Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай

І. Кіріспе
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай.

ІІ. Негізгі бөлім
а) Қазақ хандарының алғашқы және соңғы хандары
ә) Қазақ жырауларының поэзиясы қайдан бастау алады.
б) Қазақ хандық дәуірдегі жырауларының орны

ІІІ.Қорытынды
Бұл кезең –қазақ хандығындағы құрылып, тайпалар бірлестігінің, дербес мемлекеттің нығая бастаған дәуірі. Осы кезден бастап өазаө халқы мәдениетінің де өзіндік беті айқындала түсті. Ол, әсіресе, халықтың тілінен, әдебиетінен айқын сезіледі. Кейбір жазба ескерткіштердің осы кезде таза қазақ тілімен жазылғаны соның айғағы. Оған Қадырғали Қасымұлінің «Шежірелер жинағын», Әбілғазының «Түрік шежіресін» алуға болады . Қадырғали өзіне дейінгі Шығыс тарихына байланысты Рашид Ад-Диннің «Жамиғанынан » біраз үлгілер алып, өз тұсындағы деректерді қоса баяндап береді. Бұл-тарихи шығарма. Қадырғали өзінің шежіресінде ескі әдебиеттен хабар берерлік өлең үзінділерін көптеп келтіреді.
XV-XVII –ғасырдағы көркем әдебиетінің жайын халыө әдебиетінің жетістіктерінен де жете аңғарамыз. Бұл кезде ауыз әдебиетінде көркемдік дәрежесі жоғары көптеген эпосының жырлар туды. Осы жырлар негізінде, әдеби тіліміз де дами түсті. Жыраулық әдебиеттің әлеуметтік өміріне араласуы, қоғам мүддесін көтеруі күшейді. Қоғамдық құрылыстың дамуымен бірге әлеуметтік қайшылықтар да айқындала береді. Әрт оп өз көзқарасын тарату мақсатында идеологиялық құрал іздеді. Кейбір үстем жап әдебиет өкілдерін осы мақсатта пайдалануға әрекет жасайды, оған сый сыяпат көрсетіп, өз пікірлерін таңып, қошеметшіл поэзияның кейбір түрлерін туғызады. Әдебиетші осы шындықты Н.А.Добралюбов көргендікпен пайымдап, былай дейді. Адам өз бойынан ең алдымен дене күшінің сапасын жаниды да, әрбір халық өзінің алғашқы осу сатысында қаһармандық аңыздар шығарады.Қара күш біреудің беделін күшейтеді, екіншісі біреуді төмендетеді. Поэзия әлемінде бір адамның екінші біреуі қалай жеңгенін, қандай олжа түсіргенін жырлау п.б. жеңімпаздар жеңілгендерді өзіне бас идіреді және өздерінің құқықтарын мойындатады. Осы тұста поэзияда қошеметшіл жырлар туады. Ал, кейінірек жеңімпаздар озбырлығы күшейе келе, жеңілгендердің күңкілі, үні естіле бастайды, олар наразылық білдіреді. Осы кезден бастап әдебиетке сатира келеді.
        
        ЖОСПАР
І. Кіріспе
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның қалыптасуындағы
тарихи әлеуметтік жағдай.
ІІ. Негізгі бөлім
а) Қазақ ... ... және ... ... ... ... поэзиясы қайдан бастау алады.
б) Қазақ хандық дәуірдегі жырауларының орны
ІІІ.Қорытынды
Қазақ хандығының құрылуы және жыраулық поэзияның
қалыптасуындағы тарихи әлеуметтік жағдай
Бұл кезең –қазақ ... ... ... ... ... ... бастаған дәуірі. Осы кезден ... ... ... де ... беті ... ... Ол, ... халықтың
тілінен, әдебиетінен айқын сезіледі. Кейбір жазба ... осы ... ... тілімен жазылғаны соның ... Оған ... ... ... ... ... ... алуға болады . Қадырғали
өзіне дейінгі Шығыс тарихына байланысты Рашид Ад-Диннің «Жамиғанынан ... ... ... өз тұсындағы деректерді қоса баяндап береді. Бұл-тарихи
шығарма. Қадырғали өзінің шежіресінде ескі әдебиеттен хабар ... ... ... ... –ғасырдағы көркем әдебиетінің жайын халыө әдебиетінің
жетістіктерінен де жете ... Бұл ... ауыз ... көркемдік
дәрежесі жоғары көптеген эпосының жырлар туды. Осы жырлар негізінде, әдеби
тіліміз де дами түсті. Жыраулық ... ... ... араласуы,
қоғам мүддесін көтеруі күшейді. Қоғамдық ... ... ... ... да айқындала береді. Әрт оп өз көзқарасын тарату
мақсатында идеологиялық құрал іздеді. Кейбір үстем жап ... ... ... ... ... жасайды, оған сый сыяпат көрсетіп, өз
пікірлерін таңып, ... ... ... ... ... ... шындықты Н.А.Добралюбов көргендікпен пайымдап, былай дейді. Адам өз
бойынан ең алдымен дене ... ... ... да, ... ... ... осу сатысында қаһармандық аңыздар шығарады.Қара күш ... ... ... ... ... ... әлемінде бір
адамның екінші біреуі ... ... ... олжа ... ... ... жеңілгендерді өзіне бас идіреді және өздерінің ... Осы ... ... ... ... ... Ал, ... озбырлығы күшейе келе, жеңілгендердің күңкілі, үні естіле
бастайды, олар наразылық білдіреді. Осы ... ... ... ... ... ... негізінде шынығып, дамылсыз ілгерілеп
отырады. Көркем сөз өнерінің басы-ххалықтың ауызекі әдебиеті. Тек содан
ғана ... ... ... сұлулық талғамын тауып өзінің ең бастапқы ұшқан
ұясын табады. А.М.Горкейдің ... сөз ... ... ... ... де ... Фальклер тек әдебиетті туғызып қана қоймай, оның ұзақ
хылдар бойына даму жолында да даму болады. Яғни, ... мен ... ... ... егіз ... сияқты біріне-б ірі жақын туыс, әдеби тілдің
қалыптасуына екеуі ... үлес ... егіз ... ... ескерткішіндегі көркем сөз өрнектері әдебиеттің
алғашқы дәуірінен хабар ... ... ... ... ... ... наласа бастаған шағындағы мал деректермен байи түседі.
XIII-XIV ғасыр моңғол шапқыншылығының зардапты дәуірі. Бұл ... ... ... ... болмады. Әлеуметтік сипаттағы халықтық
әдебиет тоқырап, тіршілік қызығынан ... ... ... өріс алады.
Орта Азия әдебиетінің қайта бас көтеру ... XV ... ... ... ... ... ... мәдени өрлеуге бет ... Орта ... ... әдебиетпен айналысушылар, ғылымның көптеген саласымен жан-
жақты шұғылданумен ғаылмдар шығады. ... ... ... өлке ... ... ... басшылық еткен,-деп жазды Е.Э.Бертельс,-мемлекеттің
зор ардагер азаматы, көрнекті ойшылы, ақыны-Әлішер Науами болды». Науами
өзіне ... Әбу ... ... Ибн ... ... ... Пудаки
сияқты әйгілі шығыс жұлдыздары ... ... ... ... мен оның әдеби үлгілерін ілгері дамытушы, ... жаңа ... ... ... ... ... халықтар әдебиетінің келешегіне мықты
әсер ... өз ... ... жоқ ... ... ... ол ... әдебиетін,
түркі халықтарының халық әдебиеті жетістіктерін ... ... ... ... өз ... ... ... тілінде жазған болатын.
Қазақ хандығының дербес өмір сүруіне байланысты бұл тұста оның
әдебиеті, ... тілі ... бет ... Ішкі ... жоқтау
сияқты салт жыры, ертегі-аңыздар басымдау ... ... жеке ... ... көбейіп, әдебиеттің мақсаттары ... ... ... аңыздар туды, онда адам баласының әр түрлі ғаламат
күштерге ... ... ... ... ... шапқыншыларына қарсы
тұрып, ерлік көрсеткен батырлар аңыз етілді. Бұл тарихи жағдай сюжеттерді
өмірге әкеледі. ... ... ... ... ... ... тууына жағдай жасады. Колбасы батырлар не хандар дәріптеліп,
олардың қаһармандық бейнелері жасалды. Эпостық жырлар пайда болды. ... ол ... ... ... мен жыраулар еді.
Қазақ хандығының алғашқы және соңғы хандары
Қазақ хандығы алғаш қалыптасқанда хандық ... ... ... ... ... ... алғашқы хандарының бірі Әз-Жәнібек. Оның
тұсында Жиренше шешен және оның ... ... ... ақыл иесі ару ... деп ... ... Шешендер атынан айтылатын аңыздар өрем ақыл
иелерін танытар шешендік үлгілері. Халық прозасының жақсы ... ... Хан Ә!з ... ... өмір ... ... де үшеу ара
тілдескен. Сонда Әз жәнібектің «Дүниеде не ... ... ... да ... ... сөз. ... ... бір би: «Аты су өлмейді, Аспанда
аймен күн өлмейді, әлемде қара жер өлмейді»-деп жауап берген екен. ... ... ... ... ... өз ... мына ... айтып беріпті:
Аты судың өлгені-
Алтай қыста қатқаны.
Асқар таудың өлгені-
Басын бұлт басқаны
Ай мен күннің өлгені-
Еңкейіп барып батқаны
Қара жердің өлгені-
Қар астында ... ... ... ... ... қақпаны
Дүниеде не өлмейді-
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді.
Біз бұл ... ... бір ... ... ... шешен
болғандығын ескертіп отырмыз. Жиренше атынан айтылатын осы өлең жолдарының
өзі-аө оның тек қара ... ... ғана ... ... қоса ... ... ақыл ... қалдырған ақын жанды шешен би, әділ де тапқыр, орасан
зор талант иесі болғандығын танытады.
Тоқтамыс туысында жасаған Ер Едіге биді де ... бала ... ... хан ... ... оның қамқорлығы арқасында өсіп билік құрыпты деп
ардақтайды. Бірақ Ер Едіге Тоқтамыстың күткен ... ... Ер ... танылған кезінде өзін тәрбиелеп өсірген Тоқтамыспен жауласып, орданың
құлауына үлкен ... ... ... күйеу бала болып, хандықты өз
қолына алыпты. Ақыры Тоқтамыс балалары одан кек ... оны ... ... Осы ... ... жақтаған кәрі абыз, ұлы жырау Сыпыра
Сұлғалтайұлы екен. Ол туралы да ... ... және ... сөзі ... ... мен талғау, өсиет сөздер жеткен. Аталмыш шешен-билерден
кейін жасаған Асан, Шалгез, Қазтуған, Доспамбет, Жиембет, Марқасқа ... би ... ... жалғастырған талант иелері. Оларды халқымыз әрі
батыр, әрі шешен, әрі аталмыш билер, әрі ақылшы-тәрбеиші, заманы туралы ... ... ... ... тебірене толғаулар айтқан жыраулар ... ... ... ... ... ... жасаған дәуір
әдебиетінде маңызды орын алады.
«Бұрынғы жақсылардан өрнек қалған, биде тақпақ , маұал бар, ... ... ... Абай ... ... еді ғой. Ел ... халықтың
ғасырлар бойғы ерлік күресін бейнелеуде эпостардың орны ерекше. Олардың
тіпті тіл шебелігі де ... ... да ... ... даналығы-эпоспен
бірге түрлі лирикалық өлеңдерден де, әсіресе, мақал-мәтел, ... ... да ... ... ... даму барысында ол жеке
өлеңдерден бастап, эпостың да талай үлгілерін жасады. «Жәбектің ... пен ... ... ... ... ... жатады.Ал, Әз
жәнібектің, Жиренше шешеннің , Асанқайғының ... ... де осы ... сар дала қазақтары арасында кеңінен айтылып келеді. » деп ... ... ... ... ... ... алғаш бастырушы
академик В.В. Радловта айтқан болатын. Осы хандардан кейін XIV ... ... хан ... ... Қасым хан тұсында қазақ хандығы нығайып, ел
ішіндегі салт-дәстүрге әдет-ғұрыпқа негізделген, яғни алғашқы қазақ ... ... ... жолы» өмірге келді. Қасым ханнан кейін, ... ... ... хан ... ... ... жылдар аралығындағы
бұл кез Ресей мен қазақ ... ... ... барынша
нығайды.
XVII –ға келгенде қазақ хандығының билігі Есім ханның қолына ... хан ... ... ... ... бөле ... ел ... арнаға салды. Сондай-ақ «Есім ханның ескі жолы» жасалды. Жәңгір
хан ... ... ... ... ... ... шапқыншылығы
үдеді, хандықтың басына қара бұлт үйірілді. Ал Тәуке хан билікке келген
кезде, ... ... ... ... ... ... үшінші қазақ заңы
Тәуке ханның «Жеті ... ... ... Бұл ... жасауға Төле би,
Әйтеке би, Қазыбек ... ... зор ... Тәуке хан қайтыс болғаннан
соң 1723-1725 жылы немесе 1740-1742 жылы ... ... ... ... ... қазақ халқын «Ақтабан шұбырынды, Алакөл
сұламаға» әкеп ... ... қиын ... ... үщ ... ... ... хандығының еңсесін қайта біріктірген Аблай ханның қазақ
хандығы тарихымен, жыраулық ... ... орны ... Міне, ежелгі
түркі поэзиясының жаңа қоғамдық саяси жағдайдағы ... ... ... ... ... ... ... сахнасына осылай шықты.
Қазақ жырауларының поэзиясы қайдан бастау алды.
XV-XVIII ғасыр қазақтың халық поэзиясы. Біздің дәуірімізге негізінен
ауысша жетті. XV ... орта ... ... ... атымен аталатын мәдениет
өркен жоя бастады. Көне ортақ арнадан ... ... ... дербес
әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі Қазақстан жерін жайлаған
тайпалар туғызған бай рухани ... нәр ... ... ... дамыту,
нық тақырыптар игеру, жаңа мазмұн қалыптастыру нәтижесінде ... ... ... ортадан оңаша жас тартқан алғашқы қадамдарының
өзінен-ақ кемелдікті, көркем ... ... қиын ... ... ... ... кезінде бүкіл Дешті Қыпшаққа даңқы кеткен Қодан
Тайшы, Сыпыра жырау, Асан Қайғы, Қазтуған жыраулар жаңа ... ... ғана ... көне ... ... деп те ... Елге ... ақымай болған жыраулар қазақ поэзиясының болашақта ұмтылар бағыт-
бағдарын, ... ... мен ... ... ... кетті. Асан туралы
аңыздар ноғай-қырғыз, қарақалпақ халықтарында да сақталған. Асан ... ... ... ... жалғауларының авторы. Ол ел іргесі
берік ағайын ұжымы ... ... ... Ол қлең ... ... елдің қорғаныс қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Осы орайда
академик-жазушы М.Әуезов «қазақ халқы өзінің тарихи ... Асан ... ... ... ... Ел ... ... ақындардың
Асан есімін ауызға ең алдымен алатыны да осыдан», деп атап көрсетті. ... ... бірі ... ... шығарушы жорық жырауы, әрі нәзік
мерген болған ... ... ... жеткен жырлары табиғат
аясындағы көшпендінің болмыс, тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсінігін
бейнелейді. Жыраулық поэзияның ... ... ... пен ... айрықша әсер етті. Жорық жыршысы болған Доспамбет жырау
шығармаларынан ... ... ... ер ... ... кейпі
көрінеді, оның асқақа рухы, берік дәті, қмірлік мұраты танылады. Жыраулық
поэзияның көрнекті өкілі-Шалкиіз жырау. ... ... ұзақ ... төрт ... ... ... заманының бірінші ақыны
танылып, үлкен даңққа бөленген жырау бүкіл өмірін күрес үстынде ... ... ... ... ... көне заман таңбасы-жүз
тұрғыныңы дүниетанымы, адамның табиғаты, мінез ... ... ... айөын аңғарылады. Жырау дүниеде мәңгі тұрақты ештеңе
жоқ деп ... Әлем бір ... ... адам ... де ... Жеке ... ... доғары қалды. Оқушылардың рухты насихаттайды. ... ... ... жолы күн ... XVII ғасырдан бастап біздің заманымызға
Жиембет, Марғасқа жыраулардың аттары жетті. Екеуінің өмір жолы Есім ... ... ... тікелей қатысты. Жиембет жырау ханға қарсы
араздығын бүкпесіз, бұлтармасыз жеткізеді. Жиембет ... ... ... 1908 жылы ... ... ... ... Марғасқа жалғаулары
совет заманында зерттеліп, баспа бетін көрді.
XVIII ғасыр жыраулық поэзияның ... ... ... ... тұрғыдан байи түсті. Жоңғар шапқыншылығы және Ақтабан шұбырынды,
қырын соғыстар мен ... ... ... және ... ... –ел өміріндегі елеулі оқиғалардың барлығы да ... ... ... ... ... Жоңғар басқыншылығына қарсы
күрес сарыны әсіресе ... ... ... ... ... өз ... жау қолында қалған жерлерді азат етер күнді
ақсайды, исі қазақ ... атқа ... ... ... ... ... ... жұртшылықты ерлікке ... ... ... отаншылдық, патриоттық сарындар XVIII ғасыр ... бет ... ... ол әр ... ... тұрмыстық өлеңдерге де көңіл
бөлген, XVIII ғ. Жыраулық поэзияның көрнекті өкілдерінің ... ... Ол көне ... ... ... ел қорғаудағы ерлік істері туралы,
отаншылдық идеяны насихаттайтын жорық ... ... ... ... ... ... жылдары ел аузынан жазып алынып,
бірнеше жинақтарға енеді. XVIII ғ. Қазақ ... ең ... ... (1668-1781) арқылы жырау ғана емес, қабырғалы би де ... ... ... ... ... ... ... де, жырымен де Аблай хан
саясатын ... ... ... ... хан ... берік болуы
жолында күреседі. Алайда, ханға құлаш ұрудан ада ... ... ... ... ... тайянбайды, оны сынау, шенеуге дейін барады. Бұхар ... ... ... ... үшін мәні зор ... ... ... ең бастысы-ел бірлігін ну ету, ішкі сыртқы ... ... да, ... ... ... ... ... ең алғаш
«Таң» журналында (1925) жариялағанымен, ғылыми ... ... ... жылдардың үлесіне тиеді.
XVIII халық поэзиясының танымал-өкілдері ... және Шал ... ... ... ... нақсіретін жыр ету, тағдырдың
әділетсіздігіне нарзылық. Ал Шал ... ... ... ... ... ... ... біршама бай. Бұлардің, этика, мораль ... пен ... ... философиялық дидактикалық үлгідегі туындылар,
тұрмыстық өлеңдер мен арнау жырлар. Екі ақын ... да ... ... ... ... поэзия деген ортақ тақырыпқа біріктірілген.
XV-XVIII ғасырдағы қазақ поэзиясы көне ... ... ... жаңа
тақырып, соны мазмұнымен дамытты. Осы тұста өмір сүрген және әдеби мұралары
бүгінгі күндерге там-тұмдап болса да ... ... ... сол
заманның тұтас бір шежіреін құрастырады. Бұл кезеңде төл ... ... ... ... ... ... жаңа биіктерге көтеріледі.
Қазақ хандық дәуіріндегі жыраулардың орны.
Қазақтың көркем сөз өнері тарихында соңғы ... ... жете ... ... ... ... жүрген өнерпаздардың мал тобы бар. Олар
қазақ халқы тарихындағы ерекше ... ... ... ... ... ... ... тура мағынасында мәнерлі сөз, терең ойлы ... ... ... ... ... де ... логиканың шеңберлері дархан
жандар. Қанаты да ... ... де, ... ... тән ... та
асыл сөз зергерлері, қатарынан озып ... ... де ... ... ... ... ... жауға қаратып тіл қатып, ... ... күш ... ... ... ... ... бұзуға бастаған, дуалы аңыздарынан шыққан сөздері қарсыласын, ... от ... ... ... ... ... ... хандардың қатал да
өрекел әсерлеріне қарсы тұрарлық ... ақыл ... ... ... ... пен ... ... жақтаушысы, зорлықшылардан қорлық
көргендердің сүйініші, қара қылды қақа жаратын ... тура ... ... ... ... қызылықтың, шыжырман шындықтың қасқа жолын
қасқитып батыл ... да, сол үшін ... деғ ... сөзден жығып өзіне
көндіре салатын да асқан ақыл иегерлері, ... еш ... ... шебер
шешімін ұстанып, бітіспесті бітірістіріп, келіспесті келістіріп, сөз
құдіретімен түсіндірген алып ... ... ... шешері, асқан
ақыл мен керемет көркемдікке ... ... ... ... атақ ... бар
қазаққа мәлім-дуалы ауыз, кемеңгер шешен билер тобы. «Өнер алды-қызыл тіл»-
деп келген қазақ халқы шешендікке де ... өнер ... зор мән ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
Архетиптік ұғымдардың ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар туындыларында көрініс беруі36 бет
Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлының тәлім тәрбиелік идеялары7 бет
Жабаев Жамбыл (1846-1945)5 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
ХХ ғасырдың ұлы жырауы16 бет
Қазақ ақын-жырауларының тәлім-тәрбиелік идеялары8 бет
Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр20 бет
Қазақтың халық педагогикасының даму кезеңдері17 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь