Халық ауыз әдебиеті

Кіріспе
1. Қазақ халқының әлемді тануда ауыз әдебиетінің мәні зор
Негізгі бөлім
1.тарау Жазба ескерткіштері
2.тарау Халық ауыз әдебиетінің ежелгі бастаулары және ауыз әдебиетінің бала тәрбиелеудегі мәні
3.тарау Ауыз әдебиетінің түрлері
Қорытынды
1. Халық ауыз әдебиеті ұрпақтан ұрпаққа мұра
Жазба көздері ағаш тақтайшалар туралы хабардар етеді, бұл тақтайшаларда қажетті адамдар, жылқы, салым, мал саны туралы белгілер көрсетілген . Түрік Елшісі согдиялық Маннах Константинопольдегі Ю стин сарайына келгенде скиф жазбасымен жазылған жолдау әкелген.
Алғашқы түрік қағанының бірі (572-581) Таспараның қорғанында сақталған Бурғұт ескерткішіндегі жазбада қағанаттың алғашқы отыз жылындағы жаңалықтар әңгімеленеді, әрі бұл согди жазбасының қағанатта көпшілікке түсінікті болғанын, сол кездерде жоғары Түрік қоғамында көптеген білімдар адамдардың болғандығының куәсі.
Сол жылдары, яғни Бурғұт ескерткіші көтерілген кезде алғаш рет түрік тілінде будда шығармасы (Нирвана Сутра) аударылған, бұл түріктер арасында буддизмді насихат тау мақсаты болған. Бұл шығарма согди алфавитінде жазылған. Ғалымдардың жорамалдауынша олар согди тілін тек жазбаға ғана қолданып қоймай, сонымен бірге өз тілін бекітуге де қолданған. Кейінірек бұл алфавит «ұйғыр» алфавиті деп аталды. Ұйғырлар бұл алфавитті ІХ ХV ғасырларға дейін қолданып келген. УІІ ғасырдың екінші жартысында түркі ортасында согди жазбасына сүйене отырып, бірнеше жаңа белгілер қосыла жаңа жазба пайда болды.
Ежелгі түрік жазбалары алғаш рет ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарында Енисей даласында бірінші Петрдың қызметіндегі неміс ғалымы Д. Мессершмидт пен онымен еріп жүрген шведтік қамаудағы офицер И. Страленберг арқылы табылды.
Олар жазбаны скандинавтық руни мәтіндерінің ұқсастығына байланысты рунилік деп атады.
1889 жылы орыс ғалымы Н. М. Ядренцев Солтүстік Монғолиядан, Орхон өзенінің жазығынан руни жазбаларымен үлкен тас тапқан. Бұл жазбаны шешіп оқыған дат ғалымы В. Томсен осы алфавиттің кілтін де таба білді, ал бұл жазбаларды қосып оқуды орыстың түрік тілін зерттеуші ғалымы В. В. Радлов ашты. Бұл жазбаларды шыққан жерлеріне сәйкес орхон енисейлік деп атады.
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. «Білік». Алматы, 1999ж.
2. Б.Адамбаев.Халық даналығы. «Мектеп». Алматы, 1976ж.
3. М.Ғабдуллин. Казақ халық ауыз әдебиеті. «Мектеп». Алматы, 1958ж.
4. Қазақ фольклористикасы. «Мектеп». Алматы, 1972ж.
        
        1-тарау  Жазба ескерткіштер
Жазба көздері ағаш тақтайшалар туралы хабардар етеді, бұл тақтайшаларда
қажетті адамдар, жылқы, салым, мал саны туралы ... ... . ... ... ... ... Ю стин сарайына келгенде скиф
жазбасымен жазылған жолдау әкелген.
Алғашқы түрік ... бірі ... ... ... ... ... жазбада қағанаттың алғашқы отыз жылындағы жаңалықтар
әңгімеленеді, әрі бұл согди жазбасының қағанатта көпшілікке түсінікті
болғанын, сол ... ... ... қоғамында көптеген білімдар адамдардың
болғандығының куәсі.
Сол жылдары, яғни Бурғұт ескерткіші көтерілген кезде ... рет ... ... ... ... ... ... бұл түріктер арасында
буддизмді насихат тау мақсаты болған. Бұл шығарма согди алфавитінде
жазылған. Ғалымдардың ... олар ... ... тек ... ... ... ... бірге өз тілін бекітуге де қолданған. Кейінірек
бұл алфавит ... ... деп ... ... бұл ... ІХ ХV
ғасырларға дейін қолданып келген. УІІ ғасырдың екінші жартысында түркі
ортасында ... ... ... ... бірнеше жаңа белгілер қосыла жаңа
жазба пайда болды.
Ежелгі түрік жазбалары алғаш рет ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарында
Енисей ... ... ... ... ... ғалымы Д. Мессершмидт
пен онымен еріп жүрген шведтік қамаудағы офицер И. Страленберг арқылы
табылды.
Олар жазбаны скандинавтық руни ... ... ... рунилік
деп атады.
1889 жылы орыс ғалымы Н. М. Ядренцев Солтүстік ... ... ... руни ... үлкен тас тапқан. Бұл жазбаны шешіп оқыған дат
ғалымы В. Томсен осы алфавиттің кілтін де таба ... ал бұл ... ... ... ... ... ... ғалымы В. В. Радлов ашты. Бұл
жазбаларды шыққан жерлеріне сәйкес орхон енисейлік деп ... ... ... ... ... Орта ... Қазақстан
жерлерінде табылған. Түрік қағанатындағы түркі тілдес халықтардың Монғолия
мен Енисейден табылған руни мәтіндері тек ... ... ғана ... ... бай ... мұра ... табылады.
Көптеген белгілі руни жазбалары Білге қағанның, оның бауыры Күлтегіннің (
732-735) және алғашқы қағандардың кеңесшісі болған Тонықақтың (716 )
құрметіне жазылған.
Қараханид ... кең ... Орта Азия мен ... ... ... ... халықтардың әдеби тілінің қалыптасу процесі өз
шегіне жетті.
Қазақстанға мұсылмандықпен бірге араб жазбасы қоса енді. Осы дәуірде ежелгі
түркі тілінің бір ... ... ... ... ... алған әйгілі
ғалым энциклопедияшы Әбу Нәсір әл Фараби өмір сүрді. Әл Фараби ... ... ... емле трактатын, көркем жазу, өлең
құрау, риторика туралы еңбектер жазды. Оның әйгілі «Музыкалық(әуендік)
трактаты» көптеген әлем ... ... ... математикалық
еңбектерінен сәулет жобаларын құруға қажетті арифметикалық және
геометриялық есептер табылған. Бұл Орта және Таяу ... ... ... ... фараби шыққан түркі қыпшақ ортасынан көптеген керемет ақын жазушылар
ғалым тарихшылар ... ... ... ... ат түрігі» ХІ ғасырдағы халықтардың
мәдениеті жетістіктерінің айғағы. Бұл ... ... сол ... ... ... ... ... айтуға көмектеседі, сонымен бірге
ол көне орта ғасырлық түркі өмірінің энциклопедиясы, түркі ... ... ... ... көз сияқты. Олардың тұрғылықты жерлерінің
жағрапиясын, тарихын зерттеуге қажет маңызды құжат.
Білімдар түркі ақын жазушыларының бірі Юсуф Баласасұнның ... ... ... ғажайып туындыларының қатарына жатады. Бұл туынды тек этикалық
және моралистік трактат емес, сонымен бірге терең философиялық дидактикалық
шығарма. ... 1069 жылы ... ... ... ... ... атынан Боғраханға тарту етілген. Түркі тілдес халықтар тарихында
Ахмет Юнгнаки ... алар орны ... Ол ... ... ... «Кутадгу білігінен»басталған дидактикалық ағымның
жалғастырушысы.
Орта ғасырлық дәуірдегі оғыз қыпшақ әдебиетінің ең ... бірі ... ата ... атауға болады. Кітапта оғыздар м ен қыпшақтардың туған
жерлерін қорғаудағы ерен ерліктерін ... ... ... оқу ... ... Қожа Ахмет Яссауидің де
диваны сақталған, бұның басқа түркі авторларынан ерекшелігі еңбегінің
көнетүркі тілінің қыпшақ оғыз диалектінде жазылуы. Ахмет Яссауи ... ... , ал оның ... ... ... ... кіші ... саналады.
Орта ғасырдағы жалпы түркілік әдеби ескерткіштердің бағалыларының бірі
«Оғызнаме»Оның мазмұны оғыздар билік құрған кездегі аңызға сүйене ... ... ... бірі ... ... (УІІ І ғ. ),
кейініректегі және толық қолжазба нұсқасы тарихшы Әбілғазыда (ХУІІ ғ. )
сақталған. Қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов ( ХІХ ғ. ) және П. ... мен ... ... ... ... ... жатқызады.
Қазақ әдебиетінің тарихына Қадырғали Жалаиридің «Жамағат Тауарихы»,
Мухаммад Хайдар Дулатидің «Тарих и ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің қалыптасуына және пайда болуына ең үлкен үлес
қосқан халық ауыз әдебиеті шығармашылығы. Ол жазба әдебиетінің ... тек ... ғана ... ... ... ... ... сарқылмас
бай нәрімен сусындатып келеді.
ХV - ХVІІІ ғасырларда қазақ әдебиетінің поэзиясы ерекше өркендеп, шарықтау
шегіне жетті. Оның негізгі тақырыбы- қазақ хандығының құрылуы, ... сол ... ... ... ... оқиғалары. Оның басты
орындаушылары жыраулар, ақын -- айтыскерлер, жыршылар болды. Өз
шығармаларына олар орта ғасырдағы көшпенді жауынгерді, оның ... ... ... ... ... арқау етті. Олар халықтар
мен тайпалардың шыққан тегін, әдет- ғұрпын, салт- дәстүрін, жөн- жоралғысын
жақсы білетін болған. Жыраулар ... ... ... ... өз араларынан да қолбасшы, батырлар шығарған. Олар ... ... ғана ... ... ... ақ хан, ... ... болып, қоғамның саяси өміріне белсене араласқан. Олардың көбі
қазақ ... ... өз ... ... кеткен.
ХІХ ғасыр қазақ әдебиетінің жаңа дәуірі.
Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) қазақ халқының жалынды ақыны, ержүрек ,
қаһарман жауынгері. Ол ... , сөз ... ... өз елінің рухын
көтеріп, оның бостандығы үшін күрескен. Жауынгер ақын өршіл мінезімен
ханның және патша ... ... ... ... ордасында болған
көтерілісті бастаған. Жалдаушы жандайшап қолынан мерт болған ақын
өлеңдерінен бостандық аңсаған азамат дауысын естиміз. Махамбет поэзиясы
қазақ әдебиетінде ... із ... ... ... ... ... ... жазба дәстүрі бар, бірақ
жалпыұлттық әдеби тіл деңгейіне ХІХ ғасырда ұлы Абай (Ибрагим) Құнанбаев
(1845 – 1904 жж. ) арқылы көтерілді. )Ұлы ... ... сөз ... ... ... өз ... кемеңгері , қазақтың көрнекті
тұлғасы деп айтуға болады.
Он үш жасында араб, парсы, шағатай, орыс тілдерін меңгеруі Абайға ... ... ... көп ... ... Оның ... мен
Ресейдің философиялық ойлары мен әдебиетіне деген қызығушылығы , Абайдың
қайталанбас сөз шебері болуына көмектесті. Абай ... ... ... ... ... Шиллерді , Байронды аударды.
Абай тек поэзияда ғана емес, сондай ақ музыкада да өшпес із қалдырды.
Абайдың «Қара сөздері» ақынның діни ... ... ... бұл халық
даналығының тереңдігін, адамзат сүйіспеншілігін уағыздайтын проза. Абай
Құнанбаев қазақ халқының ұлттық мақтанышы. 1995 жылы ЮНЕСКО қазақтың ұлы
ақынының 150 ... ... ... атап ... ... басы Қазақстан ғылымына, әдебиеті мен мәдениетіне орны толмас
өиян ала келді. Қазақтың бір озық ойлы, зиялылары, еліміздің ертеңі мен
болашағына ... ... ... азаматтары «социалистік қоғамның жаулары»,
»ұлтшыл» деген жалған айыппен сталиндік режим қысымының құрбаны болды. Олар
С. Сейфуллин, Б. Майлин, А. Байтүрсынов, І. ... М. ... ... Ш. ... және т. б. ... жуық әдебиет, өнер, ғылым
саңлақтары еді.
М. О. Әуезов ( 1897-1961 ) кеңес кезеңіндегі белгілі жазушы, оқымысты-
ғалым, драматург, ол реалистік прозаның ... ... ... үлкен үлес қосқан. Оның қаламынан көптеген әңгіме, повестер,
пьесалар шыққан.
«Абай жолы» роман-эпопеясы әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.
«Біз ... ... ... қайда барамыз?», - деген мәңгілік сұрақ ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... жаңа буын ... күні бүгінге дейін тұр. Асқар Сүлейменов, Олжас Сүлейменов, Мұрат
Әуезов, Едіге Түрсыновтар сияқты есімдердің ізбасарлары бола тұра, олар
рухани интелектуалдық дәстүрдің ... ... ... ... ... ұлттық мәдениет қойнауынан шыққанменен өздерін шығыс және батыс
көркемдік дәстүрінде еркін сезінеді. Бұл т ... Ә. ... М. ... ... А. ... Т. ... сынды ақындар, Ж. Шаштайұлы, С.
Асылбеков, А. Асқаров, М. Құлкенов, Д. Әшімбаев, К. Жиенбаев сияқты
прозашылар, әдебиеттанушы, сыншылар А. Ысмақова, Т. ... Қ. ... ... Е. ... және т. б. ... Болашақта бұл есімдермен әлемдік
әдебиет пен мәдениет арасындағы диалогтың жаңа қырларын танырмыз деген
ойдамыз.
Ақын, жазушы, аудармашы, өнертанушы Әуезхан ... ... ... ... ... ... ... журнал «Тамырға» жасаған ерен
еңбегін атап өту парыз. Бұл басылымның көздегені жаңа интеллектуалды және
көркем ұсыныстар мен аналитикалық сындарға ... ... ... басқа халықтар әдебиетімен арасындағы эстетикалық
байланысы, сол халық әдебиетінің көркемдік ... көз ... ... озық ... дұрыс түсінуі ғасырлар бойы қазақ поэзиясына
шығыстың классикасымен нәр беріп ... ... ... ... ... ... В. Дергачев, Д.
Хегай, М. Отынышев, А. Төлебаев, С. Буяновтарды да атап өтуге болады.
Әдеби ортада өздерінің ... ... ... Е. ... Е.
Асқарбеков, Л. Калаус танымал болып жүр.
2-тарау Халық ауыз әдебиетінің ежелгі бастаулары және ауыз әдебиетінің
бала тәрбиелеудегі мәні
Халық ауыз әдебиетiнiң ежелгi ... ... 3 — 1 ... ... болған “Алып Ер Тоңға”, “Шу батыр” дастандарында жатыр. ... ... ... халқының арғы тарихымен тығыз байланыста
өрбiгендiгi соңғы уақыттардағы ғыл. ... ... ... ... ... ... ұлттық әдебиетке тiкелей қатысты үш түрлi
мәселенiң басын ашып бердi. Бiрiншiден, ... ... ... ... ... ... ... белгiлi болды. Екiншiден, өз дәуiрiнiң
кескiн-келбетiне сай дамыған мәдениетi мен ... ... ... жазба жәдiгерлер поэтик. қуатымен, тарихи шежiрелiк сипатымен
және ой тереңдiгi, мазмұн ... ... ... ... ... сөз өнерiнiң жоғары дәрежеге жеткенiн көрсеттi. ... ауыз ... ... мол орын ... ... сопылық
поэзияда фольклорлық түрдiң қолданылуы — фольклорлық мұра қашан да жазба
әдебиеттiң қайнар көзi, өркен жаюына ... ... ... арна ... ... ... және ... тiршiлiгiмен бiрге жасасып келе
жатқан қоғамдық құбылыс ... ... ... ... ... талап-талғамын, танымдық түсiнiгiн қалыптастырумен қатар, ... ғана тән ... ... ... (қ. Ауыз ... ... құлағаннан кейiн түркi тiлдi тайпалардың мәдениетi, өнерi,
әдебиетi және тiлiнiң тарихи ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азияда ислам дiнiн таратушылар түркi
тайпаларының арасында мұсылмандықты рухани байлықтың ... ... ... ... ... мәдени және әдеби мұрасы, рухани ... ... ... ... ... ... бойы ... дәстүрiн бұзып, не жойып
жiбере алмады. Керiсiнше, оны байытып, өркендеуiне ықпал жасады.
Соның iшiнде халық ауыз ... ... ... хандығының
құрылуымен ғана байланыстыру, жазба әдебиеттiң қалыптасуын Абайдан берi
ғана бастау ... ... ... ... ... қате ... ... алынып тасталды. Қазiргi қазақ әдебиетi жалпы әдебиеттiң түпкi
мақсаты — адам ... ... ... оны ... ... ... қалыпты даму ырғағына түстi. Тұтастай алғанда қазiргi уақытта
қазақ әдебиетi — әлем әдебиетiнде өз орны бар, ... бай, ... ... ... ... қалыптасты.
19 ғасырдың 2-жартысынан бастап әр түрлi ... ... ... ... аяқ ... өзге ұлт өкiлдерi тұрақтап қала бастады.
Олар 20 ... ... ... ... ... саяси-әлеум., мәдени
шараларға белсене араласып, ... ... ... ... көрсеттi.
Әсiресе, Қазақстанға орыстар көптеп қоныс аударды. Олардың арасында әдебиет
пен мәдениет өкiлдерi де болды. ... ... ... ... ... орыс ... ... жұмыс iстей бастады. И.Шуховтың “Қасiрет
белдеуi” (1931; қазақ тiлiнде 1972; ауд. ... ... ... 1932; қазақ тiлiнде 1935; ауд. X.Есенжанов) сияқты ... ... ... әдебиетiнiң роман жанрындағы елеулi ... ... ... ... жылдары А.Бектiң “Волоколам тас жолы” повесiнде
(1943) Б.Момышұлының, И.Панфиловтың, т.б-дың ... ... ... ... Шуховтың “Күн келбетi” (1950), В.Ванюшиннiң “Тiрек нүктесi”
(1952) повестерi жарияланды. ... ... орыс ... ... ... ... “Ән қанатында” романында (1959) 20
жылдардағы Қазақстанның әлеум.-тарихи жағдайын ... Онда ... ... мен ... көрсетiлiп, дарынды адамдардың ... ... А.В. ... т.б.). бейнелерi жасалды.
И.Щеголихиннiң ... ... ... (1961), ... ... ... мен ... аймағы” романы (1981), т.б.
шығармалар жазылды. Г.Свиридовтың “Жанкештi сапар” ... ... ... ... шөл дала ... ... ... жорығы
баяндалады. Жангелдиннiң бейнесi ... ... ... ... әрi ... жасалды, Дм. Снегин “Таңертең және
талтүс” дилогиясында (1976, 1982) тарихи тақырып ... ... ... ... ... ... iшiнде О.Жандосовтың бейнесi ерекше
орын алады. Симашконың ... ... ... (1982), орыс халқының
тарихы туралы “Семирамида” (1968) ... ... ... ... “Өмiр үшiн өлiм” деректi повестер топтамасын (1986) оқушылар
жылы ... ... ... ... ... ... ... құшақ” әдеби естелiктерi (1988) жарияланды.
Поэзия саласында В. Антонов, А.Елков, Д.Рябуха, ... ... ... сияқты ақындардың жаңа толқыны келiп ... ... ... орыс ... қазақ қаламгерлерiнiң
шығармаларын орыс тiлiне аударды. 1977 ж. ... ... ... әдебиетi секциясы ашылды. Корей жазушылары өз шығармаларында ежелгi
ұлттық әдебиет туындыларын ... ... ... ... ... ... ... бiрi — жазушы, ақын Ким Дюн (1900 — 1980)
болды. Оның қазақтың ... қызы ... ... ... атты
поэмасы (1969 ж. корей тiлiнде), корей патриоттарының күресiн бейнелеуге
арналған “Жүз елу мың вонның iсi” ... ... ... 1937 жылдан берi
респ. корей театрында корей драматургтерiнiң жүзден ... ... ... қатар театр сахнасында қазақ жазушылары М.Әуезовтiң
“Қарагөз” және ... ... ... Көрпеш — Баян сұлу”,
О.Бодықовтың, ... т.б. ... ... ... ... корей жазушыларының шығармалары “Корей өлеңдерi” ... ... (1973), ... ... (1975), ... ... атпен ұжымдық жинақ болып шықты. Сондай-ақ, Ким Дюннiң жыр ... ... ... корей жазушыларының “Шаттық Отаны” ... ... (1988), Хан ... ... ... (1988) ... тiлiнде
жарық көрдi. Қазақстандағы немiс ақын-жазушылары да елеулi еңбек еттi.
“Фройндшафт” (1966 ж) ... ... ... ... (Алматы)
немiс әдебиетi редакциясының құрылуы (1967 ж), Алматыдан немiс тiлiнде
радио хабар ... (1958 ж.), ... ... ... тiлiнде
телевизиялық хабардың әуе толқынына шығуы, Темiртау ... ... ... (1980) — осылардың бәрi Қазақстандағы немiс ұлты өкiлдерiне ... ... 50 — 60 ... Қазақстандағы немiс жазушыларының
шығармаларында поэзия ... ... ... ... ... ... Г.Генкенiң, Д.Левеннiң, ... ... ... ... т.б. жыр ... ... ... А.Дебольскийдiң, Г.Бельгердiң,
К.Эрлихтiң, Г.Гольманның прозалық кiтаптары жарық көрдi. Қазақстанда ұйғыр
тiлiнде алғашқы ... ... ... ... ... ... шығармалары жарық көре бастады. 1932 ж. Қазақстан Жазушылар
одағы жанынан ұйғыр секциясы ... Бұл ... ... ... ... көзге түстi, драматургтер Ж.Асимов пен
А.Садировтың, К.Хасановтың пьесалары қойылды. ... ... ... ... ... ... ... Т.Тоқтамовтың,
М.Зұлпықаровтың, А.Ашировтың, Н.Баратовтың, П.Сәбитованың) ... ... ... ... ... ... А.Ғаниевтiң, М.Абдурахмановтың өлең-поэмалары жарық көрдi.
А.Құнанбаевтың “Өлеңдерi” (1987), С.Мұқановтың “Балуан Шолақ” (1987, ... ... ... ... ... бiр ... (1987, ауд. ... шығармалары ұйғыр тiлiнде жарияланды. Республиканың тәуелсiздiгiмен
бiрге Қазақстандағы түрлi ұлт өкiлдерiнiң ... даму ... ... ... ... ... көрсетiлуде, Дм.Снегинге,
Г.Бельгерге, М.Симашкоға ҚР Президентiнiң Бейбiтшiлiк және рухани ... ... ... ... ... ... бейнелеген, сомдаған өнер
туындыларын сөз еткенде біз ауыз әдебиетін, яғни ... ... ... Бұл ... аса ... ел ... ... мәнін
біздің аға буын, әдебиеттанушы ғалым- зерттеушілеріміз астын сыза айтып
кеткен. Мысалы, қазақ эпостану ... ... ... ... сипатына қатысты алғашқы, құнды ғылыми ой-толғамдарға арна салған
маңызды зерттеулер, жинақтар жарық көре бастады. Осынау көркемдік құндылығы
аса ... ... ... ел ... әртүрлі дерек көздерінен
жиналып, тұтастырылып, өңделіп, ғылыми тұрғыдан зерттелуі ... ... ... Г.Потанин, И.Березин, И.Мелиоранский,
Н.Ильминский, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... І.Жансүгіров еңбектерінен бастау ... ... де осы ... ... ғылымының басқа да белгілі өкілдерінің
еңбектерінде жалғасын тапты. Бұл еңбектерде енді халық ауыз ... ... ... ... ... ... осы ... өмірге
келген кезеңнің әлеуметтік-қоғамдық сипатына да тереңірек ... ... ... ... ... ... Н.Смирнова,
Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, М.Ғабдуллин, Р.Бердібаев, ... т.б. ... ... ... ... ... оқулықтары мен оқу құралдары да аса бай ... әр ... ... ... ... арналды. Осы орайда әсіресе
эпостық жырларымыздың танымдық-тағылымдық маңызы, ондағы көркемдік тұрғыдан
жинақталған бас кейіпкерлердің ... ... ... ... мен
жырларда суреттелетін сюжеттік арналардың ... ... ... ... ... ... сөз болады.
Осы орайда қазақ батырларының, яғни эпостың бас ... ... ұлт ... орны мен ... да ғылыми негізде, жаңаша
ұлттық ... ... ... ... ... ... ала бастады.
Осы іргелі ізденістер қатарында, халық жүрегінде берік орын тепкен, ең ... ... ... ... ... ... “Ер ... “Ер
Қосай”, “Ер Сайын”, “Ер Тарғынның” мәтіндік ... ... ... ... ізденістер арқылы қазақ эпосының тілдік қоры мен
көркемдік құрылысына, ішкі ... ... мен ... ... да
ерекше көңіл бөліне бастады. Яғни ... ... ішкі ... мен ішкі ... ... ... ... жарық көре бастауы қазақ әдебиеттану ... оның ... ... жаңа ... ... ... ... мен әдебиет тарихының ... ... ... ауыз ... ... ... жыр,
аңыздар”, Ә.Қоңыратбаевтың “Эпос және оның айтушылары”, “Қазақ эпосы және
түркология”, М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер ... ... ... ... ... ... шындығы”, “Қазақ
фольклорының тарихилығы” т.б. іргелі ғылыми-зерттеу ... ... ... мәселелерін кең ауқымда қарастыруға жол ашты. Кейінгі
жылдары жарық көрген Р.Бердібайдың “Эпос – ел ... ... ... бұлақ”, С.Садырбаевтың “Фольклор және эстетика”, “Халық әдебиетінің
тарихи негіздері”, О.Нұрмағанбетованың ... ... ... ... Қ.Сыдиқовтың “Ақын жыраулар”, Е.Тұрсыновтың “Қазақ ауыз
әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері”, С.Қасқабасовтың “Ертек ... ... ... ... фольклорының типологиясы” жинағында),
Ш.Ыбыраевтың “Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы” т.б.
еңбектер ... ... ... ... ... жаңа ғылыми
ізденістер арқылы биіктете түсті.
Осының негізінде қазақ фольклоры, әсіресе эпостық жырлардың көркемдік
болмыс-бітімі ғылыми танымның ... ... сай ... Бұл зерттеулер қазақ әдебиеттану ... ... ... ... жаңаша зерделеудің әдістемесін тың арнаға бұрды. ... ... ... ... әрі ... бағасын алуы бір
жағынан осы халықтық рухани құндылықтарымыздың көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ендігі өркендеу, өсу белестеріне де таптырмас қазына көзі
екендігін аңғарамыз. Яғни дәстүрлі ... бай ... ... ... ... серпін берді.
Жалпы, батырлық жырлардың ел тағдырындағы орнын, ... ... ... ... әр ... ... ... жырларға тигізетін тақырыптық,
көркемдік, тілдік ерекшеліктерін де ... ... ... ... ... кезең халық, ұлт алдына айрықша, өзіндік саяси-әлеуметтік, қоғамдық-
тарихи мәселелерді өткір ... ... ... ... ... ... ... қарамай барлық әдеби мұралардың ... ... ... қалып отырғанын аңғарамыз.
Көкейкестілігі. Өз тіршілігінің сан ғасырлық тарихының ішінде ... ... ... мол ... ... Оның ... белгілі әдет-
ғұрыптар мен дәстүрлер қалыптасты.
Әдет-ғұрыптар, философ Н.С.Сарсенбаевтың сөзімен толықтыра айтқанда,
"адамдардың ... ... ... өмір және тұрмыс салтының
тарихи қалыптасқан, азды-көпті тұрақты нормалары, олар ... ... ... ... арқасында сақталады. Әдет-ғұрыптар - адамдардың
тұрмысындағы қоғамдық қатынастардың тарихи қалыптасқан тұрақты нормалары...
...Дәстүрлер - адамдардың қоғамдық ... ... ... және мейілінше қорытылған нормалары мен принциптері, олар ... ... ... және қоғамдық мінез-құлықтың арқасында сақталады".
Яғни халықтық ... мен ... ... ... ... өмір ... ... болады. Оларда сол халықтың тек өзіне
ғана төн үлттық «нері мен әдебиетінің ... ... ... ... ... қағидалары, принциптері, мінез-құлық нормалары,
әдіс-тәсілдері, амал-жолдары ... ... Осы ... ... өнер мен ... психикалық құрылым мен ұлттық
сипат ұлттық мәдениетінің өзіндік ... ... мен ... ... олар ... ... ... мен дәстүрлер түрлерінде
тұлғаланып көрінеді... "Қыз Жібек" немесе "Қозы ... - Баян ... ... ... ... ... тарихын, тұрмысын және салт-
санасын бейнелейді; оларды сол кездегі қазақ өмірінің ... ... Бұл ... қазақтар эпикалық, эстетикалық және танымдық
тұрғыда орасан зор ләззат пен қанағат алады. Ол ... ... ... ... ... ... ... Қырғыздардъщ "Манасымен" де,
карелдердің "Калеваласымен" де жай осылай болады" - деген ... біз ... ... де ... ... ... келтірген осы бір
тұжырымдамаларына, сол секілді "бір ... ... ... ... ұлттар өкілдеріне сондай сезім тудыра алмайды" ... ... ... ... пікірлер де жоқ емес. ... ... ... ... ұлттың халық музыкасының тілін түсінбейтін,
сезінбейтін ұлт әлемде жоқ. Дәлел ретінде өткен ғасырдағы орыс ... ... ... ... және қазақ халық
поэзиясын қатты құмарлана жинап, жазып ... жеке ... етіп ... да ... ... ... халық поэзиясына деген сүйіспеншігілі
мен таңданысын келтіреді
Әрбір ұрпақ өз көзі мен ... ... ... ... жеткіншек ұрпақты өмірге даярлап, оны ... ... ... ... ... ... ... оларды
мүмкіндігінше терең игере түсуі керек.
Тарихи ... ... және ... ... шығармашылығын
зерттеу, осы проблема жөніндегі зерттеулермен танысу, халықтың салт:
дәстүрлеріне талдау ... ... ... ... ... балаларға ізгі
көзқарас, балалар мен қыздар тәрбиесіне саралап қарау, жас ерекшеліктерін
ескеріп отыру, ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді
пайдалану, ұлттық мәдениетке, ана тіліне, туған жерге ... ... ... ... қолөнерге, әдеп мәдениетіне ерте баулу секілді
мәселелерге аса ... ... ... деп ... ... мүмкіндік береді.
Қазақ жерінің орасан зор көлеміне, рулық тайпалық бөлінуіне, сондай-ақ
бауырлас халықтардың ықпалына қарамастан, ... ... ... айырмашылық шамалы. Мұның өзі қазақ ... ... ... ... ... ... жүйесі қалыптасқан деп тұжырым
жасауға негіз болады.
Тәрбиенің біртұтас өзіндік жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... балаға деген ерекше махаббаты, ілтипаты
болса керек. Халықтың осындай ерен ... ... ... ... ... ... ... екені белгілі. Егер Шиле:
"Қазақтың өз әйеліне немесе балаларына қол жұмсағанын біреу-міреу көрді ... Олар ... ... ... - ... А.Диваев "Қазақтардың
арасындағы тіпті аз уақыт ... өзі ... ... ... - деп ... Зерттеуші ғалымдардың сөздерінде үлкен шындық
жатыр. Ежелден "Бала - адамның бауыр еті, көз нұры", ... ... бала ... ... шал ... ... атын ұстар" деп қазақтар өз өмірлерінде
баланың алатын орны ерекше екенін атап ... "Бір ... ... бір ... малы бар. Екі ... бардың екі ру елде малы бар. Үш баласы бардың үш
ру елде малы бар. Төрт баласы бардың төбеден ... жолы бар. Бес ... дес ... күші бар. Алты ... ... ... басқа несі бар",
деп баласы бар адамдарды "бақытты", "төрт құбыласы сай", "армансыз жандар"
санаған.
Зерттеу жұмыстың ... ... ауыз екі ... ... ... ... ... оларды іске асырудың жолдарын қарастыру.
3-тарау Ауыз әдебиетінің түрлері
Ауыз әдебиеті түрлері былай жіктеледі: ертегі, ... ... ... ... бас ... – бұлар бір топ. Батырлар жыры, тарихи ... ... үгіт ... ... терме – бұлар екінші топ. Мысал, ділмар сөз
(афоризм), тақпақ, мақал, мәтел – бұлар үшінші топ. ... ... ... ... ... ... бата – бұлар төртінші топ. Жын
шақыру, құрт шақыру, дерт ... ... жыр – ... ... топ
Мақал-мәтелдер – халық даналығының қазына ... Олар ... ... сол ... ... бақи ... жасап, біте қайнасып кеткен
дүние. Сондықтан да оны жұртшылық ... ... ... күнделікті
өмірінде, өзара қарым-қатынасында ... ... мен ... ... бірі – ... халқы. Қазақ халқының мақал-мәтелдерінің шығу тегі
жөнінде айтар болсақ, А.Байтұрсынұлы: «Мақал да ... ... ... ... ... пікірлер. Тақпақтан гөрі мақал маңызы шын келеді.
Мәтел дегеніміз кесегімен ... ... ... ... ... ... ... мақал тәжірибеден шыққан ақиқат түрінде айтылады. Мәтел
ақиқат жағын ... ... сөз ... айтылады»[1,112 б.],─ деп
көрсеткен болатын. Демек, мақалда тұрмыста қолданылып ... ... ... ... ... шешен тілмен айтылатын сөздер болса, ал
мәтелде тұрмыста қолданылатын сөздердің шындыққа жанаса ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің нұсқалары, соның ... ... ... ... 1879 жылы Орынборда шыққан, 1906 жылы ... ... ... ... алатын орны ерекше. Бұл
хрестоматияда берілген мақал-мәтелдер бірнеше тақырыптарға бөлініп, жүйелі
түзілген.
Жоғарыда ... ... ... түсінік дәрежесіндегі бірен-саран
шағын алғы ... ... ... ауыз ... ... жазылған шолу
мақалаларда айтылғаны болмаса, қазақ мақал-мәтелдері қырқыншы жылдарға
дейін арнайы сөз болып ... ... Бұл ... ... ... ... ... [5,234б.], С.Сейфуллиннің «Таңдамалы шығармалар»
[6,55 б.] жинағында мақал-мәтелдер қазақ халық ауыз әдебиетінің бір саласы
ретіне аталып, ... ... ... Мұнда Сәкен Сейфуллин ... ... ... бір ... ... ...... ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі.
Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының ... мен ... тән ... даму ... бар.
Айтыс қазақтан басқа арабтың бәдеуилер тайпасында және ... ... ... ірі ... ... ... халықтарында бар.
Кейбір зерттеушілер айтыстың алғашқы шығу тегі өте ерте ... ... ... Оның ... ... ... ... сараланып, бір-
бірінен әлі ажырамай, бәрі бірігіп бір бүтін өнер саналып, әні де, ... оны ... да, ... да, ... бет ... тағы ... ... жүрген дәуірде туса керек деп топшылайды. Айтыстың алғашқы адымы осы
кезеңде басталса керек.
Айтыстың ескі түрі деп есептелетін ... ... ... ... ... әсер ету ... ... басқа айтыстардың ішінде
қайсысы ерте, қайсысы кеш туды, оны айту ... ... ... ... ... ... қарап, қай заманда пайда болғанын топшылауға болады. Мысалы,
жануарлар айтысына, өлі мен тірінің ... ... ... ... кеш ... ... ... ескі түрі қыз бен жігіт айтысында негізгі тақырып –
жастық көңіл күйі мен өнер ... ... ... айтысында өнер салыстыру,
сөз сынасудың үстіне әр ақын өз руын дәріптей жырлаушылық келіп қосылғанын
көреміз. Әсіресе бұл XIX ғ. ... ... ... Осы ... өмір сүрген
атақты ақындар: Шөже, Балта, Орынбай, Кемпірбай, Тезекбай, Сүйінбай, Түбек,
Омарқұл, Тәбия, ... ... ... Бала Омар, Біржан, Сара, т.б. түрлі
тақырыпта шығарған қысқа өлеңдерімен қатар, айтысқа түсіп, сан алуан сөз
тартыстарын ... ... және ... ... ... осы ... ... жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да
айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, ... ... ... бар ... ... жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап ... ... тән ... бар. ... ... ... өлеңдер аз болады" (С.Мұқанов). Олар өлеңді табан астында
шығарады, тосыннан айтысады. Айтыс ... ... ... ... кездеседі.
Айтысар тақырыбы белгісіз, тосын сұрауларға тап болады. Екі ақын да ... ... ... ... ... сүріндіру үшін, өмір ... етіп те ... ... ... ... ... жауап беруге,
дәлел айтуға әзір болуы керек. Мұның бәрі ақындардан ... ... ... ... ... ... ... шежіресін,
тарихын, жер жайын, этнографиялық ерекшеліктерін білуді керек ... ... ... құр ... ештеңе өндіре алмайды, сайыста дәрменсіз
болып қала береді. Жаттанды сөз өрнегін қолдану ақынға абырой әпермейді.
Ауыз әдебиетінің ... ... ... ... ...... әйел ақындар қатынасқан. Қазақ ақындар айтысында ... ... елге аты ... ... ... аз ... Сара мен Ырысжан,
Ақбала мен Күнбала, Тоғжан мен Тәбия сияқты ...... ... ... ... өнер ... ... қатты ардақтаған.
Ақындар айтысының ендігі бір ерекшелігі – онда "Халық ... ... ... бар" ... ... әсерлі болуы үшін ақындар домбыраның не
сырнайдың, қобыздың сүйемелдеуімен, әнмен айтады. Театр ... ... ... ... ... аты мәлім қазақ ақындарының көпшілігі осы айтыс өлеңдерінде
тәрбиеленіп өсті. Айтыс – ақындық тәрбие ... Сөз ... ... оның
ақындық өнері шыңдала береді. Ақындар шаршы топ ... ... ... ... мазмұны мен көркемдік жақтарына зер салады. Айтыс
жырларындағы үздік образ, шешен сөздер осы айтыс үстінде ... ... ... ... бір мол саласы – ертегілер.
Қазақ халқы ертегіге бай елдердің бірі. Қазақ фольклорындағы ... ... ... бар. ХІХ ... ... ... ертегілерінің ғажап та,
көркем ... В. ... Г. ... И. ... А. ... ... Ш. ... сияқты беделді де белгілі ғалымдар жинап,
жариялай бастады. Қазақ фольклорының ... ... ... ... ... ведомости”, “Туркистанкая газета”, т.б. ... ... ... ... ... Ж. ... М. ... А. Байтұрсынов сондай-ақ
М. Әуезов, С. Сейфуллин еңбектерінен де мол орын алғаны бар. Кейінгі ... ... ... М. ... Қ. Жұмашев, Е. Ысмайыловтар белсене
араласты. Қазақ ертегілерін тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге болады.
Олар а) ... ... ... ә) ... ... ... б) тұрмыс – салт ертегілері.
А) Қиял-ғажайып ертегілер тым ерте замандарда адам табиғат сырын толық
түсініп болмаған ... ... ... өмір ... ... ... ойлау адамдардың топ-топ болып орман, тау-тас үңгірлерін
мекендеп жүрген ... ... туса да ... ... Күн, ай, от ... күштерінің сырына түсінбеген ... ... ... табиғатқа
сиынып, табынған: бірінен қорықса, бірін қастерлеген. Оларды ... ... ... ... деп ұққан.
Кейбір елдерде киелі аңдарға сиыну дәстүрі де болған. Қиял – ... ... адам ... ... ... сан ... қызық-
қызық оқиғалар болатыны рас, бірақ бұған қарап ... ... ... ... жалған көріністер басым болды деп
ойлауға болмайды. Мейлі, көз көріп, ... ... неше ... ... ... ол ... ... санасын, этика, эстетикалық көз-қарастырып
бүркемелей алмайды. Бұл тектес ертегілер қазақ ... өмір ... қос өрім ... ... ... ... ... бесіктегі бала,
бозбала, жігіт ағасыездері айқын бейнеленген.
Фольклордың өзіне тән табиғаты бар. Соның ішінде ... өз ... өз ... бар. ... ... көпшілігі “ай
десе аузы, күн десе көзі” бар шетінен сұлу болып ... ... ... мұз ... ар ... оң ... бер ... Аспандағы жұлдыздай
алыстағы аруды алып келуге кәдімгі қарапайым ... өзі ... ... ... өзі не ... жыландар елі, аждаһа, айдаһарлар ордасы. Ол
неге осыншама қауіпті жолға шықты? Әлбетте, ... ... ... ... бір ... - өмір ... ... Бір орында тұрған зат болмайды: от ... мұз ... ... ... аң, ... ... жол тартқан жолаушы бәрі бір нүктеден шығып,
екінші бағытқа бет алып бара ... Аң ... адам ... ... ... жамандық пен жақсылық үшін күрес бір ... ... ерте ... ... болған ертегілерде адамның сұлуы, құстың әдемісі,
сән-салтанаттың ... ... ... ... ... деп бейнеленеді.
Олардың мекені көбінесе жер асты, не су асты ... ... ... орай ... ... тоғыз түрлі теңіздің астына перінің сұлу қызын іздеп, жер
үстінен біреу аттанады. Оның да жолы тым ... ... ... елді ... арманына жететін тағы да шаруаның бейнетшіл баласы болып ... неше ... ... таңғажайып аңыздарды шығару себебі -
бір жағы діни ... ... ... ... ... ... жауабын
іздеген заңдылықтарға жұмбақтық сипат берген. Мысалы, дөңгелек жердің ... не бар, ол ... ... ... тұр. Міне, осы сұрақтың төңірегінде
жерді ұстап тұрған көк өгіз, мамонт, ... ... ... ... ... ... ... жәндіктерді әдетте батырлар өлтіреді,
олардың денесінен – жер, сүйегінен –тау, қанынан-өзен, ... күн мен ... ... ... деп ... ... өте ерте дәуір
қоғамының сенім-нанымдары. Олар табиғаттағы әрбір заттың екі сипаты бар деп
қараған: ой мен күн, ... мен жер, ... пен су, құс пен ... ақ пен ... көне ... логикалық жіктеу-жер үсті және жер асты, онда
мекендейтін ... мен ... деп ... бөлуге әсерін тигізген.
Мазмұны
Кіріспе
1. Қазақ халқының әлемді тануда ауыз әдебиетінің мәні зор
Негізгі бөлім
1-тарау ... ... ... ауыз ... ... ... және ауыз ... тәрбиелеудегі мәні
3-тарау Ауыз әдебиетінің түрлері
Қорытынды
1. Халық ауыз ... ... ... ... әдебиеттер:
1. Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. ... ... ... ... ... ... ... 1976ж.
3. М.Ғабдуллин. Казақ халық ауыз әдебиеті. «Мектеп». Алматы, 1958ж.
4. ... ... ... ... 1972ж.
« әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетінің колледжі»
ҚОҒАМТАНУ ПӘНІ
ӨЗІНДІК ЖҰМЫС ... « ... ауыз ... ... Мамытхан.Р
Қабылдаған: Байғараев.Ж
АЛМАТЫ 2010

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамгершіліктік қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыру мен бала тілін дамытудағы ауыз әдебиетінің маңызы44 бет
Ауыз әдебиеті7 бет
Ауыз әдебиеті арқылы бала қиялын дамыту66 бет
Кенесары ханның халық ауыз әдебиетіндегі бейнесі17 бет
Кеңестік дәуірдегі ауыз әдебиетіндегі қазақ тарихының зерттелу мәселелері56 бет
Көмекші мектептің жоғарғы сынып оқушыларының халық ауыз әдебиеті арқылы сөз қорын молайту77 бет
Көне жазба әдебиеті пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысы50 бет
Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен сапасы45 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі5 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь