Моноқалаларды қалыптастыру мен дамыту

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1.Қалалардың әлеуметтік.экономикалық дамуының теориялық аспектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Қала ғылыми зерттеудің нысаны ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Моноқалаларды қалыптастыру мен дамытудың теориялық негіздері және олардың жіктемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.3 Қазақстандағы моноқалалардың дамуының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... 13
2. Қазақстандағы моноқалалардың әлеуметтік.экономикалық дамуының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
2.1 Моноқалалардың әлеуметтік.экономикалық дамуының қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Қазақстанның моноқалаларындағы экономикалық ахуалды талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.3 Хромтау қаласының экономикасын әртараптандыру және шағын және орта бизнесті дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
3. Моноқалалардың негізгі даму бағыттары мен проблемалары және олардың Қазақстандағы мемлекеттік реттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.1 Қазақстан Республикасындағы моноқалалардың жаңа индустриялық бағытына стратегиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
3.2 Моноқалалар экономикасын әртараптандыру дағдарыстан шығудың басым бағыты ретінде. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың 2015 жылдың 30 қарашасында Қазақстан халқына кезекті Жолдауын айтып, ол ғаламдық дағдарыс жағдайындағы экономиканың әртүрлі өрісіндегі ел әрекетіне негізгі басым жасалды. Біздің еліміз тәуелсіздік жылдарында бірнеше рет дағдарыс сәттерін бастан кешіп, одан еш қиналмастан өтті. Қазіргі кездегі біздің міндетіміз әлемнің 30 дамыған елдер қатарына кіру, ол үшін бізде табиғат және еңбек ұстанымы бар. Екі жыл ішінде, "Қазақстан - 2050" стратегиялық даму бағдарламасын қабылдағаннан кейін үлкен жұмыстар атқарылды, көптеген экономикалық көрсеткіштер бойынша біз әлем елдері ішінде қырқыншы позицияны ұстаймыз, бірақ босаңсуға болмайды. Елдің нақты табыстары бізге өз күшімізге сенімділікті береді. Еліміздің нақты табыстары өз күшімізге сенімділік береді. "Мәңгілік ел" және "100 нақты қадам" бағдарламасы жұмыс істеуін жалғастыруда [1].
Қазақстан экономикасының кеңістіктік дамуы көбінен сараланумен сипатталатыны белгілі. Бұл табиғи-шикізаттық, өндірістік, кадрлық әлеуеттердің үлкен айырмашылығына ғана емес, сонымен бірге аймақтардың қалыптасқан қызмет бағытының деңгейіне, олардың нарықтық қатынастарға бейімделу деңгейіне, ішкі және сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілік шарттарына да байланысты. Сондықтан, республиканың әрбір шағын қаласының мәселелерінің сөзсіз өзіндік ерекшеліктері бар, бірақ олар алғы шарттармен де сипатталады. Моноқалалардың дамуына және оның халқының әлеуметтік деңгейін көтеру жолында азық-түлік көмек, медициналық көмек және әлеуметтік қамтамасыз ету, тұрғын үй көмегі, білім алу және кәсіби даярлыққа ықпал жасауды жатқызуға болады.
Ұлттық экономиканы одан әрі жаңғырту, әртараптандыру және бәсекелестік қабілетті арттыру жөніндегі табысты үдеріс индустриялық-инновациялық саясатты дәйекті іске асыруға байланысты болып отыр. Ең алдымен барлық назар әлемдік экономиканың дамуының қазіргі заманғы жағдайына сәйкес келетін инновациялық индустрияландыруға түсетінін атап өту қажет. Бүгінгі таңда Елбасы әлемнің бәсекелестікке қабілетті елу елінің қатарына кіру туралы ел алдына қойған міндеті экономиканың нақты секторында сапалы өзгерістер енгізу ісіне серпін берді.
Осылайша, жоғарыда айтып кеткендерді қорытындылай келе, біз зерттелініп отырған мәселенің ғылыми және тәжірибелік маңызының зор екенін, бүгінгі таңда өзекті екенін айта аламыз.
1. Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы Н.А. Назарбаев «Қазақстан жаңа жаһандық нақты ахуалда: өсім, реформалар, даму» // Егемен Қазақстан – 30 қараша 2015 жыл.
2. ҚР Президентінің «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» Жолдауы// Егемен Қазақстан – 15 желтоқсан 2012ж.
3. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы «Нұрлы жол - болашаққа бастар жол» // Егемен Қазақстан – 12 қараша 2014ж.
4. «Моноқалаларды дамытудың 2012 - 2020 жылдарға арналған бағдарламасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 мамырдағы № 683 Қаулысы.
5. Аль-Фараби. «Философские трактаты»/ Пер. с араб. - Алма-Ата: «Наука», 1970, б. 429.
6. Маркс К., Энгельс Ф. Шығармалар жинағы., 2-ші басылым, т.3, 7-544 бет.
7. Макс Вебер История хозяйства. Город, 2001.
8. Газета «За рубежом», 1968, №40, 12 бет.
9. Модели в географии / Под ред. Хаггета, Дж.Чорли. -М.: Прогресс, 2001. W. Cristaller.1933
10. Экономическая география. 2002 г. http: // vocable.ru/dictionary // word/modeli-v-yekonomicheskoi-geografi
11. Маслова А.Н. Экономическая база монопромышленных городов: особенности, конкурентоспособность, потенциал // Международная интернет-конференция «Актуальные вопросы современной науки». Сб. научн.трудов. – М., «Спутник», 2008. – с.160-164.
12. Пути активизации социально-экономического развития моно¬профильных городов России. – М., 2004. – с.8.
13. Васиян Р.И. О проблемах развития монопрофильных городов России. // Всероссийский экономический журнал ЭКО. – 2011. - №8. – С.132-135.
14. Петрикова Е.М. Комплексная инвестиционная программа эконо¬мики моногорода // Региональная экономика: теория и практика. – 2010. - №43 (178). – с. 19-33.
15. Демидова Е. Проблемы и перспективы развития малых горо¬дов России. - Екатеринбург. – 2009. // http: // mmj.ru / economics.html?&article;.
16. http: // kungur-info.ru/articles/econom /151.html
17. http: // ru.wikipedia.org/wiki/ города Казахстана.
18. Scott A. J. Regional Push: Towards a Geography of Development and Growth in Low-and Middle-Income Countries// Third World Quarterly. – Vol. 23.– No. 1 – 2002. – P. 137-161.
19. Петрикова Е.М. Комплексная инвестиционная программа разви-тия моногородов / Е.М. Петрикова // Территория и планирование.– 2011. – № 2(32). – С. 80-89..
20. Монопрофильные города. Информация к размышлению [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.monocityforum.ru.
21. Лексин В., Швецов А., Лузанов А. Исследование региональных и городских проблем в Научно-методическом центре Города России Института макроэкономических исследований при Минэкономики РФ в 1990–1999 гг. М.: Едиториал УРСС, 2000.
22. Регионы Казахстана – под ред. Смаилова А.А. Агентство Республики Казахстан по статистике Астана, 2011. – 24 с.
23. Давыдова И Ш., Малышкина А.М. Моногорода: проблемы и перспективы развития. – Казань: Издательство «Познание» Института экономики, управления и права, «Познание» баспасы, 2011. – 220 с.
24. Porter M. E. Regions and the New Economics of Competition // Global City-Regions: Trends, Theory, Policy. – 2001. – P. 145-151.
25. Суворова И.М. Комплексные инвестиционные планы моногородов // РГГУ экономикалық журналы. – 2011. – № 4(24).– С.79-85.
26. Вишевская Н.Т. Реформа законодательства о защите занятости в странах с развитой рыночной экономикой // "Труд за рубежом", №1, 2002. С. 88-108.
27. Опыть в области моноструктурированных городов: Альберт Шпеер и партнеры: презентации.-М., 2010.-С.40.
28. Гранберг А.Г. Основы региональной экономики. 3-е изд. М.: ГУ ВШЭ, 2003.495с.
29. Дёшина С.П. Диверсификация экономики моногорода как фактор снижения социальной напряженности // Вестник Ижевского государственного технического университета. 2010. №1. С. 69-72.
30. Бекбосынов А. Пустеют города, вымираются села. //Казахстанская правда.-2015.-5 марта.
31. Рудова А.А. Повышение занятости в моногородах: отечественный и зарубежный опыт. http://www.samoupravlenie.ru/50-02.php.
32. Carson, D.B, & Carson, D.A. (2013). Mobilising Labour in Remote «Boom» Towns for Economic Diversification: The case of Tennant Creek, Australia. Inner Asia Studies in the Humanities, 2, 31-44. http://www.cdu.edu.au/sites/default/files/research-brief-2014-5.pdf
33. С.Г. Стерник, Е.Н. Цуканова. Есть ли будущее у локальных рынков недвижимости депрессивных моногородов? Механизация строительства. http://ms.enjournal.net/. № 5 (827) — 2013.
34. Steven P. Dandaneau. A Town abandoned: Flint, Michigan, confronts deindustrialization. Published by Stat Universityof New York Press, Albany. -1996, 259 p.
35. Gerald L. Gordon. The economic survival of America's isolated small towns. CRC Press. -2015, 263 p.
36. Быстрова Т.Ю. Парк Эмшер: принципы и приемы реабилитации промышленных территорий. Академический вестник УралНИИПРОЕКТ РААСН. №2, 2014. С. 9-14.
37. Официальный сайт г. Острава. http://www.ostrava.cz/ru
38. Пьянкова С.Г. Формирование институтов развития монопрофильных территорий: зарубежный и отечественный опыт // Научный журнал «Фундаментальные исследования». – № 12, – 2011.
39. Москаленко И. О. Общие черты, проблемы и перспективы развития моногородов России // Актуальные вопросы экономики и управления: материалы междунар. заоч. науч. конф. (г. Москва, апрель 2011 г.) / Под общ. ред. Г. Д. Ахметовой. — М.: РИОР, 2011.
40. Колошин А., Разгуляев К., Тимофеев Ю., Русинов В. Анализ зарубежного опыта повышения отраслевой, региональной конкурентоспособности на основе развития кластеров. – URL: http://politanaliz.ru/articles_695.
41.https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Human_Settlements_Programme
        
        Мазмұны
Кіріспе...........................................................................................................................3
1.Қалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуының теориялық аспектілері....................................................................................................................5
1.1 Қала ғылыми зерттеудің нысаны ретінде............................................................5
1.2 Моноқалаларды қалыптастыру мен дамытудың теориялық негіздері және ... ... ... ... ... ... ... моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуының сипаттамасы...............................................................................................................17
2.1 Моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуының қазіргі жағдайы......................................................................................................................17
2.2 Қазақстанның моноқалаларындағы экономикалық ... ... ... ... ... әртараптандыру және шағын және орта бизнесті дамыту.........................................................................................................36
3. Моноқалалардың негізгі даму бағыттары мен проблемалары және олардың ... ... ... ... ... ... жаңа индустриялық бағытына стратегиялық зерттеу...............................................................................48
3.2 Моноқалалар экономикасын әртараптандыру дағдарыстан шығудың басым бағыты ретінде. .........................................................................................................53
Қорытынды.................................................................................................................62
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі............................................................................66
Кіріспе
Қазақстан Республикасының ... ... 2015 ... 30 ... ... халқына кезекті Жолдауын айтып, ол ғаламдық дағдарыс жағдайындағы экономиканың әртүрлі өрісіндегі ел әрекетіне негізгі басым жасалды. Біздің еліміз ... ... ... рет дағдарыс сәттерін бастан кешіп, одан еш қиналмастан өтті. Қазіргі кездегі біздің міндетіміз әлемнің 30 ... ... ... ... ол үшін ... ... және ... ұстанымы бар. Екі жыл ішінде, "Қазақстан - 2050" стратегиялық даму бағдарламасын қабылдағаннан кейін үлкен жұмыстар ... ... ... ... ... біз әлем ... ішінде қырқыншы позицияны ұстаймыз, бірақ босаңсуға болмайды. ... ... ... ... өз ... сенімділікті береді. Еліміздің нақты табыстары өз күшімізге сенімділік береді. "Мәңгілік ел" және "100 ... ... ... ... ... жалғастыруда [1].
Қазақстан экономикасының кеңістіктік дамуы көбінен сараланумен сипатталатыны белгілі. Бұл табиғи-шикізаттық, өндірістік, кадрлық ... ... ... ғана емес, сонымен бірге аймақтардың қалыптасқан қызмет бағытының деңгейіне, олардың нарықтық қатынастарға бейімделу деңгейіне, ішкі және ... ... ... ... ... да байланысты. Сондықтан, республиканың әрбір шағын қаласының мәселелерінің сөзсіз өзіндік ерекшеліктері бар, ... олар алғы ... де ... Моноқалалардың дамуына және оның халқының әлеуметтік деңгейін көтеру жолында азық-түлік көмек, медициналық көмек және ... ... ету, ... үй ... ... алу және ... ... ықпал жасауды жатқызуға болады.
Ұлттық экономиканы одан әрі ... ... және ... қабілетті арттыру жөніндегі табысты үдеріс индустриялық-инновациялық саясатты дәйекті іске асыруға байланысты болып ... Ең ... ... ... ... ... ... қазіргі заманғы жағдайына сәйкес келетін инновациялық индустрияландыруға түсетінін атап өту қажет. Бүгінгі ... ... ... бәсекелестікке қабілетті елу елінің қатарына кіру туралы ел алдына қойған міндеті экономиканың нақты секторында сапалы өзгерістер енгізу ісіне ... ... ... жоғарыда айтып кеткендерді қорытындылай келе, біз зерттелініп отырған мәселенің ғылыми және тәжірибелік маңызының зор екенін, бүгінгі таңда өзекті екенін айта ... ... ... мақсаты:
- Ақтөбе облысы моноқаласының әлеуметтік-экономикалық дамуын талдау;
- мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік-экономикалық даму стратегияларына сай моноқаланың даму ... ... ... ... ... ... ... жалпы даму динамикасын талдау;
- нарықтың инфрақұрылымы және қоғамдық артықшылықтар мен кемшіліктерді салыстыру, осыған байланысты шешілмеген ... ... ... ... ... шешу үшін ... ұсыныстарды қарастыру және шешу жолдарын көрсету;
- моноқаладағы демографиялық жағдайды, жалпы жұмыссыздық деңгейін талдау.
Дипломдық ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуындағы алғышарттарды шешуге мүмкіндік жасау;
- шешуге қойылған бағдарламаларды жүзеге асыруды ұйымдастыру ... ... ... ... тиімді кіруге өңірдін экономикалық дамуының салалық серпілісінің ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайын тұрлаулы белсенді өрлеудің кешенді өнеркәсіпті іргетасы ретінде әртараптандыру;
- моноқалалардағы қалыптасқан әлеуметтік әлжуаздылықты ... ... ... ... ... ... ... мазмұннан, кіріспеден, үш негізгі бөлімнен, қорытыңдыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Бірінші бөлімде моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуының теориялық аспектілері, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік - экономикалық даму тенденциясы мен заңдылықтары, моноқалалардың ... ... - ... ... мен ерекшеліктері қарастырылады.
Екінші бөлімде Ақтөбе облысы моноқаласының әлеуметтік - ... ... ... ... - географиялық және тарихи дамуының алғышарттары, моноқалалардың ... және ... ... рөлі, аймақтың даму жүйесінде моноқалалардың нарықтық инфрақұрылымы және әлеуметтік-экономикалық жағдайы сипатталады.
Үшінші бөлімде моноқалалардың әлеуметтік - ... даму ... ... индустриалды - инновациялық даму
перспективасы, моноқалалардың әлеуметтік - экономикалық даму ... және ... ... даму ... қарастырылады.
1. Қалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуының теориялық аспектілері.
+ Қала ғылыми зерттеудің нысаны ретінде.
Қалалардың өсуі және дамуы қоғамның әлеуметтік ... ... яғни оның ... ... ... ... ... кездейсоқ жағдай емес. Қалалардың тарихи пайда болуы еңбектің терең бөлінуімен байланысты, яғни ауыл шаруашылығынан ... ... ... ... өсуі және даму ... қай ... болса да ауылдың қала ретіндегі қалыптасып, қалаларда жаңа әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... урбанизацияға қарама-қайшылықтардың көбі тән болып келеді, олардың ... ең ... ... және ауыл ... ... ... қала ... тым тығыз орналасуы, халықтың өмір сүруінің нашарлауы және өмір сүру ... ... ... ... мен ... ... алып ... пайда болуы, тұрғын үй мәселесі, еңбек етуде ... ... ... ... және ... ... экологиялық ортаның нашарлауы, әлеуметтік шиеленістер және т.б.
Осы құбылыстарды жою және бейтараптандыру - қалаларды басқару мен реттеудің ең негізгі ... бірі ... ... себебі, аталған сұрақтардың сәтті шешілуі жоғарыдағы көріністердің мәні мен ... ... және ... пайда болуының тетіктерін зерттеуде қатал түрде ғылыми зерттеуді талап етеді.
түсінігі санқилы өтпелі заманда әртүрлі мазмұнға ие ... ... ол ... ... ... ... қоғамдық-шаруашылықтық және де басқа да межелерге сүйеніп беріледі. Әдебиеттерде қазіргі қала түсінігі - бұл өзінің жергілікті басқару ... бар, ... ... ... саны ... бір ... ... теңгерілетін тұрғылықты жер аталады. Формальды көзқарас тұрғысынан қала бұл - әкімшілік шекарадағы аумақтың бір бөлігі.
Аталғандай қала түсінігіне әртүрлі анықтамалар ... ... ... ... Египетте қала - бұл белгілі бір әкімшілік орталық, яғни әкімшілік билікке ие ... ... ... тұрғындардың белгілі саны туралы мүлде ойланбайды, олар үшін қала немесе қала емес деп тағайындалуы мүмкін.
Ежелгі грек ... ... әр ... тұрғындар санын 10 мың адамнан артық қылмай шектеу қажет ... ... ... ... Ол қала ... бір ... жиналып, бір бірімен танысып, пікір алмасып, бірге шешім қабылдайтын қаланың моделін ұсынды.
Шығыс ... ... ... (870-950 жж.) атты ... еңбегінде туралы ілімін дамытты, оның ойынша бұндай қала тәртіпсіз, ар-ұятсыз, адасқан, ... ... ... мақсаты деп санайтын қалаға қарама-қайшы болып келеді. Әл Фараби саяси-экономикалық пікірлерін , және еңбектерінде баяндайды. Ол, ... ілім - ... ... оны ... ... мен қала тұрғындарына қайырымдылық пен игіліктің қалай келетінін, оған қандай жолмен жетуге ... ... ... ... ... ... тыс қалыптасатын материалдық игіліктерді өндіруде әр түрлі топтарға, қауымдастықтарға біріккені белгілі. Осындай ұйымдастырушылықтың бірі - ... ... - ... ... деп ... Өз ... ... қоғам үлкен, орта, кіші болып бөлінеді.
Үлкен қоғам - жер бетіндегі мекендеуші барлық адамдардың жиынтығы. Орта ... ... бір ... тайпалар бірігеді. Ал, кіші, шағын қоғамға жекелеген қалалардың тұрғындары, ондағы көшелер мен ... ... ... ... ... және қайырымсыз қала тұрғандарына талдау жасап, ондағы жекелеген топтардың әлеуметтік жағдайын, айналысатын кәсібін, ... өмір сүру ... мен ... ... ... Оның айтуынша, [5, 429б]. Әл-Фарабидің пікірінше, қоғамдардың ең жетілген формасы - қала, қала - бұл ел ... ... ең ... ... ... ... үлгісі саналады. Әл-Фараби терминін әкімшілік аумақтық бөлініс ... осы ... ... ... ... үшін ғана ... мемлекет-қаланы белгілеу үшін де, сондай-ақ, феодалдық қоғамда ең көп болған әртүрлі әлеуметтік топтарды белгілеу үшін де қолданады. Ол қала ... ... ... қол жеткізуі жоғарғы, қайырымды билік өнеріне де тікелей қатысты деп ой ... ... қала ... өз ... ... үшін ... етеді. Қайырымды қала тұрғындарының ғана мүмкіндігі, құқығы бар . ... ... ... ... қала ... ғана ... жете алатыны айтылады.
Ғұлама қайырымды қалалармен бірге надан, бұзылған, сараң, қайырымсыз қалалардың болатынын ескертеді. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... ұмтылу, әртүрлі әлеуметтік топтардың бір-бірімен тату өмір сүруін т.б. ... А. ... К. ... және Ф. ... ... ... ... түсінік ретінде қарастыру керек деп белгілеген. Көрнекі мысал болып ғылыми-техникалық прогресспен бірге дамитын, олардың ... ... ... ... ... ... рөлі мен ... өсуі, пайда болатын қалалардың прогрессивті урбандалуын айтуға болады.
Маркстың айтуы бойынша, қала-бұл халықтың, өндіріс құралдарының, капиталдың, ... ... ... ... білдіреді, ал ауылда дәл осыған қарсы факт ... яғни ... және ... Сонымен қатар, қала салалардың механикалық жиынын немесе түрлі қызмет түрлерінің жиынтығын ... Бұл ... - ... ... бір ... ол өзінше бір сияқты, яғни онда өте үлкен диспропорция болмауы қажет. Себебі, олардың экономикалық, не болмаса әлеуметтік қызметтерін орындауда ... ... ... ... ... аумақтық ұйымының күрделілігі келесіде: [6, 50б]. Тиісінше, қала-бұл ең алдымен шоғырланған жүйе. Қаланың аумақтық ... ... ... ... алмасуы және басқалары) адамдардың, жалпы қалалық пайдалану нысандарының (мысалға, инженерлік коммуникациялар, ... ... ... шарт ... ал ... аталғандар өз кезегінде осы бірлікті күшейте түседi.
Ірі ... ең ... ... пен көшіп - қонудың орталықтарына айналды. Ф.Энгельс сипатындағы деп атап өткен [6,354].
Сонымен ... ірі ... ... ... ... ... ... Эбенезер Говард (1850-1928жж.) өзінің атты ғылыми жұмысында айтқан болатын. Ал, Макс Вебер көзқарасына сүйенсек, деп ... [7]. ... да ... ... қаланы бірыңғай әлеуметтік-экономикалық жүйені құрайтын ұлттық экономиканың түйіні ретінде сипаттау қажет. Ұлттық экономика ... ... ... жүйе бөлігі қоғамдық өндірістің жаңа шыңына шығуға және ұлттық экономиканың тұрақты дамуы бойынша мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... ... ... анықтауында [8].
Қала санының өсуі, оның ішінде ондағы тұрып жатқан халықтың көлемі мен санының өсуі олардың дамуында ғылыми және ... ... ... өсу ... ... ... да осы үдерістің ең басты спецификалық ерекшеліктерін анықтау яғни біріншіден, ұғымының критерийлерін қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі таңда осы сұрақтарды зерттеуде, оның ішінде ұғымын анықтауда біршама көлемді экономикалық, экономикалық-географиялық, сәулет-қала құрылысы, әлеуметтік, ... және ... да ТМД ... ... әдебиеттері арналған, олардың әрбір салалар мағлұматында ұғымының азды-көпті ашық анықтамасы және зерттеудің теориялық ... ... ... ... ... келесі критерийлер келтіріледі: статистикалық (аумақ көлемі және халық саны); демографиялық (халықтың өсу қарқыны); өндірістік-функционалдық (халықтың өндірістік-еңбек қызметтерінде үстем ететін қызмет ... ... ... ... үй-шаруашылық және мәдени мәндегі нысандарды орналастыруды жоспарлау); тарихи-генетикалық (пайда болу, пайда болу мерзімі); экологиялық және т.б.
Экономикалық-географиялық мәнде қала шоғырланудың бір ... ... ... ... шеңберінде адамдар белгілі бір материалдық және рухани өндірісте өзара араласады. Әлеуметтанушылар ... осы ... ... ... талдауына жүгінеді - қалалық өмір сүру салтына, ... ... ... және ... ... Өз ... ... қаланы белгілі бір бағдарланған тіршілік ету қағидасы бар, халық қоныстануға тиісті өздерінің талаптарын ұстанатын ұйым ретінде қарастыруды ұсынады. ... ... ... ... ұғымының бекітілген баяндамасы, шын мағынасында, оның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... зерттеулерде ол жиі қоғамның өндіріс күшінің өңірлік ұйымы ... ғана ... ... ... ... ... құрылымы біршама ауқымды және терең. Қазіргі заманғы қала - ... ... ... ... ... бар табиғаттың түрлі функционалдық жүйелерінен және нысандардан, оның ішінде алғашқыдан материалдық сфералар байланысынан және адамның өндіру сфераларының ... ... ...
1.2 ... ... және олардың теориялық негіздері
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев халыққа арнаған өзінің кезекті Жолдауында үкіметке ... ... ... дамыту тұжырымдамасын әзірлеуді және моноқалаларды дамыту бағдарламасын дайындауды тапсырды [2].
Осыған байланысты түсінігін теориялық жағынан түсіндіру, олардың ерекшеліктерін және қалыптасу ... ... ... ... ... барысында біздің елімізде ғана емес, сонымен бірге әлемдік тәжірибеде туындайтын ... ... ... ... ... ... - ірі, орта және шағын типтерін анықтау кезінде әлемдік теория мен тәжірибеде қаланың көлемі (халқының саны), оның ... ... мен ... ... ... ... қызметі) секілді негізгі критерийлер ескеріледі. Бұл ретте түрлі елдердің ұлттық заңнамаларында елді мекен қала ... ... ... санының түрлі критерийлері белгіленген: Данияда 250 адамнан бастап, Жапонияда 30 мың ... ... ... және ТМД елдерінде егер елді мекен халық саны 12 мың адамнан кем болмаған жағдайда қалаға жатқызылады.
санатына ... ... бұл ... көп болу критерийінің, яғни тұрақты тұрғындар санының негізінде бөлінетін халықтың жинақы түрде тұру ... ... ... ... ... ... саны 50 мыңға дейін жетеді, ұйымдастырушылық-басқару қызметтері атқарылады, белгілі бір дәрежеде дамыған өндірістік ... бар, оған ... мен ... белгілі бір элементтері, көп қабатты құрылыстар, жер телімдері жақын орналасқан үй шаруашылығы тән. Шағын ... қала ... ... ... қаланың аумағындағы әрбір адамның қажетті күнделікті қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін барлық қажетті заттармен жабдықталған, қаланың аумағында орналасқан тұрғындар шоғырланған аумақтық тұтас және ... ... ... ... ... ... Қазақстанда 87 қала бар, олардың шамамен 60-ы шағын қала мәртебесіне ие, ал оларда тұратын халықтың ... саны ... 1,5 млн. ... ... ... ... болуы мен экономикалық дамуының негізгі үрдістерін түсіндіруге негіз ... ... ... ... ... ... қарастырайық.
Олардың біріншісі, едәуір кең тараған түрі - кеңістіктік артықшылық теориясы немесе орналасу ... Бұл ... ... кеңістіктік артықшылық кез келген экономикалық қызметте көрінеді және өндірістің қандай да бір түрлерінің толық анықталған елді мекендерде орналасуына мәжбүрлейді. Басқа ... ... ... ... ... көздеріне немесе өндірістің басқа да факторларына (жұмыс күші, жер, ... ... ... ... ... ... ... өзінің аумақтық артықшылықтары болады. Әдетте, шикізатқа аса тәуелді өндіріс шикізат көзіне жақын орналасады, ал ... ... ... ... өндіріс өткізу нарығына жақын орналасады. Мысалы, алюминий өнеркәсібі арзан электр ... ... ... ... ... кені мен тас ... ... өндіру орындарына жақын орналасады. Бұл теория белгілі бір дәрежеде еліміздегі қалыптасқан өндіріс күштерінің орналасуын түсіндіреді.
Қалалар мен қалалық кенттердің қалыптасу ... ... ... ... қалалық қоныстардың көлік өзгерісінің негізінде орналасу теориясы болып табылады. Ол алғаш рет С.Cooley ... ... ... Бұл ... ... болу ... негізінде елді мекендердің басымдықтағы көлік жолдарының айналасына шоғырлануы жатыр. ... ... ... мен ... қоныстар ірі өзендердің, теңіздердің, аумақтарды экономикалық игеруге ... , ... ... және жер ... ... ... ... порты секілді су жолдарының бойында пайда болған. Көлік жолдарының айналасында қалыптасқан дәл осы орталықтарда барлық өнеркәсіптер, банктер, білім мен мәдениет ... ... ... ... ұзақ ... ... ... онда ірі елді мекендер мен қалалар болмады.
Темір жолдарының пайда болуымен ірі теміржол тораптарында қалыптасқан қалалардың рөлі арта ... Осы ... ... ... ... орталықтары ретінде қалыптасқан шағын қалаларды бөліп алуға болады - бұл Қандыағаш, Ембі, Шалқар, Аягөз, Шар, Шу, Арыс. Сонымен, ... ... ... ... алатын болсақ, көліктің жаңа түрлерінің, байланыс пен ... ... ... мен ... нәтижесінде көлік тораптарына байланыссыз елді мекендер пайда бола бастады. Оның үстіне, постиндустриалдық қоғамның қалыптасуы мен ақпараттық өрістің дамуына қарай бұл ... ... ... ... болады.
Қаланың орталық орны теориясы - неміс географтары В.Кристаллердің және ... ... ... ... [9]. Тұжырымдама қалалық аумақты ұстау үшін өнімді ауыл шаруашылығы жерлерінің біршама мөлшерінің қажеттігін пайымдауға негізделген. ... ... ... ... ауыл ... ... етуі үшін ... аймақты құрайтын қатынастар туындайды.
Қазақстанда ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... бар қалаларға 19 қаланы жатқызуға болады: Ақкөл, Арқалық, Атбасар, ... ... ... ... ... Үштөбе, Есік, Үшарал, Талғар, Шемонаих, Зайсан, Булаев, Мамлютка, Сергеевка, Тайыншы, Жетісай.
Қазіргі заманғы аймақтық дамудың әлемдік теориясында Дж. Кольбтің ... ... үлгі ... ... [10]. Бұл ... мәні елді мекендердің түрде шоғырланып орналасуында: ірі қала орталық орнында таралып орналасады, оның ... ету ... ... ... жақын орналасады; моноқалалардың айналасында олардың өткізу аймағының шетінде ауылдық елді мекендер орналасады.
Дж. Кольбтің үлгісіне ... ... ... ... ... ... жақын орналасатын серік-қалалар көбінесе жатын аудандар немесе қосымша өнеркәсіп алаңдарының рөлін атқарады. Халық қала-орталыққа жылдам жете алады, бұл оған ... ... ... біліктілігін арттыруға, көрсетілетін әлеуметтік-тұрмыстық қызмет түрлерін толыққанды пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл ретте экологиялық артықшылықтар маңызды емес немесе олар мүлдем жоқ. Осы жүйе ... ... ... ... ... ірі ... мен астаналары дамиды. Қазақстанда енді ғана қалыптасып келеді, олар едәуір өрістеген ... ... ... және ... ... айналасында қалыптасуда.
Агломерация орталығынан алпыс километр радиус қашықтықта орналасқан қалалар мен елді мекендердің серік-қалалармен салыстырғанда артықшылықтары ... бір ... ... ... және оқу ... ... күнделікті көшіп-қону мүмкіндігі сақталады, екінші жағынан - ... ... үшін ... ... ... ... қалыптасқан.
Алпыс километрден астам қашықтықта орналасқан елді мекендер ең қолайлы экологиялық жағдайда болып табылады, бірақ бұл жерде орталыққа бару ... ... ... жұмсауға байланысты шектелген. Сәйкесінше, жеке және кәсіби жағынан өсу мүмкіндіктері шектелген. Өмір сүру қалпы ауыл ... ... ... ... көптеген моноқалалардың пайда болуы қаланың мамандану қызмет бағытының негізінде оның орналасуын түсіндіретін теориялық ... ... ... ... ... ... ... мамандануы теориясы шахтерлік немесе металлургиялық қалалардың пайда болуы ... ... ... ... ... негізінен зауыт-қалалар құрылды. Кейбір қалалар осы атқарымды сақтап қалды, кейбіреулері - оларды жоғалтты немесе басқа атқарымдарды игерді. ... ... ... ... ... оның өндірісті орналастыру жүйесіндегі мамандану факторларына тікелей тәуелділігі болып табылады. Әдетте, мұндай қалалардың аумағында ... ... өмір сүру ... ... негізде әсер ететін бір немесе бірнеше кәсіпорындар қызмет етеді.
Дәл осы қалалар моноқалалар немесе моноөнеркәсіптік ... ... ие ... яғни бір жақты мамандандырылған экономикалық базасы бар қалалар [11]. Бұл ... ... ... қоныстың қызмет етуі мен қала тіршілігінің барлық маңызды ... ... ... ірі қала ... ... ... ... болуы тән. Шағын қаланы моноқалаларға жатқызудың нақты анықталған және айқын параметрлері жоқ, бірақ келесі ... ... ... ... ресейлік зерттеушілердің ұсынысымен келісуге болады: қаланың барлық өнімдерінің 50%-дан астам көлемінің артықшылықты саланың кәсіпорындарында шығуы немесе осы ... ... ... ... ... астамы осы кәсіпорындарда жұмыс істеуі [12].
Моноқаланың негізгі сипаттамалары ретінде экономикалық әдебиетте белгіленген келесі сипаттамаларды мойындауға болады [13, 14]:
- бір-екі бір ... ... ... бір ... ... ... яғни қала түзуші кәсіпорындардың болуы;
- қаланың басқа ірі елді мекендерден біршама алшақтығы, бұл еңбек ресурстарының жинақылығын және оның күш салу мен өмір ... ... ... шектейді;
- қалалық бюджет пен халық табысының бәсекеге қабілеттілігіне және қала түзуші ... ... ету ... аса ... ... қамту саласының әртараптануының төмендігі және оның салдары ретінде кәсіби ... ... ... халықтың бір типтегі құрамы.
Әдетте, бұл қалалар бір саланы ғана дамытуға мамандану салдарынан, өзінің дамуы барысында орасан зор қиыншылықтарға ұшырайды. ... кең ... ... ... ... ... ірі ... қарағанда, бір жақты маманданған шағын қалалардың басымдығы, ... ... ... ... кеңейту, барынша тиімді және теңдестірілген жұмыспен қамтамасыз ету болып табылады, бұл жақын ... ірі ... ... ... ауданмен қоғамдасуды күшейту қажеттігін тудырады.
Мысалға, Ресейде шағын қалалар елдің барлық қалаларының шамамен 2/3 құрайды [15]. Олар (орташа қалалармен ... ... ... таралып орналасуы жүйесінің қаңқасы болуы тиіс. Экономикалық дағдарысқа ... қала ... ... кері кеткен бірқатар моносалалы қалалар едәуір қиын экономикалық жағдайға тап болды және ... ... ... ... ... 90%-ға дейін жетті. Бұл қалаларда жұмыспен қамту мәселесі барынша өзекті бола түсті. Сонымен ... ... ... 500 қала ... ... табылады, олардың ішінде жағдайы дағдарысты күйдегі қалалар тобына 213 қала ... ... ... орманды моносалалы қоныстар - 90, машина жасау - 28, көмір - 16, ... ... кен ... ... - 14, тоқыма - 10) [16].
Осы мәселелер Қазақстанның бірқатар ... да тән. ... ... 20-шы жүзжылдықтың 60-шы жылдары қалалық өнеркәсіп орталықтары немесе моноқалалар пайда болды. Барлығы шамамен 23-30 қала. ... ... ... ... ... - ... ... қалалары жатады. Олардың жартысында халық тұрмайды, бірақ, тіптен болашағы жоқ қалалар да бар. Оларды жұмыспен қамту бағдарламаларының және ... да ... ... ... ... Шағын қалалардың келесі типтерін бөліп қарастыруға болады:
- өндіруші ... ... ... ... ... (15 қала ... маманданған: көмір өндіруге - Екібастұз, Абай, Шахтинск; мұнай мен газды шығаруға - Жаңаөзен, Құлсары, Ақсай; ... ... ... - ... ... ... ... Арқалық, Хромтау; шикізат ресурстарының басқа да түрлерін шығаруға маманданған қалалар - Жаңатас, Қаратау, Жетіқара);
- өңдеуші ... ... ... ... ... (9 қала ... ... химия өнеркәсібіне - Сарань, Алға, Степногорск; металлургия өнеркәсібіне - ... ... ... құрылыс, тоқыма және тамақ өнеркәсібіне - Макинск, Ерейментау, Қапшағай, Леңгір, Арал);
- ... ... ... ... сала ... артықшылықпен дамушы қалалар - Шардара, Серебрянск [17].
Нарықтық ... өту ... ... сонымен бірге муниципалдық құрылымдардың айқындаушы экономикалық және ... ... ... ... Бұл ... әлеуметтік-экономикалық үдерістерді басқарудың орталықтандырылмауы едәуір дәрежеде қалаларға әсер тигізді.
1.3 Қазақстандағы моноқалалардың дамуының ерекшеліктері
Қазақстанның жалғыз ғана қала түзуші ... ... ... ... ... ... қиын дәрежеде қалып отыр (мысалы, Кентау, Текелі, Жаңаөзен, Шу, ... ... ... ... ... және т.б.). Қайта құру мен нарықтық қайта реформалау жылдары көптеген қала ... ... ... ... бере ... өздерінің мәнін жоғалта бастады, нәтижесінде шағын қалалардың халқы күрт азайып кетті. Мысалы, 1989 жылдан ... 1999 ... ... Державинск қаласы тұрғындарының 50%-нан айырылды, Курчатов және Жаңатас қалалары - 43%, Қаратау - 35%, Қарқаралы - 33%, Степняк, ... және ... ... - 27%, Абай қаласы - 25% халқынан айырылды.
Моноқалалардың көбі қала құру кәсіпорындар өндірісінің тоқтауының немесе қысқаруының салдарынан өздерінің ... ... және ... емес ... ... Кер ... деп атала бастаған шағын қалалардың көпшілігі осындай қиын жағдайда қалды. Халқының саны бойынша бүгінде қала ... сай ... 13 ... қала бар - бұл ... ... ... Жем, ... Курчатов, Шар, Карқаралы, Қазалы, Форт-Шевченко, Булаев, Мамлютка, Сергеевка [17].
Қостанай облысы Лисаковск қаласының жағдайы басқаша, онда қала құрушы ... ... ... ... ... ... қарамастан экономикалық өсу байқалады. Бұл Лисаковск еркін экономикалық аймағының қысқа ... ... ... қала ... ... мен ... ... дамытудың арқасында мүмкін болып отыр.
Соңғы жылдары елімізде негізгі күш пен инвестициялар ірі қалалар мен облыс ... ... ... ... ... 2015 ... дейінгі аумақтық даму стратегиясы негізінен экономикалық өсу орталықтарын қалыптастыруға бағытталған. Бұл орталықтар өзімен бірге, басқа аймақтарды да алып ... ... ... ... аймақтарына айналады деп жоспарланды. Алайда, іс жүзінде бұл ... ... ... өсу орталықтары өздеріне барлық қажетті ресурстарды (қаржы-шаруашылық, еңбек, материалдық және т.б.) ... ... ... ... бұл ол ... ... аймақтарда азаюына алып келеді. Шағын және орташа қалалардың мүдделері дұрыс ... ... және ... ... төтенше жағдайлар орын алған жағдайда ғана ауық-ауық ... ... ... ... ... 2011 ж., ... Қазақстанда - 2012ж.су тасқыны кезінде, Алматы облысындағы бөгеттің бұзылуы және т.б. Көбінесе оларды мегаполис табыс алу үшін ... ... ... ғана ... Егер ... ресурстар табылмаса, қалаға тиісінше дәрежеде назар аударылмайды. Қазақстан ... ... ... ... ... ... белгілі. Бұл табиғи-шикізаттық, өндірістік, кадрлық әлеуеттердің үлкен айырмашылығына ғана емес, сонымен бірге аймақтардың қалыптасқан қызмет бағытының ... ... ... ... ... деңгейіне, ішкі және сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілік шарттарына да байланысты. Басқа сөзбен айтқанда, республиканың әрбір шағын қаласының мәселелерінің сөзсіз өзіндік ... бар, ... олар ... ... де ... ... айтылғандарды жан-жақты талдай келе, Қазақстанның барлық шағын қалаларына ортақ экономикалық дамудың негізгі мәселелерін бөліп қарауға ...
- ... бір түрі ... келетін қалалық қоныстардың болуы, бұл қоныстардың қала түзуші ... ... ... білдіреді;
- экономикалық базаның шектелуі және білікті кадрлар мен инвестициялар тартудағы тиімсіз бәсекелік жағдайлар;
-көпшілік өнеркәсіптік кәсіпорындардың технологиялық артта қалушылығы, ... ... ... деңгейде тозуы, еңбекті қолдану орындарының жетіспеушілігі мен жұмыссыздықтың артуы;
- қолайсыз демографиялық ахуал - ... ... ... көшуі, халықтың табиғи кемуі, денсаулық сақтаудың төменгі даму деңгейі;
- әлеуметтік-мәдени саланың жеткілікті деңгейде ... және ... ... ... даму ... Осылайша, еліміздегі шағын қалалардың даму мәселелері өте өзекті болып отыр. Сондықтан, ... елді ... ... ... ... ... ... қазіргі заман талабына барынша сай келеді, ол жергілікті бастамалардың ... ... ... моноқалаларды мемлекеттік қолдауға барынша мақсатты бағытталған сипат беретін болады.
Ел Президенті алға қойған шағын қалаларды дамытудың арнайы бағдарламасын әзірлеу міндеті ... ... ... кеңістіктік дамыту тұрғысынан ғана емес, сонымен бірге халықты жұмыспен қамту мәселелері тұрғысынан және жалпы қазақстандық қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... да өте ... болып табылады. Бір уақытта жергілікті экономикалық мәселелерді шешу үшін жергілікті органдардың ... мен ... ... ... ... ... өзін-өзі басқаруды дамыту тұжырымдамасын әзірлеу туралы шешім қабылдау дер кезінде қабылданған шешім болып табылады.
Алайда, бір ортақ бағдарламамен ... ... ... ... шешу ... емес. Макродеңгейдегі моноқалаларды дамытудың мемлекеттік бағдарламасы шағын қалаларды дамытудың негізгі бағыттарын айқындайтын болады. Осы ... ... ... ... ... билік органдары оның бәсекеге қабілетті артықшылықтарына негізделген, оның ... ... және ... ... ... ... даму стратегиясын әзірлеуі тиіс. Әрбір қалада көптеген факторларды жеке зерттеп, әрі қарай нақты қаланың даму бағдарламасын әзірлеу қажет. Бұл үшін ... және ... ... ... ... мониторингті жүргізу, үрдістерді анықтау, даму бағдарламаларын әзірлеу қажет. Бұл жерде бенчмаркинг ғылымы өте пайдалы болмақ - ... ... ... ... ... қаланы дамытудың әлеуетін анықтау және стратегиялық бағыттарын белгілеу.
Моноқалаларды дамытудың стратегиялық бағыттары мыналар болуы ...
- ... ... жаңа нарықтық жағдайларда тиімсіз болған жағдайларда ғана бейінін өзгерту;
- көлік тораптары, өнеркәсіптік кәсіпорындардың, рекреациялық және ... да ... ... ... орналасқан орны ретінде олардың рөлін күшейту;
- қаланың қалыптасқан әлеуетіне, әсіресе білікті кадрларға ... жаңа ... ...
- ... ... ең ... осы ... үшін қолайлы табиғи шарттары мен тарих және мәдениет ескерткіштері бар қалаларды ... ... ... ... ... ... шешу жолдары, біздің пікірімізше, келесілер болуы мүмкін:
- қайта өңдеуші өндірістерді құру есебінен пайдалы кен орындарын шығаратын аймақтарындағы мономамандану саласын ...
- қала ... ... ... және қайта құрылымдау, қуатты арттыру, шығарылатын өнімнің номенклатурасын кеңейту;
- ... жете және ... ... ... ... шағын кәсіпорындарды дамыту (тораптар мен бөлшектер, жергілікті шикізаттан құрылыс материалдарын, халық тұтынатын тауарларды өндіру);
- экономиканың жаңа секторларында жаңа инновациялық өндірістерді ... ... ... ... және ... атқарымдық мамандану бағытын кеңейту;
- моноқалаларда кадрларды қайта оқыту, оқыту және қайта ... ... ... жұмыспен қамту стратегиясын іске асыру;
- уақытша жұмыс орындарын ашу және қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру арқылы халықты жұмыспен қамтуды ... ...
- ... кәсіпкерліктің дамуына көмек көрсету, гранттар, субсидиялар беру, жеңілдікті қаржыландыру, несиелер бойынша мемлекеттік кепілдіктер беру, өндірістік алаңдарға жеңілдікпен қол ... ... ... ... ... беру және т.б.;
- әрекет етуші кәсіпорындардың, инфрақұрылымдық объектілердің негізгі қорларын жаңарту;
-әлеуметтік және ... ... ... ... ...
Әрине, Қазақстанның шағын қалаларының түрлі типтері үшін қолдаудың түрлі нысандары мен әдістері ... ... және ... ... моноқалаларды мемлекеттік қолдаудың едәуір тиімді әдісі уақытша қаржылық жеңілдіктер беру немесе құю ... ... ... ... ... ... (3-4 ... айрықша бюджеттік режимдерді құру болып табылатындығын ескеру қажет.
2. Қазақстандағы ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуының қазіргі жағдайы.
Қалалар - қоғамның барлық территориялық жүйесінің маңызды бөлігі, елдің халық шаруашылығының негізі болып саналады. Оларға негізгі ... ... ... мен ... ... және ауыл ... емес ... қызмет ететін елді мекендер жатады. Халық тұрғындарының санына байланысты оларды ... ... ... ... шағын (халық саны 50 мыңнан аспайтын), орта ... саны 50-100 ... ... ... (100-250 ... ... ірі (250-500 мыңға дейін), аса ірі (500 ... ... ... ... ... ... 1 млн. адам құрайтын ірі қалаларды атап өтуге болады. Сондықтан да, біздің көзқарасымызша қаланы бірыңғай әлеуметтік-экономикалық жүйені құрайтын ұлттық экономиканың ... ... ... қажет. Ұлттық экономика құрамындағы тұтас шаруашылық жүйе бөлігі қоғамдық өндірістің және жаңа шыңына шығуға және ұлттық ... ... ... ... мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Осы көзқараста аталған ұғымды елді мекеннің қызметі және тұрғыны жағынан ... ... ... ... жөн. ... ... ... заңнамада да айқындалған.
Моноқала - бұл бір ... ... (көп ... қала ... бір ... және ... ... қаланың экономикалық және әлеуметтік жағдайы айқындайтын кәсiпорындарда еңбекке жарамды халықтың және өнеркәсіп өндірісінің ... ... ... ... ... ... Немесе моноқала - бұл негізгі бөлігі өнеркәсіптік өндіріс, еңбекке қабілетті халқы, әдетте, бір профильдегі және шикізаттық ... ... бір ... бірнеше қала құрушы кәсіпорындарда шоғырланған, соған байланысты қалада болып жатқан барлық экономикалық және ... ... ... ... ... ... ... саны 10 мыңнан 200 мыңға дейін адамы бар:
- қаланың негізінен өңдеу ... қала ... ... ... ... ... жалпы қалалық өндіріс көлемінің 20%-дан астамын құрайтын (мономамандандыру);
- қаланың қала құраушы кәсіпорындарында жұмыспен қамтылған халықтың ... ... ... ... қала ... ... ... істейтін немесе мүлдем істемейтін өлшемдердің бірімен сипатталатын қалалар кіреді.
Бұл ретте көптеген моноқалаларға қаламен экономикалық тығыз байланыстағы қала ... ... мен ... елді ... ... ... ... қазіргі уақытта қала мәртебесі бар 86 елді мекеннің 27-сі моноқала ... ... ... ... моноқалалардың тізбесін негізінен халық саны 100 мыңнан асатын 4 қаланы (Теміртау, Рудный, ... ... ... ... саны 50 мың ... дейін шағын қалалар құрайды.
Қалалардың, олардың салалық құрылымдарының ... ... ... ... қала ... ... ... деректер қалаларды мынадай үш функционалдық типке бөлуге мүмкіндік берді:
- өндіру өнеркәсіптері ... ... ... ... өндіру - Абай, Сораң, Шахтинск, Екібастұз; мұнай және газ өндіру ... ... ... ... ... ... - Арқалық, Балқаш, Зыряновск, Қаражал, Кентау, Лисаковск, Риддер, Рудный, Текелі, Хромтау; ... ... өзге ... ... - ... ... ... өңдеу өндірісі басым дамыған қалалар (химия ... - ... ... жасау, металлургия өнеркәсібі (алтын), уран өндірісі - Степногорск; металлургия өнеркәсібі - ... ... ... ... ... - Курчатов қаласы.
Қала құраушы кәсіпорындардың ағымдағы жағдайларына қарай моноқалалар мынадай ... ... ... құраушы кәсіпорындар жұмыс істейтін моноқалалар - Абай, Ақсай, Ақсу, ... ... ... ... ... ... Құлсары, Курчатов, Лисаковск, Риддер, Рудный, Сәтбаев, Теміртау, Хромтау, Шахтинск, Екібастұз; қала ... ... ... ... ... ... - Арқалық, Жаңатас, Қаратау, Сораң, Степногорск; қала құраушы кәсіпорындар мүлдем жұмыс істемейтін қалалар - ... ... ... ... ... мен қалыптасуы қаланың ауылдан бөлініп шығуын жеделдете түсіп, тұрғындар дифференциациясын сипаты мен өмірлік қызметінің әдіс тәсілін өзгертті. Мұнда қосымша қызығушылық ... үшін ... ... ... онымен қоса мұнда капитал шоғырлануы орын алған, күннен күнге дамыған ... ... ... мен ... алушы көзбе-көз кездесе алатын орын. Нарық жағдайында қала мүмкіндігі мол экономикалық орталық, ... ... ... жүйе және ... ... ... өсіп келе ... әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырушы.
Қазір қалалар негізінен өндірістік, зияткерлік және ғылыми әлеуеті зор, ... пен ... ... ... ... ... ... Сәйкесінше, қалалар даму технологияларына, инновацияларға деген сұранысты талап етіп, ... соны ... ... ... ... болған және болашақта да солай болады. Бірақ дәл қазіргі уақытта әлем қалалардың түпкілікті өзгерісінің дәуіріне қадам басты.
Өткен ғасырдың 60-80 жылдары ... және ... ... ... мемлекеттік деңгейде бірнеше рет қаралды, көптеген үкімет қаулылары ... ... ... көпшілігі орындалған жоқ, себебі олардың мақсатты түрдегі даму ... ... жоқ. ... мен ... билік органдарының басқару жұмыстары деңгейінің төмендігінен басқару жүйесін орталықтандырылған және дотациялық механизмдерге ауыстыру - көптеген шағын және ... ... елді ... ... ... соқтырды.
Жаңа экономикалық реформа кезінде, басқарудың орталықтандырылмаған жағдайында, шағын және орташа қалалардың өз бетінше ... ... ... ... мен мүмкіндіктер негізінде қалпына келтіруге бағытталған мәселелерді шешуге жаңаша тәсілдер қажет. Егер қалалар мен аймақтардың қарым-қатынасы мемлекеттік деңгейде де тең ... ... ... ... ... және орташа қалалардың өз бетінше даму үдерісі оң нәтиже беруі мүмкін. ... ... ... ... және орташа қалалардың одан әрі дамуы үшін оларға ... шарт ... өз ... бір ... басқару мүмкіндігін беру қажет. Бұл шағын және орташа қалалардың тең құқылы ... ... және ... ... субъектілері ретінде қарастырылуы тиіс екендігін білдіреді.
Қазіргі кездегі жергілікті ... ... ... ... және ... беру ... ... әлеуметтік қызмет көрсетулерді тым болмаса минималды деңгейде арттыру бұл мәселелерді шешпейді. Сондықтан үкіметтің, аймақтық және қалалық басқару органдарының нақты қаржылай ... ... ... ... инвестициялау үшін кәсіпорындарға субсидиялар, заемдар мен салықтық жеңілдіктер көрсету түрінде жүзеге ... ... ... ... ... шарттар негізінде қызмет етеді, себебі табылған қаражаттың басым бөлігі жоғарыдағы бюджетке аударылады. ... ... ... ... ... ... ... оң шешімі мен аймақтағы кәсіпкерлік және өнеркәсіп ... ... ... инновациялық жобаларға субсидия берудің негізі болып табылуы тиіс. Біздің ойымызша, моноқалаларды күйзелісті жағдайдан шығару үшін инновациялық жүйені құрудың ... және ... ... көмегімен жүзеге асырылатын, экономикалық қолдау көрсетудің жан-жақты шараларын қарастыратын мақсаттық кешендік бағдарлама жасалуы ... Бұл ... ... ... ... ... үкімет, кәсіпкерлік және өнеркәсіп департаменттері, кәсіпорындардың, ғылыми мекемелердің және университеттердің басшылығы) ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының жауапкершілігі мен өзара қарым-қатынас жасау ... ... ... ... ... ... экономикалық өсу мен әлеуметтік көрсеткіштердің тұрақталуы көптеген қалаларға ағымдағы мәселелерді шешуден аумақтарды стратегиялық жоспарлауға көшуге мүмкіндік беріп отыр. Қалалар ... ... ... ... - ... ... байланысты қолданылатын басқарушылық әрекеттердің көбісінің тиімсіздігі. 1990 жылдардағы жете ойластырылмаған реформаларды жүргізудің ақырында әлеуметтік қарама-қайшылықтар шиеленісіп, экономикалық өмір тәртібі бұзылды, ... ... ... ... ... ... жеңу мен ... дамуға өту қазіргі заманғы қазақстандық экономиканың қызмет етуінің заңдылықтары мен әлеуметтік механизмдері туралы шынайы түсінікті ... ... ... ... ... ... ... негізгі шешімі олардың экономикасын әртараптандыру, өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыру, экономиканың шикізаттық емес ... ... ... көрсетіп отыр. Моноөнеркәсіптік қалаларды қайта құру саласында Германияның тәжірибесі айтарлықтай қызығушылық тудырады. Атап ... жөн, ... ... ... ... ... ... айтарлықтай талдау және ұйымдастырушылық күш-қуатқа ие, сондай-ақ мемлекеттік органдар мен қаржылық шеңберлерде беделі бар ірі консалтингтік фирмалар айналысады. Осындай ірі ... ... ... ... ... бойы моноқалаларды қайта құру мәселесімен айналысып келе жатқан AS P (Альберт Шпеер және ... ... ... моноқалаларындағы экономикалық ахуалды талдау.
Моноқалалардың даму мәселелері 1991-1992 жж. өзінде туындағанына қарамастан, 2008-2009 жж. жаңа дағдарыстың ... ол ... ... ... ... тұрақсыздық жағдайында қала түзуші кәсіпорын тіршілік тынысы мен монобейінді қаланы ... ... оның өмір ... ... ... ... ... уақытта белгілі бір дәрежеде монобейінді қалалар кез келген елдің, әсіресе үлкен аумағы бар, түрлі табиғи ... бай ... ... ... ... ... ... моноқалалар мәселелердің ортақтығымен біріктірілген: бұл қаржы ресурстарының шектеулігі, тиімсіз бәсекелік ұстанымдар, ... ... ... және жабдықтардың тозуы. Ең алдымен, әрбір моноқала өзінің ішкі ... және ... ... ... арқа сүйеу қажет.
Қазақстан аумағы, халқының тығыздығы, жер қойнауының байлығы бойынша ... ... ... ... Австралиядан, Бразилиядан, АҚШ-тан түбегейлі ерекшеленеді. Бұл елдерде халықтың мегаполистерде шоғырлануы ... ... ... ... ... ... бұл жалпы өркениетті тренд - индустриаландыру - қалалану - білікті адам капиталының, қаржының, көліктік және ... ... ... қамтамасыз ететін мегаполистерде бұқаралық ақпараттық қоғамның қалыптасуы. АҚШ-тағы 99%-дан астам патенттер дәл осы мегаполистерде алынған, бұл олардың негізгі жаңартпашылық орталықтарын ... ... ... ... ... 69%-ға ... ... кезіндегі шығындар 20%-дан асатынын атап өткен жөн. Қаланы және оның ... ... ... ... орын ... ... меншік иелері қорларды, жеке меншік иелері - активтерді, мемлекет - ресурстарды, аумақты иеленеді, ол адамдар үшін де ... ... ... ... байланысты технологиялық жаңғыртуды және жаңартпашылықтарды пайдалануға қабілетті, дамудың алдында жүретін алуан түрлі аймақтардың тұрақты кеңістік қаңқасын қалыптастырудың жеке әдісін таңдап алу үшін ... ... ... ... ... ... он ... зерттеулері дамушы елдер үшін жылдам экономикалық даму, дерлік барлық жағдайда аумақтық теңсіздіктің күшеюімен ... ... ... [18]. ... ... ... түрде алуан түрлі, сондықтан оларды қала түзуші белгісі бойынша жіктеудің мәні бар. Бұл жоғары деңгейде дамыған аумақтардың ... ... ... ... ... ал біршама аз дамыған елдер үшін қандай ... ... ... ... ... экономикасындағы, оның әкімшілік-аумақтық құрылымындағы таралып қоныстану жүйесіндегі және геосаяси мүдделерді қамтамасыз етудегі ... ... ... ... ... ... ... күрт шиеленісуін ескере отырып, оларды жандандыру жолдарын негіздеу кезінде аймақтардың осы санатына айтарлықтай ықпал ететін себептер мен ... ... ... ... ... ... ... тағы бір маңызды жағдаймен негізделген. Соңғы жылдардың ішінде монобейінді қалалардың мәселелері үш рет аса өзекті ... ие ... ... ... ... сондай-ақ осындай жағдайларды болдырмауға мүмкіндік беретін жүйелік түбегейлі ... ... ... ... ... аймақтарындағы ахуалға сапалы талдауды қамтамасыз ету, сондай-ақ республикалық және аймақтық деңгейде экономикалық саясаттың ... ... ... үшін ... ... шарттары мен мәселелері бар аумақтың қандай да бір ірі топтары бойынша талдау ... ... ... моноқалалардың жіктемесін әзірлеу қажет.
Бұл жұмыс келесі қадам жасауды және жекелеген аумақтардың даму заңдылығын, қала ... ... ... топтарына арналған дамудың мүмкін болатын бағыттарын анықтауды айқын көрсететін қазақстандық аймақтардың жіктемесін ... ... етіп ... Мұндай түрдегі жіктемені аймақтық саясаттың мүмкін болатын ... ... үшін ғана ... ... ... ... ... дамуына талданым жүргізу үшін де пайдалануға болады.
Қазақстан аймақтарының синтетикалық жіктемесінің әдістемесін әзірлеу кезінде келесі әдістемелік қағидалар басшылыққа алынды:
* ... ҚР ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінде көрініс тапқан, аймақтық дамудың базалық параметрлерінің сипаттамасына ... ... ... қол ... аймақтың даму деңгейін ғана емес, сонымен бірге сыртқы емес, ішкі факторларға ерекше көңіл бөле отырып, оның ... ... ... ... де ... тиіс (нақты жағдайда бұл параметрлер - өндірілген қосымша құнның салалық құрылымы, өнеркәсіп өнімінің көлемі, жалпы аймақтық өнім, аймақтардағы халықтың ... ... ... және ... ... ... ... болуы тиіс:
әрбір өңір олардың негізінде сөзсіз белгілі бір топқа жатқызылуы тиіс;
* ... шек ... ... бір ... ... ... ... арасындағы қолайлы алшақтықтар болуы тиіс.
Біз аймақтардың жеті типін бөліп алдық. Олар өз кезегінде үш топқа біріктіріліп, даму деңгейіне ... ... ... ... толық кестесі 1-суретте берілген.
Синтетикалық жіктеме (қажетсіз жағдайды еске алмай) Қазақстан аймақтарының арасындағы ... те, ... та ... ... ... алынған кіші топтары көптеген көрсеткіштер бойынша үш топтың мәндерінің ... ... ... ... ... жоғары дамыған, орташа дамыған және нашар дамыған аймақтар. Шикізатты ... бұл ... ... ... ... шығаруға тәуелді ең бай аймақтар индустриалдық қоғам заңы ... өмір ... ... ... ... ... қолдана отырып, талдау нәтижелері мен адами қоғамды дамытудың едәуір танылған тұжырымдамалардың бірінің әдістемелік ... ... ... алу мүмкіндігі туындайды. Бұл әзірленген жіктеменің маңызды артықшылығы жіне оның басқа ... ... ... табылады.
1-сурет. ҚР аймақтарының синтетикалық жіктемесінің кестесі.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨҢІРЛЕРІ
НАШАР ... ... КЕРІ ... ... ... ... - автор құрастырған.
Қазіргі уақытта орташа деңгейде дамыған аймақтар астана агломерациялары мен мұнай өндіруші округтар үшін және ... да ... ... ... ... үшін ... донор қызметін атқарады: жоғары жалақылар мен жұмыс орындарының алуан түрлілігіне еңбекке жарамды халық ауысады, ал ... және ... ... ... ... ... ... саласында, іскерлік қызметтерде жергілікті бәсекелестерді ығыстырады.
Нашар дамыған аймақтардың тобы ішкі жағынан жеткілікті біртекті емес және аймақтардың екі ... ... ... ... және ... өнеркәсіпті аймақтар) және аграрлық аймақтар. Нашар дамыған шикізаттық аймақтар - ... ... ... ... ... Оларды барлық салалардың жан басына шаққандағы қосымша құнның төменгі мәндерімен сипатталады, бірақ шығарушы өнеркәсіптің жағдайы бұлардың қасында ... ... ... жақсы болып көрінеді. Сондай-ақ олорға шығарушы салалардағы жұмыспен қамтудың ... ... тән. ... ... ... ... жөн: ауыл ... бойынша шикізаттық кері кетуші аймақтар орташа дамыған аграрлық-өнеркәсіптік аймақтардың өлшемдеріне сай ... ... ... ... ... жататын барлық аймақтар Солтүстік және Шығыс Қазақстанның нашар игерілген аймақтарында орналасқан. Дәл осы аймақтарда ... ... ... орналасқан. Бұл аумақтық құрылымдар экономикалық даму бағытының өзгеруі және оның ... орын ... ... күрт ... ... өте ... ... шекті. Алайда, моноқалалардың бір бөлігі әлемдік нарыққа қайта бағытталып, жаңа жағдайларда барынша тіршілікке қабілетті болып шықты. ... ... тип, ... ... ... дамыған, бірақ игерудің шамадан тыс жоғары шығындары салдарынан, нарықтық экономикаға өткеннен кейін ... тап ... аса ... ... ... ... бұл топ кейбір көрсеткіштер бойынша орташа дамыған типке ... ... ... ... өз ... ... ... мүмкіндіктері мен мемлекеттік саясат тұрғысынан алғанда (сондай-ақ әлеуметтік көрсеткіштер бойынша) біз оларды үшінші топқа жатқыздық. Олардың болашағы индустрияны жаңғыртумен, көлік пен ... ... ... ... ... ... ... түрлі экономикалық типтеріне: астана агломерациясына, шикізаттық өнеркәсіпке және курорттық аймақтарға бекітілуімен сипатталады [19].
RWAY (Realty Way) талдау агенттігі монобейінді ... оның қала ... ... іс ... онда болып жатқан барлық экономикалық және ең маңыздысы, әлеуметтік үдерістерді анықтайтын қала ретінде ... ... ... ... ... ... ... бір жақты маманданған қалалар көп зиян шекті. Қала түзуші кәсіпорындардағы өндіріс көлемінің қысқаруынан туындаған өндірістік құлдырау және төменгі ... ... ... жағдайындағы туындайтын қаржылық қиындықтар жұмыссыздар санының көптеп ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелердің өсуі салдарынан еңбек нарығындағы шиеленусушіліктің артуына алып ... ... ... ... ... қиын жағдайда қалмағанын атап өту қажет. Ол тек он жылдықтар бойы жиналған ... ... және ... ... алға ... ғана ... ... дағдарыс жағдайында моноқалалардың келесі мәселелері өзектене түсті:
* ... ... ... алшақтығы және көлік инфрақұрылымының дамымауы;
* муниципалды бюджеттердің қала түзуші кәсіпорындардың салықтарына жоғары тәуелділігі;
* жалақы ... ... ... ... ... беру ... ... (дағдарыс алдындағы кезеңде);
* қала түзуші кәсіпорындар орналасқан аумақтардағы төтенше экологиялық жүктеме;
* ескірген технологиялар, қала түзуші кәсіпорындардың негізгі қорларының тозуы.
Моноқалалар қалыптасқан ... шығу үшін ... ... және ... ... туындауына қол жеткізуі тиіс. Статистика монобейінді елді мекендердің шамамен жартысы шағын қалаларға, қалалық типтегі кенттерге және ... саны 5 мың ... аз ... ... ... көрсетті. Монобейінді қоныстардың шамамен жартысы Қарағанды, Қостанай және ... ... ... ... ... ең алдымен, монобейінді қоныстардың сілемін объективті бағалау маңызды болып табылады. 2012 жылдың басындағы ҚР ... даму және ... ... ... ... ... 41 ... бар. Бірақ монобейінділік критерийлері бойынша ҚР Үкіметі халқының саны 1,53 млн. адамды немесе елдегі қала халқының ... ... 27 ... іріктеп алды. Моноқалалар санатына халқының саны 10-нан 200 мың адамға ... ... ... мәселелердің бірі еліміздің түрлі аймақтарындағы монобейінді қалалардың орны мен рөлі болып табылады. Төменде келтірілген 1-кестеде критерийлерге ... ... ... бөлінуі қарастырылады, онда өнеркәсіп өндірісі көлемінің және жұмыс істейтін ... кем ... ... ... қала ... ... ... бір бейіндегі және шикізаттық бағыттағы кәсіпорындарда шоғырланады.
Осылайша, қала құрушы кәсіпорындардың ағымдағы ... ... ... олар 19 ... жұмыс істейді; бесеуінде - ішінара жұмыс істейді, үш қалада кәсіпорындар жұмыс істемейді. Халықтың саны бойынша: 100-ден 200 мыңға дейін - 4 ... 50-100 - 9 ... 50 ... ... - 14 ... ... ... өңдеуші-химиялық - Серебрянск және т.б.; металлургиялық - Ақсу; көмір ... - ... ... ... ... ... мен газ ... - Жаңаөзен; металл кендерін шығару - Арқалық, Балқаш, Зыряновск, Қаражал, Кентау, ... ... ... ... ... да ... ... - Жаңатас, Жетіқара, Қаратау және Степногорск; ғылыми-эксперименталдық орталықтар - Курчатов [22].
Ұсынылған деректерге сәйкес, қалалардың ... ... ... ... ... бойынша айырмашылықтар бар екенін көруге болады. Мысалы, жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, қара немесе түсті металл, көмір, мұнай-газ, химия, ... ... ... ... материалдары өнеркәсібі бар моноатқарымды деп қалаларды бөліп алуға болады.
1-кесте. Қазақстанның монобейінді қалаларының бөлінуі.

Қазақстанның аймақтары
Моноқаланың
атауы
Қалалардың, олардың салалық ... ... ... талдау
1
Батыс Қазақстан
Ақсай
Мұнай және газ өндіру
2
Ақтөбе
Хромтау
Металл кенін өндіру
3
Атырау
Құлсары
Мұнай және газ өндіру
4
Маңғыстау
Жаңаөзен
Мұнай және газ өндіру
5
Қостанай
Жетіқара
Басқа шикізат кенін өндіру
6
Қостанай
Арқалық
Металл кенін ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсібі (алтын), уран өндірісі
10
Қарағанды
Абай
Көмір өндіру
11
Қарағанды
Теміртау
Металлургия өнеркәсібі
12
Қарағанды
Шахтинск
Көмір өндіру
13
Қарағанды
Саран
Көмір өндіру
14
Қарағанды
Қаражал
Металл кенін өндіру
15
Қарағанды
Балқаш
Металлургия өнеркәсібі
16
Қарағанды
Сәтбаев
Металлургия өнеркәсібі
17
Қарағанды
Жезқазған
Металлургия өнеркәсібі
18
Павлодар
Ақсу
Металлургия өнеркәсібі
19
Павлодар
Екібастұз
Көмір өндіру
20
Шығыс ... ... ... ... орталық
22
Шығыс Қазақстан
Серебрянск
Химия өнеркәсібі
23
Шығыс Қазақстан
Зыряновск
Металл кенін өндіру
24
Оңтүстік Қазақстан
Кентау
Металл кенін өндіру
25
Жамбыл
Жаңатас
Басқа шикізат кенін өндіру
26
Жамбыл
Қаратау
Басқа шикізат кенін ... ... ... - автор құрастырған.
Қалалық қоныстардың тарихи орналасуы табиғи ресурстарды іріктеп игеруге және қолайлы географиялық жағдайларға байланысты болды. Экономиканың шикізаттық ... ... ... ... ошақтық және тепе-тең емес сипатын, олардың ірі табиғи ресурстарды шығару және қайта өңдеу орталықтарына тәуелділігін ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан және Қостанай облыстарында шоғырланған. Бұдан туындайтыны, металлургиямен, минералдық ресурстарды, газ бен ... ... ... ... ... ... ... зиян шекті (Жаңаөзен, Балқаш, Теміртау, Арқалық және т.б.).
Қызмет бағыты қара металл шығару болып табылатын қалалар үшін 2008-2009 жж. ... ... өте ауыр ... ... ... ... бірнеше рет құлдырады. Бұл ретте металлургиялық компанияларға жұмыс істейтін адамдардың санын қысқарту өте қиын ... ... ... ... азайту қажет болды: жалақы мөлшері азайды, қысқартылған жұмыс аптасына ауысу ... ... ақы ... ... беру, мерзімінен бұрын зейнеткерлікке шығару байқалды.
Осы санаттағы моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық ... жете ... ... ... ... олар ... көп ... облыстары бойынша олардың негізгі даму көрсеткіштерінің динамикасын қарастырайық.
Қарағанды облысында ірі түсті және қара металл, машина жасау, тамақ, жеңіл және ағаш ... ... ... ... мен ... ... ... Пайдалы қазбалар кен орындарын өндіруде Қарағанды облысы Республиканың ... ... ... орынды иеленеді, сонымен бірге Қазақстанның бірегей темір-марганец кені, барит-полиметалл, мыс ... ... ... ... және тас ... ... ... табылады.
Қарағанды облысында металлургиялық моноқалалар орасан тзор зиян шекті (Балқаш, Теміртау және т.б.), төлемдерді, әсіресе тұрғын үй ... ... ... төлеу мерзімін кешіктіру басталды. Сондай-ақ, 2007-2008 жылдары ... ... ... бағалардың төмендеуінен туындаған қаржылық дағдарысқа байланысты ЖШС және АҚ экспорттық бағыттағы кәсіпорындарының өнімдеріне деген сұраныстың азаюы салдарынан ... ... ... ... ... ... ... облысы өнеркәсібінің базалық салаларында бірқатар мәселелер бар, олардың қатарына төмендегілерді жатқызуға болады:
* дәстүрлі және тозығы жеткен технологиялардың басымдығы;
* негізгі ... ... баяу ...
* ... тапшылығы;
* несие ресурстары бойынша жоғары пайыздық мөлшерлемелер;
* ірі ... ... ... ... шығатын жаңартпашылықтарды қолданысқа енгізуге қызығушылығының төмен болуы;
* аймақтық және ең ... ... даму ... облыстың өнеркәсіп кәсіпорындарын қолдаудағы белсенділігінің төмен болуы және басқалар.
Қала түзуші кәсіпорындардың бір бөлігі ... ең ... ... мөлшерінен аспайтын деңгейде жалақы төлейді, кәсіпорындардың бір бөлігі жұмысшыларды мәжбүрлі ... ... ... ... ... ... Бұл кедейлік деңгейінің артуына және елдің белгілі бір аумақтарында әлеуметтік шиеленістердің өсуіне алып келеді. Бірақ тіпті ұзаққа созылған ... пен ... ... ... да ... ... тұрғылықты жерін ауыстыруға асықпайды. Әрине, дамуы кері кеткен және болашағы жоқ ... ... бір ... ... ... ... ... үй нарығының болмауы азаматтарға бір қалада пәтерін сатып, басқа қаладан пәтер сатып алуға немесе басқа қалаға көшкен жағдайда пәтерді ... тұра ... ... ... мүмкіндік бермейді.
Өкінішке орай, біздің елде жергілікті еңбек нарықтары тек бірнеше мегаполистерде ғана бар. Ел ... ... ... және оның ... ... ... ... еңбек нарықтары жоқ. Сондықтан моноқалалардың еңбек нарығы мәселесін шешу ұзақ ... ... ... ... ... болып табылады. Міндет - экономикалық ... ... ... ... қонымды ақы төлеу деңгейі бар жұмыс таба алатындай жағдай жасау.
Бірақ, шын мәнісінде біздегі моноқалалар әртүрлі, олардың ... де ... ... және ... ... шешу ... ... белдеуде ірі металлургия кәсіпорындары шоғырланған (Теміртау, Балқаш). Бұл жерде моноқалалар ... ірі ... ... серік-қалалар. Бұл моноқалалардағы еңбек нарығының өзіндік ерекшелігі, олардың көпфункционалды елді мекендердің еңбек нарықтарымен тығыз байланыста болуына негізделген.
Көптеген ... ... ... ЖШС ... ... ірі ... ықпал ету аймағы болып табылады. Базалық қалаларда ірі компаниялар жалақыны төмендету, қысқартылған жұмыс аптасына ауысу ... ... ... ... төленбейтін демалыстарға жіберу арқылы шығындарды азайта отырып, жұмыс істейтіндердің негізін сақтап қалуға ... ... ... және ... шығу ... жұмыс істейтін қызметкерлер жұмыстан босатылады, қосымша бөлімшелердің аутсорсингіне ауыстыру жүреді. Жұмыссыздық жаппай ... ... ... ... ... біршама уақытқа созылмалы түрге ие болады.
Моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық мәселелерін шешу бюджет қаражатын тарта отырып, технопарктер мен бизнес-инкубаторларды құруды, өз ... ... ... ... қоса ... ... ... құрылымдау, баламалы жұмыс орындарын ашу, моноқалалардың экономикасын әртараптандыру, шағын бизнесті дамыту жөніндегі жекелеген бағдарламаларды жасауды көздейтінін айта ... жөн ... ... ... даму ... ... болатын түрлі ықпал етулерге байланысты. Сыртқы жағдайды талдай отырып, нақты бір уақыт кезеңіндегі едәуір маңызды факторларды ... алу ... Бұл ... мүмкіндіктермен өзара байланыста қарастыру, туындаған мәселелерді шешуге мүмкіндік береді. Түрлі деңгейдегі ... шешу ... ... факторларды бақылауға болатындығын немесе болмайтындығын нақты түсіну қажет. Мысалы, Қарағанды өңірінің дамуының әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... қауіп-қатерлерді, кідіруші факторларды, бәсекелестік артықшылықтар мен мүмкіндіктерді ... ... ... ... (3-қосымша).
Біздің пікірімізше, аймақты дамыту үшін төмендегіге бағытталған шараларды жүргізу қажет:
* ... ... және ... қабілеттіліктің өсуін қамтамасыз ететін өнеркәсіптің
басым бағыттағы салаларын дамыту;
* металлургия өнімдерінің жалпы өндіру ... ... ... ... енгізу және аймақтың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында оларды жаңғырту арқылы аймақтық ... ... ... ... ... ... өндірісінің көлемін ұлғайту, сапасын арттыру және өнім түрлерін ...
* ... ... ... ... ... өндірісті жаңғырту және жоғары қосымша құн салығымен өнімді жасап шығару;
* және кластерлерін дамыту;
* технопаркі>> ЖШС және ... ... ... ( АӨК ... ... ЖШС ... ... отандық өндірушілер
үшін қолжетімділігін арттыруға ықпал ету;
* Туристік инфрақұрылымның ... ... ... ... экономикалық даму деңгейі төмен аймақтарға көшбасшы-аймақтардың жетістіктерін пайдалануға және оның аумағын жаңғыртуға ықпал етуі ... ... ... ... диффузиясына (дамуына) ең жақсы жағдайлар қалыптасқан жерде - халық көптеп шоғырланған және оның ... ... ... ... және ... ... аз, ... кедергілер аз жерде жылдамырақ жүреді. Кеңістіктік дамудың барлық үш кедергісін төмендету қажет екені сөзсіз, алайда олар ұзақ ... және ... ... ... тұрақты болып келеді.
Қостанай облысында республиканың темір кені өнімдерінің 90%-дан астамы, 100% темір кенді орамалар мен ... ... ... ... ... ... құрылыстық құм, саз, қиыршық тас, алтынды руда және т.б. шығарылады. Өз уақытында тың және ... ... ... ... ... ... ... берді. Облыстың жер қойнауында шикізат ресурстарының үлкен мөлшері болған ... тың ... ... тау-кен өндіруде ғана емес, сонымен бірге жеңіл, тамақ, өңдеу өнеркәсібі мен қызмет көрсету салаларының да ... ... ... ... ... 543 кәсіпорын айналысады, олардың ішінде 104 ірі кәсіпорын болып табылады, сондай-ақ бұл ... ... және орта ... ... да ... атқарады. Өнеркәсіпте 48,9 мың адам жұмыс істейді. Облыста тау-кен өндірісі, өңдеу өнеркәсібінің және электр
энергиясын, газ бен суды өндіретін және ... ... ... ... ... ... бойынша Республикалық Басқару орталықтары аясында жалпы құны 192,4 млрд. теңгені құрайтын 17 ... ... іске ... ... ... 2010 ... 1 қазандағы жағдай бойынша жалпы құны 13,9 млрд. теңгені құрайтын 7 жоба іске қосылды (1 жоба - индустрия ... және 6 жоба - ... ... 780 ... орны ... ... ... қуаттылығы жылына 75 мың тонна дайын өнім шығаратын металл қақтайтын зауыттың ... ( ... ... ауданының Затобольск ауылындағы қуаттылығы жылына 5,4 мың тонна ет беретін ет өңдеу ... ... ( ЖШС);
* ... ... ... ауылындағы сауу залы бар 400 бас ІҚМ арналған сүт-тауар ... ... ( ЖШС);
* ... ... ... Чандак ауылындағы 1 мың бас ІҚМ арналған сүт кешенінің ... ( ЖШС);
* ... ... ... ауылындағы қуаттылығы жылына 1,9 мың бройлер еті құрайтын өндірісті кеңейту мен өңдеу жөніндегі жоба ( ЖШС);
* Қостанай ... ... ... 256 ... ұнды ... ... кешенінің және қуаттылығы тәулігіне 4 тоннаны құрайтын зығыр майын өндіру цехының құрылысы ( ЖШС);
* ... ... ... ... 4,2 мың өнім ... ... макарон өнімдерін өндіру жөніндегі цехтың құрылысын салу
( АҚ).
Әлемдік қаржы-экономикалық дағдарысының әсері Қазақстан ... ... ... ең ... ... және кен өндіру кәсіпорындарының өнімдеріне деген бағаның төмендеуінен көрінді. Осыған байланысты олардағы жұмыс істейтін қала құрушы кәсіпорындарды диагностикалау үшін ... ... тобы және ... орта ... ... өңірінде орналасқан металлургиялық бейіндегі қалалар таңдап алынды.
Жұмыспен қамтылған адамдар санының төмендеуінің негізгі себептері экономикалық белсенді ... ішкі ... ... ... ... аграрлық-индустриялдық бағытта. Аймақтың негізгі мәселесі мамандандырылған кадрлармен жеткілікті қамтамасыз етілмеуі, еңбек нарығындағы сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... көрсеткендей, Қазақстанның экономикалыққа қарағанда кеңістіктік әлеуметтік айырмашылықтарды азайту мүмкіндіктері мен тетіктері бар. Аймақтық экономикалық саясат онша дамымаған аймақтардегі ... ... ... мысалы, білім беру және ғылыми орталықтар құру түрінде қолайлы жағдайлар жасауға шоғырлануы тиіс. Дәл осы ... ... ... елдер үшін айтарлықтай қосымша құн үлесі қалыптасады және аймақтық жағдайлар көбінесе өндірілетін тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін анықтайды [24].
Мысалы, әдетте бір ... ... ... бір қала ... сала болады: Рудный қаласы темір кен орнын игеруге және Соколов - ... ... ... ... ... ... құрылған; Лисаковск қаласында алдыңғы қатарлы қала түзуші кәсіпорындар АҚ-ның Краснооктябрьск боксит кен басқару филиалы, ЖШС ... ... ... ... қаланың тіршілік көзін ұстап тұратын кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... кен ... ... негізінен өнеркәсіп жоқ. Бұл жерде шығарылатын боксит рудасы Павлодардағы және Қазақстанның басқа аймақтарындағы алюминий зауыттарына жөнелтіледі.
Сондықтан моноқалаларда ... ... оның ... қала ... ... ... ... байланысты тіркелмеген жасырын жұмыссыздық қалыптасады. Қысқы айларда көптеген кәсіпорындар толық емес жұмыс күніне, толық емес жұмыс ... ... ... бір ... ... ... ... жіберіледі.
Осымен бір уақытта ұрпақтың ауысуына байланысты кейбір мамандықтар бойынша кадрлардың жетіспеушілігі қалыптасқан [25].
Қарастырылып жатқан қалалар қала түзуші кәсіпорындардың ... ... ... екенін айта кеткен жөн. Мысалы, қала түзуші кәсіпорындардың (бір саладағы бірнеше қала түзуші кәсіпорындардың) ... ... ... және ... емес ... ... ... 20%-на дейінгі мөлшерін құрайды. Жүйе қалыптастырушы кәсіпорындар өндірісі көлемінің шамалы ғана төмендеуі халық табысының азаюына, ... ішкі ... ... ... ... ... ... түсімдердің азаюына алып келеді.
Аймақтың дамуының күшті және әлсіз тұстарын, оның дамуын шектеулер мен мүмкіндіктерін анықтаған SWOT - ... ... ... ... ... ... ... Стратегиялық талдау нәтижелері аумақтың даму көрінісін, мақсаттарын, міндеттерін анықтауға, депрессиялық жағдайдан шығудың бағыттарын ... ... ... ... ... ... және әлсіз тұстарының, мүмкіндіктері мен қауіп-қатерлердің SWOT - талдауы.
Мүмкін болатын ішкі күшті тұстары (S):
Мүмкін болатын ішкі ... ... Ауыл ... ... ... ... Минералдық шикізаттың біршама қорының болуы тау-кен өндіру өнеркәсібінің дамуына негіз болады.
3. Қостанайдың қалалаық урбандалуы мен оның урбандалған аймақтарының қарқынды дамуы.
4.Ел ... ... ... ... ... ... ... транзиттік әлеуеті.
5.Заманауи кәсіби білім үшін ресурстар кешенінің болуы.
6.Дамыған инфрақұрылымның, кәсіби даярлықтың есебінен ... ... ... және орта ... ... үшін инновациялық әлеует элементтері кешенінің болуы (бизнес-инкубаторлар, ААК).
1.Экономика салаларының дамуын шектейтін артып келе ... ... ... мен ... шығындардың жоғары деңгейі.
2.Салалық тепе-теңсіздік: өндіріс пен инвестициялар ... ... ... ... ... ... ... бизнесті әртараптандырудың төменгі деңгейі.
3.Өнеркәсіп салаларында, іс жүзінде жоғары технологиялық және ... көп ... ... ... шығару жөніндегі өндірістің болмауы.
4.Шаруашылық - игерілмеген аумақтардың жоғары пайызымен Аймақтың оңтүстік бөлігіндегі қоныстанудың ... ... ... типі.
5. Азаматтар үшін жеткіліксіз тұрғын үйдің қолжетімділік деңгейі.
6.Автожолдардың көпшілігінің көңілге қонымсыз жағдайда болуы.
3-кестенің жалғасы
Мүмкін ... ... ... ... ... ... сыртқы қауіп-қатерлер (Т):
1. Қостанай облысының РФ-мен шекарадағы мультикөліктік торап ретіндегі қолайлы геоэкономикалық жағдайы.
2. Үдемелі индустрияландыру бағдарламасының аясындағы ... ... ... ... ... ... және ... экономикасын әртараптандыруға мүмкіндік береді.
3. Аймақтық бизнес-инкубаторлардың қызметін ... ... және ... ... ... және орта бизнесті дамытуға мүмкіндік береді.
4.Белгіленген инфрақұрылымдық жобаларды іске асыру кезіндегі ... ... даму ... ... ... сала ... ... игеру үшін мемлекеттің коммерциялық емес және жеке меншік салалармен институционалдық әріптестігінің дамуы.
1.Энергия тапшылығының сақталуы салдарынан ... ... даму ... баяулауы.
2.Ішкі нарықтың технологиялық дамуының артта қалуы мен аймақтық экономиканың ... ... ... ... импортқа тәуелділіктің артуы.
3.Қаржы-несие жүйесінің тұрақсыздығына байланысты құрылыс саласының тоқырауының сақталуы.
4.Жолдар жағдайының нашарлауы.
5.Тазарту ... ... ... ... ... ... ... ахуалды тұрақсыздандырушы факторлардың қалыптасуы.
Ескерту - автор құрастырған.
Осыған байланысты өңірді дамыту мақсатында келесі негізгі бағыттарды дамытуды ұсынамыз:
:: дайын ... ... ... және аймақтың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында оларды жаңғырту арқылы өнеркәсіпті инновациялық дамыту;
:: құрылыс ... ... ... өнім ... ... және ... қамтамасыз ету;
* агроөнеркәсіптік кешен өнімдерін өндірудің тұрақты өсуі негізінде облыстың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
* ... және орта ... ... ... және мүліктің қолдауды дамыту;
* облыстың сыртқы экономикалық қызметін ... ... ... және ... ... ... ... ынталандыру;
* бәсекеге қабілетті кадрларды даярлау үшін жағдай жасау;
* өңірдегі ұйымдарда инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын әзірлеу.
Жаңаөзен қаласы 1968 жылы құрылған және ... ... ... ... ... бағынышты қала болып табылады. 1991 жылы Жаңаөзен қаласында 42,3 мың адам ... 20 ... ... ... саны екі еседен көп мөлшерге өсті. Жаңаөзен өнеркәсібінің басты салалары мұнай шығару болып ... ... ... ... бойынша үлесі 8,59% және өнімнің жалпы көлемдегі үлесі 29,46%. 2009 жылдан бастап ... ... ... өзгеруіне (жаңа Мұнайлы ауданы құрылды) және кәсіпорындардың өнеркәсіп өндірісінің ... мен ... ... ... ... ... ... жаңа әдістемесіне сәйкес өңірдегі өнеркәсіп өнімдерінің жалпы көлемінің 80,7%-ы ... мен ... ... ... ... ... ... халықтың санының өсуі қаланың жергілікті атқарушы органдары мен ... ... әсер ... ... ... ... ... жасқа жетпегенін және болашақта қысқа уақыт аралығында ... ... атап өту ... ... ... нарығының негізгі индикаторлары соңғы жылдары экономикалық енжар халық деңгейінің арту үрдісін көрсетеді. Оның құрамына: оқушылар мен студенттер; зейнеткерлер; ... ... ... ... ... үй ... айналысатын адамдар; аталған өңірде жұмыстың табылмауына байланысты жұмыс іздеуді ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Жаңаөзен қаласында жоғары оқу орындары жоқ, ал ... ... ... саны өте аз, ... ... енжар халықтың басым көпшілігін жұмыс істей алатын, бірақ жұмыс істемейтін адамдар құрайды.
Осылайша, өндірістің құлдырауы қала түзуші кәсіпорындардың өндіріс көлемінің қысқаруынан және ... ... ... ... негізінде қалыптасқан қаржылық қиыншылықтардан туындаған, бұл жұмыссыздар санының көптеп өсуі, бюджет ... ... ... ... ... өсуі ... ... нарығындағы шиеленісушіліктің өсуіне алып келді.
Қаржы дағдарысы елдегі нарықтық қайта құру кезінде жинақталып қалған қазақстандық моноқалалардың ... және ... ... қозғаушы күшіне айналғанын естен шығармау қажет. Қала түзуші кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайы мен ... ... ... ... салаларын ұстау мен дамыту міндетінің арасындағы қатаң тәуелділік моноқалалардың ескі әлеуметтік мәселелерінің өршуіне және алдында айтып өткендей ... ... аса ... мәселелердің пайда болуына алып келді. Жалпы алғанда, қалыптасқан жағдайдан шығу үшін моноқалаларға жағымды экономикалық және әлеуметтік әсерлердің пайда болуына қол ... ... ... олардың экономикалық дамуына да, әлеуметтік жайлануына да күшті серпін бере отырып, моноқалалардың сыртқы келбетін түбегейлі өзгертуді ұсынамыз.
ШЫҒУ ӘСЕРЛЕРІ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӘСЕРЛЕР
ӘЛЕУМЕТТІК ... ... ... ... ... жұмыс орындарын ашу
экономикалық өсу қарқындарының артуы
халықтың ұтқырлығын арттыру
бәсекеге қабілеттіліктің артуы
әлеуметтік қажеттіліктерге бюджеттік ... ... ... ... ұлғаюы
өңірдің бейінсіз активтерін аутсорсингке шығару
тиімді өндірістер құру есебінен әртараптандыру
шағын және орта ... ... өмір сүру ... ... - ... құрастырған.
2-сурет. Моноқалаларды депрессивтік жағдайдан шығару үшін қажетті экономикалық және әлеуметтік әсерлер.
Біріншіден, жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... жоспарлануда.
Екіншіден, моноқалаларға экономиканы әртараптандыру мен шағын және орта ... ... ... ... Бұл ... ... іске ... қала түзуші кәсіпорындардың қосымша және қызмет етуші компаниялар құруы және ұлттық компаниялардың өндірістік тапсырыстарды моноқалаларға орналастыруы, сонымен бірге бұрынғы қызмет ... ... ... үшін жекелеген моноқалаларға стратегиялық инвесторды тарту мен моноқалалардың транзиттік ... ... ... еңбек ресурстарының ұтқырлығын арттыруға басымдық беріледі. Әлеуметтік және ... ... ... ерекше көңіл бөлінуде. Мысалы, моноқалаларда жөндеу мен қалпына келтіру жұмыстарын ... ал ... ... ... ... және ескі тұрғын үйлерді бұзу ұсынылады.
Жалпы, даму қарқынының төмендеуіне ... ... ... ... болып жатқан дағдарыстық жағдайға қарамастан, оның салдарын инновацияларды әзірлеу мен коммерцияландыруға күш-жігері бағытталатын болатын моноқалалар жылдамырақ жеңіп ... ... ... ... ... әлеуметтік аспектісі күннен күнге үлкен маңызда ... ... ... ... ... ... бірі дамудың ішкі серпіндерін іздестіру болуы тиіс. Сонымен ... ... ... ... ... - ... ретінде қабылдау стереотипінен шығу қажет. Өмір сүру сапасының артуы мен беделінің жақсаруы - инвестициялар ағымының қажетті ... ... ... ... ... заманауи трендке - байланысты. Сондықтан қаланың жағымды келбетін қалыптастыру өте ... ... ... ... ... және ... және орта бизнесті дамыту
Хромтау қаласы аудандық маңызы бар қала және ... ... ... ... табылады. Қала облыс орталығы Ақтөбе қаласынан солтүстік батысқа қарай 90 км ... ... Даму ... ... ... және төмен моноқалаларды айқындау критерийлеріне сәйкес (Моноқалаларды дамыту бағдарламасының №2 қосымшасы) өткізілген анализ бойынша Хромтау қаласы даму әлеуеті жоғары ... ... ... ... 1967 жылы ірі ... кен ... айналасында құрылды. Территориясы -12,9 мың шаршы км. 2014 жылдың 1 ... ... саны 25,2 мың ... ... ... жалпы халық санынан қаланың үлес салмағы - 60,4% (аудан бойынша - 41,7 мың ... ... ... ... ... - 3,0% (облыс бойынша - 819,5 мың ... ... ... ... дәлізі мен қатынасы бойынша теміржол желісі өтеді.
Қаланың минералдық-шикізат базасы ірі хромит кен орындарынан, құм, саз, ... ... тас ... ... ... ... өнеркәсіп өндірісі саласында тау-кен өнеркәсібі 94,4% алады, өңдеу өнеркәсібі - 3,5% ( ЖШС, ЖШС мен ... да ... және орта ... ... жылу ... газ бен суды ... мен бөлу - 2,1%.
Өнеркәсіп саласы негізінен хром кенін өндіретін тау-кен өнеркәсібі мен ... ... ... ... ... кәсіпорындарынан құралады.
Хромтау моноқаласының жеке бюджеті жоқ, қаланың тұрмыс-тіршілігіне қажет барлық ағымдағы ... ... ... ... трансферттерінен қолдау табатын аудан бюджетінің құрамына кіреді.
Қаланың негізгі қала құраушы кәсіпорны ретінде хром кенін өндіру мен байыту жұмыстарына негізделген Дөң ... ... ... - ТҰК>> АҚ ... ... ... Бұл ... арқылы Қазақстан бойынша хром кенінің барлық дерлік көлемі өндіріледі. ... ... 90 ... ... ... ... 3-ші ... тау-кен өнеркәсібімен байланысты. Экономикалық тұрғыдан белсенді қала халқының 50,3%-ы Дөң тау-кен байыту комбинатында жұмыс жасайды ... ... ... ... 15175 адамды құрайды, оның ішінде Дөң тау-кен байыту комбинатында - 7645 адам қызмет етеді).
Қаланың әлеуметтік-экономикалық және ... даму ... қала ... ... ТҰК>> ... филиалы - Дөң тау-кен байыту комбинаттың (одан әрі - Дөң ТБК) дамуымен тікелей байланысты.
Жұмыспен қамтылған қала халқының ... ... ... - ... (50,7%). ... ... бар халықтың қалған 49,3% шағын және орта бизнес саласында, әлеуметтік салада жұмыс жасайды және өз бетінше жұмыспен қамтылғандар болып ... , ... мен осы ... бойынша іске асырылатын жобалар шеңберінде инвестициялық жобаларды іске асыру шаралары Хромтау қаласы халқының жұмыспен қамтылуы туралы келесідей болжам ... ... ... (4-кесте).
4-кесте. Хромтау қаласының жұмыспен қамтылған халық санының болжамы.
Көрсеткіштер
өлш. бірл.
2013*
2014*
2015*
2016*
2017*
жалпы жұмыспен қамтылғандар саны
адам
15084
15175
15258
15364
15425
оның ішінде:
қала ... ... ... ... ... - ... ... қажет кадрларды даярлау Ақтөбе қаласындағы Ақтөбе техникалық колледжімен және Хромтау қаласындағы тау техникалық колледжімен жүргізіледі. Тау техникалық колледжі оқу, оқу-өндірістік, ... ... мен ... 95 ... ... ... бар. Оқу орны ... мамандықтар бойынша даярлау жүргізеді: тау электромеханикалық құрылғыларға техникалық қызмет көрсету және оларды жөндеу, пайдалы қазбаларды байыту, жер асты ... ... ... өңдеу, бақылау-өлшеу құрылғылары мен автоматика, өнеркәсіптік көліктер мен ... ... ... ісі, ... ұйымдастыру және т.б.
Колледж қала құраушы кәсіпорынның тапсырысы бойынша жыл сайын 125-ке жуық ... ... ... ... соңғы үш жылда колледждің барлық түлектерінің ішінен 95,0% жуығы Дөң ТБК-на жұмысқа орналастырылған. 2015 жылы - 25 ... ... ... және ... ... ... ... 16 жер асты пайдалы қазбаларды байыту жұмыстарын жүргізетін маман, 29 тау электромеханикалық құрылғыларға техникалық қызмет ... және ... ... ... 25 пайдалы қазбаларды байыту бойынша ... 2016 жылы - 27 ... ... ... және ... ... ... техник, 26 өнеркәсіптік көліктер мен құрылғыларды қолдану маманы, 30 бақылау-өлшегіш құрылғыларын механикалық және машина жасау автоматика маманы, 30 тау ... ... ... ... ... және ... жөндеу маманы, 26 пайдалы қазбаларды байыту бойынша маман, 25 жер асты пайдалы қазбаларды байыту жұмыстарын ... ... 2017 ... 25 ... ... ... бойынша маман, 29 жер асты пайдалы қазбаларды байыту жұмыстарын жүргізетін маман 29 тау ... ... ... ... ... және ... жөндеу маманы.
Қала құраушы кәсіпорынның (Дөң ТБК) даму перспективасын ескере отырып және оның ... ... ... ... ... ... осы оқу ... базасында мамандықтар түрлерінің кеңейтілуі жоспарланып отыр. Ол үшін келесідей жұмыстар жүргізу қажет:
- моноқаланың еңбек ... ... ... отырып, жоғары білікті техникалық және қызмет көрсету мамандарын дайындаудағы оқу ... ... ... ... ... ... ... мекемелермен, қала құраушы кәсіпорындармен, Ақтөбе қаласының техникалық бағыттағы оқу орындарымен бірлескен жұмыстар ұйымдастыру;
- жоспарға сәйкес оқу ... ... ... ... ... мүдделі мекемелердің қатысуымен, қаражаттың, мамандардың және басқа да ... ... ... және ... бөлу мәселесін тыңғылықтау.
Осыған байланысты, материалдық-техникалық базасын нығайту мақсатында жөндеуге арналған шеберханаларды ... ... ... ... және ... ... ... нығайтуға 40,7 млн. теңге қажет.
бағдарламасы аясында өз бетінше жұмыспен қамтылғандарды, жұмыссыздар мен аз ... ... ... және ... ... ... жоспарланып отыр (5-кесте).
5-кесте. Қаланың өз бетінше жұмыспен қамтылған, жұмыссыз, аз қамтылған халқын оқыту.
адам
Атауы
2015 жыл
2016 жыл
2017 жыл
Кәсіби ... ... ... ... ... ... және аз ... халықтың жұмыспен қамтылуына жәрдем беру
Әлеуметтік жұмыс орындары
50
35
25
Жастар тәжірибесі
40
40
40
Ескерту - автор құрастырған.
Қалада бір ауысымда 262 көрінушілерді қабылдайтын емханасы бар 86 ... ... ... аудандық орталық аурухана және Дөң ТБК иелігіндегі 40 төсек орны бар емдеу-сауықтыру комплексі қызмет көрсетеді.
Қалада 8 ... және №6 ОМ пен №4 ОМ ... 2 ... орталықтар жұмыс жасайды. Мектепке дейінгі тәрбиемен қамту 77,5% құрайды. Хромтау қаласында балабақшадан орын алуға 568 ... ... ... ... ... ... жылы 22 кварталда жалпы құны 479,6 млн. теңгеге 280 орынды мектепке дейінгі ... ... ... ... Білім беру объектілерінің барлығына төбе жабындысының, жылу жүйелерінің, сырт келбетінің және т.б. күрделі жөндеу жұмыстарын ... ... ... ... 500 оқушыға арналған жаңа мектеп салу қажет.
Қалада мәдениет объектілерінен Дөң ТБК-ның балансындағы, 300 орынға есептелген Мәдениет үйі жұмыс ... ... ... ... қоры 68,7 мың ... және 12 ... оқу ... интернетке қосылған 11 компьютері жұмыс жасайтын аудандық кітапхана бар. Аудандық тарихи-өлкетану мұражайы да ауданы 130 шаршы метр ... ... ... ... ... 2295 ... пен 257 кітап бар. Аудан әкімдігінде мәдениет үйінің аудандық және қалалық деңгейдегі шараларды өткізуге қажетті өз ғимараты жоқ.
6-кесте. Хромтау ... SWOT- ... ... ... ... пайдалы қазбалардың болуы (ірі хром кен орындары)
* 90 жылға жететін шикізат қорының болуы.
* Қала құраушы кәсіпорынның тұрақты қаржы-шаруашылық ... ... ... ... ( автотрассасы, теміржол желісі)
* Дамыған инженерлік және әлеуметтік инфрақұрылым
* Бос территориялар мен өнеркәсіптік алаңдардың болуы
* Шағын және орта бизнесті ... ... ...
* ... қала ... ... ... тәуелділігі
* Инженерлік және коммуналдық инфрақұрылымның қатты тозуы
* Білікті инженерлік-техникалық кадрлардың жетіспеуі
* Қала автокөлік жолдарының қанағаттанарлықсыз жағдайы
Мүмкіндіктер
Тәуекелдер
Өсудің бет алысын ... ... ... бағыттау:
* карьерын қайта жаңғырту және ҰжЖКБ (ұсақ және жіңішке класстың баюшылығы) ... ... ... ... ... ... ... феррохромды шығару бойынша жаңа ферроқоспалар зауытының құрылысы.
* ... ... ... және ... ... кеңейту бойынша жоспарларды есекере отырып, көліктік-логистикалық инфрақұрылымды ұйымдастыруға ... ... ... ... ... тәуекелдер (әлемдік хром нарығында бағалар конъюнктурасына тәуелділік)
* Техникалық-өнеркәсіптік тәуекелдер (өнеркәсіптік жоспарларды орындамау тәуекелі)
Жергілікті атқарушы ... ... ... қала ... ... тәуелділігі
* Бюджеттен тыс қаржыландыру көздерін жоғалту (қала құраушы кәсіпорынның қалалық әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы қайырымдылық және демеушілік көмек көрсетуінің ... ... Қала ... ... ... ... үлкен тәуелділік
Инфрақұрылым:
* Қалаішілік желілер негізгі қорының (жылу, электр және су жүйесі), объектілердің, кәріз желілерінің, тұрғын үй қорының, әлеуметтік инфрақұрылым объектілерінің ... ... ... ... ... жетіспеуі
Ескерту - автор құрастырған.
Қаланың экономикасын ұзақ мерзімді әртараптандыру үшін ... ... іске ... ЖШС 20 жаңа ... ... ... жылына 100,0 мың тонна көмір брикеттеу зауыт құрылысын жоспарлап отыр.
Өнімнің өткізілуі Қазақстанның ішкі базарына бағытталған.
1.Жобаға сұраным беруші: ... ... ... асыру мерзімі: 2016 ж.
4.Инвестиция көлемі: 736,0 млн. теңге.
5.Жұмыс орындары: 20 адам
6.Жобалық қуаттылығы: заттай - ... 100,0 мың ... ... қосылу мәртебесі: қосылмаған
8.Қажетті мемлекеттік қолдау шаралары: Моноқалаларда инвестициялық жобаларды іске асыратын кәсіпорындар үшін өнеркәсіптік жеңілдіктер.
9.Жобаны іске асырудағы ... ... Жаңа ... ... ... ... халықты отын түрімен қамтамасыз ету.
Ұлттық холдингтердің Хромтау қаласында, оның ерекшелігін ... ... ... және ... көрсету өндірістерді, тапсырыстарды орналастыруы. АӨК саласында АҚ-ның ... ... ... құрылысын мүмкіндігінше қарастыру.
Қала құраушы кәсіпорындардың Хромтау қаласында, оның ерекшелігін ескере отырып, қосалқы және қызмет көрсету ... ... ... ... ... қала ... ... ТҰК>> АҚ филиалы Дөң тау-кен байыту комбинаты болып ... ... үйі, ... үйі, ... ... қызметін көрсететін объектілерімен қоса Хромтау қаласының барлық дерлік инженерлік инфрақұрылымы осы комбинаттың иелігінде.
Бүгінгі таңда жоғарыда аталған инженерлік ... ... ... ... ... қызмет түрлерін ұсыну, қала құраушы кәсіпорынның негізгі өндіріс қызметіне қажет қосалқы және ... ... ... Дөң ТБК ... іске ... Одан әрі ... және ... көрсету өндірістері және басқа да қызмет түрлерін бөгде мекемелерге ұсыну мақсатында кәсіпорынмен (Дөң ТБК) ... және ... ... ... ... ... сыртқы ортаға шығарылуға тиіс қызмет түрлері мен өндірістік және басқа да тәуекелдерді азайту үшін шығару кезеңдерін анықтау мақсатында кәсіпорынмен ... ... ... жүргізумен байланысты жұмыстар жасалуда.
Қазіргі таңда Дөң ТБК кәсіпкерлік құрылымдарына аутсоринг бағдарламасы бойынша өз ... ... және ... ... ... тазарту қызметтері берілді. Әзірленіп жатқан аутсортсинг және аутстаффинг бағдарламасы мекемелерге кезең-кезеңмен ... ... емес ... мен ... ... ... ет және сүт өнімдерін шығару және өткізу;
* қонақтарды орналастыру және оларға қызмет көрсету (қонақ ... ... ... ... жөндеу және оған қызмет көрсету;
* Хромтау қаласының халқын жылумен жабдықтау қызметі.
Бұдан басқа, кәсіпорын 5 жылдың ішінде сыртқы ортаға бірнеше қосалқы ... ... ... ... ... ... ... механикалық және энергетикалық жабдықтауды жөндеу жұмыстары бойынша ... ... ... тау-кен техникасын жөндеу және т.б.
Мекемелерге әрбір профильді емес функцияларды табыс ету әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ұсынылғаннан кейін, қала құраушы кәсіпорынның әрбір аутсортсинг-жобасына ШОБ субъектілерін тарту бойынша ... ... ... ... ... ШОБ-ті дамытудың перспективті түрлері негізінен автомобильдерді жөндеу және ... ... ... ... және тұрмыстық техниканы жөндеу сияқты сервистік қызмет көрсету болып табылады.
Аудан бойынша өткізу мен ... ... ... ... 7,6 мың тонна ет және 30,0 мың тонна сүт өндіріледі.
Қаланы жыл бойына жаңа піскен көкөністермен қамтамасыз ету үшін және ... ... ... ... ... ... мақсатында қуаттылығы 1000 тонна болатын көкөніс қоймасы және 2017 жылы жылыжай кешенінің құрылысы көзделеді. Хромтау ауданында ... ... 4,1 мың ... бола ... ... ... деген қажеттілігі 2,1 мың тоннаны (аудан - 3,5 мың ... ... ... ... ... ... негізінде көкөніс өнімдерін өңдеуді дамыту мүмкін.
Бизнес-инкубаторын, кәсіпкерлікті қолдау Орталығын ашу және қала құраушы ... ... ... іске ... бойынша, Хромтау қаласын дамытудың кешенді жоспарын іске асыру кәсіпкерлік белсенділікті елеулі шамада дамытуға мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... дамыту үшін келесі шаралар қолға алынады:
1) БЖК-2020 Бағдарламасының шеңберінде кәсіпкерлерді қолдау;
2) ... ... ... дамыту;
3) байқау негізінде жаңа өндірістерді құруға гранттар бөлу;
4) Жергілікті шағын және орта бизнес ... мен ірі ... ... ... ... ... ... шаралар үйымдастыру;
5) Қала экономикасын одан әрі әртараптандыру үшін ШОБ ... ... ... ... шешім табу және басымды бағыттар бойынша ШОБ-ті дамыту сұрақтарын талқылау мақсатында ірі компаниялар, ... және ... ... ... ... ШОБ субъектілерімен оқтын-оқтын жиындарды өткізу;
6) Жаңадан бастаушы кәсіпкерлерді ... үшін ... ұйым ... ... ... ... ... негізгі шаралардың бірі - қызметіне ақыл-кеңес беру, бизнес-жоспарды құру, микрокредиттерді ұсыну және т.б. ... ... ... ... кешенді түрде қолдау көрсетуге бағытталған бизнес-инкубаторды құру.
7) Кәсіпкерлікті қолдау орталықтарын құру;
8) ... ... іске ... ... ... өз ... ... қамтылған, жұмыссыз және аз қамтылған халқының кәсіпкерлік қызметін дамытуға көмектесу:
- микрокредиттерді ұсыну арқылы ... ... ... ... ... жолымен кәсіпкерліктің дамуына жәрдемдесу;
Жоғарыда аталған жоспарланған шаралар кәсіпкерліктің белсенді субъектілер санын 2013 жылмен салыстырғанда 2017 ... ... 1,4 ... дейін арттыруға (1080-тен 1512 бірл.) септігін тигізеді (2-қосымша).
Қала құраушы кәсіпорынмен бірге серіктес бағдарламаларды құру. Моноқалада шағын кәсіпкерлікті дамыту ... ... ... жалғыз қала құраушы кәсіпорын - филиалы Дөң ... іске ... ... және орта кәсіпорындардың қала құраушы кәсіпорынмен әрекеттесуіндегі тиімді формаларының бірі - ... және орта ... қала ... ... ... үшін қажетті тауарларды жеткізу және қызмет түрлерін ұсыну болып табылады. Ол үшін келесі шаралар қарастырылады:
* Дөң ТБК-мен және ... ... ... ... ... ... құру және іске ... бойынша Бірлескен іс-әрекеттер жоспарын анықтау.
* қаланың ірі кәсіпорындарымен әлеуметтік бағыттау шараларын қаланың қажеттілігіне сәйкес ... ... ... қол ... Қала ... кәсіпорын және басқа компаниялармен сатып алынатын тауарлар мен қызмет түрлерінің тізімі негізінде жергілікті ШОБ субъектілерінен сатып алудың пилоттық ... ... Дөң ... ... ... және басқа мүдделі мекемелердің қатысуымен моноқаланың жергілікті ШОБ субъектілерінің маңызды тізілімін құру және жүргізу.
* ШОБ субъектілерімен Дөң ТБК-мен ... ... ... да ... ... ... ... мен тауарларды ұсыну үшін жаңа жұмыс түрін ұйымдастыру және ... ... мен ... ... алу ... ... ... қарастыру.
* Қала құраушы кәсіпорын мен қаланың басқа компанияларына қажет тауар мен қызмет түрлерін ұсынуға мүмкіндігі (жоспарлары) бар ШОБ ... ... ... көрсету.
* Өңдеу өнеркәсібі саласына шағын және орта бизнес субъектілерін көптеп тарту мақсатында Хромтау ауданы мен қала ... ... ... ... да ірі ... ... ... құрастыру мүмкіндігін қарастыру.
Хромтау қаласының инфрақұрылымын дамыту,жылумен және сумен жабдықтау. Жылу желісі Дөң ТБК-ның иелігінде, оның ұзындығы - 98 км, тозу ... - 70,7%, ... ... ... ... - 69 км. Дөң ... ... 6 жылу қазандығы бар (6 қазандықтың қуаты 298,6 Гкал/сағ құрайды). Жылу энергиясын есепке алатын ... ... үй ... ... 2,5% (23 ... ... Қаланы сумен жабдықтау көздері - Қайрақты мен Қызылжар су ... ... ... ... 25 км және 15 км ... ... ... зерттеу есептемелеріне сәйкес, Қайрақты су қоймасында 2026 жылға ... ... ал ... 2014 ... дейін жететін су қоры бар. Қайрақты су қоймасының өнімділігі 18,0 тәулігіне мың м3, ал Қызылжардыкі 7,0 мың ... м3. ... ... су ... қамтамасыз ету мақсатында, Дөң ТБК-мен көлемі 7,0 млн. ... метр ... Ор ... ... ... су ... ... жүргізіліп жатыр. Су қоймасының құрылысы және іздеу-бағалау жұмыстары Дөң ТБК-ң өз қаражаты есебінен жалғастырылуда. Қаланы сумен ... ... ... 209,4 км, оның ... 4,4 км ... ... болса, 205 км Дөң ТБК-ның меншігі. Дөң ТБК желілерінің тозуы 67,6% ... ... су ... 139 км ... ... ... етеді. Иесіз жатқан желілер жоқ. Көп қабатты үйлердегі тұрғындардың 100,0%-ы, жеке тұрғын үйлердегі ... 77% (1758 ... ... ... қамтамасыз етілген. Салқын суға есеп жүргізу құрылғыларымен қамтылуы - 49,2% (4416 бірлік), ыссы суға - 52,8% (4312 ... ... ... ұзындығы 67,8 км құрайды, оның ішінде 0,8 км коммуналдық меншікте, Дөң ТБК-ң балансында - 67,0 км, тозу ... 86,3% ... (56 км - ... ... қажет етеді). Қаланың су бұру жүйесі қаланың тазарту құрылғыларының (ҚТҚ) участкесі, желілер мен су ... ... ... ... 13 ... ... станциялары (КСС) бар. Қала тұрғындарынан, бюджеттік және ... да ... ... ағынды сулар өздігінен ағатын коллектор бойымен КСС-2 және КСС-4 станцияларына құйылып, қысымды коллекторлар арқылы, ағынды сулар толық ... ... ... Дөң ... ... ... ... Мұнда иесіз қалған желілер жоқ.
Қаланың электр жүйесімен жабдықталуын ЖШС-нің Хромтау электр жүйелерінің филиалы ... ... ... кернеуі 6 кВ болатын әуе электр желілерінің жалпы ... - 18,57 км, оның ... 15,67 км ... ... және 2,9 км ... меншікте. Кернеуі 0,4 кВ болатын әуе электр желілерінің жалпы ұзындығы - 57,65 км, оның ішінде 52,45 км ... ... және 5,2 км ... ... ... ... ... желілерінің тозу дәрежесі - 65%-ды құрайды. Иесіз ... ... жоқ. ... ... сумен жабдықдау, су бұру және электр энергиясымен жабдықтау жүйелерінің иесімен (Дөң ТБК) ... ... ... ... қаласының коммуналдық меншігіне беру мәселесін тыңғылықтау мақсатында, аталған желілерді жөндеу жұмыстарын жүргізу бойынша іс-шаралар жоспары ұйымдастырылуда.
Қаланың газбен жабдықталуын АҚ ... ... ... газ ... ... ... ұзындығы - 90,5 км, оның ішінде жоғары қысымды жерасты аудан аралық газ құбырлары - 26,9 км, аула газ ... - 13,2 ... жол ... ... ... ... ... жолдары, қаланы ауылдар және өнеркәсіптік аймақтпен байланыстыратын жолдардан тұрады. Қаланың ... ... ... ұзындығы - 39,5 км, оның ішінде қатты жабындымен - 22,3 км, қара жол - 10,8 км, ... ... жол - 6,4 км. Жол ... ... 65-70% ... 6 тозған көпқабатты үй бар, оның ішінде 1-і авариялық ... және ... ... Көп ... ... үй ... ... берілген мерзімі бойынша келесі түрде болады: қолданысқа берілген мерзімі 30 жылдан асқан үйлердің үлесі - 39,4%, 11 ... 30 ... ... - 60,57%, 10 жылдан аспағандары - 0,03%. Қазіргі таңда жалпы ауданы 277,2 мың ... метр ... 77 көп ... үй ... ... ... етеді. Оның ішінде 30 үйге төбе жабындысын ауыстыру, 27 үйге инженерлік-коммуникациялық жүйелерін жөндеу, 10 үйге сырт ... ... 10 үйге жер ... ... қажет.
Хромтау қаласының қаржылық жағдайының диагностикасы және әлеуметтік-экономикалық талдау қорытындысы бойынша тұжырымдар. ... ... және ... конъюктурасын өзгертуімен байланысты, қала құраушы кәсіпорындар коммерциялық тәуекелі ең маңызды тәуекел болып табылады (инфрақұрылымның тозуы/амортизациясы). Қала құраушы кәсіпорындар және ... ... ... ... ... ... ... қайта құру және бөлшектеп ауыстыру тәсілімен ғана мүмкін. Хромтау қаласын дамытудың 2012-2020 жылдарға арналған бағдарламасын ... іске ... ... ... кезектегі шаралар болып, шағын және орта бизнесті дамыту, қаланың инфрақұрылымдық жобаларын іске асыру және жұмыспен қамтылған тұғындардың оңтайлы ... ... үшін ... ... ... ... тиіс. Хромтау қаласын дамытудың кешенді жоспары, бәсекеге қабілеттігін, экономика құрылымын әртараптандыру, іс белсенділігі және ... ... ... және ... инфрақұрылымын, тұрғындардың өмір сапасын көтеру және жалпы қаланың ұзақ мерзімді перспективасының тұрақты дамуын, сонымен қатар, ... ... және ... мемлекеттің дамуына қала шоғырлануын арттыру қамтамасыз етеді.
3. Моноқалалардың негізгі даму бағыттары мен проблемалары және олардың Қазақстандағы мемлекеттік реттелуі.
3.1 Қазақстан ... ... жаңа ... ... ... ... тұрақты дамуы мемлекет экономикасының стратегиялық дамуындағы маңызды түйін және бүкіл дүниежүзі елдері тап ... ... ... ... экономикалық мәселе. Индустриялық қайта қалыптастыру саралау, моноқалалардың тұрақты дамуы барысындағы қиыншылық. Моноқалалар ресурстарының сарқылу мезгіліне өткенде барып ... ... ... ... жүргізу көптеген қиындық туындатады. Экономикалық шығыны да артады, қоғам мен экономиканың ара байланысына кері әсер етеді. Бүгінгі таңда жаңа ... мен ... ... ... ... ... индустриялық қалыптасу мезгілін де қысқартуға болады. Сондықтан Қазақстанда моноқалаларға ерте ... ... ... ... ... ... ... басты кепілі.
Зертттеу жұмысы барысында, сараптау нәтижесінде төмендегі қағидамен өлшемдерді қолдана отырып Қазақстандағы моноқалалар былайша жіктелінді:
* Қалыптасу, пайда болу ... Яғни қала ... мен ... ... пайдаланумен қатысы. Нақтырақ айтқанда ресурстарды ашумен қала қалыптасуының ілгерінді кейінді тәртібі, немесе алдымен кен орны ашылып, артынан қала ... ... ... ... Қаланың бұрынғы тарихына және қазіргі жағдайына талдау жасау. Кейбір қалалар бұрын моноқала болғанымен, көптеген жылдық ресурстық индустрияның үлесі қала ... ... ... ... ... ... қалып, қала экономикасының ресурстарға тәуелділігі негізінен шешілген болып көрінеді. Бұл түрдегі қалалар бұрын моноқала болғанымен қазіргі ерекшелігі моноқалалардан алшақ ... ... ... оны ... қатарына жатқызуға болмайды.
* Формалық және нормалық өлшемді сәйкестендіру қағидасы. Тек қана формалық тұрғыдан субъективтік факторлары басымырақ болады. ... ... ... талдау жасауға кедергі келтіреді. Нормалық тұрғыдан ғана ... ... ... ... ... арқылы көрсетуге келмейтін күрделі факторларды, әмбебапты ойластыруға тура ... ... ... ... ... ... бағалау әдісімен нормалық бағалауды өзара ұштастыра отырып, нормалық әдісті басты етіп, формалық ... ... ету. ... 4 ... ... кешенді ойластырылады.
1. Қазба кәсібінің құны өнеркәсіп жалпы құнындағы өлшемі 25%-дан жоғары болу.
2. ... ... ... ... істейтіндердің саны жалпы жұмыспен қамтылған адам санының 10%-нан ... ... ... кәсібіне қосылған қаржы жалпы қала экономикасына қосылған қаржының 25%-нан кем болмау.
4. Қазба кәсібінің жаратқан құны жалпы қала экономикасындағы үлесі 10%-нан ... ... ... сай ... ... ... санын қосқанда 1,53 млн. құрайтын 27 моноқала бар. Олардың ахуалы төмен, тұрғындардың 30% - 50% ... ... күні ... ... ... отырған табиғи ресурстары сарқылса көретін күндері қараңғы. Бұл мәселенің алдын алу үшін бір салалы шағын қалалардың дамуына жіті көңіл бөлу ... ... 1) [26, ... ... ... жағдайы:
Қазақстандағы моноқалалардың қалыптасуы дамуы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталды. ... ... ... болған қажеттілігінің артуына байланысты кен ошақтары жаппай ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және қоғамдық дамуын көптеген алғашқы шикізаттық өнімдермен қамтамасыз етті, және Қазақстанның қалаласу ... ... ... қосты. Бірақ табиғат ресурстарының қоры шектеулі, қазіргі ... ... ... ... жақын, кейбіреулері жабылып жатыр. Әсіресе 50-60 жылдардағы қалыптасқан моноқалалар ... ... ... кен ... қала ... ... өтіп, моноқалалардың тұрақты дамуына қатер төнді. Сондықтан моноқалалардың тұрақты дамуына кепілдік ету үшін, Қазақстан үкіметі және жергілікті әкімшіліктер моноқалалардың ... ... ... ерекше ойластыру қажет.
Қазақстандағы моноқалалар дамуының негізгі қағидалары:
* Қала экономикасының дамуының кезеңдерге бөлінуі моноқалалрдың әдеттегі қалаларға ұқсамайтын ерекшелігінде. ... ... ... ... ... ... тәуелді. Бір өңірдің табиғи ресурстық қорының ашылып, өндірістік кезеңге одан ... ... ... одан ... ... ... өтіп ... қайта қалыптасу кезеңіне өтуі байқалады.
* Қала құрылысы ресурстарды ашумен қатар жүргізілген. Моноқалалардың құрылысымен ресурстарды пайдалану өзара сәйкесті болып келеді. ... осы ... ашу ... ... ... , қала ... (шахтадан) негізінде пайда болып, кен арқылы дамыған Сондықтан қала құрылысы ... ... ... ... етуді негіз еткен.
* Қала қалыптасуының лездігімен даму қарқының тездігі. Моноқалалар ұзақ ... ... өсуі ... ... ... ... ... тұтқиыл қалыптасу формасы басымырақ. Әдетте мемлекеттің ресурстарға ... ... ... ... зор мөлшерде ашуға мүмкіндіктер әкеліп, мемлекеттің экономикалық және стратегиялық саясатының қолдауымен сыртқы ... ... ... факторлармен еңбек күшінің көшіп келуі қаланың қалыптасуын тездетіп, ... ... ... ... негіз етеді. Сондықтан моноқалалардың дамуы лездік уақыт ерекшелігіне ие.
* Қаланың даму ... ... мен ... ... Моноқалалар негізінен ресурстарды ашудан пайда болған болып, басты бағыт ресурстық болған өндірістің қуатты арттыруы, қаржының көзі ... ашу ... ... ... Ресурстарды ашушы игеруші компаниялардың көлемі үлкен, жергілікті әкімшіліктердің басқаруына бағынбайтын, жағдайлар жүз беріп, ресурстарды игеру барысында экологиялық мәселелер туындап, моноқалалардың оны ... ... ... ... моноқалалардың тұрақты дамуына кедергі болуда (сурет 3).
36195067945
3 - сурет . Моноқалалар дамуының негізгі қағидалары.
Дамыған елдердің моноқалаларының индустриялық қайта қалыптастыру ... ... ең ... ... өнеркәсіптену үрдісін ұстаған елдер Ұлыбритания, Германия, Франция және АҚШ сынды мемлекеттер, ондаған жылдарды араға салып, кен ... ... зор ... ... ... осы кен энергия базасы төңірегінде қалыптасқан моноқалалар соңынан ресурстардың сарқылу, таусылу жағдайына әкеліп, ресурстық индустрия мен қала ... күрт ... ... ... [27, 4 б]. ... көбейіп, жоқшылық жаппай етек алды, экологиялық жағдай ауырлады. Осындай жағдай барысында ресурстық моноқалалардың қоғамдық мәселелері қалалардың және ел ... ... ... ... толы ... ... ... мен амалдары қарастырыла бастады. Моноқалалар проблемасы жеке алғандағы ауданның немесе қаланың проблемасы ғана емес, тұтас Қазақстанның проблемасы. Және оның ... табу ... ... ... болып дамуы үшін өте қажет. Мұндай тіршілігі бір салаға байлаулы аудандар біздің мемлекетте ғана ... өзге ... де бар. Осы ... АҚШ, ... ... сияқты еңселі мемлекеттердің елеулі тәжірибесін зерттей кетейік: XX-ғасырдың 60-70 жылдарынан бастап дамыған елдердегі дәстүрлі моноқалалар Францияның Ролин ... ... Рур ... ... ... ... Жапонияның Кюсю қаласы қатарлы бір топ қалаларды алғашқы рет дүниежүзі бойынша моноқалалардың индустриялық қайта қалыптастыруының алғашқы моделі қалыптаса бастады [28, 495 б].
* ... ... ... мұнай энергетика базасынан көп салалы индустрияға қарай бет алып ... ... және оның ... ... ғарыш технологиясын, медицина кәсібін дамытып индустриялық қайта қалыптастыру жобасын іске асырды.
* ... Кюсю ... ... ... ... барысында көмір өндірісін доғарып, орнын жоғары жаңа ... кен ... ... ... ... ... ... жүргізіп, туризм кәсібін дамытып, қала экономикасын қайта жандандырып, тұрақты даму кезеңіне қайта өтті.
* Германияның Рур ... ... ... мұнай, химия, машина жасау, электр технологиясы, механика, тоқыма, киім-кешек сияқты салаларды дамытып, бастапқы индустриямен қатар, ... да бей ... ... ... ... ... толықтап, қала экономикасының тұрақты дамуына кепілдік етті [29, 69-72бб].
Қазақстан моноқалаларының қайта қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... бір кезеңге жеткеннен кейін түгелдей ресурстардың таусылу мәселесі тап болады, сондықтан индустриялық қайта ... ... ... ... ... ... ... кепілі.
* Жаңаша моноқала моделі.
* Әмбебап қала моделі.
* Жаңаша дамыған қала моделі (сурет 4).
821690285115
4 - сурет . ... даму және ... ... ... ... ... ... жобасы 2015-2030 жылға дейін жаңа қалыптасқан жетілу барысындағы, жетілген, құлдыраған және қайта өркендеген қалалар қатарлы 4 түрге бөліп, 2030 ... ... ... ... ... мәселесін негізінен шешіп, тұрақты дамуға қарай бет алып, индустриялық қайта қалыптастыру ... ... ...
Жаңа индустрия
* Энергияны үнемдеп, экологияны қорғайтын индустрия бағыты. Түйінді дамытатын салалары: энергияны жоғары өнімді үнемдейтін технологиялар мен ... және ... ... ... пайдалануға мүмкіндік жасайтын шешуші технологияларды ашу және үлгілік базаларды құрып, ресурстарды айналмалы ... ... ... ... ... ... суды, қалдық заттарды, энергиялық ресурстарды қайта өңдеу, тазарту, қайталай пайдалану мүмкіндігін арттыру.
* Биохимиялық ... ... ... ... ... технологиялар мен дәрі-дәрмектер, жаңаша вакциналар, диагноздық қосылыстар, химиялық дәрілер және қазақ медицинасын қарқынды күшпен дамыту. Медициналық аспаптарды жасау, медициналық жаңа ... ... ... ... ауыл шаруашылығына пайдаланатын жасыл биотехнологияларды дамытып, биологиялық ауыл шаруашылығын ... ... ... ... жел, күн ... су ... ... қалдық заттардыэнергияға пайдалану және ядролық энергияны дамыту.
* Жаңаша информатикалық технологиялар; сандық технологиялар, қауіпсіз интернет жүйесі, жоғары қабілетке ие ... ... ... ... мәдениетте жаңалық жарату базасы.
* Жаңа материалдар; жоғары молекулалы материалдар, нанотехнологиясы, ерекше өткізгіштік қасиетке ие ... ... ... ... ... ... ... да жаңа материалдар.
* Жоғары технологияны мәнерлеу индустриясы; ұшақ, жедел поезд қатынас технологиялары және жабдықтары, т.б.
* Жаңа энергиялы ... ... ... ... ... ... бақылау жүйесі, аралас отын пайдаланатын машина жасау технологиялары, қатарлы экологияны қорғайтын индустриялар құру, т.б.
* Туризм кәсібі, шахта ... ... ... ... ... пайдалану [30, 7б] (сурет 5), т.б.
734060-271780
5 - сурет. Қаланың стратегиялық жаңа индустриялар мен ... ... ... ... ... ... ... бағыты ретінде.
Экономиканы әртараптандыру (диверсификация) термині біздің елімізде 2008 жылы басталған қаржы-экономикалық дағдарыс ... ... ... бастады. Мұнда макроэкономикалық ахуалды жақсарту үшін және шикізатқа тәуелділіктен арылу үшін экономиканы әртараптандырудың қажеттілігі туындады. Ал, ... ... ... ... ... мәселесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылдың 25 қаңтарындағы №683 қаулысымен қабылданған ... ... [4]. ... әртараптандыру - бұл экономикалық қызмет аясының кеңейтілуі, өзге де қызмет аясына ену. Моноқалалар экономикасын әртараптандырудың негізгі мақсаты - ... ... ... ... төмендету, шикізаттық емес секторларға зәкірлік инвестициялар тарту, экономикалық сипаттағы ... ... ... ... қамту мәселесін шешу т.т.
Батыста моноқалалардағы еңбек ресурстарын ... және ... ... таралған бірден-бір тетігі - қаланың тәмамдалған функционалдық қызметін қайта құрылымдау болып табылады. Моноқала экономикасын қайта құрылымдауды ... ... екі ... ... болады:
* экономиканы әртараптандыру (диверсификация): экономика секторын және жаңа қызметтерді дамыту, соның ішінде, ғылымды қажетсінетін өндірісті және әлемдік экономиканың ... ... - ... ... ... рөлін күшейту.
* өнеркәсіп салаларын жаңарту есебінен моноқалалар экономикасы құрылымын қайта құру [31].
Қазақстандағы моноқалалар ... - бұл ... ... ... аз ... ... ... Біздегі моноқалалардың негізгі мәселелерінің бірі - экономиканың әртараптандырылмауы. Сол себепті, бұл мәселені талдамас бұрын, ... ... ... ... туындайды.
Аустралияда дағдарыстық жағдайдағы моноқалалар мәселесінің шешімі - қала ... ... және ... ... өзге ... ... ...
Теннант Крик - Аустралияның Солтүстік жерлер аумағындағы шағын қала. 1930-жылдардағы Аустралияның алтын өндірісіндегі орталықтардың бірі. Бұл ... ... ... сарқылуы инвестициялық компаниялардың кетуіне негіз болды. Соңғы ... бір ... ... саны ... 40 адамға дейін қысқарды. Қаланың дағдарыстық жағдайына алаңдаған билік экономиканы ... ... ... ... ... Ол ... қаланың географиялық орналасуын, табиғат жағдайын және ифрақұрылымын ... ... ... ... даму ... ... ... қажеттігі туындады. Өңірге темір жол салу арқылы көлік қызметі дамыды, бұл аумақтық логистикалық орталыққа айналуға бастама болды. Сонымен қатар, табиғат ... ... ... ... туризм саласы қарыштап дамыды. Аз уақыт ішінде шағын қала туристік-логистикалық орталыққа айналды. Бұл саясат ... ... қала ... әртараптандырудағы сәтті қадамы ретінде бағаланды [32]. Вудкатерс - ел ... 80 ... ... ... бұл ... ... ... қорғасын-мырыш кені өндірісіне негізделген. Шахталардағы жұмыс күшінің ... ... қала ... ... Тек ... бөлігі астанадан келетін жұмыскерлермен толықты. 1999-жылдары табиғи қорлардың сарқылуы және өндірілген тауардың бәсекеге қабілетсіз болуы шахталардың жұмысын тоқтатты. Билік тарапынан қала ... ... ... ... ... бұл тиімсіз болды. Қолдаудың келесі түрі экологиялық және әлеуметтік бағытта болды. Ол бойынша топырақ қабаты бүлінген аумақтарды қайта қалпына ... ... ... және халықты біртіндеп жұмыс күші тапшы өңірлерге қоныстандырды [33].
АҚШ-та моноқалалардың мәселесі (company towns) 130 ... бері бар. ... ... алдыңғы ғасырдың 70-жылдарында өткір болды. Өнеркәсіптік өндірістің кенет құлдырауына ұшыраған аумақтар АҚШ-та (Rust Belt) ... ие ... ... бұл ... моноқалалардың тұрғындары баспаналарын сату және жұмыс бар жерлерге көшу арқылы шешті. Яғни, мәселені шешуге халықтың жоғары жұмылғыштығы көмектесті. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету, кәсіпкерлікті дамыту және білім мен ғылымның ірі орталығына айналдыру секілді жаңа даму үлгісін ... ... ... - 1819 жылы ... қаланды, 1855 жылы қала мәртебесіне ие болды. Алғашқыда ағаш өңдеу өнеркәсібі жақсы ... XX ... ... және компаниялары қызметі нәтижесінде Флинт ... ... ірі ... ... ... 1908 жылы В. Дюран Флинтте атақты ... ... ... 1960 ... автомобиль құрастыру жұмыстары жемісті болды. Уақыт өте келе 1973 ... ... ... ... ... қала ... кері әсер ... Қала экономикасын жолында экономиканы әртараптандыру ісі қолға алынды. Басымдық шағын өндірушілерге және қызмет көрсету саласына берілді. Аумақтың ... ... ... ... ... ... қызметтер дамыды. Соңғы жылдары білім беру саласы қарқынды дамуда. Мичиган-Флинт және Кеттеринг университеттерінде заманауи студенттік кампустар құрылды. ... 20 ... жуық ... ... ... ... заманауи Флинт АҚШ-тағы университеттер қаласы санатына қосылды. Әйтсе де, жүзеге асырылған іс-шаралар кешеніне қарамастан халық саны біртіндеп азаюда (1960 жылы - 197 мың, 2000 жылы - 125 мың, 2012 жылы - 100 мың) [34], ... ... Forbes ... Флинтті АҚШ-тағы тез бара жатқан 10 қаланың қатарына қосқан. ... ... ... - темір кені мен тас көмірдің ірі кен орындары бар және көлік желісі ... ... ... Қала ... 1867 жылы ... XIX ... аяғында бұл қала ірі металлургиялық орталық саналды. 1970 жылдан ... ... ... ... ... 1977 жылдың 19 қыркүйегі ретінде тарихта қалды. компаниясы барлық металлургиялық кәсіпорындардың жабылғанын хабарлады. Сол уақытта ... бір ... 40 мың ... орны ... ... саны 130 мың ... ... Металлургиялық күйреуден соң жұмыспен қамту мүмкін болмады. Дағдарыстық жағдайдан шығу жолында билік жүргізген іс-шаралар кешені өңдеу өнеркәсібіне негізделді. Сонымен ... ... ... жою үшін ... ... ... жасалды, бизнес-инкубаторлар жұмыс жасады, жаңа технологиялық дамушы компанияларды ынталандырды. Қала білім орталығы ретінде де жақсы дамыды. 13 ... жуық ... ... Янгстаун университеті ірі жұмыс беруші болып саналады. Экономиканы әртараптандыру талпынысы біршама өз жемісін берді, жан басына шаққандағы табыс көлемі аз ... ... ... өз шешімін тапқан.
Бирмингем (Алабама штаты) - АҚШ-тағы Азаматтық соғыстан кейін 1871 жылы негізі ... Тас ... мен ... және ... ... мол қоры бар бұл қала ... ... қиылысқан қолайлы аумағында орналасқан. Қала қара металлургияның орталығы ретінде дамыды. 1930, 1957, 1960 жылдардағы дағдарыс ... ... ... ... ... ... ... қала экономикасы әртараптандырылған. Негізінен басымдық медициналық қызметтерге берілген, сонымен қатар, сауда, қаржылық операциялар, ғылыми зерттеу жұмыстары, ... ... ... мен ... ... салалары жақсы дамыған. Кейде тіпті Бирмингемді деп те ... ... ... секторының жақсы дамуы қаланы әлемге танытты. Алабама университетіндегі Медициналық Орталық, Бирмингем Оңтүстік зерттеу институты, Оңтүстік-Шығыс бейкоммерциялық зертханасы әлемдегі емделуі қиын ... ... ... қан-тамыр аурулары, қант диабеті және т.б.) күресуде. ... ... ... ... ... ... ... құруға бастама болды [35]. Қазіргі таңда Бирмингем - өнеркәсібі әртараптандырылған және жаңа технологиялық дамумен, инновациялық жетістіктермен ерекшеленеді. ... даму жолы - ... ... ... (бір ... ... ... әртараптандыру мәселесін сәтті шеше білген үлгі ретінде саналады. ... ... ... ... ... және қала ... ... мен муниципалдық биліктің ынтымақтастығы тән.
Камаиси - Иватэ Префектурасының оңтүстік-шығысында, Санрику жағалау сызығының орталық бөлігінде орналасқан. Қаланың негізгі географиялық артықшылығы ... ... ... және ... ... қала ... ерекше рөлге ие. XIX ғ-дың аяғы ХХ ғ-дың ортасына дейін қала ... ауыр ... ... ... ... ... дамыды. 1960 жылдары қала құраушы Kamaishi Steel Works кәсіпорынында 12 400 адам жұмыс істеді (бұл қала халқының 36%). Уақыт өте ... ішкі және ... ... ... ... дамуына кері әсер етті. Салдарынан 1989 жылы компанияның соңғы домна пеші ... ... 1 350 адам ғана ... ... ... ... мәселелерді шешуде жергілікті билік пен қала құраушы кәсіпорын бірлесе отырып іс-шаралар кешенін бекітті. Негізгі басымдық ғылымды қажетсінетін ... ... ... үшін және ... ... өнім ... үшін технопарктер құруға берілді. Сонымен бірге, экономиканы әртараптандыруда тамақ өнеркәсібіне, электроника мен ақпараттық жүйелерді дамытуға, ... ... ... ... ... көңіл бөлінді. Әлеуметтік жауапкершілік тұрғысынан ұлттық ерекшелік маңызды саналды. Жапонияның ұлттық ерекшелігі: компания қызметкерлерді жұмыспен қамтуда ... ... ... ... Бұл жүйе ... ... мен ... арасында келісім-шарттар жасалады. Келісім-шарт және болады. ... ... ... бір ... ғана ... ... ... әлеуметтік жауапкершілік маңызды болды. жұмыскерлер оқу орнын бітіргеннен зейнет жасына дейін жұмыс жасауға міндеттелді. Сол себепті оларға әлеуметтік ... ... үй ... кредит алуға, медициналық қызметтер, сауықтыру үшін демалыстар т.т.) жасалды. Камаисидегі жұмыскердің ... ... ... ... ... мен ... биліктің ынтымақтастығы жұмыссыздық мәселесін шешудің баламалы нұсқасы саналды [33].
Еуропалық Одақ елдері дағдарыс жағдайындағы моноқалалар мәселесін кәсіпорындарды қайта ... және ... жаңа ... ... арқылы шешкен. Мысалы, туризм және іскерлік орталықтарын құру, инновациялық технологияларға негізделген кластерлік тәсілді жүзеге асыру, қызмет көрсету секторын дамыту, ... ... ... және т.б. ... біртіндеп жүзеге асыру, жоғары технологияға негізделген өнімдер өндіру, ландшафттық құрылымдау, баламалы энергия көздерін табу, технопарктер құру секілді тәсілдер Германия тәжірибесінің ... ... - ... және болат өндірісіне негізделген Германиядағы ескі өнеркәсіптік аймақ. Рурда қоршаған ортаның ластануы мен ... ... ... ... ... Билік бұл мәселені шешуде экономиканы біртіндеп әртараптандыру және кәсіпорындарды жаңа технологияларға негіздеп қайта құрылымдау саясатын ұстанды. ... құю және ... ... ірі ... ... мен тау-кен өндірісі, жеңіл өнеркәсіп, денсаулық сақтау, ғылыми ұйымдар мен ... ... ... Рур ... ... ... экономикалық қуатты аймақ саналады. Әртараптандыру нәтижесінде 50 ... ... ж.ж.) ... саны ... 6-ға, өндірістік аумақтағы жұмысшылар 470 мыңнан 28 мыңға ... 2007 жылы ... ... ... ... ... барлық Рур облысы аймақтарын және қалаларын тұрақты дамыту. Жоба негізін 5 ... ... ... ... аумағын ландшафттық құрылымдау жұмыстары құрады. Ұзындығы 70 км, аумағы 460 км2 жерді қамтыған Эмшер ... ... ... ең ... табиғи оңалту жобасы саналды. Жоба 2,5 млн. халық шоғырланған 17 қаланы (Рур, Гладбек, Гельзенкирхен, ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... ландшафттық парк жоғары деңгейде урбандалған Рур елді-мекендерін рөлін атқарды [36]. Эмшер-Парк ландшафттық жобасы өндірістік елді-мекендерді инновациялық орталық ретінде дамытуға жол ... ... ... ... ... туристік әлеуетті жүзеге асыруға және қала құраушы кәсіпорынды бәсекеге сай жаңартуға басымдық берілген. Мысалы, халық саны ... ... ... ... қаласы XVIII ғ-да көмір кені аумағындағы шағын елді-мекен ... ... ... дамуы инфақұрылымның дамуына жол ашты. Халықтың басым бөлігі шахталарда және ... ... ... істеді. 1998 жылы әр-түрлі факторлар әсерінен көмір өндірісі және ... ... ... Билік жоспарына сәйкес моноқаланы мұражай-қала түрінде дамытуға басымдық берілді. Мұнан өзге дағдарыстан шығудың үш бағыты таңдалды: 1) қаладағы ... ... ... аударарлық мәртебесін беру, оның ішінде зауытына; 2) қала ... ... 3) ... ... секторын әртараптандыру [37].
Польшада шағын қалаларды дамыту саясаты халық сауаттылығын жоғарылату және адами капиталды дамыту мақсатын көздеген. ... ... ... инфрақұрылымын дамыту, энергияның балама көздерін, ақпараттық қоғамды дамыту, қоршаған ортаны жақсарту, білім беруді жақсарту жөніндегі жобалар іске асырылды.
Дамыған шет ... ... ... ... ... жағдайдағы моноқалалардың экономикасын әртараптандыруда немесе даму бағытын қайта құруда мемлекеттік және ... ... ... ... зор. ... ... қолдауға бағытталған іс-шаралар кешенін әлеуметтік, экономикалық және заңдық деп ... (6 - ... ... ... ... ... ... болады:
* Халықты кәсібилікке қайта оқыту, моноқалаларда жаңа университеттер, колледждер құру арқылы халықты заманауи ... ... ... бұл ... ... мен ... әлеуетінің артуына және жаңа маман ретінде қалыптасуына негіз ...
* ... ... ... беру - ... ... ... арттыру, әр-түрлі жеңілдіктер іс-шараларын ұйымдастыру (мысалы, баспана алуға жеңілдетілген несиелер беру); жаңа жұмыс орындарын құру арқылы жұмыссыздарды еңбекпен қамтуға жәрдем ... ... ... қамту үшін қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру; еңбек демалысына ерте шығуға құқық беру және т.б.
* Шағын және орта ... ... ... ... ... ... ... және мемлекет есебінен іс-шаралар кешенін (қысқа және ұзақ мерзімді ... ... құру және т.б.) ...
* ... жоқ ... ... өзге аймақтарға қоныс аударуына жәрдемдесу. Халықтың жоғары жұмылғыштығы арқасында, өзге аймақтарға қоныс аударудың ... ... АҚШ ... қолдау тапты.
* Жаңа инфрақұрылымдар құру және тозығы жеткендерді жетілдіру (логистиканы дамыту, байланыс, құрылыс және тұрғын үйлерді ... ... және т.б.). Бұл ... ... ... арнайы бағдарламалар да қабылданған. Мысалы, Францияның Тұрғын үй және коммуналдық ... ... ... ... ... ... ... есебінен, жаңа үйлер салу және тозығы жеткен тұрғын үйлерді қайта құрылымдаудан өткізуді жүзеге асырды. Аталған қолдау түрі, біріншіден жұмыс күшін ... ... ... болды, екіншіден, жұмысы тоқтаған кәсіпорын қызметкерлері үшін дамыған көліктік инфрақұрылым есебінен жақын аумақтарға қатынап жұмыс жасауға мүмкіндіктер ... ... ... сауықтыру - өндірістік қызметтер нәтижесінде бүлінген жерлердегі топырақ құнарлылығын ... ... ... ... іс-шаралар кешенін қамтиды. Аталған іс-шаралар кешені жүзеге асқан жағдайда аумақтың одан әрі ... ... ... ... ... үлес ... Мысалы, 1990-жылдары Ұлыбританияда 57 қаланы жаңарту бойынша ... пен жеке ... ... өзара қызметтерге есептеліп бағдарлама жасалды. Бағдарлама мақсаты - өндірістік қызметтер нәтижесінде ... ... ... құнарлылығын қайта қалпына келтіру және қаланы қайта құрылымдауға қаржылай көмек көрсету. Бұдан басқа, атты ... ... [38-39]. ... ... ... негізінде экономикалық қолдауды төмендегідей жіктеуге болады:
* Қала құраушы кәсіпорындарды жаңарту, мамандану саласы бір алып ... ... ... ... ... және ішкі ... өзгерістер салдарынан экономикасы тоқырауға ұшырайды. Осы кезде қаланың тәмамдалған ... ... ... ... қажеттілігі туындайды. Дағдарыстан шығудың басым бағыттарының бірі - өнеркәсіп салаларын жаңарту. Бұл кәсіпорындардың бәсекеге қабілетті болуына ... ...
* ... ... негізделген өндірістік алаңдар құру, экономиканы әртараптандыру негізінде ғылымды қажетсінетін өндірісті және әлемдік экономиканың үшінші секторы - ... ... ... ... ... Мысалы, қайта құруға дейінгі қала құраушы салалар машина жасау мен тоқыма өнеркәсібі ... ... ... ... ... ретінде, тоқыма өнеркәсібі мен металл өңдеуге маманданған Хелмонд ... ... ... ретінде дамыды.
* Кластерлік саясат және қолайлы инвестициялық климат қалыптастыру. Дағдарыстық жағдайдағы ... ... ... ... ... бірі - ... инвестициялық климат қалыптастыру. Ол бойынша мемлекет және жергілікті басшылық тарапынан жеңілдіктер жасалды. Мысалы, салықтан босату, әр түрлі тексерістерге тоқтам салу ... және т.б. ... ... тіпті макроаймақтардың экономикалық даму үлгісі мемлекеттік іс-шараларға және кластерлік саясатқа негізделіп құрылған. Әсіресе, Еуропалық Одақ елдерінде кластерлік ... ... ... ... ... құралы ретінде қарастырылады. Кластерлік тәсіл - бұл ең әуелі қандай да бір аймақтың (тіпті мемлекеттің) немесе экономика саласының ... ... ... ... беретін жаңа басқару технологиясы [40].
* Кластерлік ... және ... ... ... ... ... жағдайындағы моноқалалар экономикасын әртараптандырудағы іс-шаралар кешені
Экономикалық қолдау
Заңдық қолдау
Халықты ... ... ... ... ... ... ... муниципалды билік және мемлекет тарапынан заңдық қолдау
Басқа салаларға негізделген ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жәрдем беру
Шағын және орта бизнесті дамыту
Болашағы жоқ моноқалалардан халықтың өзге аймақтарға қоныс ... ... ... құру және ... ... жетілдіру
Экологиялық сауықтыру
Аумақтың географиялық орналасуын тиімді пайдалану - ... шет ... ... ... дамытудың негізгі тетіктердің бірі саналды. Кез-келген стратегиялық ... ... ... ... жағдайды есепке алу жаңа мүмкіндіктерге жол ашты. Мұны біз шет елдер моноқалаларының ... ... ... көз ... ... Теннант-Крик (Аустралия), Флинт, Пулман (АҚШ), Эмшер Парк (Германия) және т.б. Географиялық жағдайды тиімді ... - ірі ... ... ... ... ... және ... секторын дамытуға негіз болады.
6 - сурет. Дағдарыс жағдайындағы моноқалалар ... ... ... кешені (үлгі).
Моноқалаларды дамытудың маңызды тетіктерінің бірі - қалалық саясатты мемлекет ... ... ... болып табылады. Мысалы, Еуропа Одағы елдері өз құзіреттіліктері шеңберінде осы саясатты іске асырды. Мысалы, (1997 ж.), (1998 ж.), ... ... және ... Күн ... (1996 ж.) [41]. ... жергілікті муниципалдық құрылымдарды қолдау бойынша іс-шаралар жоспары және жүзеге асыру тетіктері бекітілген.
Шет елдер тәжірибесін қорыта келе, тарихи кезеңдердегі қаржы-экономикалық ... ... ... ... ... ... көп зардап шеккенін көреміз. Бұл жағдай моноқалалардағы өнеркәсіптік өндірістің төмендеуіне, жұмыссыздар санының артуына, әлеуметтік жағдайдың шиеленісуіне ... ... ... елдер бұл мәселені шешуде негізгі басымдықты қала экономикасын әртараптандыруға бөлген. Әртараптандырудың негізгі бағыттары мен оны ... ... ... зерттеліп, жүйеленді. Еліміздегі дағдарыс жағдайындағы моноөнеркәсіптік қалаларды қайта жаңғыртуда және экономикасын әртараптандыруда дамыған елдердің озық тәжірибелерінен үлгі алуға болады. ... ... ... ... ... ... ... мен туристік әлеуетті тиімді пайдалану, инфрақұрылымдық артықшылықтарды ескеру және т.б. Сонымен қатар, Қазақстан жағдайында да моноқалалардың мәселесін шешуде зерттеу ... ... ... ... ... ... дамуы үлкен сараланыммен сипатталады. Бұл табиғи-шикізаттық, өндірістік, кадрлық әлеуеттердегі ... ... ғана ... сондай-ақ өңірлердің қалыптастасқан мамандану деңгейімен, олардың нарық ... ішкі және ... ... ... ... ... ... дәлелденген.
Бүгінгі күні Ақтөбе облысы жоғары инвестициялық имиджі бар ... ... бірі ... ... ... ... және одан тысқарыда баламасы жоқ өндірістік кәсіпорындар жұмыс істейтіндігін біз мақтан тұтарлық. Ақтөбелік тауар өндірушілер өндірісті жан - ... ... ... ... ... ... пен корпоративті мәдениетті жетілдіріп жатыр. Бұл Ақтөбе облысы Қазақстанның неғұрлым дамыған индустриалды және ... ... бірі ... табылатындығының және оның шаруашылық жүйесі ел экономикасына елеулі үлесін ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты - Ақтөбе облысындағы шағын және моноқалалардың индустриалдық-инновациялық даму ... ... ... және ... ... ... ... оларды жетілдіру бойынша ғылыми негізделеген ұсыныстар еңгізу болып табылады. Моноқалалардың мәселелерін шешудің басты бағыттарының бірі дамудың ішкі себебтерін іздеу ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ғана қаланы стереотиптік қабылдаудан шегіну керек. ... ... ... ... ... тиіс.
Ақтөбе облысы көмірсутекті және минералды шикізаттарды өндіру негізінде, өңірдің ... ... ... ... ... өндіріс, машина жасау, ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу) дамытумен байланысқан динамикалық өңдеу өндірісінің негізінде және Батыс Қазақстандағы көліктік-логистикалық ... ... ... ... бизнес аясы бар, өмір сүру деңгейі жоғары ... ... ...
Бұл жұмыста моноқалалардың және қалалық елді мекендердің әртүрлі қалыптасу аспектілері, олардың әлеуметтік-экономикалық даму проблемалары, сонымен бірге ... ... және ... ... сүйеніп урбанизациялық процесіне байланысты қарастырылған сұрақтың айрықшалығы осы зерттеу объектісінде, проблеманы шешу әдістері мен жоларынан тұрады. Моноқалалардың ... ... ... аймақтың бұрынғы әлеуметтік-экономикалық байланысымен зертеледі және келесі көлемді және өнеркәсіп күщтерін аймақ аумағында қарқында дамытудан тұрады.
Жұмыста моноқалалардың көші-қону жүйесі және ... ... ... ... ... ... процесі , жалпы шағын қалалардың жіктелімі және т.б қарастырылады. Әрі қарай шағын қалаларды дамыту саясаты және олардың қоныстандырудағы ролінің негізгі ... ... ... ... ... ... мәдени шаралар өткізу, үлкен ауылшаруашылық кешен құру, өндіріс күштерін жоспарлы түрде орналастыру. Қалаларды дамытуда тікелей және ... ... ... ... ... ... қызметіне материалдық өндірістен тәуелді өнеркәсіп, құрылыс және өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылым элементтері жатқызылады. Мұндай функцияны көлік, кадрларды дайындау ... және т.б ... ... ... ... ... ... арасына- қалада өзіндік өндірісті дамыта алатын ауыл және орман шаруашылығы: ауылшарушылық машинақұрылысы, ауылшаруашылық шикізатын өңдеумен қайта әңдеу кәсіпорындары, ... ... ... ... ... ... мен ұйымдар инфрақұрылымы.
2. Республиканың аймақтық ерекшеліктері-табиғи, тарихи, экономикалық, демографиялық-қалалық мекендердің қалыптасу жүйесін алдын-ала болжайды. Қазақстан қалаларының қалыптасуының ... ... ... мол ... ... ... жерлерді урбанизациялық мамандандырылған аумақтың құрылуы;
б) басқа аудандармен салыстырғанда ауылшаруашылық өндірісінің белсенді түрде әсері;
3. Республикада урбанизация ... ... тың ... ... ... орны ... Өз ... ауылдық тұрғындарды жинайтын, урбанизацияның ерекше кезеңі. Ол үлкен өнеркәсіптік, агроөнеркәсіп ... ... ... және ... ... және ... ... қарқынды өсуіне бағыттауға әкеледі.
4. Қазіргі уақытта Қазақстанның бір ... ... ... ... ... ... бірге дамып келеді, бұл дегеніміз тың иегерудің жаңа даму жолына шығуы. Адамдардың жаңа өнеркәсіптік даму профиліне көшуі жоғарылауда. Көп ... ... ... ... қызметіне байланысты төмен деңгейден жоғары деңгейге өтуде. Ауылшарушылық жерлерде өндіргіш ... ... ... ... ашылуы, еңбек шартының жақсаруы және ауылдағы өмір сүру жағдайының жоғарылауы ... ... ... ағуы ... ... уақытта Республикада жаңа пайдалы қазбалар кешені қоймаларында ... ... ... ... екі ... топ қалыптасты және даму жолында: табиғат байлықтарын иегеру және өндірістің қойма ... және ... және ... ... қайта өңдеуде.Олардың даму негіздері келесілер:
А) Шет жерлерде агломерациялық ... ... ... ... ... қала халқының жоғары үлесі;
В) Қалалардың қысқа мамандандырылған қызметтен кешендіге өтуі;
6. Қазақстан аймағында қоғамның объективті заңдарына сай бірінғай орналастыру жүйесін (БОЖ) ... ... ... келесідей мезеттерді байқауға болады:
а) үлкен елді мекендердегі халық саның жоспарлы қадағалау;
б) ... ... ... ... қайта өңдеуге бағытталуы, болашақта олардың маңында жоғары тиімді ауылшарушылықты дамытуда өнеркәсіптік ... ... ... жаңа ... мекендерді құру (агроқалалар, агроөнеркәсіптік кешендер);
г) жоғары тиімді ауылшаруашылық өнімдеріне, соңын ішінде мал еті, ... ... ... ... ... ... құру және ... асыру ;
д) әр қалада әлеуметтік және экономикалық дамудың кешенді жоспары туралы ... ... ... ... ... ... және ... принцептері, моноқалалардың даму көрсеткіштерімен негізгі бағыттары туралы республиканың әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... , ... ... ... дамытуда басқаруды жетілдіруді қажет етеді. Жоспарлау республиканың ... ... ... үлкенің есепке алу керек. Жоспарлау көрсеткіштерінің келесілерін қарастыруға болады: халық саны, соңын ішінде еңбекке қабілетті, ... ... ... ... өндірісі, қызметтер, тауар айналым көрсеткіштері, жұмыс орындары және т.б.
8. Қаланы дамытуда, құрылысты жоспарлауда ғылым мен тәжірибе келесідей ... қала ... ... ... ... ... ... және аймақтық бірлесушілерден;
в)бағдарламаларды және модельдерді дайындауға жалпы проблемалардан;
г) нақты ... ... және ... ... ... шарт ... ... экономистердің, демографтардынғ медектердің, көлік саласындағы мамандардың, статистердің, географтардың, геологтардың және т.б. кешенді ынтымақтастығы.
9. ... ... мен оған ... ... және ... ... ... процеске әсерін тигізеді. Қазақстан қалаларында туу деңгейінің төмендеуі жалпы әлеуметтік-эономикалық дамуымен шарттасылған.
10.Аймақтың экономикалық дамуы аймақтық-экономикалық зерттеулерде және аймақтық урбанизациялық ... ... ... жатқызылуын талап етеді. Қазақстан шағын қалаларының қарастырылған әлеуметтік-экономикалық проблемасығылым мен тәжірибеге пайдалы және ғылыми зерттеулер бұл ... ... ... аударуы керек.
Осыған орай, бұл жұмыста әзірленген тұжырымдармен ұсыныстар, тәжірибелік және ... ... ... ... ... дамыту бағдарламасын құру негіз болуда және қала деңгейіндегі тәжірибелік жоспар дайындауға сапасын жетілдіруге көмектесе алады.
Пайдаланылған әдебиеттер ...
1. ... ... ... Қазақстан халқына Жолдауы Н.А. Назарбаев // Егемен Қазақстан - 30 қараша 2015 ... ҚР ... ... ... мемлекеттің жаңа саяси бағыты>> Жолдауы// Егемен Қазақстан - 15 желтоқсан 2012ж.
3. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың ... ... ... // Егемен Қазақстан - 12 қараша 2014ж.
4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 25 мамырдағы № 683 ... ... / Пер. с ... - ... , 1970, б. 429.
6. Маркс К., Энгельс Ф. Шығармалар жинағы., 2-ші басылым, т.3, 7-544 ... Макс ... ... ... ... 2001.
8. Газета , 1968, №40, 12 бет.
9. Модели в географии / Под ред. Хаггета, Дж.Чорли. -М.: ... 2001. W. ... ... география. 2002 г. http: // vocable.ru/dictionary // word/modeli-v-yekonomicheskoi-geografi
11. Маслова А.Н. Экономическая база ... ... ... ... потенциал // Международная интернет-конференция . Сб. научн.трудов. - М., , 2008. - с.160-164.
12. Пути ... ... ... моно - ... городов России. - М., 2004. - с.8.
13. Васиян Р.И. О проблемах развития ... ... ... // ... ... ... ЭКО. - 2011. - №8. - С.132-135.
14. Петрикова Е.М. Комплексная инвестиционная ... ... - мики ... // Региональная экономика: теория и практика. - 2010. - №43 (178). - с. ... ... Е. ... и ... ... ... горо - дов ... - Екатеринбург. - 2009. // http: // mmj.ru / ... http: // ... ... http: // ... города Казахстана.
18. Scott A. J. Regional Push: Towards a ... of ... and Growth in Low-and ... Countries// Third World Quarterly. - Vol. 23. - No. 1 - 2002. - P. ... ... Е.М. ... ... ... ... моногородов / Е.М. Петрикова // Территория и планирование. - 2011. - № 2(32). - С. ... ... ... ... к размышлению [Электронный ресурс]. - Режим ... ... ... В., Швецов А., Лузанов А. Исследование региональных и ... ... в ... центре Города России Института макроэкономических исследований при Минэкономики РФ в 1990 - 1999 гг. М.: ... ... ... Регионы Казахстана - под ред. Смаилова А.А. Агентство Республики Казахстан по статистике Астана, 2011. - 24 ... ... И Ш., ... А.М. ... ... и ... развития. - Казань: Издательство Института экономики, управления и права, баспасы, 2011. - 220 ... Porter M. E. Regions and the New ... of ... // Global ... Trends, Theory, Policy. - 2001. - P. 145-151.
25. Суворова И.М. ... ... ... моногородов // РГГУ экономикалық журналы. - 2011. - № 4(24). - ... ... Н.Т. ... ... о защите занятости в странах с развитой ... ... // ... за ... №1, 2002. С. ... ... в области моноструктурированных городов: Альберт Шпеер и партнеры: презентации.-М., 2010.-С.40.
28. Гранберг А.Г. Основы региональной экономики. 3-е изд. М.: ГУ ВШЭ, ... ... С.П. ... ... ... как ... снижения социальной напряженности // Вестник Ижевского государственного технического университета. 2010. №1. С. 69-72.
30. Бекбосынов А. Пустеют города, вымираются ... ... ... марта.
31. Рудова А.А. Повышение занятости в моногородах: отечественный и ... ... ... Carson, D.B, & Carson, D.A. (2013). ... Labour in Remote Towns for Economic ... The case of Tennant Creek, ... Inner Asia Studies in the ... 2, 31-44. http://www.cdu.edu.au/sites/default/files/research-brief-2014-5.pdf
33. С.Г. Стерник, Е.Н. Цуканова. Есть ли будущее у локальных рынков ... ... ... ... строительства. http://ms.enjournal.net/. № 5 (827) -- 2013.
34. Steven P. ... A Town ... Flint, ... ... deindustrialization. Published by Stat Universityof New York Press, Albany. -1996, 259 ... Gerald L. Gordon. The economic survival of ... isolated small towns. CRC Press. -2015, 263 ... ... Т.Ю. Парк ... ... и ... реабилитации промышленных территорий. Академический вестник УралНИИПРОЕКТ РААСН. №2, 2014. С. 9-14.
37. Официальный сайт г. Острава. ... ... С.Г. ... ... развития монопрофильных территорий: зарубежный и отечественный опыт // Научный журнал . - № 12, - 2011.
39. ... И. О. ... ... ... и перспективы развития моногородов России // Актуальные вопросы экономики и ... ... ... заоч. науч. конф. (г. Москва, апрель 2011 г.) / Под общ. ред. Г. Д. Ахметовой. -- М.: ... 2011.
40. ... А., ... К., ... Ю., Русинов В. Анализ зарубежного опыта повышения ... ... ... на основе развития кластеров. - URL: http://politanaliz.ru/articles_695.
41.https://en.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Human_Settlements_Programme
Қосымша 1
Қосымша 2
Хромтау қаласын дамытудың 2015-2017 жылдарға ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған кешенді жоспары
Әзірлеу үшін негіздемесі
ҚР Үкіметінің 2014 жылдың 28 маусымындағы №728 ... ... ... ... ... ... ... мақсаттары
Хромтау қаласының орта мерзімді перспективада тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуы
Міндеттері
1.Тұрақты жұмыс істейтін кәсіпорындардың өндірістік сыйымдылығына байланысты Хромтау қаласын ... ... ... ... және ... және орта ... дамыту.
3.Хромтау қаласының еңбек ресурстарының ұтқырлығын жоғарылату.
4.Хромтау қаласының ... және ... ... ... ... ... ... жылдар
Негізгі іс-шаралар, өзекті инвестициялық жобалар
1. МОНОҚАЛАЛАР БРЕНДИНГІ, ОЛАРДЫҢ КЕШЕНДІ ДАМУ ЖОСПАРЫН ... ... ... мен университеттерді жұмылдыра отырып Хромтау қаласының ұзақ ... ... ... ... және жаңа ... ...
2.Қаланың әрі қарай дамуына нысаналы көмек беру бойынша ұсыныстар әзірлеу.
2. ХРОМТАУ ҚАЛАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАСЫН ӘРТАРАПТАНДЫРУ ЖӘНЕ ... ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... ... экономикасын ұзақ мерзімді әртараптандыру үшін инвестициялық жобаларды іске асыру.
1) ЖШС көмір брикеттеу зауыт ... ... ... 100,0 мың ... 50 тұрақты жұмыс орнының ашылуы.
2. Ұлттық холдингтердің Хромтау қаласында, оның ерекшелігін ескере отырып, қосалқы және қызмет көрсету өндірістерін, тапсырыстарды орналастыруы
... ... ... ... ... ... Қала құраушы кәсіпорынның моноқалада қосалқы және қызмет көрсету өндірістерін, тапсырыстарды орналастыруы.
Қала құраушы кәсіпорындардың Хромтау қаласында қосалқы және ... ... ... ... орналастыруы.
4. Хромтау қаласында шағын және орта бизнесті дамыту.
- жаңа өндірістерді құруға гранттар ұсыну және ... ... ... ... атсалысу (инженерлік-коммуникациялық инфрақұрылымды дамыту);
- Қала құраушы кәсіпорын мен шағын және орта ... ... ... бағдарламамен іске асыру;
- жергілікті кәсіпкерлердің қауымдастығын құру;
- жаңа бастаушы кәсіпкерлерді қолдау үшін бизнес-инкубаторының ... ... бір ... функцияларды бере отырып кәсіпкерлікті қолдау орталығының қызмет істеу.
5. Хромтау қаласының өз бетінше ... ... ... және ... ... ... кәсіпкерлікті дамытуға атсалысу
- микрокредиттер беру арқылы кәсіпкерліктің дамуына қолдау көрсету;
- кәсіпкерлікке оқыту арқылы кәсіпкерліктің дамуына қолдау көрсету.
III. ... ... ... және инженерлік инфрақұрылымын оңтайлы қала халқының санына қарай дамыту.
Іс-шаралар (жоспарға сәйкес):
* ... ... ... ... санына қарай әлеуметтік-инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту мен (немесе) құрылысын ... ... ... ... үй ... ... мен ... қалпына келтіру жұмыстарын жүргізу;
* жұмыстың келесі түрлері бойынша абаттандырудың бірінші кезектегі мәселелерін ... ... ... мен ... ... үй ... сақтау мен қоқысты шығару, рұқсат етілмеген қоқыс тастайтын жерлерді жою, ... ... ... бұзу, қатты тұрмыстық қалдықтар полигоны мен мал қорымын жайластыру, алаңдарды, көшелерді, шағын бақтарды абаттандыру, ... ... ойын ... ... жылу ... әлеуметтік сала объектілеріне, су құбырларына, кәріз жүйелеріне, қалаішілік жолдарға жөндеу жұмыстарын ... ... ... ... ... ... жылға (2015 жылмен салыстырғанда):
* Хромтау қаласының өнеркәсіп өнімінің ... ... ... ... 128,8 ... ... ... Қалада белсенді жұмыс жасайтын шағын кәсіпкерліктер санын 1,4 есе немесе 432 бірлікке дейін арттыру (1080-ден 1512 бірлікке).
* ... ... ... ... ... ... үлесін 0,3%-дан 0,25%-ға дейін азайту.
* Тіркелген жұмыссыздық деңгейін 0,07%-дан 0,06%-ға дейін азайту.
* Хромтау қаласының жалпы табысындағы ... ... ... көлемін жыл сайын 35,0 млн. теңгеге дейін арттыру.
* Хромтау қаласының болжамды халық саны - 25500 адам (2013 жылы - 25229 ... Қала ... ... ... ... ... саны - 7850 адам (2013 жылы - 7645 ... көздері мен көлемі
2015-2017 жылдар аралығында Хромтау қаласының Кешенді дамыту жоспарының іс-шараларын қаржыландыру көлемі барлығы 5478,4 млн. ... ... ... ... ... бағдарламасы есебінен республикалық бюджет - 4802,8 млн. ... жылы - 522,5 млн. ... ... жылы - 1734,6 млн. ... ... жылы - 1874,1 млн. ... ... бюджет - 675,6 млн. теңге:
2015 жылы - 446,5 млн. ... ... жылы - 118,3 млн. ...
2017 жылы - 409,4 млн. теңге.
Кәсіпорындардың өз қаражат есебінен 796,0 млн. ... 2016 жылы - 739,0 млн. ... 2017 жылы - 57,0 млн. ... 3
Қарағанды облысының күшті және әлсіз тұстарының, мүмкіндіктері мен қауіп-қатерлердің SWOT - талдауы.
Мүмкін болатын ішкі күшті тұстары ... ... ішкі ... тұстары(W):
1. Арнайы түзету мектеп-интернаттары қызмет етеді.
2. Шағын және орта ... ... үшін ... ... ... болуы (, аймақтық корпорациясы, Индустриялдық парк).
3. ... ... ... үшін ... көздерінің болуы.
1. Негізгі капиталға салынатын инвестициялар ... ... ... ... ... ... жоғары деңгейде тозуы.
2.Қоршаған ортаны көптеген Ағымдағы және тарихи ластаушылардың болуы (9 Локальды және 6 ұлттық экологиялық ... және ... ... ... деңгейде тозуы (80%), ең төменгі нормативтен алғанда жабдықталу деңгейінің ... ... Ұзақ ... ... ... ... бар аймақтарының болуы.
5. Ауылдағы мәдени объектілердің материалдық-техникалық базасының нашар деңгейі, мамандандырылған қызметкерлердің жетіспеушілігі.
кестенің жалғасы
Мүмкін болатын сыртқы қолайлы мүмкіндіктер ... ... ... қауіп-қатерлер (Т):
1. , , , бағдарламаларының аясындағы мемлекеттік қолдау өңдеу өнеркәсібінің үлесін арттыруға және ... ... ... ... береді.
2. Өнеркәсіптің базалық салаларын дамыту тұжырымдамаларын іске асыру технологияны жаңғыртуға және дамудың инновациялық үлгісіне ... ... ... ... корпорациясы мен Технологиялық паркінің қызметін жандандыру өнеркәсіптегі шағын және орта бизнесті дамытуға және ... ... ... мүмкіндік береді.
4.Елге келушілер мен ішкі туризм бойынша ... ... ... ... ... мен магистралды автожолдардың құрылысы бойынша ҚТЖ жобаларын іске асыру ... мен ... ... және ... ... аумақтың экономикалық дамуына серпіліс береді.
6.Мемлекеттік тұрғын үй құрылысы бағдарламасын іске асыру мен шағын және орташа қалаларда арендалық тұрғын үй құрылысын ... ... ... ... ... экономикасының даму қарқының баяулауы.
2.Ішкі нарықтың технологиялық дамуының артта қалуы мен аймақтық экономиканың салалық сәйкес келмеуі ... ... ... артуы.
3.Қаржы-несие жүйесінің тұрақсыздығына байланысты құрылыс саласының тоқырауының сақталуы.
4.Туристік ағындар көлемінің азаюы.
5.Туризм саласындағы инвестициялық белсенділік деңгейінің төмендігі.
6.Минералды-шикізат ресурстарын біріктіру және ... ... ... күрделендіру нәтижесінде кен шығару көлемінің азаюы.
7.Кәсіптік білім беру жүйесіндегі сәйкес келмеушіліктің сақталуы еңбек ресурстарына деген сұранысты қанағаттандыруға теріс ықпал ... ... ... ... саладағы мәселелерді толығымен шешуге мүмкіндік бермейді.
9.Ауылдық аумақтардың әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылым ... ... ... етілмеуі.
10.Индустриалдық парктің құрылысын аяқтау мерзімінің созылуына байланысты әртараптандыруды кідірту.
Ескерту - автор құрастырған.
Қосымша 4
ХРОМТАУ АУДАНЫ

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы моноқалалардың әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері58 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 – 2009 жылдарға арналған бағдарламасы80 бет
Қазақстанда бір салалы қалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуы96 бет
Windows NT – ң монолитті құрылымы22 бет
Ішкі монолог36 бет
Алюминий. Алюминий монополиялары5 бет
Бәсеке және монополия15 бет
Бәсеке және монополия туралы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь