ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
І тарау. ХІХ ғасырдың І.ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.1. Қазақ шаруашылығының жағдайы ... ... ... ... ... ... 5 1.2. Жатақтардың тұрмыс.тіршілігі ... ... ... ... ... ... ... 10
ІІ тарау. Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты және оның егіншілікке тигізген ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.1. Қазақ жеріне орыс шаруаларының қоныс аударуы және оның егіншілікке тигізген әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
2.2. Ұйғырлар мен дүнгендердің Қазақстанға көшіп келуі. Жетісудағы егіншіліктің дамуының ерекшеліктері...21
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31
ХІХ ғасыр қазақ халқының тарихындағы ауыр кезеңдердің бірі. Халықтың бір жартысы Ресейге бодан, енді бір жартысы Қоқан, Хиуаға тәуелді, ал қалған біраз бөлігі өзін-өзі басқарып отырды. Бірақ, ХІХ ғасырдың 60-70 жылдарына қарай Қазақстан территориясы толығымен Ресейдің отарына айналды. Осындай ауыр кезеңде қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайы да қиын болған. Мал-мүлкінен айырылған халық жатақтарға айналып, Сыр, Іле, Шу, Талас, бір сөзбен айтқанда, бұрынғы отырықшы халыққа қосылып жер өңдеумен айналыса бастады. Дегенмен, қазақ арасында егіншілікпен айналысу сондай кең таралмаған болатын. Патша үкіметінің қоныс аудару саясатының салдарынан Қазақстанға көшіп келген орыс-славян шаруалары негізінен егіншілікпен айналысты, ал 1881-1883 жылдар аралығында Қазақстанға қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендер де Жетісуда егіншілікті дамытты.
Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан қазақ халқынын дәстүрлі шаруашылығы ХХ ғасырдың 30-шы жылдарына дейін жеткен. Ал сол отырықшыландыру саясатының бастамасы осы ХІХ ғасырдан бастау алатындықтан бұл ғылыми жұмыстың өзектілігі өте жоғары.
Қазіргі таңдағы Тәуелсіз Қазақстанның көпұлтты мемлекетке айналуынақ осы кезеңнен бастау алады. Яғни, аталған тақырыпты зерттеу бүгінгі жағдайды түсініп, оны шешудегі маңызы зор болып табылады.
Сонымен қатар, бұл тақырыптың тағы бір өзекті тұстарының бірі – қазақ халқының ғасырдан ғасырға, атадан балаға мұра болып келе жатқан салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары көшпелі мал шаруашылығына негізделген болатын, ал қазақтардың егіншілікпен айналысып, отырықшылыққа бейімделу үрдісі ХІХ ғасырдан бастау алып, негізі қаланды. Яғни, шаруашылықтың ауысуымен қатар салт-дәстүрдің өзгеріске ұшырауы қатар жүреді.
ХІХ ғасырдағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуын сипаттай отырып, қазақ халқының көшпелі шаруашылықтан отырықшылыққа бейімделе бастағаның, Қазақстанға орыс шаруаларының, ұйғырлар мен дүнгендердің қоныс аударуының негізгі мәселелерін зерттеу бұл ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Бұл ғылыми жұмыс жоғарыда аталған мақсаттарға жету үшін келесі міндеттерді алға қояды:
- патша үкіметінің қоныс аудару саясатының мәнін ашу;
- жатақтардың әлеуметтік топ ретінде пайда болуы мен тұрмыс-тіршілігі туралы мәлімет беру;
- ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісудың егіншілігіне тигізген әсерін көрсету;
- қоныс аудару саясатының салдарынан қалыптасқан Қазақстанның этникалық құрамы туралы мәлімет беру.
Тарихнамасына келетін болсақ, аталған тақырып еліміздің және шетел
1. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей (под общей редакцией академика М.К.Козыбаева). – Алматы, «Санат», 1996. – 656 стр.
2. Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. – Алматы: Ғылым, 1998. С. 280.
3. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том. – Алматы: «Атамұра», 2002. – 768 бет, суретті, карталы.
4. Қ.Құсайынұлы. Қазақ шаруашылығы отаршылдық дәуірінде (ХІХ-ХХ ғ.ғ.). Алматы, Дәнекер, 2001. 120 бет.
5. Зиманов С.З. Россия и Букеевское ханство. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 171 с.
6. Демко Джордж. Орыстардың Қазақстанды отарлауы. – Алматы: Ғылым, 1997. 230 б.
7. Шалекенов У.Х., Шалекенов М.У. История и этнология народов Амударьи и Сырдарьи в XVIII-ХХ в.в. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 315 с.
8. Қорғанбаева Ә. Қазақ шаруашылығының тарихи-географиялық сипаттамасы // Қазақ тарихы. – 2000. - №4. -23-28 б.
9. Өтениязұлы С. Қазақстанның ХІХ ғасырдағы әлеуметтік хал-ахуалы // Қазақ тарихы. – 1994. - №1. – 39-44 б.
10. Урашев С. Из истории Семиречинской области (1867-1914) // Высш. Шк. Казахстана. – 2001. -№4-5. – 166-173 стр.
11. Жанғанатова Қ.Н. ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы патшалық Ресейдің Қазақстандағы қоныстандыру саясаты және Қазақстан ауыл шаруашылығына тигізген әсерінен революцияға дейінгі тарихнамасы // Қаз ҰУ хаб. тарих сер. – 2004. - №1. – 164-166 б.
12. Қарасаев Ғ. Қоныстандыру саясатының зорлық-зомбылығы // Ақиқат. – 2004. - №5. – 45-50 б.
13. Мусабекова Н. Землепользование и земледелие во второй половине ХІХ века: История // Мысль. – 2005. - №8. – 87-91 б.
14. Рысбаев К. Переселение русских крестьян в южные районы Казахстана: История (1858-1907) // Мысль. – 2001. - №6. – 88-91 с.
15. Биржанов К.А. Хозяйство присырдарьинских казаков в середине ХІХ – начале ХХ века. Изд. АН Каз ССР. Серия обществ., 1972, №4, с. 66-71.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
............2
І тарау. ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігі............................10
ІІ тарау. Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты және оның егіншілікке
тигізген ықпалы.........................................14
2.1. Қазақ жеріне орыс шаруаларының ... ... және ... ... ... ... мен дүнгендердің Қазақстанға ... ... ... ... ... ғасыр қазақ халқының тарихындағы ауыр кезеңдердің бірі. Халықтың
бір жартысы ... ... енді бір ... ... ... тәуелді, ал
қалған біраз бөлігі өзін-өзі басқарып отырды. Бірақ, ХІХ ... ... ... ... ... толығымен Ресейдің отарына айналды.
Осындай ауыр кезеңде қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайы да ... ... ... ... ... ... Сыр, Іле, ... бір сөзбен айтқанда, бұрынғы отырықшы халыққа қосылып жер ... ... ... ... ... егіншілікпен айналысу сондай кең
таралмаған болатын. Патша үкіметінің қоныс ... ... ... ... ... ... шаруалары негізінен егіншілікпен
айналысты, ал 1881-1883 жылдар аралығында Қазақстанға қоныс ... мен ... де ... егіншілікті дамытты.
Ғасырдан ғасырға жалғасып келе жатқан қазақ халқынын дәстүрлі
шаруашылығы ХХ ... 30-шы ... ... ... Ал сол
отырықшыландыру саясатының бастамасы осы ХІХ ғасырдан бастау алатындықтан
бұл ... ... ... өте ... ... ... Қазақстанның көпұлтты мемлекетке айналуынақ
осы кезеңнен бастау алады. Яғни, аталған тақырыпты зерттеу бүгінгі жағдайды
түсініп, оны шешудегі маңызы зор ... ... ... бұл ... тағы бір өзекті тұстарының бірі – қазақ
халқының ғасырдан ғасырға, ... ... мұра ... келе ... ... ... көшпелі мал шаруашылығына негізделген болатын, ал
қазақтардың егіншілікпен айналысып, отырықшылыққа бейімделу үрдісі ... ... ... ... қаланды. Яғни, шаруашылықтың ауысуымен қатар
салт-дәстүрдің ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуын сипаттай
отырып, қазақ халқының ... ... ... ... ... орыс шаруаларының, ұйғырлар мен дүнгендердің қоныс
аударуының негізгі ... ... бұл ... ... ... мақсаты
болып табылады.
Бұл ғылыми жұмыс жоғарыда аталған ... жету үшін ... алға ... ... ... ... ... саясатының мәнін ашу;
- жатақтардың әлеуметтік топ ретінде пайда болуы мен тұрмыс-тіршілігі
туралы мәлімет беру;
- ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісудың ... ... ... қоныс аудару саясатының салдарынан ... ... ... туралы мәлімет беру.
Тарихнамасына келетін болсақ, аталған тақырып еліміздің және шетел
зерттеушілерінің ... ... ... ... осы ... ... монографиялар да жарық көрді. ... ... ... ... шаруашылығы отаршылдық дәуірінде (ХІХ-ХХ ғ.ғ.)»
атты еңбегін атап өтуге болады. Кітапта қазақ жерінің ... ... ... өту, Қазақ елін орыс шенеуніктерінің зерттеуі, көшпелі мал
шаруашылығымен ... ... ... ... отарлау
саясаты күшею жағдайында дәстүрлі шаруашылығын сақтап, дамыту жолындағы
жанкешті еңбегі архивтік тың ... ... ... У.Х., ... М.У. «История и этнология народов Амударьи
и Сырдарьи в ХVІІІ-ХХ в.в.». бұл ... Сыр ... ... ... көп ... бері ... ... нақтылап айтсақ,
ирригациялық жүйесі, егіншілігі туралы мол мәліметтер береді.
Шетелдік ғалымдардың еңбектерінің ішінен Джордж ... ... ... ... ... атап ... ... Осы монографияда
орыс шаруаларының Қазақстанға қоныс аударуы – ... ... ... ... келе, сонымен қатар, оның егіншілікке тигізген әсеріне
жақсы талдау жасалынады.
Левшин А.И. ... ... или ... орд ... атты еңбегі ХІХ ғасырдағы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... орыс ғалымының кітабы Қазақстанның тарихы,
географиясы, этнографиясы туралы тұңғыш фундаментальдық зерттеу жұмысы
болып табылады. Бұл ... үш ... ... ... ... мәліметтер ішінде егіншілікке өте жақсы тоқталады.
Монографиялармен қатар еліміздің газет-журналдарының бетінде де
аталған тақырыпқа арналған ... ... ... ... ... ... Қ.Н.Жанғанатова, Ғ. Қарасаев, Н.Мусабекова, К.
Рысбаев, К.А.Біржанов және тағы басқа да ... ... ... мақалалар ХІХ ғасырдағы егіншілік және патша үкіметінің қоныс аудару
саясаты туралы жақсы пікірлер ... ... ... ... ... қатар 1822 және 1824
жылдардағы Сібір қырғыздары, Орынбор ... ... ... ... ... ... ... билік жүйесінің жойылуын бастан кешкен
ХІХ ғасыр бұл ғылыми жұмыстың хронологиялық шеңберінің негізіне ... ... тек қана ... ... ғана ... ... мен ... Датұлы, Саржан сұлтан, ... ... ... ... де, күрделі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге де,
мәдениет пен ... ... да толы ... ... келетін болсақ, курстық жұмыс екі тараудан тұрады.
Олар өз алдына әр қайсысы екі бөлімнен құралған. ... ...... І-ші ... ... ... ... және оның екі
бөлімі: біріншісі, Қазақ шаруашылығының жағдайы; ... ... Ал ... ... ... отарлаудың бір тетігі болып
табылған, Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты және оның ... ... ... ... бұл тарау да екі бөлімнен ... ... орыс ... ... ... және оның егіншілікке
тигізген әсері» және «Ұйғырлар мен ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері» деп аталады. Курстық жұмыс,
сонымен қатар, қосымшалармен толықтырылған. Қосымшалар тақырыпқа сай, ХІХ
ғасырдың хронологиялық ... ... ... алған.
І тарау ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы
1.1. Қазақ шаруашылығының жағдайы
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ коғамының шаруашылық қызметін
бір ... ... ... ... ... ... сипатын қатаң
бір формуламен жөне белгілі бір ... ... ... Онда ... ... ... қарамастан, дегенмен оның
түрлері сан алуан ... XIX ... ... ... экономиканың
жай-күйін сипаттайтын материалдар соның алдындағы ... ... ... ... ... көп ... ... (физикалық-
географиялык орта, куаңшылық жөне т.б.) ... да, ... ... ауысуы, көршілердің шабуыл жасауы, әр түрлі соғыстар жөне т. ... да ... ... ... ... ... жартысында шаруашылық дамуының барысы сауда
көлемінің біртіңдеп өсе ... және ... ... рынокқа тәуелділікпен
анықталды. Зерттеліп отырған ... ... ... ... ...... ... неғұрлым дамы-ған экономикасы
ыкпалының нәтижесімен жүзеге асты.
ХIX ... ... ... негізгі сыртқы өлшемдері мынадай
ерекшеліктерден көрінеді. Біріншіден, соның алдындағы ... жер ... ... ... қауымдар анықталуының
үдемелі үрдісі жүріп ... ... ... ... ... ... ішінара отырықшылануы кейіннен Орта Азияда «құрама»
үлгісіндегі кіші этникалық топтардың ... және ... ... әкеп соқты[2;145].
XIХ ғасырдың басындағы экономикалық дағдарыс қазақ шаруашылығын қиын
жағдайға ұшыратты. Император I ... 1808 ... 23 ... ... ... осындай жағдайды туғызған еді, онда былай делінген:
«Орынбор әскери губернаторының хабарламаларынан және бізге жеткен басқа да
мәліметтерден біз өз ... ... ... жақын манда және Каспий
теңізінен Сібірге дейінгі ... ... ... ... ... ... ... лақаптарға қарағанда қасіретті жағдайға ұшырағаны ... ... ... ... көбі ... өз балаларын хиуалықтарға кұл етіп
сатуға ниеттенетінін ... ... ... ... ... мен сібір
бастықтарына қамқорлық жасауға көңіл ... ... жөне ... ... орыс ... ... алуы ережелерін белгіледі[4;89].
Сонымен бірге орыс бастықтарының XVIII ... ... ... қазақтар үшін біркатар аумақтык проблемаларды шешіп берді. 1801
жылы Кіші жүз қазақтарының көп мөлшерде, ... ... Еділ ... езендерінің арасында мәңгілік қоныстануына рұқсат берілді жөне нақ
сол ... Орта жүз ... ... ... ... ... ... Ертістен өтіп, оң жағада мекендеуге құкық алды. Бірінші жағдайда
Ресей осылайша Кіші жүзді әлсіретуді, екінші ... Орта жүз ханы ... ... ... ... ... Қазакстандағы толып жатқан әкімшілік-аумақтык
реформалармен ерекшеленді. 1822 жылы «Сібір ... ... ... еді, ал 1824 жылы Кіші жүзге де осындай жарғы қабылданды. Тұтас
алғанда «Жарғылармен» Қазақ даласының сол ... ... ... ... ... ... ... реттелді. Жаңа әкімшілік жүйе ... ... ... ... ... аумактық ұйымдастыруды
енгізді, көшпелі халыққа салық ... ... ... ... түсті.
Ресей Қазақстанда нақты басқару ісін колға алуға ұмтылды және өктемдік
қатынастар шеңберімен шектеліп қалғысы ... ... ... XIX ... ... ... ... саяси мәртебесін өзгерткенімен, бұл
коғамның көшпелі тұрмыс салтының басымдығына және өзіндік ... ... ... ... тіректері дегенмен де төңкеріске ұшыраған
жоқ. Сол кезден бастап отырықшылық элементтерінің күшейгеніне, ... ... шөп ... ... іске ... ... ... сауда орталықтарының пайда болғанына қарамастан, тұтас
алғанда ... ... ... ... қала ... жүз және Кіші жүзде округтер ұйымдастырылған кезде қазақ-тардың
қысқы қоныстары негізге алынды, әрбір округ үшін өз ... ... ... ... сұлтандар бастаған ірі ру топтары немесе
оқшауланған бірлестіктер кірді. Дәл сол ... ... мен ... ... рулық белгі жетекші рөл атқарды, өйткені нақ ... ... ... ... ... ... ... орындары аумақты округтік орталықтар — приказдарға ... ... ... ... аға ... оның төрт орынбасары
отырыс өткізуге тиіс болды. Приказда тұрақты казак отряды болуға тиіс еді.
Көкшетау, ... ... және ... ... ... ... ... қоныстар нақ сол уақытта пайда болды. Аумақтық шектеу
қазақтардың ... ... әсер ... ... орындары мен әскери губернатордың ... ... ... ... жабу ... қатаң талап қойды, ол бы-лай
деп мәлімдеді: «Егер бұл билік орындары біздің қырғыз-қайсақтар ... ... біз ... ... қоныстарымызда қала алмай-
мыз»[3;180].
Сонымен «Жарғыда» қоғамның түп-негіздеріне өзгеріс жасау көзделмей,
дамудың жаңа шаруашылық ... ... да, жер ... ... ... ... ... түскен жанжалдың себебіне айналды. Қазақ коғамының
дәстүрлі коғамдық түп-негіздерін ... ... мен ... ... ... емес ... Нақ ... байланысты
реформаны жүзеге асыру созылып кетті, тек XIX ... ... ... ... бір ... реформанын негізгі ережелерін кабылдауға
көндіру ... ... ... қазақ қоғамы жүйесінің тұтас арқауын ыдыратты.
Казақстанның Солтүстік-орталық бөлігі, ... пен ... ... ... ал ... Оңтүстік-шығыс және Оңтүстік-батыс дәстүрлі ... ... ... ... қол ... оңтүстіктің бытыраңқы
топтары бірте-бірте Орта Азия ... ... ... қалалар
жөнінде дербес иелік рөл ... ... Орта Азия ... ... пайдаланды. Қоқан Сырдария, Шу жөне ... ... ... ... ... ... қазақ халқынан салық
жинаумен айналысатын тұрақты әскер ұсталды, бұл ... ... ... ... ... Оңтүстік-батыс қазақтары ... ... да нақ ... ... XIX ғасырдың 20-жылдарындағы хиуалықтардың
шапқыншылықтарынан қазақ қожалықтарының көпшілігі ... ... 1820 ... ... ... ... 65 мың қой, 15 мың түйе,
7 мыңнан астам жылкы айдап әкетілді, мыңнан астам адамды ... ... ... бірінші жартысы Ресейдің отаршылдық ниетіне де, Орта Азия
хандықтарына да карсы ... ... мен ... ... ... ... Қазақтардың отаршылдық ауыр езгіні, ең шұрайлы
жайылымдарынан ... ... ... тура ... ... ... ... айырылды. Округтік приказдар, бекіністер мен
бекеттер салу кезінде көршілес қазақ ауылдарынан шамадан тыс салық алу ... ... ... деп көп ... мал ... олар кейіннен
қайтарылмады. Осының бәрі ... ... ... ... бой
көрсетулеріне себеп болды[4;65].
Жаңа құрылған округтерде аға сұлтан төңірегінділердің маңызы артты.
Ресей ... ... ... ... ... басқарушыларының
озбырлығы күшейді. Кедейлерге көмек көрсету алымдары, аса жоғары сарайға
жіберілетіндер үшін ... ... ... ... ... көп
салықтар алынды, олар сайып ... ... ... ... ... әрбір келуі және тіпті жүріп өтуі ... ... ... ... көп ... себебіне айналды. Аға
сұлтандар мен басқарушылар, жаудан жылқы ... орыс ... ... ... ... ... халықтан асығыс түрде алымсалық
жинаумен айналысты. Бір ... ... ... де ... ... ... ... көзіне айналды. Кенесары ханның көтерілісі
(1837—1847) қазақ қоғамының дербестігін сақтап қалуға жасалған соңғы ... ... ... жаңа ... ... ... көшу осы кезеңнен басталып, көшпелі еркіндік уақыты аяқталады, барған
сайын үдей түскен кедейлік келеді. Сан мыңдаған ... ... бар ... ... ... XIX ... ... өмір сүрді. Дала өңіріне
кірген берекесіздік, жазалаушы әскерлер мен ... ... ... ... ... ... көшпелілік
экономикасының біржола түбіне жетті[1;382].
XIX ғасырдың 70-жылдарында Қазақстанды аралап кеп саяхат жасаған В. В.
Радлов ... деп ... ... ... Жарғының қолданылуын кадағалауыма
жеткілікті жағдайлар болды. Ол тәртіп орнатқан жөне қазақтармен ... ... ... ... ... еткен. Бірақ тәртіп
орнатылуына байланысты халықтың ... ... ... ... ... Ішкі орда мүлдем дерлік күйзелген, сонымен бірге Үлкен ордаға
жақындаған сайын халықтың байлығы арта ... XIX ... ... ... кұны осындай болды.
XIX ғасырдың басында жазғы және ... ... ... ... ... рулық топтар арасында бөлісудің аяқталғаны мәлім. Бірақ
«Жарғы» қабылданғаннан кейін сұлтандар мен ру ... ... ... ... ... ... ... әкелді.
Қазақтардың жерлерін приказдар, почта бекеттері, бекіністі шептер
құрылысына алып қою, ... ... ... қауымдық аумақтарды
тартып алуы шаруашылық құрылымында елеулі өзгерістер туғызды. Ірі қараның
үлес салмағы бірте-бірте арта ... ... мал ... құрамында
елеулі өзгерістер болмады. Дәстүр бойынша қазақтар қадірлейтін қой мен
жылкы ... ... ... ... ... ... кой мейлінше
маңызды рөл атқа-рады. Бұл малды орыс көпестері де, ортаазиялық көпестер де
өте бағалайды деп атап өтілген XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... ... едәуір
дамыды. Қазақстанның оңтүстігінде де, солтүстік округтердің аумағында да
егіншілік суармалы ... ... Кіші ... ... ... арық ... суарылатын дәстүрлі егіншілігін А.И. Левшин мен ... ... XIX ... ... ... берген[1;380].
Деректемелерде егіншіліктің даму дәрежесі жөнінен оңтүстік жөне
оңтүстік-шығыс аймақтар ерекше ... ... С.Б. ... ... көптеген жақтарын сипаттай келіп, мынаны атап өту қажет деп
тапқан: «Үлкен орданың Жеті өзен ... ... көлі ... Іле өзені
бойында көшіп жүретін қазақтарымен етене кырғыздар егіншілікпен ықыластана
айналысады, ... ... ... және арпа ... ... ... ... осы кәсібіне түрткі болған».
Кейбір жерлерде қазақ егіншілері мен диқандары өте ... ... ... Ш. ... ... ... ... жөне
ыждағатты болған жағдайда, ол ыстыққа қарамастан, егіннің түсімі —қырық есе
деп сеніммен үміттенеді ... ... ... С. Б. ... ... ... ... қазақ егіншілігі Орта Азиямен және ... деп ... ... ... бола ... қайсақтар
олардан диканшылықты, өздері үшін осынша пайдалы және бейбіт кәсіпшілікті
үйренбей тұра алмады»[3;184].
Қазақстанға ... ... ... ... ... пен ... ... егіншілік пен шөп шабудың таралуына, мал
шаруашылығының ... ... мен ... ... қарай
шаруашылық өзгерістер үшін алғашқы жағдайлар қалыптасты.
1.2. Жатақтардың тұрмыс-тіршілігі
Ең ... ... ... санат ретінде сипаттама беру керек.
Жатақтар — кедейленген, жазғы жайлауға көшу ... ... ету және ... ... ... өз отбасын жалдама (негізінен ... ... ... ... ... ... мал
бағудан егін егуге көшкен малшы қазақтардың бөлігі. XIX ғасырдың 80-
жылдарында-ақ ... ... ... «жату» деген етістіктен
шығады. Демек, дәл мағынасында ... ... ... ... білдіреді,
қазақтар оларды малы індеттерден қырылған және дала өңірінде көшіп ... ... бір ... ... тура келетін казақтардың жатақтарға
айналатыны себебі осы.
Ең алдымен, көптеген мұрағат мәліметтерінің дәлелдейтініндей, ... ... ... жағынан күйзелуі», негізінен алғанда үй
малынан ... ... ... Жұттардың, далада ара-тұра қайталанып
отыратын мал ... ... ... ... ... ... иелері
кедейленіп, өздерінің бай ағайындарына экономикалық тәуелділікке түскен.
Мәселе мынада: кыс ... өз ... ... үшін көшпелі
қазақтардың көпшілік ... ... мал ... ... ... өте ... ... жайған, онда мал өзіне азыкты қар астынан аршып алған.
Қыс тым ұзаққа созылып, қалың қар ... ... ... аяғымен жаюға
мүмкіндік бермей қазақтар көп малынан айырылған[7;215].
Сонымен, азықтың болмауынан малдың өлім-жітімі, ауыл ... ... ... түсуі - осының бәрі жинақтап алғанда
кедейленген шаруа-жатақтар санының өсуін ... ... Жұт ... ... шаруалардың егін шаруашылығына да ауыр әсер етті, ... жаңа ... ... ... ... ... ... аттармен жабдықтап отыратын. Күйзелген қазақтардың көп ... ... 1808 ... 23 мамырдың өзінде-ақ үкімет Орынбор шебінің
бойында көшіп жүретін «малсыз» кедей ... ... ... шешім
қабылдаған болатын[2;160]. Ол көшпелі қазақтардың ең ... ... ... ... ... ... бір бөлігін отырыкшылыққа көшіру жөніндегі ... ең ... ... ... көздегені күмәнсіз. Әскери-казак
шептері мен округтік әкімшілік бақылап отыруға қиын орасан кең ... ... ... көшіп жүруі ... ... ... жөне ... шептерге жақын жерде
қазақтарға арналған егіншілік ошақтарын құрудың ... ... ... ... ... ... жайылымдық алаптарын
үкіметтік отарлаудың барған ... өсе ... ... ... жерлерін
мемлекеттік меншік деп жариялау (1868 жылғы 21 қазандағы Дала облыстарын
басқару туралы уақытша ереженің ... ... мал ... ... ... үшін ... қатерді жыл өткен сайын күшейтгі. Ал
коныс аударушыларды жайғастыру жөніндегі комиссия даланың ... ... ... ... ішкі ... ... ... маңынан казактарды қоныс аудару жолымен «астық өнімдерін өндіретін
жаңа экономикалық ... ... ... ауыл ... жер ... әкеп ... Жатақтардың мал шаруашылығымен ғана емес, сонымен
қатар ... де ... ... ... Оның ... ... ... күйзелген кедей жатақтарға жер үлестерінің бөлінуіне
кейде теріс көзқараста ... ... ... ... ... ... арасындағы диқаншылыкты көтермелеу зиянды деп санады жөне
олардың жана учаскелерге қоныстануына тыйым салып отырды.
Жекелеген зерттеушілер жалпы алғанда көшпеліні ... ... ... мал ... қамтамасыз етіп келгеніне байланысты
жатактардың егіншілікті шаруашылық жүргізу нысаны ретінде ... ... ... жөне ... ... нарығына тарту мүмкіндігіне
сенбеді.
Бірақ өмір өз ... ... ... ... ... тауар-ақша
қатынастарының енуі, малшылардың бірте-бірте күйзелуі және малы ... ... ... ... ... ... мұқтаждарын астықпен
қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар астықтың бір ... ... ... шаруашылыклың неғұрлым пайдалы нысанына айналдырды.
Ақмола облысының Көкшетау, Атбасар ... ... ... ... ... ... ... уездерде жатақтардың 2222 қожалығы ресми
түрде тіркелген және ... ... ... ... ... ... есепке алынған. Егер әрбір шаңырақта орта ... ... мен ... 5 адам ... деп ... барлығы 11 110 жатақ
болып шығады. Бұл мөлшерге ресми тіркелмеген ... ... ... 19310 адам ... ... халыктың жалпы санында жатақтардың үлес
салмағының ... ... ... ... ... ... ... және Сібір магистралдары
кұрылысының маусымдық жұмысына да қатыса бастады. ... өз ... ең ... әр ... ... материалдарын тасымалдауды алды. Оның
үстіне жалдама жұмысшылардың көп ... ... ... ... да, ... ... да растап отыр[1;383].
Барлық жер қазу жұмыстарын атқарған жатактар орыс жұмысшыларымен
салыстырғанда мейлінше ... ақы, ... 10—20 тиын ғана ... ... ... 40—60 тиын болатын). Солай бола тұрса да, қазақ жатақтарын
Қазақстандағы ... ... жол ... ... ... техникалық және
жалпы өндірістік тәжрибе алу, қазақ ... ... ... ... натуралды шаруашылықтан жаппай қол үздіру үшін өте маңызды болып
шықты. ... ... ... апатынан шаруашылығы қатты күйзелген
жатақтардың бір бөлігі орыс селоларына, казак станицаларына барып ... етіп ... ... ... Мысалы, Ертіс өңірінің казактары коныс аудару
басқармасынан үлкен жер ... ... өз ... ... ... ... ... жетіспеуі себепті мүмкіндігі болмай, шабындықтарының
үлкен бөлігін қазақтарға, екі жаққа тиімді талаптармен беріп, ... ... ... ... ... да ықыласпен жібере бастаған. Қазақ жатақтары
Орталық Азиядан келген саудагерлермен бірге сауда ... деп ... ... ... ... кұра ... ... жерге ірге тепкен қазақтар арасынан ауқатты адамдар да
жиі кездесті, олардың тұрмысы ... ... үй ... ... ... көп ... қала ... талғамына еліктеді.
Қазақ кедейлерінің көпшілік бөлігі тіршілік құралдарын іздеп, калалық
қоныстарға барды және кейіннен ... ... ... ... мен ... ... айналды. Мысалы, 1876, 1877, 1878 жылдарда Көкшетау
округі бойынша ғана ... ... ... ... ... ... кетуге
236 «босату» билетін берген.
Табыс іздеп кеткендерге 1887 ... ... ... ... ... кәсіп іздеп кетушілердің ... ... ... ... ... — 7028, Семейде — 6728, ... — 706, ...... — 3536. 1895 жылы ... ... ... паспорттар
(билеттер): Өскемен уезі бойынша - 7450, Семейде — 7156, ...... — 1012, ... — 4438. Он ... жуық мерзімде берілген
билеттердің санындағы айырма 3346 болды[3;485]. Біз келтірген мәліметтер
шетке ... ... ... деңгейін дәл көрсетпейді. Өйткені, көбінесе
қазақтар табыс табуға паспортсыз кететін, мұның өзі ... ... ... ... ... ... бойынша көшпелілердің жалпы санындағы жатақтардың
үлес салмағын (шамамен) анықтауға болады: ... 1901 ... ... ... ... ... — 4,6%, ... уезінің солтүстік
болыстарында — 5,3%, оңтүстік уездерінде — 7,9% ... ... ... ... санағы бойынша материалдарда қалаға кәсіп ... ... саны ... ... өте ... ... мұның өзі оларды
қала халқының есебіне алуды қиындатады.
Тұтас алғанда, жатақтар қазақ ауылының қоғамдық ... ... жік ... ... Ол мал ... ... ... себепші болды; оларды отарлық Қазақстан дамуының
күрделі ... ауыл ... ... ... және қалалармен
байланыстыратын делдал ретінде қарастыру ... ал ... ... ... ... ... ... объективті
факторлармен қатар, көп ұлтты империяның шаруашылық жүйесіне жасанды жолмен
телінген еді. Метрополияның аграрлық-қоныстандырушылық ... ... ... ... байырғы мекендеушілерінің шабындық-жайылымдық
алаптары қоныс аудару қорына алынып қана койған жоқ, сонымен қатар ... емес ... ... ... ... ... да ... едәуір дәрежеде асқындыра түсті, дегенмен объективті тұрғыдан
алғанда Казақстанды Ресейдің ... ... ... ... ... болды[4;45].
Өкінішке қарай, жатақтар туралы мәліметтердің үздік-создық болуы бұл
әлеуметтік топтың ... ... ... дәл анықтауға мүмкіндік бермейді,
мұның өзі 1897 жылғы жалпыға бірдей санақ материалдарында анық ... ғана ... ... ... ... ... ... тартудың
уақытша, дұрысырақ айтқанда, маусымдық сипаты себепті халықтың бұл санатын
санақтык ... бір ... және ... да нысандар арқылы тіркеудің
қиындығына да байланысты. Бұл арада ... аса ... ... «шетке кәсіп іздеп кетушілердің белгілі бір калалардың ... ... ... ... бір ... ... ... бұл халықтың
кезбелік сипаты жағдайында оны жекелеген тұрақты орталықтардың санағында
есепке алу ... ... ... халық санағы әдетте қыста жүргізіледі, ал
көсіп іздеген жұмысшылардың ең көп ... ... ... кетеді»[1;287]
деген сөздерін келтіре кеткен орынды.
Егер жатақтардың аталған жағдайлармен қатар тау-кен, кен өндіруші және
көмір (Шығыс, Орталык, Солтүстік ... ... ... ... көктемгі айларға келетінін ... ... ... ... сол кезеңдегі өмір шындығын көзге елестету үшін бұл ... ... ... тарау. Патша үкіметінің қоныс аудару саясаты және оның егіншілікке
тигізген ықпалы
2.1. Қазақ жеріне орыс шаруаларының ... ... және ... тигізген әсері
Қазақстанның қоныс аударушылар деревняларындағы шаруа ... ...... болған жеріне, уақытына, құрылу жағдайларына
және басқаларына байланысты ... ... ... ... нақты
алынған аймақтың өзінде де бір-бірінен ерекшеленді. Оның ең ... мен даму ... ... үшін ... ... көрініс
беруге мүмкіндік туғызатын азды-көпті анық деректер келтіру әбден орынды.
Осындай деректер ретінде 1898—1910 жылдардағы Ақмола және ... ... ... экспедициялардың қоныс аударушылар селоларын зерттеудегі
мәліметтері пайдаланылды. Тек ... ... ... ғана ... ... ... XIX ... 70-80-ші жылдарында да болған қожалықтарға
зерттеулер жүргізілді[4;84].
Қоныс аударушылар ортасында айқын аңғарылған мүліктік сараланудың
болғанына ... жоқ, ... өзі ... ... ... көрсетудің кажеттігін туғызады. Топтау үшін өлшем ретінде бір үйге
келетін ... ... ... ... Бұл ... қожалықтың экономикалық
мүмкіндіктерін едәуір толық көрсетеді. Егер Ресейде жер ... ... ... ... ... ер азаматқа 15 десятинадан ... ... үшін бұл ... ... ... ... теңестіріп жіберді. Сонымен бірге, бұл үлестегі
жыртылған жер мөлшері әрбір қожайынның шын мүмкіндігін ... Іс ... ... жер ... өз үлесіндегі егістікті ғана ... ... ... ... жердегі егістікті де қамтыды, мұның өзі топтау
кезінде осы екі ... ... ... ... ... ... мынадай
шектерде жүргізілді: әрбір қожалық егістігінің мөлшері — 5 десятинаға дейін
(I топ); 5—15 десятинаға дейін (ІІ топ); 15 және одан көп ... ... ... ұзақ өмір сүрсе, өзінің көрсеткіштері бойынша ол
соғұрлым жоғары және ... ... ... аударушылардың бұрынғы
мекендеген жерлеріндегі жағдайларына қарағанда, олардың ең кедей топтар
емес екенін айтуға болады, мұны өз ... мен ... ... ... ... ... Туған жерлеріндегі күш көлігі туралы деректер сияқты,
бұл цифрлар орташа мәнінен барлық үш топ ... ... ... Отбасы
мүшелерінің саны және ондағы ... күші ... да ... үш ... ... келеді. Алғашқы капитал бойынша болмашы алшақтық
байқалады. Мәселен, ең көп қаржы II топта, сонан соң I ... ... ... ... ... III топ ... шаруашылық кұрал-саймандары туралы деректер іс жүзінде барлық
қожалықтардың техникамен нашар жарақтандырылғаны ... ... ... ... ... бір соқа да үнемі бола бермеген. Бидай себілген жер
мөлшері туралы көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлері бидай себілетін егістік
көлемі 10—12 десятинаға жететін ... ... деп ... ... ... ... жағдайымызда мұндайларға III топтың қожалықтары ... ... тобы ... ... кіріс және шығыс
баптарын көрсетеді жөне I топтан III ... ... ... өсім ... өзі ... аударушылар арасында орын алған едәуір мүліктік ... да ... ... ... (XIX ... соңы — XX ... басы)
Қазакстандағы қоныстанушылар қожалығы өзінің түп-тамыры жағынан едәуір
біртекті, Ресей шаруаларының ең ... емес ... ... ... ... сол кезеңдегі коныстандыру саясатының сипатына толық сай келді.
Бұлар қиыншылықтарды жеңе отырып көшуді ... ... ... және жаңа
жердің ыңғайына тез көндігіп жайғаса алатын қожайындар болды. Мұндай
жаңадан ... ... ... ... ... ұзақ ... оның шаруашылығы
да соғүрлым мықты болған.
Қоныс аударған шаруалардың әл-ауқатының өсуі ... ... ... ... ғана ... ... ... кайта жалпы экономикалық
жағдайларға байланысты болған[14;88]. Бір ... ... ... ... мөлшері шаруашылықтың қалыптасуында шешуші рөл атқармаған. Мұнда
басқа факторлар және бірінші ... ... ... ... ... болған. Алайда жаңа жерге қоныс аудару ... ... ... ... ... жоқ. Мұны ... ... қаржы тапшылығын басынан өткізгені, яғни шыққан шығындардың
кіріс бөлігінен көп болғаны көрсетеді. Тек III топ қана ... ... ... ... ... Өзгесін күту қиын болатын, өйткені қоныс
аударушы шаруалар кожалығының ... ... ... өте ... еді.
Мәселен, экспедиция қызметкерлерінің пайымдауынша, тың жерлерді жырту ... ... 4—5 пар өгіз ... ... ... көптеген қожалықтарда соқа мүлде
болған жоқ, ал әрбір шаруашылыққа келетін күш көлігінің саны орта ... ... ... ... ... ... шығындары да назар аударарлық.
Негізгі ... ... пен ... ... Мал мен ... күтіп ұстауға
шамамен алғанда да үш есе, ... ... ... одан аз ... ... отбасының қажеттерін канағаттандыру үшін барлығы
бірдей жұмыс істеген, өйткені кызметкерлер жалдауға ... ... ... ... елеулі болған жағдай, негізгі кіріс егіншіліктен түсіп
отырды. ... ... рөл ... жоқ. Бұл деректеме XIX ғасырдың
аяғы - XX ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... болған деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді. ... ... есеп ... ... өнім ... ... ... қарағанда ақшалай шығындар 20%-дан аспаған. Егіншіліктің
тауарлылығы I топта — 7,3%, топта — 13,3%, III ... — 21% ... ... ... нақ сол ... ... ... дейін жеткен.
Сірә, ақшалай шығындардың үлкен үлесі ауыл шаруашылығы ... ... ... және ... ... ... ... камтамасыз
ету болған.
Қоныс аударушылар деревнясында қолданылатын жердің бір бөлігі тыңға
бос ... ... ... өте ... ... ... ... топырақтың құрамы есепке алынды. Қара топырақты тың жер қатарынан
7—8 жыл өнім берді. ... 5—6 жыл ... ал ... соң 2 жыл ... сұлы ... одан соң жер 2—3 ... тынығуға — «тыңға» калдырылды.
Қошқыл қоңыр топыраққа қатарынан 5—6 жыл (3 жыл бидай және 1— 2 жыл ... ал одан соң ... 6—9 ... ... ... Ашық ... топырақ
3 жыл пайдаланылып, 7—10 жыл ... ... Реей ... ... бұл әдіс Қазақстан жерінің көпшілігінде мүлде ... ... ... ... жұқа ... ... дерлік «жыртылып»
бұзылды. Қазақстанның егіншілікті аймақтарын агрономиялық зерттеулердің
материалдары бойынша, ... ... ... үнемі «кесіп беру»
қажетгігін туғызған себептерді ашып көрсетеді. Ол бір кезде құнарлы болған
жер он бір жыл ... ... ... тозып, оның топырақ құрамы
дағдылы сортандарға айналдырған[13;88].
Акмола облысында 1896—1906 жылдар ... үш рет ... ... ... ... ... емес. Екінші жағынан, Қазақстан жерін
экстенсивті егіншілік ... ... ... ... апаттарға бастады. Ол жөнінде ғалымдар сол кездің өзінде-ақ
мәлімдеген болатын.
Мұндай жағдайда ... ... ... ... ... ал ... өліп қалу шегіне жетеді. Мәселен, Көкшетау уезінің 1890 жылы
негізі қаланган Маринка ... ... 1893 жылы ... ... ... 10 күн бойы тек қана тұз ... қорек етті. Баска
біреулері қайың қабығын талғажау етті. Ашыққан ... ... ... бас ... тіпті ағаш жоңқасын да жеген.
Қоныс аударушылар өмірінде қиын-қыстау жағдайлар жеткілікті еді ... тірі ... ... бір ... өзі ... саналатын қауым кепіл
болды.
Әрбір қоныс аударушылар деревнясында заң жүзінде жергілікті «қоғам»
яғни ... ... тиіс ... атап ... жөн. ... ... ... әкімшілік органдары ресейлік деревняның үлгісі бойынша және соған
сәйкестіріп енгізді. Бұл қауымның фискальдық сипатын сақтап қалу және ... үшін ... ... айта ... жөн, ... ... ... бірде жерді бөлу ... тағы ... ... жер ... ... келесіде жаңа келгендерге егін егу үшін жер ... беру ... ... ... ... ... ... қарағанда село қауымының дегенмен де өзіне тән ішкі
заңдар бойынша өмір сүріп, дамығаны көрінеді. Егер ... ... ... ... ... және бір маңыздысы, қауымдық ... ... ... ... міндеті және әсіресе жер пайдалануға бақылау жасау
ісі бірден ... ... ... жағдайларда Казақстанның
қоныстанушылар деревнясы үшін алғашкы ... жер ... ... алушылық
түрі тән болды, ол бастапқы түр ретінде аграрлық қоныстандыру аудандарының
бәрінде байқалды.
Жер пайдаланудың ... ... ... ... болуы мүмкін
анархияға қарамастан, мұнда барлық ережелер қолданылды. Бір рет ... оны ... ... ... ... және оны ... рұқсатынсыз
ешкім пайдалана алмайды. Қандай да бір жерге (жыртылғанға ... ... ... деп ... бір ... ... неғұрлым айтарлықтай құқықтары
болды және ... оның өз ... ... қамтамасыз ету үшін
күресінен айқын көрінеді. Ең алдымен бұл, ... ... жер ... ... ... ... ... сонымен қатар қауым ішінде жер
бөлісу кезінде егістік жердің сапасы жағынан тең ... ... ... де ... ... жер ... қалыптасқан жүйесі жәрдемдесті:
деревняның барлық халқы жүздіктерге бөлінді, содан соң ... ... ... ... ... ... ... Бір жағдайда әрбір жүздік өз
үлестерін алып, оның ... ... ... жеребе бойынша өз үлесін алды, ал
содан соң барып ондықтар ішінде жан басына жеребе тасталды.
Соның нәтижесінде бір ... ... ... ... екі ... жақын өзен жағасында жөне одан да алыс шетте болып ... ... беру ... бүкіл егістіктің бес жерде, ал кейде жеті жерде
болып ... да ... еді.| ... өте ... ... ... жер бөлу
жүйесі Казақстандағы қауымдық жер пайдалану үшін дағдылы іс еді. ... ... ... ... өнім ... ... шықпай қалған жағдайда тым
болмаса бір үлесте мол болуына ... бір ... ... ... ... шаруалары жер бөлісу кезінде әрбір қожайынға 2 жерден
үлес берді. Жер үлесін секірмелі бөлу ... ... ғана ... ... таза моральдық тұрғыда — ешкімнің ... ... ... үшін деп ... ... ... бытыраңқылығы есеп алуға қиын
болғанымен, шаруалар қауымы жердің пайдаланылуын бақылауға көп ... Жер ... ... жерді өлшеуді де, межелеуді де қадағалап
отыратын арнаулы адамдар ... Орыс ... ... арасында
бұлар әдетте төрт адамнан — «сенім білдірілген» «жер старосталарынан»,
украиндарда бір адамнан ... ... ... ... кейін де жалғастырылды және жер пайдаланудың белгіленген
тәртібінің сақталуын ... ... ол ... ... ... отырды.
Украин селоларында степовничийдің одан да көп құқықтары болды: айтылған жер
жырту нормаларының ... ... қоса ... оған ... арасында
жерді бөліп беруді тапсырды. Қауымның бірқатар мүшелері — ... ... ... ... бөлуге қарсы шықты, өйткені жерді басып алу, оның
үстіне нашар реттелу олар үшін өте тиімді болатын. ... малы және ... ... мұндай кожайын егінді көп еге алатын еді, ал
екіншіден, «жұмсақ», яғни ... ... бір ... ... ... ... ... алмайтын қауымдасына сата алатын. Оның ... ... ... байлардың қолына тиетін. Селолықтардың негізгі бұқарасы
жердің теңдей әділ бөлінуін жақтады.
Новорыбинское селосының ... да ... ... мүшелерінің
негізгі көңіл-күйін айтқан. Кедейлер бөлісуге келісер еді, ал байлар оны өз
колдарына алып алған, олар ... ... ... ... ... ... дала үлкен, ол адамдардың кажетін өтеп келеді, өтей де береді.
Жердің бөлінуін талап ... ... ... бұқарасы шынына
келгенде бай мен кедейдің жағдайын теңестіруді талап етіп, солар аркылы өз
жағдайын жақсартуға үміттенді.
Қазақстанның қоныс ... ... ... ... өте ... ... ... керек. Шаруаның тағдыры кез-келген
әкімшілік шен иелерінің еркіне тәуелді болған ... ... ... ... ... ... алдында өз мүшелерінің
мүдделерін ... ... ... ... өзі ... ... ... тән болатын. Бұл міндеттердің әлі де қалыптаспағаны
айқын, өйткені қоныстандыру жағдайларында ... өзі де көп ... ... ... ... факторы қауымның қалыптасуында да, оның
тәртіптерінің орнығуында да елеулі рөл ... ... ... ... ... ... болғанын да атап өту қажет. Әр түрлі уақыттарда мұнда орыстар,
украиндар, татарлар, мордвалар, ... ... ... ... ... ... келді. Қоныстану кезінде моноэтникалык ... ... ... ... ... ... орналастыру
әкімшілігінің ерікжігері, ал өз бетімен қоныстану жағдайында — ... ... және сол ... тұрып жатқан селолықтарға қосып жазылу
мүмкіндігі ... рөл ... ... ... ... жалға алған
қазақтардың ауылында тұрған реттері де жиі ... ... XIX ... — XX ... басындағы Қазақстанның қоныс аударушылар деревнясы әлі
де ... ... ... ... механизм
болды[11;48].
Қазақ автономиялық республикасы құрылғанға ... ... ... 1897 ... жалпыға бірдей халық санағы империя, соның ішінде
Қазақстан халқының саны мен ... ... ... қызықты деректер
береді. Кейбір кемшіліктеріне қарамастан, ол халық саны жөніндегі азды-
көпті дұрыс ... көзі ... ... Оның жүргізілуін елде капитализм
дамуының қажеттері туғызды.
Байырғы ... ... ... ... ... қыстауларының
бытыраңқылығына және орналасқан жерлерінің қиындығына байланысты ұзартылды.
Есептеуді 1896 жылғы қараша және ... ... ... яғни ... ... ... ... жүргізу жорамалданды.
Санақ бойынша облыстар халқының саны: ерлер мен әйелдерді қоса алғанда
Ақмолада - 645 232, Семейде - 684 590, ... - 663 769, ... - ... ... - 453 416, Оралда - 645 124 адам, бүкіл Қазақстан бойынша — ... 560 ... ... ... ... рет ... ... мен нұсқаулардың
біраз бұзылуына жол берілді, жекелеген жағдайларда елді ... ... ... ... тексеру және нақтылау үшін қайтарылды.
Қысқы жағдайларға және қатынас жолдарының болмауына ... ... ... ... ... ... халқының жалпы
саны 4 миллион адам деңгейінен артық ... ... ... ... ... ... ... анықтауға
мүмкіндік берді. Әрине, екі генерал-губернаторлықта ... ... Дала ... ...... ... 1 903 030 ... халықтың жалпы санының 77,1 %-ы, орыс тілін - 431 184 адам ... %-ы, ... - 37 673 - ... ... - 41 765 - 1,6% ... әрі ... топтарды таратушылар саны кему принципі бойынша мордвиндер,
немістер, еврейлер, башқұрттар, поляктар, өзбектер, сондай-ақ саны ... ... ... ... ... - ... латыштар,
молдавандар, грузиндер, қалмақтар, чехтар, француздар, шведтер, ағылшындар
және т.б. келеді. Байырғы халық басым жағдайда болған ... ... ... этникалық кұрамы алуан түрлі: қазақтар - 1 198 112 - 79%,
жалпы халық санына шаққанда, өзбектер - 74 539 - 4,95%, ... - 71 049 ... ... - 58 700 - 3,9%, ... - 55 815 - 3,70%, ... - ... - 0,81%-ды құраған[3;472].
Санақшылар жинаған мәліметтердің шамамен алынуы ... ... ... адам ... қазақ халкының саны керінеу кемітілген және
анық емес ... ... Мұны ... ... ... неке ... ... үстіне некеге тұрмаған кыздарды санақшылардан жасыру туғызды. ... 9 ... ... ... ... аз ... 1897 жылы ... бойынша, Жетісу, Орал, Сібір казак әскерлерінің саны ... қоса ... 33 767, 114 166 және 103 424 адам ... ... ... ... ... және ұлттык құрамындағы
елеулі өзгерістер қазақ ұлтының ғана емес, басқа ... да ... ... ... қатынастардың ыкпал жасап, шаруашылық
саласында, олардың арасындағы өзара қатынастарда дами бастағанын көрсетті.
Ұйымдастыру ісіндегі, жүргізу тәсіліндегі, ... ... ... қарамастан, 1897 жылғы жалпыға бірдей халык санағының орасан
зор ғылыми-практикалық маңызы ... ... ... ... ... ... ауылының экономикалық томаға-тұйықтығын
күйретті, ... ... ... ... одан әрі ... ... ... құрамы жөнінен өте ала-құла екенін ескере
отырып, халыктың келімсек контингентін одан әрі ... ... ... ... Ұйғырлар мен дүнгендердің Қазақстанға көшіп келуі. Жетісудағы
егіншіліктің дамуының ерекшеліктері
Жетісуда егіншіліктің ... XIX ... ... ... қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендер бірден бір ... ... екі ... болды. Бірінші кезеңде 1877 жылы Тоқмақ ауданына
шэньси дүнгендерінің бір тобы ... ... ... ... Іле өлкесінен үйғырлар мен дүнгендердің негізгі көпшілігі
қоныс аударды. 1884жылдың басына қарай Жетісуда 9572 ұйғыр ... ... және 1147 ... ... (4682 ... болды. Олар былайша қоныс тепті:
4477 ұйғыр отбасы (19209 адам) Жаркент учаскесі шеңберінде, Өсек және Шарын
өзендерінің бойына, ... ... ... — 5275 ... (26164 адам)
Верный уезіне Шелек және Талғар өзендерінің аралығына орналасты, сондай-ақ
Верный ... орын ... ... мен ... ... Жетісудың отырыкшы халқы екі есе көбейді[3;499].
Қоныстанушылардан жаңадан 5 болыс: Жаркент және ... ... ... ... ... ауданында), Қарасу (Еңбекшіқазақ
ауданында) болыстары құрылды.
Дүнгендер мен ұйғырлар тұтас деревня болып көшіп, жаңа ... ... ол ... не тек қана ... ... немесе олар
аз болса, көршілес бірнеше қыстақтың тұрғындарынан құрылды, бірақ ... ... ... ... калды: жаңа орында бір қауымға кірген әр
түрлі қыстақ тұрғындары әдетте жеке елуліктер мен ондықтар құрып ... ... ... бойынша коныстанғандар санында дүнгендер — 14130, ... 55 999 адам ... ең ... ... казактардың пайдасына тартып алынып
қойғандықтан, ұйғырлар мен ... ... ... ... ... ... учаскелер алды. Қоныстанудың алғашқы жылында ... ... ... қазу өте қиын ... оның үстіне қоныстанушыларға
үлесті жерлер барлық дүнгендер мен үйғырлар көшіп келгенге ... ... ... село ... ... ... жөнінде 1882 жылы Жетісу
облыстық басқармасы белгілеген ережелер негізінде дүнгендер мен ... ... ... 10 ... жер ... тиісті еді. Алайда 1885 жылы
қоныстанушыларға үлесті жер бөліп беру ... ... ... ... ... 4-5 десятинадан ғана жер бөлініп беріліп, 1892 жылдың 1 қаңтарынан
бастап ... ... ... ... Қоныстанушыларға берілген
жердің егін егуге екінін бірінде онша жарамды ... ... ... ... ... олар жер ... іс жүзінде одан да
кемітілген нормалармен алды. Жетісудың 10 мың дүнген халқына небәрі 27 ... яғни жан ... ... 3 десятинаға жетпейтін жер берілді.
Дүнген және ... ... ... ... ... ... ... болып шықты.
Селодағы және қаладағы ұйғыр мен дүнген халықтары ... ... және оны ... ... ... бар ... Жер жеке шаруашылықтар бойынша бөлінген болса да, формальды түрде
ол қауымдық жер деп ... ... ... жердің іс жүзінде бөлінуі
туралы мәселеде патша өкіметі орындарының жұмысы бола қойған жоқ. ... ... ... ... ... принципі бойынша халықтан салық жинау
үшін отаршылдық ... ... ... ... ... ... бөліп берумен қатар жерді әрбір еркек адамның санына қарай бөліп
беру де кең қолданылды. Бай қожайындардың нақтылы бар ... ғана ... ... ... адам деп ... жіберуі де аз болған жоқ. Сөйтіп,
жер бөлісі кезінде-ақ оны пайдаланудағы теңсіздік ... ... ... бай үй иелері үлесті жердің едәуір бөлігін басып алды. ... мен ... ... ... ... жақсы жер
учаскелерін өздері алып, кедейлерге сапасы ... ... ... мен ... шалғай жатқан жерлерді ... ... ... ... жергілікті патша әкімшілігіне шағым беруге
тырысқанымен, оның бәрінің де ... ... ... ... алғашқы кездерде өздеріне
берілген үлесті жердің ... ... ғана ... ... ... ... ішінде өзінше бір арендалық қатынастар қалыптасып, қауымның кедей
мүшелері өздерінің үлесті жерлерін немесе олардың едәуір бөлігін ... ... ... ... ал өздері арендаторларға күндікші жұмысшылар
(мердігерлер) ... ... бір ... алатын болып жалданды. Бұл үлесті
жерлер формальды жағынан әлі де бұрынғы иелерінің атында болып ... ... олар жаңа ... толық иелігіне көшетін.
Сөйтіп, қауымдардың жоғары бай топтары, дінбасылар және дүнген, ұйғыр
қауымдарының селолық әкімшілігінің өкілдері ... ... ... ... өз ... ... ірі жер ... айналды.
Мысалы, Жаркенттің қала халқы бөліс бойынша 734 үлесті жер алған еді, көп
ұзамай олардың 622-сі ... 80%-ы ірі ... бай ... ... Ол ... ... бөлігін өзіне бағындырып, орасан зор жер
иелігін өз қолына ... ... Су ... ... оған жер ... ... етті, өйткені село қауымдарының көпшілігінде ... ... ... ... айналған бұл феодал өз әрекеттерінің
көпшілігін мынадай принциппен ... ... ... ... ... ... төлеуді өз мойнына алды, барлық арықтарға су жеткізіп
беруге, ал кейбір жағдайларда арыктарды ... да ... ... ... ең кедей бөлігі бұл қызметі үшін оған сепкен ... ... ... ... ... жиналған өнімнің үштен бірін, ал
Юлдашев тұқым берген жағдайда жартысын беруге ... ... ... ол ... және ... ... ондаған арық қаздырды, мұның
өзі оған осы аудандағы қыстақтардың көпшілігінің бағынуын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... мүшелері өз өнімдерінің
жартысын соларға апарып құйды[10;168].
Егін жақсы ... ... ... қамбаларына 200 мың пұтқа дейін
астық құйылып отырды, мұның дені тауарлы астық болатынды. Осы ... ... ... ... оның ... бағасын үнемі, екінің бірінде
бірден 20—25%-ға қымбаттатып отыруына мүмкіндік берді. Юлдашевпен ... ... ... қауымдарда су бөлумен қауым мүшелерінен
сайланып қойылатын мұраптар айналыспай, Юлдашевтің көк басылары ... Су ... өз ... ... ... ... наразы болғандардың
қарсылықтарын тұншықтырып тастаудың іс жүзінде тағы бір күшті құралына ... Арық ... ... жерлер үшін алым-салық төлеп, ... ... ... ... ... ... ... өзін
жарылқаушы етіп көрсетгі. Ал іс жүзінде осы өзіндік ерекшелігі ... ... ... ... төлеуге және суландыруға кіріс
келтіріп отырды[10;170].
Шарын қыстағында ... деп ... ... ... ... тағы ... байы ... Оның өзі егін еккен жоқ, тек күріштік ... ... соң ... жері жоқ ... ... ... Олар оған ... бестен бір бөлігін, ал тұкымды бай берсе, жартысын ... ... ... сияқты, ол да үлесті ... ... беру ... бір мерзімге арендаға алды. Бір топ үйғыр 29 үлесті жерін оған ... ... 10 ... ... жалпы алғанда 200 сомнан ақы төлейтін етіп
берді.
Ауқатты дүнгендер мен үйғырлар ... ... ... ... және ... қоғамдарынан ақыны ақшалай немесе заттай
төлейтін болып арендаға жер алып ... ... мен ... ... ... ... дүнген немесе ұйғыр қауымы ұжымды түрде ... еді. ... ... ... ... қауым болып пайдаланылған
егістік жер олардың үлесті жерлерінің мөлшерінен 1300 ... асып ... ... ... болысында егістік жердің 23%-ы ... ... ... ... арендаға алынған жер 36,4% ... ... кең ... ... ... ... ... аренда
алу аз еді.
Қауымдык жерлердің село байларының қолына шоғырлануына дүнгендер мен
үйғырлардың шет ... ... де ... ... ... үлесті жерлері
құнарсыз болып, жұмыс көлігі мен ауыл ... ... ... ... ... жер ... және басқалар) төлеу жөніндегі
жеңілдік ... ... ... ... мүлдем күйзелді, өздерінің үлесті
жерлерін жаппай тастап, қалаларға ... ... және ауыл ... ... ... іздеп кетті. Бір Пішпек уезінің өзінде ғана ауыл
шаруашылық жұмыстарында істейтін ... ... ... ... ... ... қауымдарынан шыққан болды. Жаркент ... ... 3527 ... 1910 ... ... 28,4%-ы ... ... дүнгендер мен ұйғырлар өз шаруашылықтарын рынок талаптарына
бейімдеп, негізінен алғанда техникалық ... ... ... еңбек
қолданылды, шаруаларды қанаудың патриархаттық-феодалдык және капиталистік
формалары ұштасып жатты. Ауыл шаруашылық дақылдарының алуан түрі ... ... бір ... өз ... де ауыл ... ... ... шаруаларды қанаудың әр түрлі формалары ... ... өтеу ... ... ... ... ... мұндайда мысалы,
жерсіз шаруалар өздері өңдеген мырзалар учаскесінен түскен өнімнің ... ... ... мен ... ... тауар-ақша катынастарының енуі
қауымның мешеу, томаға-тұйық сипатын күйрете ... ... ... ... әр ... формаларының араласып жатуы салдарынан үлесті жері
бар батырақтар мен жарма-жарылык негізінде жер алған ... және жері ... ... ... аныктау екінің бірінде киын болды[10;166].
Дүнгендер мен ұйғырлар өздерімен бірге Жетісуға жасанды ... ... ... ... ... ... ... мен басқа да кәсіптердің екінші дәрежелі маңызы болды. ¥йғырлар
кірістің 49,1 %-ын егіншіліктен, 26,1%-ын басқа ... ... ... ... ... ... келтірді; дүнгендерде бұл
80,8; 5,9; 9,8; 3,5% болып бөлінді[3;498].
Дәнді дақылдар ішінде бидай басым болып, ... ... ... ... Бидайдан кейінгі орында арпа, тары, ... ... ... ... ... ... ... Дүнгендер 1888 жылдан бастап, Шу
өзенінің оң жағасындағы ... ... ... ... ... күріш өсірумен біршама кең түрде айналыса ба-стады. ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Олар негізінен
бау өсіріп, огород және ... ... ... ... ... алғанда
үштен екісі). Дүнген шаруашылықтарының үштен екісінен астамында бау да
болды. Олар ... ... ... үшін жаңа ... ... пен ... жүзім өсірді.
Дүнгендер мен ұйғырлар баклажан, шалқан, қызыл бұрыш, фасоль, қияр,
капуста, басты ... ... ... ... ... ... Шаруашылық тұрмысына қарағанда, олардың огородтары тікелей
үйлерінің жанында болған, ... ... ... ... ... ... отырған. Кішкене бір ...... ......... төртіншісіне — картоп егілген, ... ... көң ... ... ... одан әрі маис ... содан соң жартылай суда өсетін күріштің үлкен төрт бұрышты атыздары
жатады. Дүнгендердің бұл огородтары агрономдардың ... ... ... ... кем ... жақын маңдағы қалалар мен жәрмеңкелерде дүнген және ... ... ... ... ... ... өткізіп отырды.
Ұйғырлар сондай-ақ мақта өсірумен және ішінара жібек құртын өсірумен
де ... ... мен ... май дайындау үшін зығыр мен күнжіт,
қыша екті. Сонымен катар дүнгендер негізінен ем құралы ретінде ... ... үшін ... өсірумен де айналысты. Кейіннен темекі өсіріп,
оны жергілікті рынокта тиімді етіп өткізе бастады. ... ... ... ... ... ... егу тән болды[9;39].
Дүнгендер мен ұйғырлар үшін мал шаруашылығының дербес кәсіби маңызы
болған жок, тек ... ... ... ... ету ... ... ұсталды. Негізінен алғанда жылкы, сиыр және ... қой мен ... ... ... ірі ... ... малы ретінде, ал ұйғырлар
сауын малы ретінде ұстады. Дүнген және ... ... ... ... ... ... ... Негізгі егіншілік кұралы
қайырмасыз ағаш соқа (сабан) еді, жер ... ... ... ... Егін қар суы ... айдалмаған жерге немесе егіс алдында арнайы
суарып, жұмсартылған жерге егілетін, өйткені құрғақ жерге сабан ... және ... ... ... ... өндеуі де жиі кездесетін,
өйткені тамыры ... ... тек ... ғана ... ... еді.
Олар жерді ерте, әдетте наурызда, ең кеш дегенде сәуірдің аяғына ... ... ... ... өзі ... ... ағаш ... тырмалағанда салмақлы болуы үшін оған адам мінгізіліп, не ... ... ұзын ... ерекше орағымен орылып, сирек те болса
шалғымен шабылатын. Астық сол егістіктің ... ... ... ... бастыру үшін тас мала қолданылып, дән ... мен ... ... ... жүйесі тыңайған жерлер
болып қала берді, бұл жүйеде жердің бір белігі өнделетін де, ... ... ... ... жер ... аз ... (2—3 жыл) ... тыңайтқыштар болмаған күннің өзінде де топырақты тез ... ... ... әлсіз шаруашылықтар да бір жерге қатарынан екі
жыл егін салмайтын; олар әр жылы ... ... жаңа ... егін ... жердің бәріне егін егіліп біткеннен кейін барып бұрын ... ... ... ... ... өзі ... жоғары өнім алуға мүмкіндік
берді. Жерді арендаға алып, егістің көптеген түрлерін ... ... ... ... қолдану жолымен топырақтың құнарлылығын сақтау қамын
ойламады. Олардың ... нақ сол ... ... не ... болса, соны егіп,
арендаға алынған учаскелерді тез тоздырып отырды. ... жер ... оның бір ... ғана егін сала ... ... ... құнарлылығын екінің бірінде тыңайтқыштар қолданып, қолдан
арттыруға тырысты. ... ... ... әлді ... ... келетін еді.
Ұйғырлар мен дүнгендердің шаруашылық ... ... ... ... ... ... басым болғаны көрсете алады: үйғырларда
суармалы жер 30 694 десятина (97,2%), ... жер 882 ... (2,8%) ... ... 11 025 ... (71,5%) жөне 4386 ... (28,5%)
болды[3;499].
Қауым мүшелері арасында суды бөлінген жер бойынша мұраптар ... ... ... ... да әсер ... қойған жоқ. Егер
бұрын ұйғырлар мен дүнгендер шаруашылығында ағаш сабандар мен ... ... ... ... келсе, енді олар темір соқаларды,
тырмаларды, сеялкаларды, т.б. ... ... жаңа ауыл ... ... ... ... ... және басқаларын егуді игерді.
Байырғы халықтар - ... мен ... ... ... ... ... ... мен дүнгендердің тарихи тағдырлары Ресейдің бір ... ... ... ... тағдырымен тығыз астасып кетті.
Қорытынды
Жер – кез ... ... өмір сүру ... Оны басып алу,
келбетін өзгерту, құрту, отарлау саясатын жүргізушілер тарапынан болатын
зұлымдық ісі. ... ... ... ... ... ... ерте ... бастау алады.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан өңірі ертеден бері ... ... ... орын еді. ... ... ... бұл ... егін шаруашылығы үздіксіз өркендеп отырды. Сырдария, Арыс, Шу,
Талас өзендерінің алқаптарында ... егін ... ... ... Өзен ... ... жер ... каналдар мен арықтар болды.
Су өздігінен арыққа ағып шықпаған жерлерде ... ... ... ... даласының өзен алаптарындағы, көл жағалауларындағы, шөл және шөлейт
алқаптағы халықтары да ... ... ... ... Ертіс өзені алабында, Зайсан көлінің жағасында да ... ... ... ... ... феодалдық меншік қалыптасты.
Көшпелі және жартылай ... мал ... ... егін ... мал ... ... ... қоса
жүріп отырды. Бұл егістер әдетте қыстаулардың маңында ... Малы ... ... ... ... көшерде, жер жыртып, егін егуді,
оны баптап күзетуді, қыстау ... ... ... ... ... ... және ... беріп, күзде өнімінің көбін алып отырды.
Әдетте көшіп-қонуға күш-көлігі де, жайлауға ... ... малы да жоқ ... ... ... Олар ... өздерінің
азын-аулақ егіндерінің маңында болып, көшіп-қонбағандықтан «жатақ» деп
аталды. Сөйтіп, бұлар отырықшылықтың жаңа ... ... ... ... арпа, бидай екті, ал оңтүстік жақта жүгері де егілді.
Егіншілік саймандары тесе, кетпен, қарапайым ... тіс ... ... ... ... Дән түю, ұн ... үшін ағаш келі, қол диірмен пайдаланылды.
Егін көлігі өгіз, ат, түйе болды. Астық ұраға ... ... ... егіншілік жайлы біршама мәліметтер келтірдік. Қазақстан
Ресейден шаруаларды қоныс аудару арқылы ... ... ... ... ... ... Қайыршылық жағдайдағы орыс шаруалары
жаулап алынған және халқы бас ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге үміттенді. Үкімет бұл қозғалыстың
тиімділігін бағалай білді және ішкі ... ... ... ... ... нақтылы қолдау көрсете бастады. Қазақстанға бет
алғандардың көпшілігі Украинаның көптеген ... ... ... пен Еділ бойы губернияларынан еді. Жол қашықтығы және
халық санының көбеюіне негізделген миграция ... ... ... бұл
үш аймақтан шын мәнінде қоныс аударғандар саны асып түсті.
Қосымшалар
1804—1846 — Махамбет Өтемісов.
1803 — Орал ... ... ... ... - Есет ...... ... әскерінің кұрыла бастауы.
1822 — «Сібір кырғыздары туралы ... ... және Орта ... хандық
өкіметтің жойылуы.
1824—1844 — Қазақстанда сырткы округтердін кұрылуы.
1823—1845 — Бөкей хандығында Жәңгір ханның ел ...... ... ... ... ... ... кабылдауы.
Кіші жүзде хандык өкіметтің жойылуы.
1824—1825 — Ғұбайдулла Уәлихановтың патша өкіметіне карсы ... 1824 ... және ... ... ... — Орта жүзде сырткы округтердің кұрылуы.
1824—1836 — Қазақстанды отарлауға карсы Саржан Қасымов бастаған көтеріліс.
1824 — ... ... ...... ... ...... (Сергиополь) округының күрылуы.
1831—1868 — Кіші жүзде дистанциялық баскару
жүйесі болған кез.
1832 — Акмола (казіргі Астана) каласының ...... ... ... салынуы (1846 жылы ол орнынан
көшірідав, Александровск форты болып аталды, ... ... ...... ... ...... Уөлиханов.
1836—1838 — Бөкей хандығындағы
Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов ... ...... ... карсы қазақтардың Жанқожа Нүрмүхамедов
бастаған козғалысы мен көтерілісі.
1837—1847 — Отаршылдыкка карсы ... ... ... ұлт-азаттык
көтеріліс.
1838 — «Сібір кырғыздарын жеке басқару туралы ереженің» енгізілуі.
1839—1840 — В. Л. Перовский баскарған Хиуа экспедициясы.
1841-1889 - Ыбырай ... — Кіші ... ... ... жаңа ... ... — Хан ... жойылып, «Ішкі (Бөкей) орданы баскару жөніндегі
Уақытша ... ... - Абай ... ...... ... ... — Т. Г. ... ... ... ...... езгіге карсы Есет Көтібаров бастаған Арал өңірі
казактарының көтерілісі.
1850—1859 — Ф. М. Достоевскийдің Омбы мен ... ... — Орыс ... Ақмешітті (қазіргі Қызылорда каласы) алуы.
1854, 19 мамыр — «Сібір ведомствосындағы кырғыздарға Ресей ... ... ... туралы Сібір комитеті ережесінің» енгізілуі.
1854 — Верный (казіргі Алматы каласы) бекінісінің салынуы.
1854 — Семей облысының ... ...... ... ... ... Қокан әскерлерінің
талкандалуы.
1864 — Қокан камалдары Меркені, Түркістанды, ... ... ... ... 17 ...... әскерлерінің Ташкентті алуы.
1867, 11 шілде — «Жетісу және Сырдария облыстарын баскару туралы ... ... ...... ... мен ... соттардың құрылуы.
1868, 21 казан — «Орынбор және ... ... ... ... ... ... уакытша ереже». Дала ... мен ... ... облыстарының кұрылуы.
1869—1870 — Орал және Торғай облыстарындағы көтеріліс.
1869 — ... ... ...... ...... ...... ... ... ... ... губерниясы кұрамына
берілуі.
1872-1929 - Мұхамеджан Сералин.
1873 — Патша әскерлерінің Хиуаға жорығы.
1873-1938 - Ахмет Байтұрсынов. ...... ... - ... ... — Қостанай каласының салынуы.
1881—1884 — Үйғырлар мен дүнгендердің Жетісуга коныс аударуы.
1883 — «Облыстың отырыкшы ... ... ... туралы ереже»
(Жетісу).
1885—1935 — Міржакып Дулатов.
1886, 12 шілде — ... ... ... ... ... 13 шілде — «Село тұрғындары меи мещаидардың қазыналық жерлерге өз
еркімен коныс аударуы ... және ... ... ... ... ... ... тізімін алу тәртібі туралы ереже».
' 1891, 25 наурыз — «Ақмола, Семей, Орал және ... ... ... ... — «Сібір темір жолы ауданында коныс аударылатын жөне запас учаскелер
құруға арналған уакытша ережелер». ..
1896—1901 — ... ... ... ...... ... ... бірінші жалпы санағын жүргізу.
1898, 2 маусым — «Далалык облыстардың сот ісі ... ... ... - ... ... ... салынуы.
Әдебиеттер тізімі
1. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд ... (под ... ... академика М.К.Козыбаева). – Алматы,
«Санат», 1996. – 656 стр.
2. Андреев И.Г. ... ... орды ...... 1998. С. ... ... тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 3-том.
– Алматы: «Атамұра», 2002. – 768 бет, суретті, карталы.
4. ... ... ... ... дәуірінде (ХІХ-ХХ ғ.ғ.).
Алматы, Дәнекер, 2001. 120 бет.
5. Зиманов С.З. Россия и ... ...... ... 1982.
– 171 с.
6. Демко Джордж. Орыстардың Қазақстанды отарлауы. – ... ... 230 ... ... У.Х., ... М.У. История и этнология народов
Амударьи и Сырдарьи в ... в.в. – ... ... ... – 315 ... ... Ә. Қазақ шаруашылығының тарихи-географиялық сипаттамасы
// Қазақ тарихы. – 2000. - №4. -23-28 б.
9. ... С. ... ХІХ ... ... ... ... ... – 1994. - №1. – 39-44 б.
10. ... С. Из ... ... ... (1867-1914) // Высш.
Шк. Казахстана. – 2001. -№4-5. – 166-173 ... ... Қ.Н. ХІХ ... ІІ ... ... ... қоныстандыру саясаты және ... ... ... әсерінен революцияға дейінгі тарихнамасы //
Қаз ҰУ хаб. тарих сер. – 2004. - №1. – 164-166 б.
12. ... Ғ. ... ... ... // ...
2004. - №5. – 45-50 б.
13. Мусабекова Н. ... и ... во ... ... ... ... // ... – 2005. - №8. – 87-91 б.
14. Рысбаев К. Переселение русских крестьян в южные районы Казахстана:
История (1858-1907) // ... – 2001. - №6. – 88-91 ... ... К.А. Хозяйство присырдарьинских казаков в середине ХІХ –
начале ХХ века. Изд. АН Каз ССР. ... ... 1972, №4, с. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кіші жүз қазақтарының егіншілік және саудасының дамуы46 бет
ХIX ғасырдың жартысы мен ХХ басында Қазақстан жеріндегі кәсіпкерліктің дамуы25 бет
Тауарлы материалдық қорлар24 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь