмаил бастаған елшілік жіберіп, олар, Тоқтамыс-ханға,
сұлтан Барқұқтың Темірланға қарсы соғысатынын хабарлайды.
Тоқтамыс-хан Темірланға бөгет жасап, оның әскерін Шам елінде ... ... ... ... ... ... 1394 ... сұлтан барқұқтың елшісі, әмір Тулу мысырға оралады. Бұл
елші, Қыпшақ мемелекетінің астанасы Сарайда болғанында, ... ... ... ... ... куәсі болғанын хабарлайды.
45. 1431 жылы, сұлтан Ал-Ашраф Барысбай Тоқтамыс-ханның ағасының
баласы, Мұхаммед-ханға елшілік жіберіп, хат ... 1436 ... ... ... ... билеушісіне елшілік жібереді.
Мысыр Мамлүк мемлекетінің Қырыммен қарым-қатынасы ... ... ... ... ... кетеді.
47. 1438 жылы, Дештімен Қырымның билеушісі, Мұхаммед-хан ... ... ... ... Орда мен ... Мамлүк мемелекеті ... ... ... деректері, Солтүстік татар мемлекетінің, яғни ... ... ... ... ... ... 640 жылы салынып, ол 267 ... ... ... 907 ... яғни 1502 жылы ... ... өмір сүруін
тоқтатады, деп, оның тарихын тиянақтайды.
2. Дешті Қыпшақ ... мен ... ... ... ... мен Еділ ... достық байланысты нығайтудың негізгі
фоаторларының бірі – Мысыр ... мен ... Орда ... ... ... болды. Қилы замандарда, әртүрлі мемлекеттер арасындағы саяси
қарым-қатынастарды қыз алысу ... ... ... ... ... ... ... бірі болды.
Екі мемлекет арасындағы өзара ... ... ... ... ... ең ... ол – ... фактор, яғни, Мысыр
мамлүктері мен Қыпшақ елін мекендеген ... ... ... ... ... мен моңғол-қыпшақ хандарының біріне-бірін тартып, тығыз
байланыстырып, жан-жақты қарым-қатынас орнатқан туысқандық ... ... ... ... хат жазысудан анық байқалады. Мамлүк сұлтандары,
өзінің хаттарында: «Біз және сендер бірміз», - деп, екі ... ... ... мен өзара жазысқан хаттарында, бірін-бір, «ағамның
баласы» деп ... Қаны бір, діні бір, ... ... ... ... екі ел ... ... құдаластық оңды және нәтижелі
болды.
1260 жылы, сұлтан тағына келген, Мысыр мамлүк мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... одағын нығайту
мақсатымен Берке ханның қызына үйленеді. Бұл неке – екі мемлекет ... ... жол ашып ... ең ... неке болғаны белгілі.
Жалпы алғанда, мамлүктер, өздеріне жат тектен қыз алмағаны белгілі,
яғни ... ... ... ... ... ... ... үйленбеген. Ол, тек мамлүк сұлтандары мен әмірлеріне ғана қатысты
емес, ... ... ... ... атауларының бәріне ортақ заң болып
қалыптасып, әсіресе, Мысыр мамлүк мемлекетінде қатты сақталған. Мамлүктер,
саны жағынан ... көп ... тегі ... араб ... ... тегі
мен қанын таза сақтап, жергілікті халық тарпынан туып, кейін келе дәстүрге
айналған шаралардың бірі болса керек. Сұлтан байбарыстың ... ... ... төрт ... оған ... болады, олар:
1. Хисам Ад-Дин Берке-ханның қызы;
2. Сайф ... ... ... Сайф ... ... ... Сайф Ноғай Ат-Татаридің қызы.
Осы жерде айта кететін бір жай, ол – ... ... ... түркі халықтары мен моңғол, ойраттарды бір этнос, деп ... ... ... «татар», «моңғол» сөздерін бірінің ... ... ... Яғни, олардың осы айтқандары мен мамлүктердің ... ... ... берік ұстауы, осы халықтардың тегінің бір
екендігіне дәлел секілді. Сондай-ақ, 19-20 ғғ. араб және ... 1382 ... ... ... келген сұлтан Барқұқтан бастап,
Мысыр мамлүк мемлекетінің тарихында «Шеркеш» ... ... ... ... деп ... ... ... тегінен бөліп, Кавказдық
«черкестеріне» жатқызып жүр [16; 19]. Бұл, олардың, мамлүктердің ... ... ... туған қателік болса керек. Себебі «Шеркеш»
мамлүктерінің де, өзінің ... ... ... өз ... ... алмастырмау» принципін ұстаған және Алтын Ордамен байланысын ... ... ... «Біз және ... ... [16; 19] деуі ... көшпелі түркі-қыпшақ халқының өкілдері екенінің бірінші дәлелі
болса, сұлтан ... Ирақ ... ... ... ... ... Жалайыр сұлтаны Ахмад Ибн Уайстың ... ... ... ... – оның ... дәлелі бола алады. Осыдан көп
ұзамай-ақ, Әмір ... Таяу ... ... ... ... Ирақ ... мен Мысыр мамлүк мемлекеті арасында саяси-әскери одақ құрылғаны
[16; 19] тарихқа белгілі факті.
Сондай-ақ мамлүктердің, тек өз тегіне үйленуіне ... ... ... ... ... ... сөздеріне жүгінсек, ол – ... ... ... ... ішінде, әсіресе, ойрат қыздарының адам
айтқысыз сұлулығында [16; 19], дейді біраз деректер.
Сонымен, осы аталған жақсы ... екі ... ... қыз алысып,
құдаласуына түрткі ... екі ... ... ... ... ... өздерінің сөзімен айтсақ: «бір заттай болып, барлық замандарда да,
біріне-бірі тірек болып, соғыста жауларын ... Алла ... ... ... ... ... ... соғысына бірге аттануға негіз берген
күштің негізі – осы ... ... ... ... екі ... да назары негізгі саяси іске бағытталып, бір-
біріне қалың-мал төлеуі формалдыққа жақын болды. ... ... оның ... ... үшін, сұлтанның жіберген елшілерін
ақшамен қаржыландыруды Қыпшақ елінің саудагерлеріне ... ... ... ... Араб деректері, Мысыр жеріндегі келін
аттандыру мен үйлену тойлары, Ислам кезеңіндегі тарихта ... ең ... ... ... ... [16; 19]. Енді ... Мысыр өмірін, оның молшылығы мен салтанатын суреттеп, ... ... ... тура ... ... ... ... кеңірек тоқталып өтейік:
Ұзақ жылдар бойы, екі астана ортасында сый, ... ... ... ... ... ... бір-біріне деген сенімі
артып, өзара құдаласып, сүек жаңартыу туралы пікірі жетіледі. Сөйтіп,
хиджраның 720 ... ... 1320 ... ... ... қыз ... ... Оның есімін дұрыс келтіруде, деректер өзара қайшылық
келіп, бірінде «Талынбаш» болып, екіншісінде «Толынбай» болса, үшіншісінде
«Долынбай» түрінде берілген. Оның ... аты ... ... үшін ... оны ... ... ықылассыз көзқарасымен, оның атын
айтқанда, жіберген дыбыстық қателіктерінен болса керек. Ортағасырлар мысыр
тарихшысы Ал-Мақризи, оны «Долбие» ... ... ... деп ... ... Дарб ... ... қарсы жағындағы үлкен сарайды оның
есімімен атап өтеді.
Сонымен, келін ханзада мысырға, арнайы үлкен елшілікпен жеткізіледі.
Оны, ... ... ... ... ... Хан ... ... төрт бекзада, Өзбек-ханның имамы Шейх Бурхан ... ... ... ... ... сондай-ақ, бірнеше ондаған қыз ханзадалар,
бір жүз елу ер адам келеді. Оған ... ... құл ... үш мың ... Елшілікпен бірге Өзбек-ханның, сұлтанға арнап жіберген, қымбат
сыйлығы ... ... ... ... ... ... ... себепті,
жолдары ауыр, әрі ұзақ болып, біраз уақыт Константинопольде кідіреді. ... ... ... сый-құрмет көрсетіп, өз тарапынан елшілерін
даярлап, оларды Александрия ... ... ... ... ... ... ... күтіп алу мен сый-құрмет
көрсетудің рәсімдері басталады. Келін ханзада кемеден, ... ... ... ... үй ... алтындармен безендірілген
шатырға өтеді. Оны, мамлүктер, Александриядағы ... ... ... ... ... елшілерге, сый-құрметке толы қонақжайлық көрсетіп
орналастырады. Олардың Қайырға сапары үшін он сегіз «харрақа» яғни ... ... ... ... ... ең ... – сұлтан кемесіне,
ал елшіліктің басқа мүшелері қалған кемелерге отырып, Ніл өзенімен жүзіп
келіп, Қайыр ... ... бет ... ... ... ... орай,
сұлтан майданының, көз жететін жерінің бәріне кілем төселіп, ... жүк ... мал ... бүкіл майданға жібек ... ... ... ... ... ... арнайы зембілге отырғызып, оны ... ... ... ... ... ... майданындағы арнайы үлкен
бөлмеге апарады. Майданда оған, сұлтанға аранйы істелген ... ... ... ... төселеді. Келінге, және онымен бірге
келгендерге ... ... ... ... ... ... ... сый-құрметпен күткен соң, сұлтан, келінді көру үшін өзінің әмірін
жібереді. ... оны ... бар, ... ... ... және ... белгілі, ең қымбат маталармен безендірілген ... ... оған ... ... жануардың екі жағынан екі мамлүк жетектеп,
«Қалаа Ал-Джабалға» (тау үстіндегі сұлтанның қамалына) әкеліп тоқтайды. Сол
заман тарихшылары, ол ... ... ... мемлекетінде оған тең келетін
бөлме ... [16; 19], - деп, ... ... ... келген елшілермен және олармен ілесіп келген
Константинополь елшілерімен отырыс жасап, оған қатысты көптеген әмірлер мен
мемлекеттік жоғары ... ... ... ... ... және мәдени
азаматтардың алдында, Сарай елшілігінің үлкені, Өзбек-ханның сұлтан ... ... ... ... Өзбек-ханның ауызша сәлемін айтып, оған:
«Сенің ағаң, Өзбек-хан саған:» «Сен ... ... Хан ... оның ... қыз ... ... біз оны әкелмеген болсақ, сенің
көңіліңе жақпас еді. Ұлы үйден, саған әкеліп жеткізгеніміз саған ұнаса, ... ... ... одан Алла ... ... Алла ... ан тауадду ал-
аманат ила ахлиха» («Алла тағала сендерге, аманатты өз еліне жеткізуге әмір
етеді»), деген сөзімен сәйкес амал қыл» - ... ... ... ... «Біз ... пен ... Біз, Ұлы әулетті, ұлы шаңырақты үлкейтіп, ағам ... ... біз және ол ... бір ... ... ... – деп
жауап қайтарады [16; 19].
Сосын Өзбек-ханның имамы Шейх ... ... ... ... екінші ауызша сәлемін айтады. Бірақ, оның айтқан деректері
сақталмаған.
Одан кейін, ... ... игі, ... сұлу киімдерді, молшылықпен,
сол заман деректері келтірген санға жүгінсек, шамамен, бес жүз ... ... ... ... ... ... ... мен мемлекет
басшылары төрт көзі түгел қатысып, қамалдың ... ... неке ... сұлтан Ан-Наср, мешітке 20 мың алтын динар ақша ... ... тағы 40 мың ... Неке ... қади ... бекітіп
болған соң, сұлтан, өзінің уәкіл-куәсі мен келіннің уәкіл-куәсіне,
қадиларға, ... ... және осы ... қатысқандардың барлығына да
тарту-киімдерін сыйлайды. Оның, қандай тарту-киімдер екенін көз ... ... ... ... ... ... атап ... Сарайдың қадиіне
сыйлаған киімін сипаттап көрейік, ол екі «фараджия», яғни, ... ... кең сырт ... ... бірі – ... ... ... алтынымен
безендірілген киім [16; 19].
Сұлтан хан тегіне үйленіп, құрметті ... ... ... ... ... ... ... Өзбек-ханға және оның
айналасындағыларға арнап, қымбат ... ... 743 ... 1342 ... сұлтан оған «талақ бергенше, яғни, одан
ажырасқанша, ханзада ұлтанның қолында бірнеше жыл ... Одан ... ... ... мыңбасы Сайф Ад-Дин» Мүңкелі-Бұға Нилахдар үйленеді.
Сайф Ад-Дин қайтыс ... соң, ... ... ... ... ... Ол ... болып, сұлтан әмірлерінің бірінің ұлы үйленіп, хиджраның 743 жылы,
соның ... ... ... ... оны ... ... ханшайым
«онда (мамлүк сұлтандарының мәртебелі лақабы) Тулбай Ан-Насрийя Қайыр
қаласының «Ал-Барқийя» қақпасының ... оған ... ... ... деп ... саяси құдаласуда, Қыпшақ елінен келген ... ... оның ... әңгімелеушілерді жетелейтін, саясатта ... бұл ... бір ... ... ... ол төмендегідей:
«Хиджраның 735 жылы, Өзбек-ханның елшілері Қайырға келіп, өздерімен
бірге сұлтанға, Хан әулеті ханзадасының ісі ... сын мен айып ... ... онда ... ... ... ... сосын, біраз
күндер өткен соң, оны өзінің үйінен шығарып, өзінің ... ... соң, ... күйеуге бергені оны, яғни, Өзбек-ханды қатты
қинайтындығын айтады. ... ... ... ... ... елшілерінің бірі арқылы ауызша жеткізген сәлемінде айтқанын:»
«Хан әулетінің қыздарының ... ... ... сан мәрте елшілерін
жібереді. Мен, сұлтанның алдында ұятты болмас үшін, бұл істі ... ... ... ... ... оған ... ... ол, яғни, ханзада,
сұлтанға қызмет етуге лайық болмаған жағдайда, оны ... ... ... әулетінің қызын қорламай, оны еліне қайтаруыңды талап етеміз. ... ... – көп! ...... – деп, ... ... өзіне хатпен және ауызша жіберілген сын мен ... ... ... ... бұл ...... ... яғни, ханзада тарапына
ешқандай менсінбеу мен немқұрайды ... ... ... жоқ, ... ... ...... емес. Маған, ағамжіберген ханзадаға кірдім,
өзіммен бірге тұрғыздым, бір жыл ... соң ... Алла ... ... яғни, қайтыс болады», деп жауап хат жазады.
Бұл саяси ... ... заң ... ... ... оны ... ... қадилік Бадр Ад-Динді істің мән-жайымен таныстырып, оған:
«Ханзаданың өліміне Өзбек-ханның ... ... ... ... қажет» -
дейді. Қади оған: «Оның жолы – екі қызметшіні ... екі ... ... ... ... ... ауруының асқынуынан қайтыс болғанын
өз көзімізбен көрдік» - деп, ... ... – деп ... ... ... мен қади ... келіскендерін жүзеге асырып, бір қызметші және екі
мамлүкті қатыстырып, олар қадидің алдында куәлік беріп, қади оны ... ... Оны, ... ... ... жазушылармен толтырылған дәлел
құжатқа сенген, Өзбек Ханның елшісіне тапсырады.
Осы әңгімені баяндаушы тарихшылардың біразы: «... ... жәй ... да ... ... ... ... ... өтірік әңгіме» деп сендіргісі келеді.
Бірақ, бұл әңгіменің растығын жақтаушылар, «қарғыс ... лас ... ... ... ... ... ... бейшара ханзада, хиджраның 735 жылы өлді ... ... ... ... бұдан кейін де, ол сегіз жыл өмір сүреді. ... ... бұл ... ... оның отыз жыл өмір ... Қайыр
қаласында үлкен үйі болғаны және шынымен қайтыс болған кезде, ... ... ... ... ... Өзбек-ханның сұлтан Ан-Насрдың қызына
құда түскені белгілі. Бірақ, Қыпшақ елінен келген ... ... да тура ... ... ... деп ... қызының әлі
кішкентай екенін себеп қылып, кешірім өтінеді.
Бірақ оған қарамастан, екі ... ... ... ... ... ... ... ажырамайды. Керсінше, екі ... ... ... ... байланыстар одан әрі нығайып, Сарай мен
Қайыр арасында екі елдің елшіліктері ... ... ... Орда
хандары мен Мысыр мамлүк ... ... ... ... ... ... «Біз және сендер бірміз!» [16; 19] – ... ... ... ... ... ... хатқа қайтарған жауабында,
сұлтан Ан-Насрдың ұлы сұлтан Хасан: «Менің әкем мен сенің әкең – ... ... – деп ... Қорытып айтар болсақ, Мысыр мен ... ... ... он ... тарихында, ислам және адамзат
тарихындағы уақиғалардың ағымына әсерін тигізген Мысыр мамлүк ... ... Оның ... ... ... ... Байбарыс, Қыпшақ
даласымен байланыс орнату мақсатымен, инициативаны өз қолына алып, Алтын
Орда мемлекетіне ... ... ... ... ... ... ... дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, саяси және әскери одақ ... ... ... ... ... байбарыс, Алтын Орда ханы
Берке-ханның қызына үйленіп, Ұлы Хан әулетімен құдалық қарым-қатынасқа
түскен ммалүк сұлтандарының ... ... ... екі ... де тығыз қарым-қатынас орнатуға негіз берген –
туысқандық болса, екінші жағынан, әскери-саяси одақ ... ... ... ... ... де, ... ... Мысыр мамлүк мемлекетінің
дүниеге келу кезі ... ... үшін ең ауыр ... тура ... [16; 19].
Батыс христиан мемлекеттері, алдында болған ... ... ... королі «Луис Тоғызыншы» біріккен кресті әскерлерін ... ... ... ... ... Осы ... ауруы асқынып, өлім өлім
аузында жатқан ... ... ... ... ... ... Ад-Дин қайтыс
болады. (1250 ж.). жауға тойтарыс беру ауыртпалығы Фарис Ад-Дин Ақтай, Рукн
Ад-Дин Байбарыс, Сайф ... ... ... ... ... әмірлері
бастаған алдымен, «Думиат» ... ... ... ... кресті
әскерлеріне күйрете соққы беріп, «Луис Тоғызыншыны» және оның айналасындағы
көптеген әмірлер мен бекзадаларын ... ... Бұл ... ... мен мамлүк жасақтарының ... ... ... одан ... ... ... ... едәуір артуына себебін тигізеді.
Сондай-ақ, Шығыстан Шыңғыс-ханның ... ... ... ... ... ... ... аз уақыт ішінде, Иран және Ирақтың
әскерлеріне ... ... ... ... ... ... Сол ... Халифатының орталығы болған, бағдат қаласын басып алып, ондағы Аббас
әулетінің ... ... ... ... ... ұшыратқаны жайлы
хабар бүкіл Ислам ... дүр ... ... ретте, Құлағұлдың
әскерлері, Ислам әлемінің күйретілмеген соңғы қамалы – ... ... ... ... бастап, әскерлерін Шам еліне қарай
бағыттайды. 1260 жылы ... ... ... ... ... ... ешқешен жеңіліс көрмеген, «жеңімпаз» атанған моңғол әскерлеріне
тұңғыш рет күйрете соққы береді [16; 19]. ... ... де, ... ... жете алмаған моңғолдардың ниетін жақсы білген батыс крестілері,
оларға елшілік жіберіп, ортақ жауы – Мысыр ... ... ... ... одақ құру мақсатымен екі жақты ... ... ... олар ... ... ... ... Мысыр мамлүктеріне Батыстан
және Шығыстан бір мезгілде соққы ... оны ... ... болады [16;
19].
Мүны білген Сұлтан Байбарыс, біріккен күштерге төтеп беру үшін өзіне мықты
одақтастың қажеттілігін сезіп, оны ... ... қаны ... ...... ... Сөйтіп, 1260 жылы, Байбарыс сұлтан тағына отырғанына бір
жыл толар-толмаста, 1261 жылы ... Орда ... ханы ... ... ... [16; 19]. ... екі мемлекет арасында
әскери-саяси одақ құрылып, ... ... ... ... ... қатысып жүрген әскерлерін кейін шақыртып алып, оған қарсы ... оның Шам ... ... ... ... және ... ... пайдаланған Сұлтан Байбарыс бар күшін, Таяу Шығыста орңығып, күшейіп
алған христиан мемлекеттеріне қарсы және олардың ... ... ... ... ... ... ... сан-мәрте күйрете соққылар
беріп, талай қамалдарын алып, ... ... ... тек ... ғана емес, сондай-ақ, Батыс Европа христиан мемлекеттеріне өзін
мойындатады [16; 19]. ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас орнатып, онымен санасуға ... ... пен ... ... ... ... ... саяси маңызының ең үлкені – Ислам әлемі мен Ислам дінін ... ... ... жойылып кетуінен сақтап қалғанында. Сол ... ... араб ... ... ол ... ... ... қайтқалы, мұсылмандардың басына мұндай ауырлық пен қайғы-қасірет
тумаған еді» [16; 19] – деп ... алыс ... ... ең ... ... бірі ... ... мемлекетінің негізгі тірегі - әскери күш-қуатын жаңа
мамлүктермен ... ... көзі ... ... даласының тек
мамлүктер жіберумен ғана тынбай, қасиетті ... ... ... ... Исламның ұлы жеңіске қол жеткізуінде тарихи ролі үлкен болды.
Сондай-ақ, екі мемелекеттің ғасырларға созылған, тығыз қарым-қатынастарының
нәтижесінде, ... мен Таяу ... ... араб ... ... түркі-қыпшақ халықтарының мәдени, өркениеттік, тілдік және ... мен ... ... ... оны ... байытуға септігін тигізгені
сөзсіз. Бүгінгі күні, оның ... ... ... ... ... ... ... қолжазбалар мен мұрағаттарда сақталған.
Түйіп айтар болсақ, мамлүктер мен олардың кіндік қаны тамған отаны ... ... ... ... мен байланыстар шыңына жетіп, ең
гүлденген кезеңін қарастырдық. Сұлтан ... ... және ... ... Шығыстағы мамлүктердің тарихын терең зерттеген Мысыр ... ... ... Ашур ... ... ... атты монографиясында,
Мысыр мамлүк мемлекеті мен Алтын Орда ... ... «Екі ... ... ... ... жер қашықтығы мен соғыс өрті
лаулап жанған заманның қиындығына қарамастан, Сарай мен Қайыр ... ... ... ... ... ... дипломатиялық елшіліктер, өзінің
саны мен сапасы жағынан, оған ең тең ... ... ... саны мен ... жағынан, оған ең тең келетіндей дипломатиялық
байланыс ... ... ... [16; 19], - деген баға береді.
3. Сұлтан Байбарыс: Дін және сауда, этникалық, мәдени, әдет-
ғұрыптық, ... ... және ... ... ... ... мен ХVI ... басына дейін Мысыр мен
Шам елінде екі жарым ғасырдан астам уақыт билік ... ... ... ... ... ... одақ ... Батыс
христиан мемлекеттері тарапынан ұйымдастырылған кресті жорықтарына тосқауыл
қойған. Шығыстан Құлағу ... ... ... ... ... ... Ислам араб әлемін құрып кетуден қорғап қалған ... ... ... ... Байбарыстың есімімен тығыз байланысты. Бұл ... тек ... ... ... ... ғана ... өзінен
кейін көптеген мемлекет және саяси қайраткерлердің ... мен ... ... дін, ... ... қалдырған бай мұралары
жалпы адамзат тарихында өшпес із қалдырды.
Таяу Шығыстағы, атап айтсақ Мысыр мен Шам ... ... ... ... ... ... ... Израйлдің біраз бөлігі мен
Түркияның оңтүстігі мамлүктердің он ... жуық 833-1811 жж. ... ... ... ... ... негізін салған Мысыр Мамлүк
Мемлекетінің 1250-1517 жж. орны ерекше.
Осы мемлекеттің негізін салған ... ... ... ... ... ... Рукн Ад-Дин Аз-Захир Бейбарыс Ал-Бундуқдари Ас-Салихи Ан-Наджми
Ат-Түрки кей дерктерде ... деп ... Рукн ... – «діннің
тірегі» деген мағынада әмір ... ... ... ... ...
«Айқын, жарқын» мағынасында, сұлтан болғанда қосылған лақабы: Байбарыс ... төл аты: ... – ең ... ... Ала а Ад-Дин Айтегеін Ал-
Бундуқдардың мамлүгі деген атауы: Ас-Салихи және ...... ... ... ... Айубтың қарамағындағы малүктерге қойылатын атау: Ат-
Түрки және Ал-Қипшақи – шыққан тегін білдіретін атау.
Сұлтан Байбарыстың тегі ... орта ... ... және ... ... Қыпшақ даласын мекендеген көшпелі түркі халқының өкілі
және ерте балалық шағы туған жерінде өткенін бір ауыздан мақұлдайды. ... анық дәл қай ... ... ... жылы мен ... ... ... көп. Араб тарихшылары оны Қыпшақ елінде туды, деп ... ... елі ... өзенінің бассейні мен Каспий теңізінің ... ... ... ... ... Ол ... терең зерттеуді қажет
ететін ашық тақырып. Дегенмен, қолдағы бар деректерге сүйенсек, ол ... жылы ... ... ... ... ... ... келген
деуге болады. Орта ғасырлар шапқыншылық заманында қолға түскен әйелдер мен
жасөспірім балаларды құлдыққа сату кең етек ... Таяу ... ... және ... құл ... құлдардың бағалары тегіне, жасына,
т.б. байланысты өзгеріп отырған. Африкадан әкелінген қара құлдарды «абд»
деп, ал ақ ... ... ... ... деп атаған. Уақыт өте
«мамлүк» сөзінің аясы тарылып ол тек ... ... ... ... ... ... ... ғана қатысты қолданылатын
болды.
Осындай жолмен құл ... ... ... байбарыстың бірінші
ұстазы болған Ала′а Ад-Дин Айтегін ... ... ... 800 ... ... ... ... ол Мысыр сұлтаны Ас-Салих Наджам Ад-Дин Айуб
тарапынан қудалауға түсіп, бар мүлкі мен мамлүктері ... ... ... ... «Ал-Бахария» деп аталатын мамлүктердің қатарына
қосылып, талай шайқастарда ... пен ... ... ... жанып, көп ұзамай-ақ әскери мансабы өсіп, мамлүк ... ... ... ... ... ... ... тарапынан ислам
мемлекеттерін жоюға бағытталған ... ... ХІІІ ... ... ... аса ... еді. Оған қоса ... моңғол әскерлері
Иранды, Ирақты жаулап алып 1258 ж. ... ... ... ... ... онда Аббас әулетінің халифасын өлтіріп, мыңдаған мұсылмандарды
қырғынға ұшыратады. Ендігі ... ... Шам ... ... бет ... ... ... Мысыр Мамлүк Мемлекетін күйретуге бел байлайды.
Сол кездегі ауыр жағдайды Мысыр тарихшысы ... ... ... ... ... ... ешқашан мұндай қасірет пен
ауыртпалық түспеген еді». ... Алла ... ... ... ... ... ал ... Аз-Захир Байбарыстың иығына сол
дінді сыртқы жаудан қорғап қалуды ... деп ... ... ... ... Мысыр Мамлүк Мемлекетінің
төртінші сұлтаны, ... ... ... ... оны ... ... ... деп атайды. Ол аз уақыт ішінде Мысыр мен ... ... бір ... ... ... ... ... көптеген мұсылман жерлерін қайтарып алады, ... ... ... ... ... дейін созады. Мысыр Мамлүк әскерлерін Шыңғыс ханның
«Иаса» ұлы заңы негізінде қайта құрады, Мысыр әскери теңіз флотын ... ... ... ең ... мемлекетке айналады. 1258 ж.
моңғолдар Бағдадты құлатқан Аббас әулетінің ... ... ғана ... ... ... ... де әскери, діни, мәдени, ауыл-шаруашылық
құрлыстарын жүргізеді. Тек Қайыр қаласында оның салдырған бір медресесі «Ал-
Мадраса Аз-Захирия» және үлкен ... ... ... ... ... ... жеткен. Иерусалим қала-қамалының тоғыз қақпасының бірінде
Сұлтан Байбарыстың белгісі «бір-біріне қарап келе жатқан екі ... ... ... ... ... ... де ... «Барыстың»
белгісі оның басқа да құрылыстарында орын тепкен ең айқын таңбасы болған.
Сондай-ақ, Сұлтан ... ... ... ... ... мешітін),
Мединедегі «Ал-Масджид Ан-Набауий Аш-Шариф» (Қасиетті пайғамбар мешітін),
Иерусалимдегі «Масджид Ас-Сахра» Жартас мешіттерінде жөндеу мен ... ... және ... діни, азаматтық, ... ... ... ... т.б. құрылыстарын өз қол
астындағы мемлекетінің барлық бұрышына дейін жеткізеді.
Доктор Саид Абд ... ... ... ... ... Сұлтан
Байбарыстың заманындағы мамлүктерге қатысты біраз ... ... ... ... ... өте ... ... және оны Мысыр Мамлүк
Мемлекетіндегі тек мамлүктерге қатысты ... ... ... Араб ... ... ... ... себепті ол «ҚМЗ» деп
жазылған, оған ... «бие ... ... ... ... ... анықтама
береді [16; 20; 21; 22].
Сұлтан Байбарыс жасақтарына ... ... ... беру үшін ... Бұл сөз де ... деп жазылған. Оған автор: «көшпенді түркі
тайпаларының шекті музыкалы аспабы», деген түсініктеме береді.
Үлкен той-думандарда мамлүктер ... ... ... ... ... ... қабілетін жоғары дәрежеде сақтау үшін соғыстан
бос уақытта ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып тұрған. Оның ішінде «қабақ» (арабша жазылуы «қбқ»)
ойыны өте ... ...... ... ... асылып қойған асқабаққа садақтан оқ
атып мергендікті таныту. ... ... ... ... басқа да
ойындар ойнап, атқамінерлік пен әскери қабілеттіктерін көрсеткен.
Мамлүктер өздерінің әуелде құл ... ... ... ... ... бірі ... бірі сұлтан болғанына қарамастан, бір-біріне
«хашдаш», яғни қандас, әріптес, теңім ... ... ... араб тілінің бай болғанына қарамастан ... яғни ... ... ... ... де кіргізген.
Мәселен, «балта», арабшасы «фа′с», ... ... ...... «миджрафа», «буйиа» – бояу, ... ... ... «дихан»,
«найзак» – найза, арабшасы «римах» және т.б.
Мысыр мен Шам ... ... тегі ... ... ... есімдері қалған сұлтан мен ... ... ... ... ... ... Ақсұңқар, Сұңқар, Алмас, жанболат, Санжар, таныбай,
Қаныбай, Қоңқабай, Моғолтай, Мүңкелі, Барысбай, ... ... ... ... ... арабтармен және өз тегінен басқалармен қан
араластырмаған. Бұл заң тек ... ғана ... ... ... ... ... Араб тарихшылары «моңғол», «татар», «қыпшақ» бәрі бір халықтың
аты деп ... бұл ... ... орнына бірін ауыстырып қолдана
берген.
Сұлтан Байбарыс 1260 ж. таққа отырысымен ішкі ... ... пен ... ... крестілер мен моңғолдарға ... ... ... ... ... бастайды. Мамлүк әскерлерімен жеке-жеке
соғысқанда талай жеңілістерге ұшыраған крестілер мен ... ... ... ... ... беру үшін ... одақ құру ... елшілер жібере бастайды. Мұны білген Сұлтан Байбарыс ендігі
ретте ... ... ... және ... ... ... және оны табады.
Сөйтіп, 1261 жылы Еділ жағасында ... ... ... ... ... ... жібереді. Екі мемлекет арасындағы дипломатиялық қарым-
қатынас орнап, нәтижесінде әскери-саяси одақ ... ... ... ... оны ... дініне кіруін үгіттеп, исламның жауларына қарсы күреске
шығуға шақырады.
Берке ханның Сұлтан Байбарысқа жолдаған жауап хатында ... Мен ... ... ... ... ... Орда ... ... діні етіп
жарияладым. Құлағумен менің қаным мен етім бір болса да, ол ... ... ... иман ... ... ол менің жауым. Мен оған
қарсы соғысамын», – деп шын мәнінде де ... ... ... жүрген
әскерлерін кейін шақыртып алып, оған қарсы соғыс бастайды. Сөйтіп, Сұлтан
Байбарыс бар күшін Шам ... ... ... ... ... Байбарыстың елшілері» ... Сарайда әрбір ханзада мен
ханшайымның жеке ... мен азан ... ... бар ... бәрі ... ал ... жас балалар Құран оқиды...», дейді.
Доктор Сайд екі мемлекет арасындағы бұл одақтың ... ... ... ... ... ... ... құдаласу басталады. Сұлтан
Байбарыс Берке ханның қызына үйленеді. Сұлтан Байбарыстың ... ... ... ... ... ... сияқты қасиетті ... және ... мен Шам ... ... ... азан ... ... Мұхаммед пайғамбардың есімін, сосынөзі Қайырда ... ... ... ... Абу ... Ахмад есімін, сосын
Сұлтан Рукн Ад-Дин Аз-захир Байбарыстың сосын ... ... ... атап
Аллаға дұға айтылатын болды.
Бұл некеден екі ұл көреді. Үлкені Ас-Сайд Наср Ад-Дин ... ... Ибн ... Ол Сұлтан Байбарыс қайтыс болған соң екі жылға жуық уақыт
сұлтан тағында ... ... жж. ... ұлы – ... Бадр ... Ибн ... Ол ... кейін тақта үш ай ғана отырады.
Сыртқы саяси жағдайлардың ауыртпалықтарын пайдаланып, Байбарыстың ескі
достарының бірі Әмір Ал-Мансур Сайф Ад-Дин Қалауын Ал-Алфи таққа ... ... ... ... ... ... ... мемлекеті екі жарым
ғасыр, ал Алтын Ордамен жасаған дипломатиялық қарым-қатынастары 170 жылға
жуық уақыт үзілмейді. Қайыр мен Сарай арасында жер ... мен жол ... тола ... ... екі ел арасында 47 ... ... Оған ... ... ...... тарихта болмаған
теңдесі жоқ, тарихи саяси мәні зор байланыстар», деген жоғары баға береді.
Сұлтан Байбарыстың жас кезі ... бұл да әлі ... ... ... бірі. Оның зерттелуі Алтын Орда тарихының көп
жақтарына айқындық ... ... ... 1277 жылы ... күні 17 жыл 2 ай 10 күн ... етіп,
жасы 50-ден асқан шағында Дамскіде дүние салып, өзінің өсиеті бойынша ... ... ... ... ... ... жөнінде сол заман тарихшылары Кутуб Ад-Дин Ал-
Иунайни, Байбарыс Ад-Даудар Ал-Мақризи, Абу Ал-Мухасин бір ... ... у ... беріп өлтірген деген тұжырымға келеді. Оның растығын басқа
да тарихшылар қуаттайды. «Сұлтан Байбарыс уланған қымыз ішкен соң он үш ... ... ... ... ... ... ақырында қан құсып, қиналып
өледі», дейді Абу ал-Мухасин.
Сұлтан Байбарыстың ... ... ... ... мұсылмандарға қатты әсер
етіп, «Алла жолында істеген игілікті істері мен қасиетті ... ... Араб ... ... ... ... ... сирек кездесетін батылдығы,
ақылдылығы мен даналығына бәрі бас иеді».
Ал-Мақризи Сұлтан Рукн ... ... ... ... ... ... ... жолдарын «... түйіп айтар болсақ. Ол – ... ... ... ... ... ... ... [16; 20; 21; 22].
Мысыр мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен мәдени байланыстарының бір
белгісі ретінде Мамлүк архитектурасында кеңінен ... ... ... ... ... ... қатарына жатқызуға болады. Қазақтың төл
өрнегі есептелетін, әсіресе халқымыз көшпелі өмір кешкен замандарда ... және ... да ... ... ... ... пайдаланылған,
текемет, сырмақ, киім тігуде кеңінен пайдаланылып келген ... ... [23, 82 б.] ... ... ... билік еткен замандағы
салынған ғимараттардың бойынан көптеп кездестіруге болады.
Мысыр жерінде ең алдымен тәуелсіз ... ... (868-905 ... ... түркі мамлүгі Ахмад Ибн Тулунның Қайыр қаласында салдырған
мешіті тұңғыш мамлүк архитектуралық ескерткіші ... ... ... ... өз ... ғана ... ... күні де ең үлкен мешіттер қатарына
жатады. Ислам дәуіріндегі Мысырдың ... ... ... Сұлтан
байбарыстың билікке келуімен басталады. Оның Қайыр қаласында салдырған «Аль-
мадраса Аз-Захирия» медресесінен бүгінгі күнге тек кішкентай ... ... ... Өз ... ең ... ... бірі ... Аз-Захир Бейбарыс» мешіті басынан не бір уақиғаларды кешіріп, көрсе
адам жыларлық халде ... ... ... ... Оның реставрация
жұмыстары шамамен он жыл ... ... ... өте баяу қарқынына
қарағанда бірнеше онжылдықтарға созылатын сияқты. ... ... ... ... сұлтандары мен әмірлері де діни ... ... ... бөліп, мешіттер, медреселер, сондай-ақ, сопыларға,
жетімдерге, қарияларға, мүсәпір-жолаушыларға арнайы үйлер, кітапханалар,
қайырымдылық ... т.б. ... ... ... ... ... деп, ... мұсылмандарға қайырымдылық үшін тегін мұрагерлік еткен.
Бір ғана мысал келтіре кетейік, Қайыр қаласында Сұлтан ... ... ... ... ... ... небары он шақты мешіт-медреселер салынса,
мамлүктердің екі жарым ғасырлық тарихы ... тек ... ... ... ... ... ... көбісі өзінің үлкендігі және әсемдігімен
қоса архитектуралық тәсілдерімен де ... ... ... таң ... ... ... ... кезеңі олардың
салдырған мешіт-медреселерінің саны мен сапасы жағынан ғана емесч, ислам
архитектурасына енгізген ... мен жаңа ... ... күні ... ... жүр. Мысыр ғалымы, доктор Айман Фуад Саид мырзаның
(«Қайыр қаласының ... ... ... бүгінге дейін архитектуралық
дамуы»), (Қайыр, 1997), атты ... ... ... ... ... ... ... әулетінің мемлекеті кезінде салынса, оның архитектуралық
гүлденуі Мысыр Мамлүк мемлекетінің билік еткен кезеңіне сәйкес ... ... ... ... әлеміндегі ең көне және ең үлкен университет
есептелетін «Аль-Азхардың» негізі 970 жылы ... ... ... жай мешіт ретінде салынып, онда аздаған шәкірттерге тек ... ғана ... ... ... ... ... исламның төрт, яғни
ханафи, шафии, ханбали және малики мазхабтарын бірдей ... ... ... оны рухани және діни жағынан гүлдендіріп қана қоймай,
сондай-ақ оны ... ... ... жібереді, атап айтсақ,
мамлүк әмірі Ақбұға медресесі (Аль-Мадраса Ал-Ақбуғауийя); мамлүк әмірі
Тайбарыс ... ... ... мамлүк әмірі Қоңқабай
медресесі (Аль-Мадраса ... ... ... Қайтбай салдырған
мұнара мен қақпа; мамлүк сұлтаны Қансуа салдырған екі ... ... ... ... ... ... кезеңінде салынады. Бұл ... ... ... ортағасырлық ислам тарихындағы күш-қуатының
символы болып, ... күні де ... ... қақ ортасында тұр. Мұны өз
көзімен ... ... ... ... ата-бабаларының құдіреті мен даналығына
сүйсінерліктей таң қаларлық халге түсері сөзсіз.
Исламның діни архитектурасын терең зерттеген мысыр ғалымы доктор Саад
Махир ... 1971 жылы ... ... жарық көрген «Масаджид Мыср уа
аулииауха ас-салихун» (Мысыр мешіттері және оның тура ... ... бес ... ... үш томынан астамын толығымен мамлүк стилінің,
әсіресе, түркі шеркеш ... ... ... қалыптасуын
көрсетеді. Осы жерде, Алматы қаласында әл-Фараби даңғылы бойындағы ... ... ... ... ... ... стилінде салынғандығын
айта кету орынды болар. Жоғарыдағы ... ... ... ... бүгінгі күні де кеңінен пайдаланып жүрген, азан шақыратын
мұнараның негізгі екі түрін атап ... ... ... ... ... ... қалам тәрізді). Византия жерін жаулап алған Селжүк және Осман
түріктері сол жерде өздеріне дейін ... ... ... алғандығы белгілі. Екіншісі – мамлүк мұнарасы, оның ішінде
«шеркеш мамлүк мұнарасы» өзінің архитектуралық ... мен ... ... мүлде өзгеше. Ислам орталығы ... ... ... ... мен Мединедегі «Масджид Ан-Набауий Аш-
шариф» (Қасиетті Пайғамбар ... ... ... ... ... ... ... Бұл стилдің ең елеулі ерекшеліктерінің бірі –
ол, қазақтың сонау ерте ... бері ... ... ... үй-тұрмыстық
заттары, соғыс құрал-саймандары, сырмақ-текеметтері мен ... ... үшін ... ... ... «қошқар мүйіз» өрнегін
кеңінен пайдаланылып, ол – мамлүк ислами ... ... ... Яғни, Таяу Шығыс пен Мысыр еліне түркі мамлүктері өздерімен бірге
әкелген көшпелі түркі мәдениеті мен ... ... ... көне ... ... ... бойына үлкен ықпалын тигізіп,
онымен біте қайнасып, нәтижесінде бай ислам араб өркениеті дүниеге келеді.
Араб тарихшылары мен ... осы ... ... үлкен
кемшілігі ол – араб ислам мәдениетіне сіңіп кеткен «қошқар мүйіз» өрнегін
төл арабтың өрнегі, деп ... оның шығу тегі мен келу ... ... түркі өркениетінің араб ислам өркениетінің дамуына қосқан
үлесін жоққа ... ... ... ... ол – ... ... әлі
зерттелмеген тың тақырыптардың бірі. Оның жан-жақты және терең ... ... көп ... мен ... ... ... түсетіні
сөзсіз. Мұндай үлкен тақырып болашақта терең зерттеліп, өзінің тарихи орны
мен бағасын алар деген ... ... ... ... еткен еткен Мысыр
мен Шам елінен басқа өздеріне бағынышты болған ... ... ... Йемен елінде де жаңа діни құрылыстарды кеңінен жүргізіп, жаңа
мешіт, медреселер ... бар ... ... ... ... Көшпелі түркі өркениетінің негізі бар мамлүк архитектурасының
ескерткіштерін үш діннің ... ... ... ... ... қасиетті Мекке, Мединеде, сондай-ақ, мамлүктер заманында Шам елі,
деп аталған бүгінгі Сирия, ... ... ... ... ... шығыс бөлігі жерлерінде де көптеп кездестіруге болады [24, ... діні ... ... ... арқасында адамзат тарихында
феномен жасап, аз уақыт ішінде орасан үлкен территорияға ... ... ... болу, даму және жайылу кезеңдерін зерттеген ... ... ... алға ... ислам діні идеяларының таралуы жылдам
болып, ... ... ... жерлердің көбісінде жергілікті халық оларды
«азат етушілер қатарында соғыссыз, сый-құрметпен қарсы алып отырды деген
тұжырыммен ... ... [25, 22-23 ... ... араб тайпалары Аравия түбегінің ... ... ... ұзақ ... ... сол ... мекендеген және
негізінен мал шаруашылығы және саудамен айналысқан көшпелі халық ... ... Ол ... ... ... ... көне ... «Коптар»,
Африка құрлығының солтүстік аймақтарында, қазіргі Ливия, Тунис, Алжир ... ... ... ... Ирақ пен ... жерлерінде
«Финикийлер» мен «Ассирийлер» мекендеген тарихқа белгілі.
Осы аталған жерлерге Ислам дінінің келуімен байланысты біртұтас араб
ұлты пайда болды. ... ... қоса араб ... араб ... ... ... арабша сөйлеп, арабша жазған халықтардың барлығы
да өздерін ... деп ... араб ... ... ... мен өркениетін
дамытуға атсалысып, ғасырлар бойы біте қайнасып бір халық болып қалыптасып
кеткен [25, 22-23 бб.]. Ислам ... ... ... атап ... ... ... ... араб тегі» негізгі рөл атқарып, олардың арасынан
тарихтааттарын қалдырған ... ... ... мен дін, ... ... ... ... қайраткерлер шыққаны белгілі. VIII ғасырдың
аяғы мен ІХ ғасырдың басынан бастап, Ислам дінін қабылдаған ескі және ... ... ... ... шығып, кейінгі ислам тарихында
олардың рөлі үлкен мәнге ие бола бастайды.
Солардың ішінде, әсіресе түркі халқының орны ... ... ... ... ... ... Исламның жан-жақты дамуына атсалысып,
ғасырлар бойына біте ... да, ... ... ... ... ... ... халқының арасынан, ислам тарихының ортағасырлық кезеңінде
бетке ұстар, әлемдік аты бар алдыңғы қатарлы ғалымдар, ... ... ... ... мен ... өте көп ... Мысал үшін олардың
бірнешеуін атап ... ... ... Әбу Наср ... ... сопы
Ахмет Ясауи, дәрігер, ғалым Ибн Сина , ғалым әл-Бухари, ақын Алишер ... ... ... Ибн ... ... Ибн ... сұлтан Рукн ад-Дин
Аз-Захир Байбарыс әл-Бундуқдари, тарихшы Байбарыс ... Сайф ... ... ... Ан-Наср Мухаммад Ибн Қалауын және т.б.
айтуға болады. ... ... мен ... ... ... ... мен тарихи тұлғалардың көптігі соншалықты, ... ... ... беруге болар еді.
Жоғарыда келтірілген кішкентай мысалдың өзінен-ақ, Ислам дінінің күшті
ықпалы ... ... ... ... араб ислам кісі аттарының ... оңай ... ... Бұл ... тек ... ... ғана
емес, жалпы мұсыцлмандар арасында кең ... ... ... ... ... ... дейінгі төл кісі аттары қолданыстан
шығып, ұмыт қалғандары да аз ... ... ... ... жас ... атын пәк, яғни таза ... ... деген ниетпен қойса, ал діни
және саяси тұрғысынан келгенде барлық мұсылмандардың, яғни бұкіл ... ... ... ... ... одан да бетер жақындататын,
оларды бір-бірімен тығыз байланыстыратын идеологиялық құрал ... ... ... кең ... кісі ... өз негізін араб тілі мен Ислам
дінінен алады. Олардан түркі аттарын ... оңай болу ... ең ... араб ... біразына шолу жасап, оларды өз алдына бірнеше
төмендегідей ... ... ... Құраннан алынған пайғамбарлар мен тарихи адамдардың аттары:
Ибрахим, Сара (әйел аты), ... ... ... ... Иса, Йахйа.
2. Төл араб аттары: Мухаммад, Махмуд, Ахмад, Хамди, Хамада, Мустафа,
Хамза, Али, Фуад, Хасан, Хусейн, ... ... ... ... ... ... Асад, Фахд және т.б.
Әйел аттарынан: Хадиша, Фатима, ... ... ... ... ... ... Амина және т.б. атап өтуге болады.
3. Ислам дінінің әсерімен араб тілінің грамматикасының негізіне сәйкес
жасалған аттар, ... өз ... ... ... ... ... ... сөзінің алдына басқа сөз қосу арқылы жасалған ... Абд Алла ... ... ... ... Сайф Алла (қаз. ... Наср Алла (қаз. ... жеңісі»).
Ескерту араб тілінде бұл аттар Абдулла, Сайфулла және ... ... Алла ... 99 ... білдіретін аттарының алдына «абд» ... ... ... арқылы жасалған қосарланған аттар: Абд ... ... ... ... Абд ... (қаз. «Мықты, әрі Мәңгі
Алланың құлы»), Абд әл-Хамид (қаз. ... ... ... Абд ... ... ... құлы»), Абд әл-Хаким (қаз. «Данышпан Алланың ... Араб ... бұл ... Абдурахман, Абдусамад, Абдулхамид,
Абдулмаджид, Абдулхаким болып дыбысталады.
б) «Дин» сөзінің алдынан басқа сөз қосу арқылы ... ... Рукн ... (қаз. «Діннің тірегі»), Сайф ад-Дин (қаз. ... ... ... (қаз. ... жұлдызы»), Баха ад-Дин (қаз. «Діннің
әдемілігі») және т.б. ... Бұл ... ... ... Рукниддин,
Сайфуддин, Наджмиддин, Бахауддин болып айтылады.
4. Араб тілінде сөздің алдына «Әл» артиклінің қосылу арқылы белгілі
халді білдіретін ... ... ... ... аттар,
оларды өз алдына бірнеше топқа бөлуге болады, а) Төл араб ... ... (қаз. ... ... (қаз. ... ... Әл-Адил
(қаз. «Әділ»)
б) Адамның туылған мекенін, шыққан ... ... ... я болмаса
кәсіптік тиесілігін, я болмаса т.б. қасиеттерін білдіруі, кейде ол араб
тіліне кірме ... де ... ... ... ... ... арабтар Фараб деп атаған, әл-Фараби сонда туылғандықтан оған
осы атауды берген); Әл-Бухари (Бухарада туылған); ... ... ... ... ... ... Сұлтан Рукн ад-Дин Аз-Захир ... ... – ең ... ... ... ... қойылған аты; Ас-Салихи
және Ан-Наджми – сұлтан Ас-Салих Наджм Ад-Дин Айубтың қарамағындағы ... ... ... ... ... аты; ... және әл-
Қипшақи – теген біәлдіретін аты.
Сұлтан Сайф Ад-Дин Қалауын ... ... ... ... сөзі ... ... Әл-Алфи атауы оның құл базарында бір мың алтын динарға
сатылды дегенді білдіретін лақабы).
5. Әке мағынасындағы ... ... ... ... ... Әбу ... ... (қаз. Насрдың әкесі Мухаммад әл-Фараби);
6. «Ұлы», «баласы» мағынасындағы «Ибн» сөзінің қосылуы арқылы ... араб ... Ибн ... Ибн ... Ибн ... т.б. ... ең ... араб-ислам аттарын ... ... араб ... деректерінде кездесетін түркі-қазақ адам
аттарының біразына тоқталамыз.
Араб Ислам әлемінде, әсіресе Мысыр мен Таяу Шығыс ... ... ... еткен түркілердің, атап айтсақ көшпелі ... ... араб ... ... ... аттарын олардың тегін
анықтаудағы ғылыми ... ... [25, 25 ... ... ... ... ... және грамматикалық
өзгешеліктеріне сәйкес түркі аттарын ... ... ... бар. ... ... ... қатысы барбірнешеуін
қарастырып өтейік, олар.
1. араб тілінде «ай» дыбыстық дифтонгі жіңішке ... ... «ей» ... «эй» ... ... Мысалы: байт (үй) – бейт;
Зайнаб – Зейнаб; Хайр (жақсы, жақсылық) – ... Осы ... ... – Байбарс, ал арабша айтылуында – Бейбарс. Бұл ... ... жуан ... кейін қалай жазылса өзгеріссіз ... ... ... ... ... да ... Араб тілінде, егер сөздің құрамында созылыңқы дыбыс болмаса, екпін
әрқашан бірінші буынға түседі. Ал түркі және қазақ тілінде екпін ... ... ... ... ... да, әр ... ... сәйкес бір аттың түрлі айтылуы заңды құбылыс. Оған мысал:
Сұлтан Байбарыстың аты бір ... ... ... ... ... ... әркім
әртүрлі қолданып, бүгінгі қазақ зиялылары мен ғалымдарының ... келе ... жүр. ... – Шыңғыс-хан, орысшасы – Чингизхан,
арабшасы – Джинкизхан болып, бір ... аты әр ... ... ... ... ... айтылуы тұрғысынан келгенде, «арабтандырып»,
«еуропаландырып», «орыстандырып», ... төл ... ... ... қазақтың тілдік және ұлттық қырынан келуге міндеттіміз.
Сондықтан да, ... ... ... ... үшін – ... Хан бабамыздың атын келтіруге болады). Араб жазба деректері түркі
есімдерін көптеп сақтап ... ... ... мен Таяу ... ... ғғ. аралығында билік құрған, тарихқа «мамлүк» деген атпен белгілі
көшпелі түркі халықтары ... ... ... ... ... көрсететін
дәлел бола алады. Олардың аттарын негізінен бірнеше топқа топтастырса
болады. Олар:
1. ... ... кісі ... ... келуі, мысалы; Алып-Тегін, Күл-
Тегін, Мүңке-Тегін, Беш-Тек және т.б.
2. «бек» сөзінің кісі атына жалғанып келуі, мысалы: сұлтан Изз Ад-Дин
Айбек, әмір ... әмір ... әмір ... әмір ... Ешбек және
т.б.
3. «бай» сөзінің кісі атына алдынан немесе соңынан жалғанып келуі,
мысалы: сұлтан Рукн Ад-Дин ... ... ... ... Рукн ... ... әл-Джашинкир, сұлтан әл-Ашраф Сайф Ад-Дин Барсбай, әмір
Байбарыс Ад-Дауадар әл-Мансури, әмір ... ... ... ... ... ... ... Сайф Ад-Дин Балбай, сұлтан әл-Ашраф
Сайф Ад-Дин Қайтбай, сұлтан әл-Адиль Сайф Ад-Дин Тұманбай, әмір ... ... әмір ... әмір ... және ... ... сөзінің кісі атына жалғанып келуі, мысалы: әмір Фарс ... әмір ... әмір ... әмір ... және т.б.
4. «бұқа» немесе «бұға» сөзінің кісі ... ... ... ... ... ... ... Аз-Захир Темірбұқа, әмір Құтбұқа, әмір
Есенбұқа, әмір Ақбұқа (Ақбұға), Елбұқа ... және ... ... ... ... кісі ... ... Ас-Саид Наср Ад-Дин
Берке хан Ибн Байбарыс (Алтын Орда ханы ... ... ... ... ... ... Бадр ад-Дин Сыламыш Ибн Байбарыс (екінші ұлы);
сұлтан әл-Мансур Сайф Ад-Дин Қалауын,
сұлтан әл-Мансур Хисам ад-Дин Лашын;
сұлтан аз-Захир Сайф ад-Дин Барқұқ,
сұлтан ... Сайф ... ... ... ... «Темір» атының жеке және басқа сөздермен қосылып келуі: әмір ... әмір ... әмір ... Ескерту. «Темір» және «Тас» сөздері
көне түркі және араб ... ... және ... ... ... күні ... ... бір ауданы «Демирташ» деп аталады [25, 26 б.].
7. Бүгінгі қазақ тілінде мағынасы айқын ... әмір ... ... әмір ... әмір ... ... ... әмір Сырғатмыш, әмір
Қашмас, әмір ... әмір ... және т.б. ... ішінде Сұңқар, Санжар,
Алмас сияқты аттар бүгінгі қазақтың арасында кеңінен тараған.
9. «Ай» сөзімен қосылып жасалған кісі ... ... ... әмір
Айдоғды, әмір Айтегін және т.б.
Жоғарыдағы түркі аттарын топтастырудағы ескеретін бір қызық жәй – ол,
қосарланған аттардағы сөздердің орын ауыстыра ... ... ... ... ... ... ... «бек» сөзімен келген аттар: Бектемір,
Айбек; «тай» сөзімен келген аттар: Тайбарыс, Ақтай және т.б. Сол ... ... ... бұл ... тіліндегі заңдылық қазіргі қазақ
тілінің нормаларына толық сәйкес келдеді және де ... ... ... ... ... ... ... аттар ең көп тарағандығына ешкім дау
тудырмаса керек.
Сондай-ақ, жоғарыдағы ... ... ... ... ... аттары тарихта аты қалған тұлғалардың арасынан теріліп алынған
толық емес тізімі ғана. Сан мыңдаған ... ... мен ... ... қалмаған. Оның үстіне, көптеген мамлүк сұлтандары, әмірлері
және жауынгерлерінің атында түркі аттары мүлдем сақталмағандары да ... ... ... он ... ... мен лақабтардан құралған
аттарында араб-ислам аттарының басымшылық етіп, бір ғана төл аты ... ... ... Рукн ... ... ... ... Ас-Салихи
Ан-Наджми Ат-Түрки.
Араб жазба деректеріндегі түркі мамлүктерінің аттары, біріншіден
олардың шығу тегін және бүгінгі ... қай ... ... екенін көрсететін
дәлел болса, екіншіден – сол кездегі мамлүктердің арасында болған көптеген
қалмақ, ойрат, моңғолдардың түркі текті мамлүктерден ... ... ... ... дәлел бар, олар:
1. «тек өз тегін ғана ... ... ... ... түркі
мамлүктерінің қатарында моңғол, қалмақ ойраттардың болуы;
2. Тегі бөтен араб және ... ... қыз ... ... ... ... ... кеңінен қыз алысқан;
3. Оладың арасында әдет-ғұрыптық, салт-тұрмыстық ортақтығының көптеген
белгілерінің болуы, мысалы: көшпелі өмірде негізінен малшылық, аңшылық және
жаугершілікпен айналысуы, жылқы ... ... бие ... ... ішуі ... ... ... тіпті сұлтандардың біразы араб ... ... араб ... ... өз ... қарым-қатынас
жасағанын, яғни олардың тілдік ортақтығы болғанын көптеген араб ... Ал, ол ... тіл ... ... мамлүктердің аттарынан
көруге болады.
5. мамлүктер бірін-бірі «ағамның баласы» деп атаған, яғни бұл ... бір ... ... ... ... ... [25, 27 ... Шыңғыс-ханды Қазақ хандарының Қазақ ақ киізге салып көтеруі, оның
тектік жағынан кімге жақын ... ... ... ұлдарының
аттарын Жошы, Шағатай, Үкітай, Төле деп ... ... ... ... және ... ... етіп қоюы тегін болмаса керек.
Бұдан шығатын қорытынды, ... ... Орта ... ... ... жерлерінен табылып жатқан археологиялық материалдар көне түркі
өркениетінің ескерткіштерінің жайылу географиясына ... осы кең ... ... ... бір ... ... ... ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қатты дамыған «Пантүркизм»
ағымыгың концепциясында «Түркия мен Венгриядан» ... ... ... алып ... ... ... ... Еділ-Орал халықтарын біртұтас
саяси, мәдени одақ тұлға етіп ... ... ... ... кезінде «пантүркизм» («пантұранизм») деп атаған. Олар: түрік ... ... ... ... фин ... ... тілі және ... да кейбір
тілдер (аталмыш Еділ-Орал тілі) – осы аталған ... ... бір ... [25, 27 б.; ... ... ортағасырлардағы Мысыр мен Сириядағы мамлүк
ортасының этнонимі жөнінде ғана құнды дернек ... ... ... ... ... ... құрылымы жөнінде қосымша мағлұматтар береді» [27,
141 б.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы Сұлтан ... және оның ... ... ... ашу
мақсатында Дешті Қыпшақ және Мамлүк мемлекеті арасындағы 1261-1438 жылдарда
орын алған саяси, ... және ... ... ... туралы отандық және ... ... ... ... ... оның ... ... пайда болған діни,
этникалық, мәдени, әдеби, ... ... ... және ... ... ... Орда мен ... мамлүк мемлекеті арасында әскери-саяси,
дипломатиялық байланыстарды орнатуда сұлтан Байбарыс пен ... ... ... ... ... Бұл ... ... С. Закиров, Қ. Сәки, Б.
Батыршаұлының еңбектеріндегі мағлұматтарға сүйендік. Алтын Орда мен Мысыр
мамлүк мемлекеттерінің арасындағы әскери-саяси ... ең ... екі ... ... арасындағы одан да жақындасудың құралы
ретінде саяси құдаласудың қаншалықты маңызды болғандығы ... ... ... ... үйленуі болса, екіншісі сұлтан ан-Насир Мухаммадтың
Өзбек ханның жақын қарындасының біріне үйленуі болды. Екі мемлекет ... ... ... ... ... факторлардың ішінде, ең біріншісі,
ол – саяси ... яғни ... ... ... үшін ... ... ... зор болды.
Заң саласындағы байланыстарға келер болсақ, мысыр қоғамында исламның
алғашқы кезінен бастап тек шариғат заңы белгілі ... ... ... ... мамлүктерінің Мысырға өздерімен бірге ... хан ... мұра етіп ... заңын алып келді, дегенді айтады. Әлем
тарихнамасында Шыңғыс ханның «Ұлы Жасақ» ... ... ... ... ... ... зерттеудің болмауы бұл тақырыпты толық ашуға мүмкіндік
бермеді. Дегенмен, бұл ... ... ... ... кең ... ... Байбарыс өзінің мемлекеті мен әскерін «Йаса» заңының
негізінде ... ... ... ... ... ... бұзушылық пен
тәртіпсіздікке шек қойғаны туралы отандық және араб ... ... ... ... ... саласында екі мемлекет арасында ... ... ... ... ... ... және ... орын негізінен құл саудасы болғанын ерекше атауға болады.
Түркі және қыпшақтың этникалық жағынан тегі мен заты бір ... ... ... ... шығармайды. Орта ғасыр араб жазба
деректерінде көп ... екі атау ... ... ... ... ... қолданыла береді.
Араб жазба деректері «ат-татар», «ат-турк», «әл-муғул» атауларының
бәрі – туысқан бір халықтың атауы, екенін ... [18]. ... ... XIII-XIV ғғ. ... және ... ... көшпелілікке негізделген
салт-дәстүрлердің ортақтығымен қоса, олардың этникалық, мәдени, тілдік ... ... бір ... ... ... анық ... ... сұлтандары бұл орайда: «Біз және татрлар бір ... ... ... деп ... олардың этникалық жақындығын аңғартады.
Мысыр мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен байланыстарының бір белгісі
ретінде Мамлүк архитектурасында ... ... ... ... өрнегінің
қыпшақтың мәдени әсерінің қатарына жатқызуға болады. Қазақтың төл өрнегі
есептелетін, әсіресе халқымыз көшпелі өмір кешкен замандарда киіз үйді ... да ... ... ... ... пайдаланылған, текемет,
сырмақ, киім тігуде кеңінен пайдаланып келген «қошқар мүйіз» ... ... ... ... билік еткен замандағы салынған ғимарттардың
бойынан көптеп кездестіруге болады.
Салт-дәстүр саласындағы байланыстардың ... ... ... ... мысырлық халықтың тағамдарынан көп өзгеше
болғандығын хабарлайды. Мысалы, жылқы сойып жеу Мысыр және араб ... ... бұл ... қыпшақ мамлүктерінің өздерімен бірге ... ... ... ... ... заманынан бастап Мысыр жерінде «қымыз»
ішу дәстүрінің орныққаны белгілі. Мамлүктердің кезінде кең етек алған ... жеу және ... ішіу ... ... ... халықтарының ішінде
қазақтардың арасында кеңінен сақталып отырғаны белгілі.
Тілдік ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөйлескендері туралы хабарлайтын деректер көп. Бұл құбылысты
араб зерттеушілері, мамлүктердің өз ана тілі мен төл ... ... деп ... келісуге болады. Мамлүк сұлтандары ... ... ... ... үш тілде – араб, ... және ... ... ... ... ... ... «бай», «тай» және «бек» сөздерімен келетін адам аттары кеңінен
талданып, көптеген мысалдар ... ... ... ... ... ... олардың арасындағы байланыстары ашылды.
Сұлтан Байбарыс негізін салған Мысыр Мамлүк мемлекеті екі жарым ғасыр,
ал Алтын Ордамен жасаған дипломатиялық қарым-қатынастары 170 ... ... ... «Ата-бабасының тарихын білмеген адам ну ... ... тең» деп ... ... ... «Жеті атасын білмеген –
жетесіздің белгісі» деп, ата тарихын ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой
Орды. Извлечения из сочинений персидских и арабсих. – С. Пб, 1884. ... ... В.Г. ... материалов относящихся к истории Золотой Орды.
Извлечения из сочинений ... ... – М., 1941. Т. ... ... Б.Е. Арабские и персидские источники по ... ... вв. ... ...... ... Наук Каз ССР,
изд. «Наука», 1987; Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как источник ... ... ... ... // ... ... ... сериясы.
Шығыс елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. ... ... ... 17-18 ... 1999 жыл. ... 1999 № 9.
3 ... ... в арабских источниках. «Дайк-Пресс», ... .Т. ... ... ... ... Наук Каз ССР, изд. ... М. – Л., 1946. Т. ІІІ.
5 Прошлое ... в ... ... Y в. до н. э. – XY в. ... ... из ... / ... Б.Б. Ирмуханов. – Алматы: Өлке,
1997. – 370 с.
6 ... Л.А. ... ... и ... в ... изд. ...... – 214 с.
7 Сақи Қ. Сұлтан Байбарыс. – Астана: Фолиант, 2000. – 26014 Батыршаұлы
Б. Сарай мен Қайыр арасындағы ... ... // ... ... № 1. (16). 66-74 бб.
8 Батыршаұлы Б. Сарай мен Қайыр арасындағы дипломатиялық елшіліктер
//ҚазМҰУ хабаршысы. 2000. № 1. (16). 66-74 ... ... Б. ... мен ... ... саяси некелер //
Гуманитарлық ғылымдар Академиясының ... ... 2000. № 1. (5). ... Амин ... ... бейна Ан-Нил уа Аль-Вулга» (Ніл мен Еділ
арасындағы байланыстар). Қайыр, 1964, ... Б. ... ... // Отан ... 2000. № 1. 24-26 ... ... Б. ... мен Таяу шығыстағы мамлүк ... ...... 2000. № 3. 44-47 ... Батыршаұлы Б. Араб деректеріндегі мамлүктердің аттары (есімдері)
олардың шығу тегінің дәлелі ретінде //ҚазМҰУ ... ... ... № 3 (18). 22-28 ... ... А. Бейбарыс сұлтан. – Алматы, 2000.
14 Жүсіп Қ.Ө. Таңғажайып Бейбарыс. – Алматы, 2000. – 73 б.
15 ... Б. ... ... ... ... н/Д. 1995.
16 Ирмияева Т.Ю. История ... мира от ... ... ... - М, ... ... К.Э. Мусульманские династии. изд. «Наука», - М., 1977.
18 Заборов М.А. Крестоносцы на Востоке. изд. ... - ... ... Ж.Т. ... Орда кезіндегі Дешті – Қыпшақта ислам
дінінің таралуының тарихи маңызы (XIII-XIVғ.ғ.) // ... ... ... 2004. № 1. (32). 154-155 ... ... Н. ... неге ... болды? // Алаш. Тарихи-
этнографиялық ғылыми журнал. 2009. № 2.(23). 54-65 бб.
21 Кумеков Б.Е. Мамлюкские антропонимы как ... по ... ... ... // ... ... ... сериясы. Шығыс
елдерінің өтпелі кезеңдегі мәдени және тарихи процестері. ... ... ... 17-18 ... 1999 жыл. ... ... ... 1999 № 9.
22 Кәрібаев Б. XV-XVI ғ.ғ. Дешті Қыпшақта тайпалары. // Алаш. Тарихи-
этнографиялық ғылыми журнал. 2005. № 2. (2). 30-39 ... ... С.М. ... в ... ... Казахстана. Изд.
Исправленное. – Алматы: Ғылым. 1995. – 296 с.
24 Омарбеков Т., ... Х. ... ... қазақ руларының таңбалары
туралы. // Алаш. Тарихи-этнографиялық ғылыми журнал. 2005. № 1. (1).
32-47 бб.
25 ... Г.К. ... ... Алматы: ҚА Зақпарат. 2005 – 320
б.
26Қазахстан тарихы. – Алматы: «Атамұра». 1996 – 544 б. 4 ... ... ... Көркемсурет Қазахстан тарихы. – Алматы, 2006 – 312 б. 4 томдықтың
2-ші томы.
28 ... ... ... ...... «Аруна».
2006 – 768 б.
29 Ұлттық энциклопедия. - ... 5-6 ... ... энциклопедия. - Алматы. 3-4 том.
31 Маргулан А.Х. Казахское народное прикладное искусство. Алма-Ата,
1986. 82 б.
32 ... ... // Жас ... 2000. № 112. 3 б.
33 Мәдени пантүркизм жөнінде зерттеу // Жас Түркістан журналы, 1999. №
2-3. 28-бет.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бабамыз Бейбарыстың ноғай ханымен жазысқан хаттары6 бет
Бейбарыс Сұлтан6 бет
Египет билеушісі қыпшақ бейбарыс4 бет
Таяу Шығыс пен Мысыр мәмлүктерінің қарым - қатынасы65 бет
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Билирубин4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь