Сөйлем

Сөйлем және оған тән басты белгілер
Сөйлемнің түрлері
Сөйлем мен байымдау
Қолданылған әдебиеттер
Сөйлем - ең басты тілдік единицалардың бірі. Ол өзімен сырттай ұқсас тілдік баска құбылыстардан ең алдымен коммуникативті қызметі, яғни шындық болмыстың әйтеуір бір бөлшегі жайында хабар беру қызметі жағынан ажыратылады. Демек, сөйлем - толық коммуникативті қызметі бар синтаксистік единица. Сөйлемнің бірдеме жайында хабарлау қызметі оны синтаксистік басқа құбылыстардан, мысалы, сөз тіркесінен ажырататын белгі ретінде қаралады.-1) Жер жыртылды деген мен 2) жер жырту деген мысалдарды салыстырудан мынаны көруге болады: біріншісі - сөйлем де, екіншісі - сөз тіркесі. Аталған сөйлемнің белгілі бір құрылымдық үлгісі бар, ол бірдеме жайында хабар беру үшін құрастырылған. Ал екінші мысал да (сөз тіркесі) - грамматикалық белгілі бір үлгі бойынша жасалған синтаксистік конструкция, бірақ ол бірдеме жайында хабар беру үшін емес, бірдемені атау үшін қүрастырылған. Демек, сөз тіркесінде номинативті қызмет болса, сөйлемде хабарлау қызметі бар. Сөйлем тілдегі құрылымдық үлгілер бойынша жасалады. Ол үлгілер шексіз емес, оларды санап айтуға да, талдап сйпаттауға да болады. Сөйлем - құрылымдық үлгісі бар синтаксистік единица. Сөйлемнің құрылымдық үлгісі басқа синтаксистік конструкциялардан, мысалы, сөз тіркесінен өзгеше болады. Сөйлемнің құрылымдық үлгісі оның (сөйлемнің) дербес единица ретінде, атап айтқанда, сөйлеудің дербестігі бар бөл-шегі ретінде қызмет атқаруына мүмкіндік береді. Тілдік единица ретіндегі сөйлемге сөйлеуде дербес қолданылуға мүмкіндік беретін құрылымдық үлгі - бастауыш-баяндауыштык құрылымдық үлгі. Бастауыш - баяндауыштық құрылым - синтаксистік басқа конструкцияларға емес, сөйлемге тән құрылым.
1. Қ.Аханов «Тіл білімінің негіздері».
2. Б.Қалиұлы «Тіл біліміне кіріспе» Алматы «Дарын» 2003.
        
        СӨЙЛЕМ
СӨЙЛЕМ ЖӘНЕ ОҒАН ТӘН ... ... - ең ... тілдік единицалардың бірі. Ол өзімен сырттай ұқсас
тілдік баска құбылыстардан ең алдымен коммуникативті қызметі, яғни ... ... бір ... ... хабар беру қызметі жағынан
ажыратылады. Демек, сөйлем - толық ... ... бар ... Сөйлемнің бірдеме жайында хабарлау қызметі оны синтаксистік басқа
құбылыстардан, мысалы, сөз ... ... ... ... ... жыртылды деген мен 2) жер жырту деген мысалдарды салыстырудан мынаны
көруге болады: біріншісі - сөйлем де, ... - сөз ... ... белгілі бір құрылымдық үлгісі бар, ол бірдеме жайында ... ... ... Ал ... ... да (сөз ... - грамматикалық
белгілі бір үлгі бойынша жасалған ... ... ... ... ... хабар беру үшін емес, бірдемені атау үшін қүрастырылған.
Демек, сөз тіркесінде номинативті ... ... ... хабарлау қызметі
бар. Сөйлем тілдегі құрылымдық үлгілер бойынша жасалады. Ол үлгілер шексіз
емес, оларды санап ... да, ... ... да болады. Сөйлем -
құрылымдық үлгісі бар синтаксистік единица. Сөйлемнің ... ... ... конструкциялардан, мысалы, сөз тіркесінен өзгеше болады.
Сөйлемнің құрылымдық үлгісі оның (сөйлемнің) дербес единица ретінде, ... ... ... бар ... ретінде қызмет атқаруына
мүмкіндік береді. Тілдік ... ... ... ... дербес
қолданылуға мүмкіндік беретін құрылымдық үлгі - ... ... ... - ... ... - ... ... емес, сөйлемге тән құрылым. Ал сөйлем болса, ол, жоғарыда
аталып өткендей - толық коммуникативті касиетімеи, яғни ... ... беру ... ... ... ... әр ... грамматикалық амал-тәсілдер аркылы бірдеменің осы
шақта, еткен шақта немесе келер ... іске ... ... ... ... ... яки ... екендігін білдіреді. Аталған грамматикалық
мағыналардың ... ... ... объективті-модальды мағыналар немесе
объективті модальдылық (объективная модальность) деп аталады. Объективті-
модальды мағыналар ... бір ... ... ... ... ... ... - синтаксистік шақтар мен
райлардың жүйесін кұрайды. Сонымен, жай ... ... ... мен ... шақ категориясына және оларды ... ... ... ие ... Бұл екі категория бір-бірінен бөлек
өмір сүрмейді, олар ажырамайтын бірлік-предикативтілік ... ... ... ... ... қатысады және оның
грамматикалык мағынасы болып табылады». Сөйлемде объективті модальдылық пен
синтаксистік шақ ... ... ... ... берілуі,
яғни предикативтілік категориясының болуы, жай ... ... ... ... басты белгісі болып саналады.
Сонымен «Жай сөйлем дегеніміз - хабарлаудың дербес синтаксистік
единицасы, оның грамматикалық ... - ... те, ... ... ... мен ... білдіретін арнайу, грамматикалық
тәсілдердің жүйесін қамтып иеленген ең кіші құрылымдық үлгі.
Сөйлем. предикативтілік деп ... ... ... деп ... ... және бастауыш-баяндауыштық деп
аталатын құрылымдык ... ... да, осы ... ... ... әр ... айтылыстардан (высказывания) ажыратылады. Әр ... ... ... ... кызметі жок, яғни бірдеме
жайында хабарлауды білдірмейтін, ... үшін ... ... қатарына жатқызбайды Сөйлемнің.қатарына емес, айтылыстардың
(высказывания) түрлеріне жатқызылатындар, ... ... 1) әр ... ... ... ... мысалы: Қап! Әттеген-
ай, Ойпырмай, Мәссаған! Бәрекелді! Пау, ... 2) ... ... ... мен ... шығару келісу мен келіспеу: Бар; Жоқ; Иә;
Солай; Жарар; Жақсы; Ешқашан да және т. б.; 3) ... беру және оған ... ... ... білдіру және оларға жауап айту, кешірім сүрау жәнё оган
жауап айту: Сәлеметсіз! Аман-саусыз! ... ... ... Жаңа
жылыңызбен! Кездескенше! және т. б.; 4) бірдемеге үндеу, көңіл ... Марш ... ... және т. б.; 5) ... ... білдіру және оған
жауап айту: Немене? Бұ қалай? Дәнеме емес. Ештеме ... Бу ... және ... б) ... ... ... Өй ... және т. б.1 «Одағайлар
да, әдеп-ізет формалары да, қаратпалар ча өздігінен информация беру ... ... ... ... ... айтылғандардын тікелей
мазмұнынан емес, бірнеше ой қорытындыларынан келіп туады». ... ... ... белгілері және қаратпалар сейлемге ұқсап
айтылғанмен сөйлем бола ... ... ... «бастауыш-баяндауыштык
күрылым тән емес».
Сөйлемге тән белгілердің бірі - ... ... ... ... ... Интонация - сөйлемнің органикалык элементі. Сөйлем
жеке ... де, сез ... де ... ... ... ғана ... ие болу жағынан да ... Жеке ... ... ... ... ... түрінде жұмсалады. Олардың сөйлем түрінде жұмсалуы
үшін, міндетті түрде сөйлемге - тән интонациямен айтылуы ... ... ... ... ... ... Бұған қоса олар грамматикалык мағыналары
жағынан, ... ... ... шарт ... Түн. ... ... ... сөйлемде объективті-модальдык мағына болады дедік.
Сөйлемде ... ... ... бір субъективті-модальдық мағына да болуы
мүмкін. Субъективті-модальдык ... ... нені ... ... ... қатысын, атап айтканда, түгелдей хабарға (сообщение) немесе
онын әйтеуір бір бөлшегіне қатысын ... ... ... ... мен әсерлеу, сенімділік псн сснімсіздік, құптау
мен жактырмау және т. б. осылар тәріздес мағыналар ... ... ... бір ... ... ... беріледі
Сондай құрал-тәсілдердің бірі - интонация. Интонация әр ... ... ... тәсіл ретінде қолданылады.
Мысалы, лепті интонациямен айтылған ... ... ... ... ... Интонация тәсілі сұраулық демеуліктермен ұштаса
келіп, риторикалық сұрақпен айтылатын сөйлемдер жасалады да, олар әр ... ... ... жайында айтылғандарды жинақтай келгенде, мынадай
корытындылар жасауға болады.
1. Сөйлем - ... ... яғни ... ... бір
бөлшегі жайында хабар ... ... ... единица.
2. Сөздің де, сөз тіркесінің де қызметі - номинативті кызмет
болса сөйлемнің кызметі - коммуникативті қызмет.
3. Сөйлемнің ... ... - ... ... құрылым – ... ... ... ... ғана тән ... ... тән белгілердің бірі - интонация. Сөйлем тілдік басқа
құбылыстардан интонациялық белгісі жағынан да ажыратылады.
5. Сөйлем ... ... ... ... ... рай категорияларымен және осы категорияларды білдіретін
кұралдардық ... ... ... - ... ... тән ... ... Предикативтік
сөйлемнік грамматикалык мағынасы ретінде танылады.
7. Сөйлемде объективті-модальдық мағынадан ... ... ... да ... Субъективті-модальдық мағынаның
қатарына күшейту мен әсерлеу, құптау мен ... сену ... және т. б. ... ... ... енеді.
Субъективті-модальдық мағыка алуан түрлі құрал-тәсілдер, атап
айтқанда, интонация ... ... ... ... мен
демеуліктер және т. б. тәсілдер арқылы беріледі.
СӨЙЛЕМНІҢ ТҮРЛЕРІ
Тіл білімінде сөйлемдер әр түрлі түрғыдан қарастырылады да, ... ... ... ... ... ... мақсатына қарай сөйлемдер екітопқа бөлінеді: оның
бірі - хабарлы сөйлемдер, екіншісі - сұраулы сөйлемдер. Сөйлемдердің Бұл
екі түрі ... ... ... мен ... ... ... ... хабар алысуы үшін жұмсалады. Хабарлы сөйлем сөйлеушінің (немесе
жазып отырған адамның) ииформациясын тывдаушыға (кабылдаушыға) білдіру үшін
жұмсалады, хабарлау интонациясымен ... ... ... қара ... бөлмек. (Абай.) Жолаушылар Ақшоқыдан шыққанда, Корық бойында тек
шұбартқан нөпір, ... мал ... ... ... үй, жайғасқан ауыл
жоқ еді. (М. Әуезов).
Сұраулы сөйлем бірдеменің жайынан хабар (информация) алу ... ... ... ... ... ... басқа бір хабардын
келіп тууын қажет ететін сөйлем ... ... ... ... ... ... немесе сөйлемнің кұрамына ... ... ... демеуліктер -енгізілсе, сұраулы сөйлемге айналады. Мысалы: Тірі
адамның жүректен ... жері бола ма. ... ... осы ма? Қара ... ... бері ... десе, кері қазайын деп пе едің? (М. Әуезов)
Бұл кім болдьі екен?.
Хабарлы сөйлем де, ... ... де ... ... ... лепті
сөйлемге айналуы мүмкін. Мұндайда лепті сейлем эмоциональды-экспрессивті
қасиетке ие болады да, адамның көніл ... ... ... мысалы,
қуану, шаттану, еркелету, шошу, ашу-ыза, күдіктену және т. б. ... ... үшін ... арнаулы модаль сөздер мен одағай сөздер де
колданылады. Мысалы: ... ... ... болуға қандай
жақсысың? О, дүние ... ... ... ... ... кет ... ... біттім! Бере көр қолыңды (Ғ. Мүсірепов). Уа, мынау, менің баламның
сөзі емесі Тілеуің құрғыр-ай! Қарғадай баламды тағы ... ... ... (М. Әуезов) Әй, өзі де Шұға десе, Шұға ... (Б. ... ... ... ... ... жоғарыда айтылды. Жай
сөйлемнің құрылымдық үлгісінің компоненттері, яғни оны ... ... ... - ... бір сөз ... ... ... құрастыратын (жасайтын) мүндай сөз формалары ... ... бас ... деп аталады. Жай сөйлемнің екі түрлі
құрылымдық үлгісі бар: оның бірі - екі ... ... ... схемы), екіншісі - бір құрамды үлгі (односоставные схемы).
Екі қүрамды сөйлемнің ... ... екі бас ... ... ... ... ... үлгісі бір ғана бас мүшеден қүралады. Мұндағы
бас мүше бір компонентті де, екі компонентті де болуы ... ... жай ... ... ... да, одан айырым жақтары
да бар. Кұрмалас сөйлем де, жай сөйлем сияқты, бірдеме ... ... ... ... ... болып саналады. Жай
сөйлемнің сөздердің орналасу тәртібі және интонация ... ... ... ... де өзін ... ... ор-наласу
тәртібі және интонация аркылы тұлғаланады.
СӨЙЛЕМ МЕН ... ... ... байланыста, өзара қарым-катынаста болады дегеиде,
әдетте, ... ... мен ... құбылыстардың, соның ішінде,
әсіресе сез бен ұғымның, ... мен ... ... ... ... қатысы ескеріледО Ойлау мен тілдің байланысы көбінесе ұғым мен сөздің,
байымдау мен сөйлемнің байланысы негізінде карастырылады.
Сөйлем катынас жасаудың ... ... ... жұмсалады. Сөйлем ойды
айтып берудін, және хабарлаудың негізгі құралы ретінде байымдаумен тығыз
байланыста болады. Сөйлем - байымдаудың тікелей ... ... ... ... Бірақ бұдан сөйлем тек даяр тұрған байымдауды ... ... ... ... ... ... ... тыс
болады екен деген үғым тумасқа ... ... ... ... ... ... процесімен қатар, бір мезетте іске асады.
Сөйлем мен байымдау бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ ол байланыс ... ... ... ... арасындағы байланыс пен айырмашылықты
жете түсіну үшін, байымдау мен ... ... тән ... ... ... құрылымдық ерекшеліктерін айқындап алу қажет.
Сөйлем байымдауды ғана білдіріп қоймайды, сонымен бірге айтылған ойға,
берілген ... ... ... ... ... ... да білдіреді.
Қолданылған әдебиеттер
1. Қ.Аханов «Тіл білімінің негіздері».
2. Б.Қалиұлы «Тіл біліміне кіріспе» ... ... 2003.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Араб тіліндегі есімді сөйлемдер56 бет
Атаулы сөйлем11 бет
Атаулы сөйлем, түрлері7 бет
Аударма барысындығы сөйлем мүшелерін өзгерту21 бет
Аударма кезіндегі сөйлем құрылымын түгелдей өзгерту19 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет
Бастауыш мектепте сөйлемді ойын әдісімен оқыту жолдары52 бет
Есімді сөйлемдер28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь