Тәуелсіз Қазақстан мәдениеті (1991-2009 жж.)

КІРІСПЕ 3

І ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК МӘДЕНИ
САЯСАТЫ
1.1. «Мәдени мұра» бағдарламасы және ондағы шаралардың іс жүзіне
асырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2. Республикалық білім беру саласының дамуы мен болашағы ... ... ... ... 16

ІІ ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ «ТІЛ» САЯСАТЫ. ДІНИ ҚАЙТА
ЖАҢҒЫРТУЛАР
2.1. Тіл . саясаты және оның дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2. Дін мемелекеттің рухани тірегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .39

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздік - халқымыздың ұлттық дүниетаным ерекшелігін, рухани мәдениетімізді әлемге танытуға мүмкіндік берді, әлі де бұл салада қыруар мәселердің шешілетініне күмән келтіруге болмайды.
Мәдениет өзінің түрлі бейнелеу тәсілі және түрлерімен қоғамның тарихи даму процесіне енді. Мәдениеттің әлеуметтік қызметі өндірістің тиімділігін арттырады, қоғамдық прогреске жол ашады. Мәдениетті дамытпай, әлеуметтік міндеттерді шешу мүмкін емес, ал ол өз тарапынан мәдениеттіліктің, халықтың шығармашылық жігерінің деңгейін кетеруге оңды жағдай жасайды, бір ғана өндіріс емес, бүкіл қоғамдық өмір жеке адамды дамытуды қажет етеді. Осыған байланысты екі жағдайға назар аудару керек. Әлем өзара байланыста және тұтастықта болады, ал әлеммен байланысты адамның қоғамдық саяси өмірге енуі, оны әлеммен байланыстыратын көптеген жағдайлар мәдениеттің дәрежесімен тікелей байланысты. Сонымен қатар қоғам прогресіне сәйкес адам бостандығының өрісі кеңи туседі. Қазақстан Республикасы өзінің Тәуелсіздігін жариялаудың нәтижесінде халқымыз жаңа саяси, әлеуметтік-экономикалық, рухани жағдайда өмір сүріп, еңбек етіп, сол тәуелсіз мемлекетімізді нығайту үшін күресуде [1].
Әрбір халықтың өз мәдени даналығы барлығы белгілі. Сол мәдени құндылықтарды бүкіл халық болып құрметтеу рухани норма.
Қазақ халқының мәдениеті - ежелгі заманнан бері байырғы жерінде өмір сүрген қазақ халқын құраған ұлыстар мен тайпалардың материалдық мәдениеті мен рухани мәдениетінің заңды жалғасы және жаңа заманға сай дамып, қалыптасқан түрі болды.
Қазақ халқының қалыптасуына байланысты оның өзіне тән материалдық және рухани мәдениетінің сипатты, белгілері орнықты. Бұл қалыптасқан мәдениет қазақ халқының өз ата-бабаларының мәдени қазыналарын қамтыған мәдениет болды. Қазақ халқының мифтік аңыздары, аспан әлемі жөніндегі түсініктері, байырғы қазақ күнтізбесі бай әдеби мұралар, көркемөнердің сан алуан түрлері, шежірелік шығармалар, халық емшілігі және материалдық мұралары т.б. ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан мәдениет куәліктері екені анық. Халық бұқарасы материалдық мәдениет жетістіктерінің жасаушылары болды.
Аты әйгілі – Қорқыт /Ата Қорқыт/, Асан қайғы, Бұқар, Абай, тағы басқалар қазақ халқының философиялық ой-пікірін өрістеуге елеулі үлес қосты.
Қазақ өмірінің барлық белестері өлең мен жырға толған. Қазақтың ақындар айтысы - қазақ халқының өнері мен ақындық шабыт-шалымының салтанатты көрінісі. Міне, осындай бай мұраларымызды қайта жаңғыртып, оны толықтырып отырған кезеңде мемлекеттіліктің негізі де нығая түсері сөзсіз. Тақырыптың өзектілігі тәуелсіздік алған он бес жыл ішіндегі мәдениетіміздің қайта түлеу жетістіктерін бір ауқымға келтіріп, ондағы жіберілген кемшіліктердің алдын алу үшін маңыздылығы бар деп ойлаймыз. Қазір біз жаһандану дәуірінде өмір сүріп жатырмыз.
1. Н.Ә.Назарбаев. Елмен сұқбаты, Егемен Қазақстан, 2005 ж, 25 тамыз.
2. Атабаев, Қ. "Мәдени мұраның" маңызды мәселесі [Текст] / Әңгімелескен:
Серікқызы. Қ. - //Ана тiлi. - 2008. - 31 желтоқсан (№ 52)
3. Н.Ә.Назарбаев. «Мен өзімнің уәдемді орындап келемін». /Егемен Қазақстан,
2005, 26 шілде.
4. Елеуов, М. "Мәдени мұра" бағдарламасында майда-шүйде мәселе жоқ
[Текст] / М. Елеуов. - // Айқын. - 2008. - 22 ақпан (№ 33)
5. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында.
2006 ж. халыққа Жолдауы, Егемен Қазақстан, 2006 ж.
6. Н.Ә.Назарбаев. «Ынтымастыққа тағы бір нық қадам» 2005, 12 қараша. II
Азаматтық форум.
7. С.Байтіленов. Қазақстан ауылшаруашылығындағы тоқырау. Тараз, 1999.
8. Н.Ә.Назарбаев. Ғасырлар тоғысында, Алматы, 1996.
9. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы, Алматы, 1992.
10. Н.Ә.Назарбаев. «Серпінділік стратегиясының қарлығашы». Егемен
Қазақстан, 2006, 13 мамыр.
11. Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди, Алматы, 1999.
12. Омарбеков Т. XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері,
Алматы, 2001.
13. Ә.Әбдәкімұлы. Қазақстан тарихы, Алматы, 1997.
14. История Казахстана. С древнейших времен до наших дней. В пяти томах,
Т. 1, 2, 3- Алматы, «Атамұра», 1996, 1997, 2000.
15. Маданов Х.М. Қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңдері, Алматы, 1995.
16. Қазақтың көне тарихы, Алматы, «Жалын», 1993.
17. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан - 2030. Алматы, 1997.
18. К.Берденова, К.Құбаев, А.Кәрібай. Қазақстанның мемлекет ретінде
қалыптасуы мен экономикалық даму негіздері. Алматы, 1998.
19. Күзембайұлы, Е.Абиев. История Казахстана, Алма-Ата, 1996.
20. Кан Т. История Казахстана, учебное пособие. Алматы, 2002.
21. Н.Ә.Назарбаев. «Жаңару стратегиясы» (ҚР-ның 12 жылдығына арналған
баяндама). Егемен Қазақстан. 2003, 14 желтоқсан.
22. Н.Ә.Назарбаев. «Ел жұртымның алдында жауапкершілігімді сезінемін».
Егемен Қазақстан. 2006, 13 қаңтар.
23. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халықтары Ассамблеясының XI сессиясы
баяндама «Ынтымағы жарасқан елдің ырысы» Егемен Қазақстан, 2005, 22
қараша
24.История развития транспорта и коммуникаций Казахстана, Алматы. 2000.
25. Казахстан за 70 лет, Алматы, 1990.
26. Е.Қайназаров, А.Қайназарова. История Казахстана (учебное пособие),
Алма-Ата, 1992.
27. Б. Кәрібаев. Қазақ хандығының құрылуы. (қазақ тарихы) 1995.
28. М.Қозыбаев. Жауды шаптым ту байлап. Алматы, 1999.
29. М.Козыбаев. Казахстан и современность. Алма-Ата, 1991.
30. М.Қозыбаев. Өркениет және ұлт. Алматы, 2001.
31. М.Қойгелдиев, Тұтас Түркістан идеясы және Мүстафа Шоқай, Алматы,
1994.
32. М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы, «Санат» Алматы, 1995
33. М.Қойгелдиев. Т.Омарбеков Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993.
34. Қ.Көшербаев, Р.Құттыбаева. Қазақстандағы этносаралық қатынастар
мәселесі, Алматы, 1996.
35. Кунаев Д.А. О моем времени, Алма-Ата, 1992.
36. Тулепбаев Б, Тулепбаева К. Д.А.Кунаев - выдающийся государственный и
политический деятель, Алматы, 2006.
37. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы, Алматы, 1999.
38. Қадырғали Жалайыр. Шежілер жинағы, Алматы, 1997, Қазақ қалай аштыққа
ұшырады? (Қасіретті жылдар хаттары?) Алматы, 1991.
39. Кункожаев Н.Р. Политическая, социально-экономическая и духовная жизнь
независимого Казахстана, Алматы, 2004.
40. Н.Р.Күнқожаев. Тәуелсіз Қазақстанның тарихы, Алматы, 2004.
41. Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 11 февраля 1993 года
//Казахстанская правда. 1993. 12 февраля. С.3.
42. Закон Республики Казахстан «Об высшем образовании» от 10 апреля 1993
года //Казахстанская правда. 1993. 10 апреля.
43. Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 7 июня 1999 года. С
изменениями и дополнениями от 22 ноября 1999 г., 11 июня 2001 г.
//Законодательство об образовании в Республике Казахстан. Алматы, 2001.
- С.3-24.
44. Правила отбора претендентов и присудения медународной стипендии
президента РК «Болашак». Утверждены указом президента РК от 12 октября
2000 года //Законодательство об образовании в Республике Казахстан.
Алматы, 2001. - С.121-124.
45. Правила о государственном образовательном гранте «Болашак»
Приложение к Указу Президента Республики Казахстан 14 мая 2004 года
№ 1368 // http://www.edu.gov.kz.
46. Государственная программа «Образование» //Законодательство об
образовании в Республике Казахстан. Алматы, 2001. - С.35-49.
47. Государственная программа развития образования на 2005-2010 годы
//Лидер образования Казахстана. Алматы, 2004. - С.34-53.
48. Жаманбаев Ж.К. Высшая школа в Казахстане. – Алма – Ата, 1972. – С.189
49. Жуламанов К.Д. Высшая школа республик средней Азии и Казахстана
(1961-1975). –Алма – Ата: Наука, 1981.- С. 120
50. Рүстемов Л.З. Подготовка педагогических кадров в условиях развитого
социализма. – Алма – Ата: Мектеп, 1985. – С. 216.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тәуелсіз Қазақстан мәдениеті ... ... «____» ... ж. ... ... ... ... «___»___________2010 ж. ___________ Мекебаев Т.
Қорғауға жіберілді:
«___» ___________2010 ж.
Қазақстанның жаңа ... ... ... ... профессор ... ... ... 3
І ... ... ... МӘДЕНИ
САЯСАТЫ
1.1. «Мәдени мұра» бағдарламасы және ондағы шаралардың іс жүзіне
асырылуы
............................................................................
........................ 7
1.2. Республикалық ... беру ... ... ... ... ... «ТІЛ» САЯСАТЫ. ДІНИ ҚАЙТА
ЖАҢҒЫРТУЛАР
2.1. Тіл – ... және ... Дін ... ... ... ... Тәуелсіздік - халқымыздың ұлттық дүниетаным
ерекшелігін, рухани мәдениетімізді әлемге танытуға мүмкіндік берді, әлі де
бұл салада қыруар ... ... ... ... болмайды.
Мәдениет өзінің түрлі бейнелеу тәсілі және түрлерімен қоғамның тарихи
даму ... ... ... ... ... ... тиімділігін
арттырады, қоғамдық прогреске жол ашады. Мәдениетті ... ... шешу ... ... ал ол өз ... ... шығармашылық жігерінің деңгейін кетеруге оңды жағдай жасайды, бір
ғана өндіріс емес, бүкіл қоғамдық өмір жеке ... ... ... етеді.
Осыған байланысты екі жағдайға назар аудару керек. Әлем ... ... ... ... ал ... байланысты адамның қоғамдық саяси өмірге
енуі, оны ... ... ... ... ... ... байланысты. Сонымен қатар қоғам прогресіне сәйкес адам
бостандығының өрісі кеңи ... ... ... ... ... ... халқымыз жаңа саяси, әлеуметтік-
экономикалық, рухани жағдайда өмір ... ... ... сол ... нығайту үшін күресуде [1].
Әрбір халықтың өз мәдени даналығы ... ... Сол ... ... ... ... ... рухани норма.
Қазақ халқының мәдениеті - ежелгі заманнан бері байырғы ... ... ... ... құраған ұлыстар мен тайпалардың материалдық
мәдениеті мен рухани ... ... ... және жаңа заманға сай
дамып, қалыптасқан түрі болды.
Қазақ халқының ... ... оның ... ... және ... ... сипатты, белгілері орнықты. ... ... ... халқының өз ата-бабаларының мәдени ... ... ... ... ... ... аңыздары, аспан
әлемі жөніндегі түсініктері, байырғы қазақ ... бай ... ... сан ... ... ... шығармалар, халық
емшілігі және материалдық ... т.б. ... ... ... ... куәліктері екені анық. Халық бұқарасы материалдық ... ... ... ...... /Ата ... Асан ... Бұқар, Абай, тағы
басқалар қазақ халқының философиялық ой-пікірін өрістеуге ... ... ... ... ... өлең мен ... ... Қазақтың
ақындар айтысы - қазақ халқының өнері мен ақындық ... ... ... осындай бай мұраларымызды қайта жаңғыртып, оны
толықтырып отырған кезеңде мемлекеттіліктің негізі де нығая ... ... ... ... ... он бес жыл ... ... түлеу жетістіктерін бір ауқымға ... ... ... ... алу үшін ... бар деп ойлаймыз. ... ... ... өмір ... ... Мәдениет саласы осы дәуірдің
тенденциясымен бағыт алып, барлық ұлт өкілдерінің басын ... ... ... да ... асырып келеді. Жоғарыда жазғанымыздай ел
тәуелсіздік алған жылдан бері еліміздің мәдениетіне деген көзқарас жаңаша
қоғамдық сипат алып, мәдениет ... ... зор ... ... ... бастады. Соның бірегейі елдің елдігін ... ... ... мәлім «мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы [2].
Тақырыптың тарихнамасы. Тәуелсіз Қзақстанның мәдениетін жазу барысында
біз тарихшы, экономист, заңгер тағы ... ... ... ... ... Сондай-ақ , Қазақстан тарихы курсына арналған түрлі
авторлар ... де ... ... ... ... мазмұнын
ашу үшін заңды негізде бекітілген мемлекттік бағдарлама, жарғы, қаулы жіне
тағы басқа да құжаттық ... ... енді сол ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә Назарбаевтың еңбектері, жыл ... ... ... жөнінде көптеген нақты мәліметтер алуымызға ... ... ... ... жыл сайынғы Халыққа Жолдауының бірінде ... ... ... деген еді «эпостық өзіндік ерекшелікті дамыту және
Қазақстанның ұлттық мәдени алуан ... ... ... ... ахуалы тұрақты аймақ ретінде оның әлемдегі беделін арттыру
керек»[3] - деген еді.
Олай болса ғасырлар бойы ... ... бай ... ... қажет, оны одан әрі дамыту ... ... ... ... ... ... ... болған жылдарында осы бай
мәдениетіміздің тарихы да, жетістігі де, ... ... ... ұлтшылдар атанып, қуғынға ұшырады, ұлттық әдет-ғұрыптар, тіпті
ұлттық киімдер ескінің қалдығы деп ... ... ... ... ұлттың саяси-әлеуметтік экономикалық-рухани жетістіктерге,
процеске жету ... ұлт ... ... қарады. Сондықтан
Н.Ә.Назарбаев «Бұрынғы ... дағы ... ... ... ... ой ... ... принципті маңызы бар»[6] - деп жазды.
Біз бүгін бұрынғы құдқықсыз ... ... бас ... ... ... нарықтық экономикасы және қоғамдық қарым-
қатынастары бар ... ... ... ... ... әлемдік
қауымдастықтың тең құқықты мүшесіміз, әлем елі ... ... ... бар ... ... ... ... қалыпттырудың басқа құралы
жоқ, өйткені демократиялық институттар ғана барлық халықтардың мәдениеті
өзінің табиғи үндестігін ... ... ... ... ... психологиясы орнықтырылып,біртұтас мәдениет кеңістігі жасалатын
ортаны қалыптастыра алады.
Аталған ... ... ... кездері еңбек етіп ... ... көп. ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессор, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің деректану және
тарихнама кафедрасының меңгерушісі ... ... ... ... оның ... үлес ... ... бірқатар еңбектерін атауға болады.
«Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған «Ой» атты ... ... ... ... ... ... қоғамдық кеңестің соңғы
отырысында Қазақстан Президенті Н. Ә. ... ... ...... ... ... ... анықтау, жинастыру ретінде
өткендігі туралы айтса, екініші кезең – осы ... ... ... ... тарихи мұраға айналдыру қажеттігі туралы айта
келе, атқарылуға ... ... алты ... атап ... ... ... ... және бағдарлама жетекшілері мен тиісті
министрліктерге нақты міндеттер ... ... сол ... ... жете ... ... ... мен
айқындалған міндеттерге талдау жасау, екінші кезеңнің ... ... ... ... ... бөлігі де негізінен ... мен ... ... ... ... Олай дейтініміз, шет елдерден
әкелінген мұрағат құжаттары да, ... және ... ... ... де, ... ... да, ... әдеби-философиялық
жәдігерлер де, яғни қыруар қаржы жұмсау арқылы бағдарлама аясында табылған,
жинақталған мәдени ... бәрі де, ең ... ... ... яғни ... ... ... мол ақпарат сақтаған тарихи
дерек көздері болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті және ... елде ... ... шараларды қарастырды. ... ... ... ... ... мен ... ... атты басқа
да еңбектерінде мәдениеттің даму тұжырымдамасы жасалынды, онда ... ... ... бас ... ... жариялап, оны қорғап, өнерге қол жеткізуге көмектесетін жағдайлар
туғызу, жариялылықты қамтамасыз ету - және ... ... ... ... ету ... ... міндеттемелер алды, деп ... ... ... Елеуов, М. "Мәдени мұра" бағдарламасында майда-
шүйде мәселе жоқ / М. Елеуов. - // ... - 2008. - 22 ... (№ 33) ... зерттеліп отырған проблемаға байланысты Ә.Марғұлан,
М.Қозыбаев, Т.Тұрлығұл ... ... ... ... және ... өз ... патриотизмнің ұлттық мәнін, ұлтымыздың
мәдениетін терең зерттеді.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... мәдениет туралы Заңы, үкіметтің ресми құжаттары(қаулы-
қарарлары, тұжырымдамалары және т.б.), ... ... ... ... – 2030» Қазақстан халқына жолдауы, «Мәдени
мұра», 2006-2009 жылдарға ... ... ... ... ... беру» туралы мемлекеттік бағдарламалары, ... ... беру ... ... тарихи сананы қалыптастыру
тұжырымдамасы, туризмді дамыту туралы ережесі және т.б.), ... ... ... ... ... саналады[5].
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының негізгі
мақсаты қазақ халқының ... ... оның ... тән
материалдық және рухани мәдениетінің сипаттын, белгілері мен өзіне ... жаңа ... ... ашып көрсету. Бұл қалыптасқан мәдениет
қазақ халқының өз ата-бабаларының мәдени қазыналарын қамтыған ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
түсініктері, байырғы қазақ күнтізбесі бай әдеби мұралар, көркемөнердің
сан алуан ... ... ... ... ... ... мұралары т.б. ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе ... ... ... ... оны ... паш ету. Жаңа ... мен құжаттарды
зерттеу арқылы, Қазақстан мәдениетінің жаңа тұстарын зерттеу. Аталған
мақсатқ ... үшін ... ... атқаруды жөн көрдік:
─ Тәуелсіз Қазақстанның мемлекеттік мәдени ... ... ... ... ... бағдарламасы және ондағы шаралардың іс ... ... ... ... беру саласының дамуы мен болашағын негізгі
құжаттар негізімен анықтау;
... ... ... ... іске ... мен кейбір кемшіліктерін көрсету;
─ Діни қайта жаңғыртулар туралы баяндау.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері. Диплом ... ... 1991 ... ... жылдар аралығын яғни, тәуелсіздік алған жылдар
аралығын қамтиды.
Диплом жұмысының әдістемелік ... ... ... біз ... ... ұстанымдарды алдық, Сонымен қатар қазіргі ... келе ... жаңа ... ... ... баға ... ... алдық.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, екі тарау,
қорытынды және Қазақстан ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК МӘДЕНИ
САЯСАТЫ
1.1 Мәдениетті қолдау ... ... және ... ... мақсаты, міндеті, нәтижелері
2000 жылы «Мәдениетті қолдау» жылы болып жарияланды: ... ... ... 1500 жылдық мерейтой өткізілді. Бұл еліміздің беделіне
қосылған зор үлес болды. Өйткені, ... ... және ... Азиядағы
басқа да халықтардың өзіндік бір рухани және мәдени орталығы, екінші Мекке
болып саналады.
Біз жоғарыда ... ... ... ... ... ... Қандай да бір экономикалық ... ... ... ... ... ... отырды. Дегенмен, көптеген қиыншылықтар да
кездесті. Колхоз және совхоздар таратылды Көптеген ... ... ... ... ... Мұның бәрі көптеген мәдени мекемелердің,
орталықтардың жойылуына ... бұл ... да ... ... ... ... аудан орталығындағы музыкалық оқу орындары да
қысқаруға ұшырады. Мәдениет қызметкерлері әлеуметтік жағынан ... ... жылы 7352 ... ... ол 1998 жылы 3032 ... қалған яғни
екі еседен астамы қысқарған, олардағы оқушылар саны ... ... саны 8,8, ... оған оқушылардың саны 1,5 ... үш жүз парк бар. Ақша ... кино ... ... ... 3,5 есе қысқарған, ал оны көрушілер қалда да, ... да ... Село ... кино көруіді қойды десек те ... ... ... ... 44 ... ... ... бұл орны толмас
кемшілік [7].
2000 жылдың «Мәдениет жылы» деп ... ... бұл ... шаралар іске асырылды. «Біз мәдениетімізге қарыздармыз, алайда
ештеме істемейді десек, ... ... ... ... еді» - деп ... ... 2000 жылдың өзінде 468 кітапхана* 238 клуб, 5
мұражай ... ... ... ... ... қалпына келтірілді. Бұл
жылы мәдениет ошақтарын жаңарту мен жөндеуге 3,5 млрд ... аса ... Осы ... ... ғана Астанада Мемлекеттік мұражайы мен опера
театры:, Петропавлда музыкалық драма театры, Оралда музыкалық театр ... ... ... ... ... ... жаңа ... 2001 жылғы бюджеттен мәдениетті дамьпуға 600 ... ... ... ... ... ... ... атағы беріле
бастады. Мұндай жоғары ерекше ... ... ... ... берілді. Бұл мәдениетке деген аса зор ... еді. ... ... өнер ... жас ... ... ... рет-ретімен қабылдап, олардың шығармашылық қызметтеріне
тілек білдіріп отырды. Орталық концерт залында ... ... ... ... ... ... Әлемнің әр шалғайынынан, ТМД
елдерінен келген 50 ... ... ... 17 үздік әнші ... ... ... - ел ... дегендей, барлық облыстарда, қалаларда,
аудандарда өнер ... ... ... көше ... Елімізде Тәуелсіздіктің таңы атқаннан кейін барлық облыс,
қалаларда, аудан орталықтарында қазақтың үш ... - Төле би, ... ... би есімдері орталық көшелерге берілді. Сондай-ақ ... ... ... және ... сынды батырлардың атымен көшелер ... - 2006 ... ... ... мұра" мемлекеттік бағдарламасы
(бұдан әрі - ... ... ... ... "Ішкі және
сырты саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары" ... ... және ... Республикасы Үкіметінің 2003 жылғы 5 қыркүйектегі
№ 903 қаулысымен бекітілген, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 - ... ... ... іске ... ... ... жоспарының
6.5.2-тармағына сәйкес әзірленді. Осы Бағдарламаны ... ... ... ... ... ... белсенді де сындарлы ықпал ету
қажеттігінен туындады[10].
Мәдени мұра саласындағы проблеманың ... ... ... ... ... қазіргі жай-күйі сан ... ... мен одан әрі ... жөніндегі шаралар кешенін қолдан
келгенше қамтамасыз етумен, тарих пен ... жаңа ... ... ескі ... ... кенттерді тұмшалаумен, қшшына
келтіру жөніндегі жұмыстарды жандандырумен, олардың негізінде жаңа ... ... ... ... ... ... тарих, археология, сәулет және мүсін
өнерінің жылжымайтын ескерткіштері 25 ... ... 11 мың ... 147
мұражай. 8 тарихи-мәдени қорық-мұражай, 215 мұрағат бар деп есептеледі.
Тарихи және этнографиялық ... ... ... Қазақстан
тарихындағы есте қалатын оқиғаларға арналған мемориалдардың тармақталған
желісі жасалды.
Қазақстанның ... мен ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи кесенесі 2003 жылғы ... ... ... мұра ... ... қапасының мәдени инфрақұрылымын жақсарту жөнінде шаралар
қолданылды: республика ... ... ... ... ... ... ... кітапхананы және концерт залын қамтитын Президенттік
мәдени орталығы ашылды. Ұлттық кітапхананың құрылысы аяқталды. Киноконцерт
залы мен ... ... ... ... мұраны қорғау және
пайдалану туралы", "Мәдениет туралы", "Ұлттық мұрағат қоры және мұрағаттар
туралы" ... ... ... қабылданып, күшіне енді.
Сонымен қатар, мәдени мұраны қорғау мен дамыту саласында қалыптасқан
ахуал осы ... ... одан әрі ... мен ... ... ... шараларды қолдануды талап етеді. Қазақстанның ұлттық
тарихы үшін орасан зор мәні бар көптеген тарихи, археологиялық және ... ... ... ... Олардың арасында - Оңтүстік Қазақстандағы
Арыстанбаб кесенесі, Қызылорда облысындағы Асан-Ата және ... ... ... Жаркент мешіті, Оңтүстік Қазақстан облысының Тұрбат
ауылындагы тарихи-сәулет ескерткіштері, "Әзірет ... ... ... және ... ... Маңғыстау
қорығы және "Ордабасы" қорығы және т.б. секілді тарих пен мәдениеттің
қайталанбас ескерткіштері бар ... ... осы ... дейін урбандалу, индустриялану және
технократизациялану салдарынан болатын ... ... ... ... ... ... рухани мәдениеттің ескерткіштерін, соның
ішінде ежелгі түркі жазу ескерткіштерін зерделеу, пайдалану, қазіргі
авторлардың ... ... ... мен ... ... мен ... дамыту жеткіліксіз.
Өткен ғасырдың 90-жылдарынан бастап қазақ тілді оқырман ... ... ... және ... ... ... ғылыми ой-
сананың негізі қаланған еңбектерді, сондай-ақ көркем әдебиетті басып шығару
іс жүзінде тоқтап қалды.
Осымен ... ... ... қазақстандық отаншылдық рухында
тәрбиелеу және тарихи, ... ... ... зерделеуде ақтаңдактарды
жабу, сондай-ак қазақ халқының сан ... ... ... қорыту
мақсатында мемлекеттік тілде тарихи, көркем, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Қағаздан, желімнен, теріден,
қатырма кағаздан және т.б. органикалық материалдардан жасалған ... ... ... ... орын ... ... Қазақ ұлттық консерваториясының қорында, елдің ... ... ... аса ... ... кәсіби дәстүрде орындаушы-
музыканттардың фоножазбаларының табиғи жай-күйіне де айрықша назар ... Осы ... ... жоғарыда белгіленген мәселелерді кешенді
түрде шешу ... ... ... ... ... ... және кеңінен
таныстыру жүйесін одан әрі дамытуға ... ... ... мен ... ... ... ... елдің рухани және білім беру саласын дамыту,
мәдени мұрасының сақталуын және тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ... ... ... қол ... мынадай міндеттерді шешу арқылы
жүзеге асырылады:
▪ елдің маңызды тарихи-мәдени және ... ... ... ... ... ... ... қазіргі таңдағы ұлттық мәдениетті ... ... мен ... ... ... ... ... әдебиет пен жазудың сан ғасырлық тәжірибесін қорыту, көркем және
ғылыми толық дестелерді шығару;
Әлемдік ғылыми ... ... пен ... ... ... ... ... берудің мемлекеттік тілдегі
толыққанды қорын жасау. Бағдарламаны іске асырудың негізгі бағыттары мен
тетігі Бағдарлама ... ... ... ... іске ... ... ... сақтау мен өркендетудің негізгі бағыттары:
• Оларды зерделеудің тұтастай жүйесін қалыптастыру;
• Ежелгі және орта ... ... ... қорғандарға
археологиялық зерттеулер жүргізу;
• Олардың базасында қорық-мұражайлар құру, ... ... ... енгізу;
• Қазақстанның қайталанбас тарихи-мәдени және сәулет ескерткішерін қалпына
келтіру, тұмшалау мен пайдалану;
• Ғылыми ... ... ... ... ... теориялық
проблемаларын әзірлеу, ғылыми, көркем және энциклопедиялық әдебиетті
шығару;
... ... ... мен ... ... ... баспаға дайындау жөнінде жүйелі жұмысты жүзеге асыру;
• Облыстық мемлекеттік инспекциялардың, қалпына ... ... ... ... ... ету, тарих пен ... ... ... ... ... мен жобаларды
іске асыру міндетіне кіретін тарихи-мәдени мұраны қорғау мен белсенді
пайдалану жөнінде республикада ұтымды ... кұру ... ... Мемлекеттің мәдени мұрасы және ақпараттык ресурсының объектісі ретінде
Ұлттық мұрағат қорын пайдаланудың тиімділігін арттыру;
Мемлекеттік тілде ұлттық ... пен ... ... ... ... ... жетістіктерін дайындау және басып шығаруды жүзеге
асыру арқылы көзделеді.
Бағдарламаның іске ... ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени, археология және сәулет ескерткіштерін қайта
жаңғырту. Ұлттық тарих ескерткіштерін қайта жаңғырту ұлттық мәдениет ... мәні бар ... ... Абат-Байтақ, Айша-Бибі
кесенелеріне, Караман-Ата, Шопан-Ата сағаналарына, Ақыртас және ... ... ... ... ... ... ... келтіру, тұмшалау, жаңарту және абаттандыру, сондай-ақ
тарихи және этномәдени ... ... мен ... ... Есік, Сарайшық,
Берел және басқа да ежелгі, орта ғасырдағы ... ... ... ... ... жүргізу арқылы қамтамасыз етіледі.
Қазақстан Республикасының тарихы мен мәдениеті ... ... ... ... ... жұмыс жүзеге асырылады. Республика
мұражайларының ... ... ... пен ... ... ... түрде қалпына келтіру жұмыстарын жүргізуді қажет
етеді. Осыны негізге ала ... ... ... үшін ... мәні бар мұражай
қорларын қалпына келтіру мен түзу жөнінде орталықты құру мүмкіндігін қарау
қажет ... ... ... ... зерделеудің тұтастай жүйесін кұру,
өткеннің көрнекті ғалым ойшылдарының ... ... ... ... ... мұрасында тарихи мәні бар сирек кездесетін басылымдардың
қолжазбаларын, ... және ... ... табу мен ... алу ... ... және өнертану" топтамасы қазақтың халық ауыз
әдебиетін біріктіретін "Бабалар сөзі" кітабының дестесінде ... ... ... ... қалыптасқан қазақтың халық ауыз әдебиетінің бай
мұрасын бейнелейтін ертегілерден, аңыздардан, эпостық шығармалар мен ... ... бір ... зор ... ... әдебиетінің тарихы", ол бірнеше
ғасырлар бойына Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... ақын-жазушылары шығармашылыгының негізгі
үрдістері мен ерекшеліктерін ашып көрсетеді.
"Көркем әдебиет" топтамасында әлемдік классикаиың жетістіктері көрініс
тапқан. ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Азия елдерінің алдыңғы қатардағы әдеби шығармашылығын
қамтиды.
"Философия" топтамасында қазақ халқының бай ... ... ... шығармалардың таңдаулы үлгілерін тұтас біріктіруге тұңғыш
қадам жасалып, "Қазақ халқының ежелгі уақыттан бүгінгі ... ... ... ... шығарылады. Ұлы Даланың көрнекті ұлдары ... ата ... ... Абай мен ... ... ... философиялық көзқарастар әлемдік ізгі рухани мәдениеттің
інжу-маржандары болып саналады. "әлемдік ... ... ... ... ... ежелгі уақыттан бүгінгі күнге дейінгі ... ... ... туралы іргелі еңбектерін, аса ... ... ... ... философиялық мектептер мен бағыттардың қысқаша
сипаттамалары, авторлардың ... ... ... ... "Қазақстанның тарихы жөніндегі жазба деректер" жобасы
Қазақстанның ... ... ... ... дейінгі тарихы бойынша жазба
деректердің мемлекеттік тілдегі бірнеше дестелерін ... ... ... ... ... ... ... еңбектері,
сондай-ақ аса маңызды араб, парсы, түркі тілді, қытай, ... орыс ... ... ... ... ... ... дестесіне әлемнің көрнекті ойшылдары мен
ғалымдарынын адамзат өркениеттерінің, мәдениетінің, ... мен ... ... ... ... ... ... тарих және мәдениет ескерткіштері" топтамасында - "Тарих
және мәдениет ескерткіштерінің ... ... ... ... мен ... майтын ескерткіштерінің тарихи және көркемдік
құндылығы, сондай-ақ халықтың ... мен ... ... ... отырып, мол мәліметтер беріледі. Қазақ халқының тарихи ... ... ... жасауға ықпал ететін альбомдар дестесі ... ... ... арасында "Қазақстанның археологиясы",
"Қазақстанның петроглифтері" бар. ... ... - ... ... ... ... ... және
"өркениет", "мәдени құндылықтар" және "мәдени кұбылыстар", ... және ... ... ... дәстүрлер мен жаңалықтар",
"мәдениеттің типтері" және басқалары секілді негізгі ұғымдарына арналған
өткеннің ... ... ... ... мен ... монографиялары енген. "Этнофафия және ... ... ... дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары" суретті кітап-
альбомдар дестелерінде халықтың ... мен ... ... ... құндылықтары мен қолөнері туралы мәліметтер ... ... ... - "Қазақтар құқығының ежелгі дүниесі" кітаптарының
дестесі ... ... ... ... бірлігін және оның аумағының
тұтастығын сақтауға, қоғамды имандылық тұрғысынан үйіруге ... ... ... мен ... ... ... ... сүю, татулық
пен әділдік қағидалары, сондай-ақ қазақтар құқығы қағидаларының жазбалары
мен жинақтары беріледі.
"Әлеуметтану" топтамасындағы бұл ... ... ... ... ... ол ... ... қалыптасуы мен оның әлеуметтенуі,
әлеуметтік ... ... мен ... ... мәні
мәселелері жөніндегі көптеген зерттеулерге, сондай-ақ әлеуметтану ілімінің
қазіргі таңдағы теориялары мен ... ... ... - "әлемдік саясаттану ой-санасы" дестесінде Ежелгі дүниенің,
Орта ғасырдың, Жаңа және ... ... ... ... және ... туралы мағлұмат беретін, сондай-ақ саяси-құқықтық идеологияның
даму ... оның ... ... және ... ... ... ... дәуірлердегі дүние ойшылдарының мәтіндері
жинақталады.
"Психология" ... ... ... ... ... ... ... әлемдік психологиялық ой-сананың түп-негізін
бейнелейтін ғылыми ... ... аса ... өкілдерінің
еңбектері қамтылады.
"Экономика ғылымы" топтамасындағы "экономика классикасы" кітаптарының
дестесі ғалымдар мен ойшылдардың ... ... ... ... ол ... дамуының, шаруашылық жүргізу нысандары мен экономикалық
идеялардың диалектикалық бірлігін бейнелейтін ... ... Осы ... ... томы ... ... ... және басқа да жетекші экономикалық
мектептердің ... ... мен ... ... мағлұмат беретін
ақпараттық материалдар мен мәтіндерді қамтитын болады [15].
"Тіл білімі" топтамасындағы осы ... ... ... әдеби
тілінің дамуы жөнінде жан-жақты мәлімет беретін және оның лексикасының
баюына ықпал ететін қазақ ... ... ... ... ... диалектологиялық және этимологиялық сөздіктер беріледі.
"Мұрағат және кітапхана ісі" ... - ... ... ... жинағына Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағатында
және Ресей Федерациясының ... ... ... ... ... ... - ұлттық ғылыми және шығармашылық зиялы қауымның көрнекті
қайраткерлерінің хаттарының ауқымды кешені ... ... осы ... ... ... тарихы, ерекше әдеби жанрлар мен өнердің бағыттары ... ... ... мәдениет және өнер жөніндегі энциклопедиялар мен
энциклопедиялық анықтамалықтардың алуан түрлі ауқымын ... ... ... ... ... "Қазақстан Республикасы" энциклопедиясы жан-жақты
сипаттамаларды, статистикалық материалдарды, бай ... ... мен ... қамтиды.
"Бейнелеу өнері" топтамасындағы осы бағыттың дестелерінде Қазақстан
бейнелеу өнерінің құнды үлгілері фото- және бейнелеу ... ... ... ... атты жеке дестеде Ә.Қастеев, О.Таңсықбаев,
С.Калмыков және ... ... ... ... шеберлерінің
шығармашылығына арналған бейнелеу альбомдары шығарылады.Қажетті ... ... ... ... ... республикалық бюджеттің есебінен жүзеге
асырылатын болады. Қаржыландырудың жалпы көлемі - 1933,6 млн. теңге, оның
ішінде: 2004 жылы - 641,65 млн.; 2005 жылы - 631,7 млн.; 2006 жылы ... ... ... ... 2005-2006 жылдарға арналған көлемі
тиісті қаржы жылына арналған республикалық ... ... ... ... ... ... ... ғылыми ой-
сананың, мәдениеттің, әдебиеттің шығарылуы кейінгі жылдарда аяқталатын ... ... ... ... ... белгіленген тәртіппен
қаралатын болады.
Бағдарламаны іске асырудан күтілетін нәтижелер бағдарламаны ... ... ... беру және ... ... ... ұрпақты әлемге ортақ құндылықтар, қазақстандық отаншылдық рухында
тәрбиелеуге, қоғамды одан әрі топтастыруга ықпал ... ... ... астам маңызды ескерткіштері қайта жаңғыртылады; 32
ежелгі және орта ... ... ... мен ... ... тұмшалау, абаттандыру, мұражайға айналдыру және туристік мақсатта
пайдалану ... ... ... инфрақұрылым кеңейтіледі, тарихи-мәдени ... мен ... ... ... ... ... мұраны зерделеудің тұтастай жүйесін жасау жөнінде шаралар іске
асырылады;
Республикалық ұлттық кітапхана жанында Ұлттық кітап жәдігерлерін ... ... алу, ... мен ... ... ... келтіру орталығы,
Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты жанында ... ... ... ... ... сақтандыру көшірмесін
жасау және қалпына келтіру орталығы, Президенттік мәдени орталық базасында
ұлттық тарих үшін айрықша мәні бар ... ... түзу мен ... келтіру
орталығы құрылады;
16 бағыт бойынша түрлі кітаптар кестелері шығарылады;
Қазақстанның мемлекеттік тұтастығы мен халықтары бірлігінің нышаны -
мүсінтас ... ... ... ... ЮНЕСКО-ның күнілгері
тізіміне енгізілген ... және ... мұра ... ... мен ... шекарасы белгіленеді; елдің ... мен ... ... аса ... ... кәсіби дәстүрде
орындаушы-музыканттардың фоножазбалары қалпына келтіріліп, қазіргі заманғы
аудиотаспаларға көшіріледі.
Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... /2005 ... ... ... ... іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп өткенді
пайымдау арқылы қазіргі заман мәдениетін жан-жақты дамыту ... ... ... ... ... ... ... әдебиет пен мәдениеттің сан
ғасырлық тәжірибесі сарапталынды. Әлемдік ғылыми ... ... ... ... сериялары, мәдениет пен әдебиеттердің сериялары,
мәдениет пен әдебиеттің таңдаулы ... ... ... Бұл ... тіліндегі әлемдік көркем жәңе ... ... ... пен әдебиеттің таңдаулы үлгілері қазақшаға аударылды. Бұл ... ... ... ... ... ... қалыптастырылуда. Осындай
алғашқы шаралары нәтижесінде жас ұрпағымыз ... ... ... ... ... 100 ... «Бабалар сөзі» қазақ фальклорының алғашқы 7
томының, 10 томдық «Қазақтың Ата ... ... 3 ... ... таныстыратын «Шығыстың ұлылары» сериясы бойынша басылып шыққан
Бейбарыс, Шыңғыс хан, Кенесары, Қасымхан, ... хан ... ... ... ... ... жұмыстардың нәтижесі.
«Мәдени мұра» Бағдарламасы бойынша еліміздің аумағындағы 30- дан ... қала ... ... мен ... археологиялық зерттеулер,
кең ауқымды қазба жұмыстары жүргізіліп тың ... ... ... ... ... Қазақстан облысында Шіліктіден табылған үшінші «Алтын
адам», Алматы облысы Қойлық қаласы орнынан табылған мұсылман мешіті, ... мен ... ... ... ... Қазақстандағы Кент
қаласының мұралары еді [18].
Қытай, Моңғол, Ресей елдеріне ... ... ... ... Қытай мұрағаттарының қазақ халқының өткен тарихы мен мәдениетінен,
салт-дәстүрінен сыр шертетін қолжазбаларды ... ... ... ... ... ... ... теңге қаржысы мақсатқа сай игерілді. Айша Бибі кесенесі,
Алматыдағы үш ... ... ... Жамбыл облысындағы Үшарал мешіті,
Бөкей ордасындағы Хан ставкасы, Маңғыстаудағы Шопан Ата мазары, Қызылорда
облысындағы сырлы Там ... ... ... ... ... ... Ата ... Оңтүстік Қазақстан облысындагы Аққойлы
мешіт-медресесі мен Арыстан Баб ... ... ... ... мұра» мемлекеттік Бағдарламасы, 2001 - 2005 жылдарға арналған
Қазақстан Республикасында мұрағат ісін ... ... да ... ... қоры ... жоқ ... ... жаңа экспонаттармен
толықты. Қазіргі уақытта республиканың мұрағатында 16 миллионнан астам
ғылыми-деректі ... бар. ... ... залы шет ... ... мен ғылыми мекемелерінен алынған Қазақстан
тарихына қатысты жаңа құжаттармен, бай экспонаттармен толықты.
Үкімет бағдарламасын ... ... ... ... мекемелер
мен оқу орындарының өкілдерінен құрылған жұмыс топтары Египеттің Каир,
Түркияның Анкара, ... ... ... ... ... ... институтының мемлекеттік мұрағаттарында іс сапарда болды.
Зерттеуші ғалымдар Мәскеу, Санкт-Пегербург, Башқұрстан, Өзбекстан, ... ... ... ... және ... ірі ... мұрағаттарынан ел
тарихына қатысты құнды деректер жинастырды. Шығыс Қазақстан, Павлодар,
Батыс Қазақстан облыстарының ... ... ... Алтай өлкесі,
Новосібір Санкт-Петарбург қалаларында болып, бұрын айтылып, ... ... ... ... ... үйі мен ставкасы туралы
маңызды құжат тапты [19].
Мәдениет саласының үлкен арнасының бірі - кино ... де ... ... «Қазақфильм» ұлттық компаниясының материалдық-техникалық
базасының нығаюы ауызға аларлық. 2004 жылы әртүрлі ... 18 ... ... ең негізгі ұлттың тарихымызда ... ... кино ... 30 фильм Еуропа,Азия мен Америка құрылығының
19 елінде, оның ішіңде Италияда, Германияда, Үндістанда, Англияда, ... ... ... ... 15 фильм жүлде
алып, 7 картина дипломмен марапатталды. 2005 жылы Израильде ... ... ... ... Қазақтың мемлекеттік ұлт-аспаптар оркестрі мен
Қазақтың мемлекеттік камера оркестрінің енер ... 2005 жылы ... ... ... ... «Қазақ даласының әуендері мен
әндері» деген тақырыпта ұлттық өнеріміз бен ... ... ... ... ... ... өнерсүйер қауымның үлкен ... ... ... ... ... ... ... әншілер тобы
Шотландияда халықаралық жастар фестивалі аясында өткен конкурсқа қатысып,
ұлтымыздың мерейін асырды. ... 12 жас ... ... ... ... мен дипломаттары атағын алды.
Мәдениеттің жетекші саласының бірі-спорт. Соңғы жылдары ... ... ... ірі ... ... ... ... қатысып, республиканың атағын шығарып жүр. 2000-2004
жылдар арлығында 4 ... ... ... 84 ... 5-уі қола
жүлдегерлері атанды.
Спорт ... және ... ... ... ... арттыру мақсатында елімізде 2005 жылы 13 балалар мен жасөспірімдер
мектебі ашылды.
2000-2005 жылдар ішінде барлық ... әлем ... ... ... және ... Азия ... ... медалы иеленді, 28
жас спортшы әлем чемпионы, 69-Ы Азия чемпионы атанды.
1941-1945 ... Ұлы Отан ... ... 65 жылдығын, ҚР
Конститутциясының 10 жылдығын мерекелеуге ... ... ... отан ... тәрбиелеу, азаматтық ұстаным ... ... 22 ... ... Республикасының Жастар ойындары,
«Ұрпақтар кездесуі» мерекесін өткізді.
Дене шынықтыру мен спорттың материалдық- техникалық базасы да ... ... ... ... 1736-ға көбейіп, 2005 жылы 278555-ке
жетті. Астана, Орал, Қостанай,Шымкент, ... ... ... ... іске косылды.
Қоғамның одан әрі дамуы белгілі ... ... ... дамуымен
байланысты, ал адамның да осындай дамуы қоғамның дамуымен байланысты.
2. Республикалық білім беру саласының дамуы мен болашағы
Білім - әлеуметтік ... ... ... ... дербестігі бар
жүйе. Ол қоғамның дамуына жеке өмір сүруіне пәрменді әсер ... ... ... және ... ... ... тәсіліне, экономикалық
қатынасына, солар арқылы пайда болған қатынастарға байланысты.
«Білім дегеніміз - күш» деп жаңа дәуірде капитализм ... ... ... ... ... ... ... айтқан. Бұл пікір алдымен
адамды қорғау ... оның ... ... күш ... ... үшін
айтылған.
Ең алдымен білуге, білімге ұмтылу жақсы қасиет. Бірақ қазіргі ... ... ... ... оның мәнін түсінбейтіндер де баршылық. И.Гете
«Біліп кана қою аз, сол ... іске ... ... ... ... ... сол ... іске асыруың керек»,-деген.
Сонымен қатар, білімнің әлеуметтік қызметі жалпы адамзаттық талапқа
және адам баласы жинақтаған ілімді ... ... ... ... алу мен мәдениеттіліктің талабы мен қажеттілігіне байланысты [20].
Білім беру - бүкіл қоғам мүшелерінің адамгершілік интеллектуалдық,
мәдени ... ... ... және білімділігін қамтамасыз ... ... беру мен ... үздіксіз процесі.
Қазақстан Республикасы өзінінің тәуелсіздігін жариялағаннан кейін
білім беру ... ... ... ... Қазақстанның білім
саласының деңгейі бұған дейін темен болды деген қорытынды туындамайды.
Республикамыздың шаруашылық салалырында ... ... ... ... 1970 жылы ... 1979 жылы 93-нің, 1989 жылы ... ... ... ал ... орта ... ... саны-1970 жылы 103, 1979 жылы
- 154, 1989 жылы 234-ке ... 1990 жылы ... ... ... млн 112 мың, ... орта білімі барлар саны -2079,9 мың, яғни әрбір
8 адамның арнаулы орта ... ... Бұл ... ... ... алдыңғы қатарлы өркениетті елдермен тең ... ... құру ... да ... ... ... жүйесін
реформалауға да жол ашты. Осы жаңа ... ... ... ... ... және ... жүйе қайта құрылды. Ал білім жүйесі
де сол талаптарға сәйкес болуы қажеттілік еді. Солдықтанда алған ... ... ... ... кәсіби білімнің арақатынасын сәйкестендіру
қажеттілікке ... ... ... өмір талабына сәйкес пе, әлде қоғамның,
өндірістің даму талабынан алшақ па? Бұл ... ... Күн ... саяси-әлеуметтік мазмұнын жетілдіру, оның демократиялық құқықтық
өмірмен байланысысына қатты ... ... ... ... республикада 8254 жалпы білім беретін мектептер бар. ... ... ... ... ... ... олар өмір ... Солардың 1832-сі әртүрлі пәндерді тереңдетіп оқытатын жаңа білім
шаңырақтары ... мен ... ... ... ... 3044,7 мың ... мен
балалар оқыды. 2000 жылы 199 жеке мектептер де шылды. Олар жыл ... ... ал ... жалпы білім беретін орта мектептерді жыл сайын 270-280
мың оқушы бітіреді.
1999 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... Бұл заң ... беру саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді,
осы алдағы мемлекеттік саясаттың негізгі принциптерін ... ... Заң ... беру ... ... ... ... «Білім беру жүйесінің басты міндеті-ұлттық және азаматтық
құндылықтар, ғылым мен ... ... ... жеке адамды
қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби ... ... ... алу ... ... ... деп атап көрсетілді.
Қазақстан Республикасында осы Заңға сәйкес білім жүйесін білім және
ғылым Министрлігі, ... қала және ... ... ... ... Заң ... оқу орындарында талқыланып, бүкіл
жұртшылықт тарапынан қолдау тапты. 2001 жылы білім саласы кызыметкерлерінің
сьезі өткізілді. ... ... ... қала және ... ... ... жыл сайын талқыланып отырады.
«Білім туралы» Заңды басшылыққа ... ... ... органдары бұл
салада көптеген жұмыстарды тындыруда. Республика тарихында ... ... ... атты ... ... іске ... Мұның
кұрамына 7 мақсаттық бағдарлама енеді. Ана мен баланың денсаулығын қорғау;
мемлекет тарапынан әлеуметтік қорғауды ... ... ... ... тәрбие; кәмелетке толмаған балаларды құқықтық корғау; дарынды
балалар мен ... ... және ... орта ... ... ... саласыңдағы ғылым және білім халықаралық
бағдарламасы «Глобус».
Дарынды балалар үшін республикалық ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты шектелген балаларға және
көпбалалы отбасы балаларын оқытуға арналған интернаттар ... ... ... ... ... оқып ... ... айтқанымыздай мемлекеттік емес
150-ге жуық мектептер мен 300-дей мектепке дейінгі балаларды ... ... ... ... ... ... ... мақсатында жалпы білім
беретін мектептерде оқу 7 тілде жүргізіледі.
Республика ... 54,8 ... ... ... ... 32
пайызында орыс тілінде, 2138 мектепте аралас тілде, 77 мектепте өзбек
тілінде, 13 ... ... 6 ... тәжік, украин және неміс тілінде
жүреді. Мәдени - ұлттық орталықтарда, діни ұжымдарда жексенбілік ... ... оқу 15 ... ... стратегиясына сәйкес мектептерді компьютрлендіру
бағдарламасы жасалынды, бұл жобаның құны 154 млн ... ... 5 ... ... оқу ... ... ... республика мектептерін
компьютермен қамтамасыз ету толық іске асырылды [21].
Осы бағдарламаға сәйкес барлық облыстарда 14 ... ... ... олар ... ... ... ... және оларға
бағдарлама жасаумен айналысады. Олар бұл міндеттерін ойдағыдай іске асырды
да төрт мыңнан астам мұғалімдер курстық ... ... ... ... ... ... және орыс-қазақ тілдерінде оқулықтар
дайыңдалды. Азия банкісі ... бұл істі іске ... үшін 75 млн ... ... компьютірлендіру мақсатына жергілікті әкімшілік және
демеушілер де қаржы бөлген.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің халыққа арналған Жолдауында ... бала ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде
мектеп жанындағы балаларды оқуға тарту ... ... бірі ... ... ... және жергілікті әкімшіліктер бұл салада елеулі
жұмыстарды іске ... ... ... ... ... ... орналастырылды. Оқушылар саны, шағын мектептер
қайта қалпына келтірілді. Қазір ... ... 60 ... ыстық тамақ беріледі, оқушылардың отыз пайызы тамақтана ... ... ... ... 26 ... ... арнайы қаулысымен «Қазақстан
Республикасының жалпы білім беретін мектептерге арналған оқулықтар мен оқу-
әдістемелік кешендерді ... және ... ... ... ... ... ... 1-9 сыныптарға арналған оқулықтар авторлары құрылып,
бекітіліп, оларға тапсырмалар ... 1-9 ... ... ... ... ... ... шыға бастады. 5-9 сыныпқа арнап оқу құралдары
жазылып, олар 77 тірек мектептерінен сынақтан жіберілді. ... ... ... 5 сынып оқулықтары өндіріске ене бастады, ал 6-8 сынып
оқулықтары ... ... ірі ... ... ... және ... құрал, 6-7 сынып математикасы, 7 -сынып
геометриясы, 8 - сынып физикасы, 9 - ... ... 5-6 ... ... ... ... ... қайта жазулады. Бір айта кететін жайт, оқулық
жазуда, баспаға ... ... ... ... ... отырған ғалым сымақтар қаржы табу үшін бірнеше ... да ... ... бар. Ал, ... академия тарапынан
бақылау жасайтын бастықтар дәрменсіз, өздері біле бермейді. Кім бұрын айтса
соған ... Жаңа ... ... ... ... мұғалімдер талқысына
салынбады, яғни оларға сенім аз. Соның нәтижесінде көптеген ... ... олар ... ... ... ... та ... сынып оқулықтарына да тендер жарияланды, әзірленді, бірақ ... ... ... болмайды.
Қорыта айтарымыз оқулықсыз оқушы білім ала алмайды, ол білімнің
бұлағы, бұл іс қалай болса, ... ... ... ... ... ... бекітеді, бұл өмір талабы. Сонымен
мектептерге де баламалы ... ... ... енгізуге кіндік беріледі.
Соған сәйкес мектептерде кептеген ... ... ... «Сөз ... ... «Білім тарихы», «Экономика», «Саясаттану»
т.б. Мұндай пәндер оқушылардың ой-өрісін ... ... ... ... ... ... оқу-әдістемелік жұмысты ұйымдастыруда
да елеулі өзгерістер пайда болды. Бұл жаңа ... ... ... ... ... арттыруда. Барлық облыстарда қалаларда,
аудандарда оқушылардың ... ... ... ... жыл сайын
өткізіледі. Бұл жұмыстар алдымен ... ... ... ең ... ... өткізіледі. Жақсы жұмыстар тыңдалады [22].
Жаңа оқу жылы карсаңында Білім және ғылым министрлігін халықаралық
оқушылар ... және ... ... ... талқыланады.
Қазақстан командасы 2001 жыл тиімді болды. 54 ... 34-і ... 11 ... 5 ... 18 қола медальмен. Халықаралық
олимпиадалар ... ... ... ... - ... ... -
Түркияда, биологиядан - Бельгияда өткен болатын. Үш бірдей алтын медальді
Ақтөбе қазақ-түрік ... ... Э . ... Б. ... ... Өскемен қазақ- түрік лицейінің оқушысы И. Гайнычев жеңіп алды. Ал,
физика пәнінен өткен халықаралық ... ... ... ... Д. ... әкелді. Қандай тамаша, зор қуаныш қой. Бұл үрдіс ... ... ... жарыс деген сөз жоқ. Жақсыны анықтаудың басқа да
түрлері пайда болды. Мысалы: «Жыл ... ... жыл ... ... өткізіледі. Бұл сайысқа ... ... ... ... Негізгі мақсаты - ізденіспен жұмыс істейтін
үздік ұстаздарды ... ... ... ... ... ... сай келетін педагогикалық әдіс-тәсілдерге жеткізу, ... жаңа ... ... жасау болса, жарысқа қатынасушылар
ашық сабақ өткізумен келген шығармашылық жұмыстарын жұрт ... ... ... ... 2003 жылы ... төрт ... созылды. Оның
қорытындысы бойынша Гран-при жүлдесін Алматы қаласынан ... ... ... ... Адамов иеленді. Ал, «Жаңашыл ... ... тағы ... ... бойынша 8 мұғалім диплом алды,
Соңғы жылдарда мектеп оқушыларының республикалық Абай ... ... пен ... ... ... және дарынды балаларға арналған
республикалық ... ... де ... ... ... 2002
жылы бас жүлдеге Шығыс облысының 10 - ... ... А. ... ие ... ... 90 ... Шәкәрімнің 45 өлеңін жатқа білетін болып шықты.
Облыстық қалалық және аудандық білім бөлімдері комиссия құрып, мектеп
директорларының жұмысын зерттеп, үздік директорларына «Жүз ... ... де атақ ... ... ... ... қаласындағы № 198 мектеп директоры Марк Захарович
Подольский осы атаққа ие ... Ол ... ... ... директоры болып
қызмет атқарған. Мектепте 85 мұғалім жұмыс ... жыл ... ... 80 ... ... оқу орнына түседі. Би және театр топтарында
қаражатсыз 180 дарынды ... мен ... ... ... ... цехы бар,
олардың қолдарынан шыққан дүниесі дүкендерде сатылады. Мектептің ... ... ... ... ... 13-жалақы алады,
мектеп жанында оқу-өндірістік комбинат бар. Оқушылар 1-сыныптан бастап
ағылшын тілін ... ... ... ... даярлаудың мемлекеттік тапсырмасында
32 мың грант /оның ішінде күндізгі оқу түріне 14035 грант, ал сырттай оқу
түріне 2275 ... және 10155 ... ... және ... білім
гранттары мен несиелері конкурстық тағайындау арқылы жүзеге асырылып,
мемлекеттік ... ... ... оқу ... ... ... ... грант көлемі жыл сайын көбеюде.
Жетім балаларды оқытуға, қазақ ... ... ... ... ... шетел азаматтарын жоғары оқу орындарының
дайындық бөлімдеріне қабылдауға 1645 орын, оның ішінде 1400 орын ... ... ... ... ... ... 3 жылда 960 мектеп салынды. Мектептерді интернет жүйесіне ... ... 2004 жылы ғана 5 ... ... институт қайта
ашылды.
Ұстаздар үшін кәсіби шеберлік - біліктілікпен немесе іскерлікпен ғана
шектелмейді. Ұстаз үшін ең бастысы - шәкірт жүрегінен жол табу ... ... ... ... ... ... өз ... зор
жауапкершілікпен қарайтын ұстаздар қатары ... ... ... ... мен қалалық білім департаментінің ұйымдастыруымен 2005 жылдың
наурыз айында өткен «Алматы жыл ... - 2005» ...... ... ... ... ... Айтуғанның жүлделі орынды жеңіп
алуы соның айқын ... ... ... «Жыл ... - 2005» атағын иеленген
жас маманға қала ... ... ... кілтін салтанатты түрде табыс
етті. Мұғалімдердің мамандығы мен жас ... шек ... ... ... үш ... қамтыды. Бірінші кезеңде - 125 мұғалім қатысып,
өз мамандықтары бойынша тест жұмыстарын ... ... ... көп ұпай ... 25 ... ... кезеңге өтті. Ал, екінші кезең байқау
шарты бойынша мұғалімдердің педагогикалық ... ... ... соңғы кезеңде олар өзге мектеп сыныптарында ашық сабақтар мен ... ... ... ... педагогикалық тұжырымдамаларының жобасын
дайындады.
Сөйтіп, қалалық байқауға қатысып, өз ... ... ... ... ... № 159 көп салалы ... ... ... ... ... Ол бірінші жүлдені жеңіп алды. Ал,
екінші және үшінші жүлделерді № 147 гимназияның бастауыш ... ... мен ... ... ... ... соңғы жылдарда республиканың барлық мектептеріне
жыл сайын өтіп келеді. Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... ... ... жыл ... мектеп бітірген оқушылар арасында ұлттық
бірыңғай тестіге қатысушылар саны көбейе түсуде. 2005 жылы ... ... ... 1832256 өтініш берген. Биыл ... ... ... жоғары көрсеткіш Алматы, Астана қалаларынан,
Қарағанды, Ақмола облыстарынан байқалса, ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан Жамбыл, Алматы ... тиіп ... жылы 134 ... ... ... биыл саны ... Оның ... 52-сі жоғары оқу орындарының базасында, 85-сі аудан
орталықтарында ... ... ... ... ... ... орналастыру, тамақтандыру бәрі де республикалық
бюджеттің есебінен қаржыландырылды.
Емтиханды тест арқылы тапсыру сұғанақ ... ... ... ... ... ... беру жүйесі басшы қызметкерлерінің басына мықтап
ұялаған. Ол дұрыс та шығар. ... тест ... ... ... ... орын алып ... ол ... Біріншіден, оқушылар мәселенің маңызына
мән бермей сұрақтар, жауабын ғана іздейді, өздерін ... ... ... ... ... ... балл ... келген оқушы
басқалардан ешбір сапасымен ажыратылмайды. Неге солай? Білім және ғылым
министрлігі мәселенің бұл ... ... мән ... оның үлгерімін
тұрғыдан зерттеп, ненің не екенін ажыратуға назар аудармайд; Екіншіден,
тест ... да ... ... ... орын ... ... ... төмен оқушылардың жоғары балл жинауы кездесіп қалады
[28].
Халық ағарту саласында орын алып отырған бір кемшілік бар, ... ... 40 - 42 ... ... орын ... Күн сай 7 - 8 сағат
мектепте ... ... ... ... келе жата ... ... кері ... тигізуде. 2005 жыдың 6 шілдесінде «Мектеп оқушысын
қандай дерт мазалайды» атты мақала бойынша 12 мен 18 ... дені ... тек 59,5 ... ғана ... екен. Мектеп оқушылары арасындағы жиі
кездесетін түрлі науқастардың 7 түрі 86,9 ... ... оның ... көз ... 15,1 ... сүйек-бұлшық ет, 14,2 пайызы органдары,
10,7 пайызын жүйке аурулары, 8,8 пайызын эвдокриндік жүйе, 8,6 пайызын ... қан ... ... ... ... Соңғы 5 жыл ішінде мектеп
оқушылары арасында кездесетін науқастар 22 пайызға көбейген. Бұл ... 307 ... ... ... ... істей ді, оларда 100
мыңға жуық оқушылар оқиды. Олардың саны ... ... әлде ... 415 колледждер жұмыс істейді. Оларда 250 мыңға жуық оқушылар
оқиды. Соңғы жылдарда кәсіби ... мен ... саны ... ... мың ... ... ... оның ішінде 2231 адамның жоғары білімі бар.
5647 адамның кәсіптік орта, ... ... орта ... бар ... ... ... 6989 адам ... санатқа ие. Колледждерде 5 ғылым
докторы және 96 ғылым кандидаттары жұмыс істейді.
Кәсіби лицейлер мен ... ... ... мен ... ... ... саласына, құрылысқа, көлік
саласына дайындайды. ... ... ... ... бойынша орта
білімді жұмыскерлер мен мамандарға сұраным жыл сайын артып отыр [29].
Дамыған елдерде орта мектепті бітірген әрбір жүз ... 84 ... оқу ... ... ... ... білім алуды адамның сапасы деп
есептейді. Ал, ... ... ... ... ... ... оқу
орындарына ұмтылады. Себебі елімізде кәсіби бағдарлама нашар.
Халық ағарту органдары әлде де нашар ұғып ... бір ... ... ... беретін оқу орындары негізінен мемлекеттік, ал жұмыс берушілер
жеке меншік секторында жұмыс істеушілер бүкіл ... ... де бұл ... ... ... ... ... еңбек нарығы заңына сәйкес
оқу орындарымен тікелей байланыста болуы нарық ... ... ... ... ... ... де «Әлеуметтік серіктестік» заңы бар, ол
бойынша оқу орындары еңбек нарығының талабына сәйкес ... ... ... ... оқу орындарының бүкіл өміріне араласады. Соның
нәтижесінде оқу ... ... ... ... өз ... оқу орны оған ... ... жағынан қандай мамандар керектігінде
тапсырыс береді. Мұндай ... ... оқу ... ... қалмауына жағдай жасайды. Алматы қаласының кәсіби оқу ... осы ... ... ... ... ол ... зерттелуі қажет-ақ.
Қазақстан Республикасының жоғары білім беру жүйесінде 180 жоғары оқу
орны және олардың 86 филиалдары бар.
Жетекші университеттің ерекше мәртебесі бар. ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру мақсатында 2004 жылы 5
мемлекеттік педагогикалық жоғары оқу орындары ашылд.
Қазірде республикада жоғары оқу орындарында 2005-2006 оқу ... ... жуық ... ... ... саны 2000 - 2001 ... ... есе өсті, негізінен жеке меншік оқу орындарының есебінен.
Жоғары оқу орындарының 40 мыңнан астам ... ... ... докторы және 11610 ғылым кандидаты. 10000 тұрғынға шаққандағы
студенттердің саны 2000 - 2001 оқу ... ... 2008 - 2009 ... 439 ... артқан.
Қазақстан Республикасының 20 мыңға жуық азаматы әлемнің 5 елінде
оқиды, оның ішінде 17 ... ... ... оқу ... ... ... адам ... Республикасы Президентінің «Болашақ» халықаралық
стипендиясының иегері болды. Республиканың жоғары оқу ... 9 ... ... ... ... ... оқу орындарында білім беру кредиттік білім беру
жүйесіне негізделген, ... ... үш ... ... ... ... доктарантура. Бұл модель АҚШ университеттерінде
және Еуропаның көптеген елдерінде қолданылады, ... ... де ... ... ... ... даярлық мамандықтары мен бағыттарының
пәндері 700 үлгі бағдарламаларымен қамтамасыз етілген.
Кәсіптік ... ... ... тең қол ... ... ету неғұрлым
дайындалған жастарды іріктеу мақсатында кешенді тестілеу ... ... ... жүргізу және конкурстық мемлекеттік білім беру гранттары
мен кредиттерін беру студенттер контигентін қалыптастырудың жаңа ... оқу ... ... филиалдарының мамандарды даярлау
сапасының ... әкеп ... оқу ... да ... ... ... ... үшін пайдалануы қажеттілікке айналғанын әркімде біледі, бірақ, оқу
орындарының басшылары ол үшін ... ... ... ... ... ... жұмыстары кезек күттірмейтін өзекті мәселе
екендігі өмір ... ... ... ... де ... ... ... аспирантура 48 мемлекеттік жоғары оқу орныда, 3 мемлекеттік емес
жоғары оқу орнында және 66 ... ... ... 15 ... оқу ... және 23 ... ... істейді. Соңғы жылдары
аспирантураны ғылыми дәреже алып бітірушілер 18 ... ғана ... ... ... ... ... ... жүйесінің тиімділігінің төмендігін
көрсетеді.
Соңғы жылдары педагогика ғылымдары бойынша 140-қа жуық докторлық және
600 ... ... ... ... соған қарамастан жылдар бойы
білім ... ... ... ... әдістері мен нысандары
өзгеріссіз қалып отыр.
Кім бұған кінәлі? Білім министрлігі және оқу ... ... ... ... ... Кеңес Одағы кезінде педагогика тарихы жалаң
абстрактылы теориясы көп оқылды, пәннің берілу ... ... аз ... ... еді, ... өзгерістер енгізбеді, бәрі
бұрынғыдай. Бірақ өмір өзгеріс енгізуді талап ... ... ... ... ... ... ... деңгейлерінде оқытудың әдістері
өзгеріссіз қалып отыр. «Бұл кемшілік Президент жарлығымен бекітілген» ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік
бағдарламасында жазылған.
Педагог мамандықтары бойынша базалық ... ... ... мың ... ... және жылына 22 мыңнан астам мұғалім шығаратын 34
жоғары оқу орны 19 педагогикалық мамандықтар ... ... ... ... ... ... беру тапсырысы: 2001
жылғы 5656 грант пен кредиттен 2004 жылы 6075-ке дейін өскен.
Бірақ, жыл ... 22 мың ... ... оқу орындарын бітірседе,
мемлекеттерде олардың ... ... ... айтарлықтай өспей-ақ
отыр. Қайталап жазсақ 270 мыңнан ... ... 195 ... ғана ... бар. Неге ... ... ... өткен мұғалімдердің саны
өсіп келеді: 2001 жылы - 42784 мұғалім, 2003 жылы - 48157. Шын ... ... бір рет ... оқудан жыл сайын 54000 мұғалім білікіліктерін арттыру
оқу ... өтіп ... ... ... ... ... ... дамытудың 2005 - 2010
жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы» 2004 ... 11 ... Бұл ... халықтың талқысынан өтті.
Бағдарламада білім беруді дамытудың мынадай негізгі бағыттары
көзделген:
- оқыту 6 ... ... әрі ... саты ... ... ... ... жүйеде оштатын 12 жылдық жалпы орта білімге көшу;
- орта білімнен кейінгі кәсіптік білім беру жаңа деңгейін құру;
- академйялық ... ... ... ... ... үш ... ... бакалавриат - магистратура - доктарантура
құру;
- білім беру сапасын бағалаудың ұлттық жүйесін ... 2005 - 2010 ... ... оқу ... ... ... нығайтудың негізгі шаралаы нақтылай көрсетілген.
Бағдарламаны іске асыруға ... 33081,0 млн ... ... [30].
Үкіметтің, Білім және ғылым министрлігінің, олардың жергілікті
ұйымдарының ... ... беру ... ... кадрлар
дайындаудың сапасын жақсартуға бағытталады.
2. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ... ... ДІНИ ... Тіл – ... және оның ... тілі – қазақ жерін ерте заманнан жайлаған және өздерінің тегі
жағынан ... ... ... негізінде қалыптасқан. Қазақ халқының
арасында күйшілік, ұстаздық, зергерлік, өрімшілік, тігіншілік, ... ... ... мен ... тарады. Халықтың негізгі музыка
аспаптары - домбыра, қобыз және сыбызғы бұлардың ... ... ... ... мен ... және биге аса бай ... бірі. Біз шежіреге де бай
халықпыз. ... киіз үй, ... мен ... ... тігілген киім-
кешектері өзінің көріктілігімен, ал негізгі ... пен ет ... ... ... ... тым ертеден келе жатқан көптеген әдет-
ғұрыптары бар, ... асар ... ... ... ... ... өзіндік ерекше мереке-мейрамдары, ұлттық ойын-сауықтары бар.
«Тіл туралы» Заң қабылданды. Қазақстан ... ... ... тілі ... тіл деп ... Бұл ... оқиға, себебі
әкімшіл-әміршіл жүйенің кезінде біздер ана тілімізден айырыла бастадық, ... ... үшін ... Тіл - ... жан ... ... жанды
көрінісі. М.Әуезов: «Кім де кім қазіргі уақытта ана тілін, ... ... ... оны ... мәдениетті адам деп санауға болмайды»,
- деген. ... ... «Тіл ... ... оны іске ... ... ... Облыс, аудан және қалаларда тіл туралы
бөлімнің ашылуы да осы қамқорлықтың айғағы [31].
Республиканың барлық орта және ... оқу ... ... ... түрде оқытылады. Аспирантураға түсерде қазақ ... ... ... ... ... ... тілінен емтихан тапсырады.
Қазақ тілінде шығатын журналдар мен ... саны ... ... Соңғы
жалдарда ғана 500-ден астам жалпы білім беретін қазақ мектептері және бала
бақшалары ашылды. Қазақ тілінде ... ... ... мен ... әлдеқайда кеңіді, олар қазақ ұлтының не басқа халықтардың мәдениетін
және ... ... ... ... әлемге танытып келеді. 1995 - ... ... ... ... ... ... Олар - ұлы Абайдың
150 жылдығы және Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық мерейтойлары, 1996 ... ... 10 ... 1916 ... ... ... 80
жылдығын, дарынды ақын, дана тәлімгер, халықтар достығын жырлаушы Жамбыл
Жабаевтың 150 ... ... ... - еліміздің тарихындағы жарқын оқиға
болды. 1999 жылы белгілі ғалым - Қ.И.Сәтбаевтың да жүз ... ... ... тіл ... ... ... ... тіл туралы» заңының негізінде, сондай-ақ
Елбасының 2001 жылғы 7 ақпандағы № 550 ... ... ... мен ... ... ... арналған мемлекеттік
бағдарламасының негізінде жүзеге асырылады. 2001 ... бері тіл ... ... ... ... 005 ... тілді және Қазақстан
халқының басқа да ... ... ... ... ... өз ... ... отыр. Осыған байланысты еліміздегі
әлеуметтік, экономикалық жағдайлардың өзгергеніне ... тіл ... да ... ... ... ... 2001 – 2005 ... тіл дамыту мәселелеріне жыл сайын жүз
миллионға жуық қаражат бөлініп ... 2006 ... ... оның көлемі
ұлғайып, 2007 – 2008  жылдары – 2-3 миллиардтан астам ... 30 есе ... өсуі ... ... ... рөлін нығайтуға және
Қазақстан халықтарының басқа тілдерін дамытуға бағытталған іс-шаралардың
тиімділігін арттырды. Жыл сайын тіл ... ... ... ... сапасы да артып келеді.
Осы мерзімде әр жылы ... ... ... ... ... ... ұлт ... жастарының арасындағы республикалық
Абай оқуларының байқауы мемлекеттік тілді ... ... ұлт ... мен ... ... ... ... [32].
Шығарылған сөздіктер, ғылыми әдебиеттер мен оқу құралдарының да
таралымы тұрақты өсуде. Мәселен, 2007 жылы 20 мың ... ... ... ... ... жөніндегі оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдары,
терминология мен ономастиканың өзекті мәселелері жөніндегі ... ... ... ... ... ... пен оқу-әдістемелік
құралдары шығарылды.
• 2006 – 2008 жылдарда қазақ тілінің бейімделген:
• «Орфографиялық сөздігі» - жүз мың ... ... ... - жүз мың ... ... ... - 50  мың ... «Диалектологиялық сөздігі» - 50 мың таралыммен;
• «Тұрақты теңеулер создігі» - 50 мың таралыммен;
• «Синонимдер ... - 50 мың ... ... жуық терминдер мен терминологиялық сөз тіркестері қамтылған
«Экономикалық орысша-қазақша сөздігі» - 20 000 таралыммен;
50 мыңға жуық сөз ... ... ... - жүз мың таралыммен;
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» - жүз мың ... ... - жүз мың ... ... көрді.
Осының нәтижесінде шетелдегі қазақ мәдени орталықтарының, бюджеттік
ұйымдардың, ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер және әдістемелік құралдармен, ... ... зор ... туды.
Мемлекеттік терминология және Мемлекеттік ономастика комиссияларының
тоқсан сайын шығатын бюллетеньдері олардың жұмысының тиімділігін арттыруға,
мемлекеттік қызметшілердің бекітілген терминдер мен ... ... ... хабардар болуына ықпал етті.
Сонымен бірге, Республикалық ұлттық-мәдени орталықтар ... ... ... ... тілдердің дамуына тұрақты түрде
мемлекеттік қаржылай қолдау көрсетілуде.
Басқа ұлт ... ана ... ... ... ... жыл сайын ұлттық-мәдени орталықтар жанындағы
жексенбілік мектептердің саны мен олардың сапасын арттыру ... ... оң ... тауып келеді. Егер 1997 жылы 12 ұлт тілдерін ... ... ... ... 2005 жылы ... саны ... ... 28 ұлт
тілдері оқытылатын болды. Ал, 2007-2008 жылдары 30 ұлт ... ... ... саны 200-ден асты.
Жоғарыда аталған 005 ... ... ... ... ... мемлекеттік тілдің ... ... ... ... ... ... қазақ тілін меңгеру деңгейін
жетілдіруге, орыс ... ... ... ... ... ... ... тілдерін сақтап, шетелдерде тұратын отандастардың ана
тілін үйренуіне мол ... ... ... ... ... ... және ... халықтарының
басқа да тілдерін дамытудың ақпараттық жүйесін құру» бюджеттік бағдарламасы
бойынша бөлінген қаржы да ... ... ... ... жүйесінде қазақ тілінің қолданылу ... ... оны ... ... жұмсалды. Қолданбалы тілдік сервистері
(электронды қызмет) қызметтерін пайдалануға мүмкіндік беретін сенімді және
ауқымды ІТ-инфрақұрылымын, ... ... ... ... ... қазақ терминологиясының бағдарламаларын, қажетті
ақпараттық материалдар мен тіл үйренуге арналған әдістемелік қорды ... ... ... ... ... және қостілдік
электронды сөздіктер кешенін, тіл ... ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндігін
беретін электронды кітапхана, сондай-ақ қазақ тіліндегі ... ... ... қол жеткізілді.
Кейінгі жылдары қызметшілерді мемлекеттік ... ... ... ... ... ... таңда 1
республикалық, 63 аймақтық мемлекеттік тілді оқыту орталықтары ашылып, ... ... ... ... Күтілетін нәтиже – жүйелі оқыту курстары
арқылы мемлекеттік қызметшілердің мүмкіндігін іс ... ... ... ... жеткізу [33].
Сонымен қатар, Қазақстан халқы тілдерінің фестивалін өткізу ... Бұл шара ... ... ... ... ... ... болса,
соңғы жылдары оның аясы кеңейіп, айлық деңгейде өткізіліп келеді.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... және ... атқарушы органдары іс қағаздарын
кезең-кезеңімен мемлекеттік тілге көшіруде.
Бүгінгі ... ... ... жоғарғы билік орындарынан ҚР
Жоғарғы Соты, Бас Прокуратура, Ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ҚР ... ... ... бюджеттің атқарылуын
бақылау жөніндегі есеп комитеті, министрліктер мен ведомстволар, обылыстық,
қалалық әкімдіктер іс қағаздарын    мемлекеттік тілге көшірді.
Орталық ... ... ... ... ... ... қызмет атқарып, мемлекеттік тілді үйрету ... ... 2007 ... 28 ... ... ... арнаған
Жолдауындағы «Тілдердің үштұғырлығы» мәдени жобасын іске асыруға байланысты
берген тапсырмаларын орындау мақсатында Тілдерді қолдану мен ... ... 2010 ... ... ... ... ... мен
өзгерістер енгізілді.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының ... ... ... бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру, "Тiлдердi қолдану
мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттiк ... ... ... ... жылдарға арналған iс-шаралар жоспары туралы"
Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2007 ... 14 ... ... ... ... ... тiлдiң қолданылу аясын
кеңейтудiң, оның ... ... ... ... ... ... ... [34].
Бүгінгі күнде Үкіметтің Тілдерді қолдану мен ... ... ... ... ... іске асыру жөніндегі 2009-2010
жылдарға арналған іс-шаралар жоспары да ... тіл ... ... ... ... Тілдік құрылымның оңтайлы процесі
этнолингвистикалық және ... ... ... іске ... ете ... ... ... келісімді баянды етуге және оның
одан әрі нығайтуға ықпал ететіндіктен мемлекет өміріндегі әлеуметтік маңызы
бар аспектілердің бірі ... ... ... ... реформаларды өзіне хронологиялық түрде негізгі
уақиғаларды жинақтаған бірнеше шартты кезеңдерге бөлуге болады.
Бірінші кезең (1992-1997 жж.). ... ... ... ... және ... ... ... даярланды.
Екінші кезең (1998-2000 жж.). Мемлекеттік тіл саясатын іске асырудың
механизмдері айқындалды. Тілдерді қолдану мен ... ... ... бағдарламалары жасалды.
Тілдерді қолдану мен дамытудың ... ... ... тіл ... Заңының алғашқы кезеңдеріндегі негізгі
міндеттерінің орындалуында қажетті ... ... ... ... ... ... Үкіметінің «Мемлекеттік органдарда
мемлекеттік тілдің қолданылу ... ... ... ... туралы
заңдардың сақталуына бақылау жасаудың тәртібі туралы ережені бекіту ... ... ... ... ... ... ... өмірдің
барлық салаларында тілдік құрылым процестерін одан әрі кеңейтуге және
тереңдетуге ... ... ... ... ... (2001 жылдан бастап). Қазақстан Республикасы
Конституциясында ... және ... ... мен дамытудың 2001-2010
жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасында, көрініс ... ... ... ... ... ... ... тілдік
құрылым саралау көзқарасы негізінде үш бағыт бойынша жүзеге асырылады:
мемлекеттік тілдің ... ... ... және
нығайту; орыс тілінің жалпы мәдени қызметін сақтау; Қазақстанның басқа
халықтарының ... ... ... ... ... әрқайсысының
алдында тұрған міндеттердің сан алуандығы арқылы ақталды. Мысалы, ... ... ... оның ... ... іске ... қажеттілігімен
айқындалады; орыс тілінің қолданылуын қамтамасыз ету бойынша басты қызмет
бағыты мемлекеттік ... мен ... ... ... ... түрде қазақ тілімен тең қолданылатын коммуникативтік қызметін ... ... ... топтардың лингвистикалық сауалдарын
қанағаттандыру Қазақстан халықтары ... ... және ... ... ... әркімнің қарым-қатынасты, оқуды және шығармашылықты жүзеге
асыруда ана ... ... ... ... іске ... талап
етеді.
Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін іске асыру әлем тілдерін дамыту
тәжірибесіне сәйкес жаңа әлеуметтік ... және ... ... ... және семантикалық өрісінің кеңейту мүмкіндігін талап етеді. Бұл
саладағы негізгі міндет, терминшығармашылығын қоса алғанда, жаңа ... ... ... біріздендіру болып табылады. Терминология
қызметінің негізін қалаушы принциптер Қазақстан ... ... ... 21 ... № 444 ... бекітілген “Қазақстан
Республикасындағы мемлекеттік терминологиялық комиссисы туралы” ... ... ... ... нарықтық қатынастың нығаюы
республикада ономастикалық кеңістіктің ... өз ... ... ... ... ... ... Республикасы
Үкіметінің 2004 жылғы 21 қаңтардағы № 45 қаулысымен бекітілген «Қазақстан
Республикасындағы мемлекеттік ономастика комиссиясы туралы» реттейді.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... тілі ... табылады.
Мемлекеттік тіл – республика аумағындағы қоғамдық қатынастардың барлық
саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін ... ... тілі ... ... Мемлекеттік тілді меңгеру Қазақстан
Республикасының әрбір азаматының парызы болып табылады.
Үкімет, басқа да ... ... ... және ... ... Республикасында мемлекеттік тілді дамытуға, Қазақстан
Республикасының азаматтары ... ... ... әрі тегін меңгеруге
қажетті ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық жағдайларды жасауға
міндетті.
Ынталандырудың ... ... ... ... ... тек әкімшілік әдістері, соншалықты тиімді емес.
Сондықтан да осы шаралармен қоса ... ... іске ... «Тіл туралы» Заңның 4 бабын іске асыру және ... ... ... ... ... әрі ... ... үшін қажетті
ұйымдастырушылық, материалдық – техникалық ... ... ... ... Премьер-Министрінің 21.09.2000 жылғы № 117-р
«Мемлекеттік тілде ... ... ... ... ... ... туралы» өкімі шықты.
Мемлекеттік орталық және жергілікті атқарушы органдар қазақ тілін меңгеру
үшін елеулі жұмыстар жүргізулері қажет ... ... ... тілді үйрету Орталықтары жұмыс істейді.
Қазақстан Республикасындағы тіл саясаты төмендегі басымдықтарды іске
асыруға негізделеді:
➢ мемлекеттік ... ... ... ... ... ... болып
табылады;
➢ мемлекеттік тілді үштің бірі етіп әлсіретуге бағытталған «үш тұғырлы
тіл» саясатына жол берілмейді. Әркімнің өз ... ... ... ... ... шек ... ... елінің азаматтығын алуда сол адамның мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... жерінде жұмыс істеп жатқан, шетелдік ... ... ... ... меңгеріп, үкіметтік органдарымен,
жергілікті кәсіпорындармен және басқа да ұйымдармен ... ... ... ... ... жыл ... «Мемлекеттік тіл туралы» жаңа заң ... ... ... тілінің мемлекеттік органдардың іс-қағаздарын жүргізу тіліне
айналуы, оның сот, ... ... ... беру, ғылым, мәдениет т.б.
салаларында да мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... тіл туралы” заң қабылданғаннан кейін ... ... ... жүзеге асырылуы тиіс: әр мамандық ... ... білу ... ... “Қазтест” бағдарламасын
қолдану ережелерін бекіту;
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... болуы шарт;
жергілікті мемлекеттік басқару органдарының мемлекеттік тілге толық
көшу кестесі ... ... ... тілді үйретудің бірізді-сатылы бағдарламасын
балабақша-мектеп-орта арнаулы оқу орны-жоғары оқу ... ... ... ... міндетті мемлекеттік бағдарлама ретінде бекіту.
барлық мемлекеттік шаралар мен шетелдік келіссөздер мемлекеттік тілде
жүргізіледі.
Республика деңгейінде Мемлекеттік тілді ... ... ... Оның ... ... ... қазақ тілінің модернизациясына қатысты
ұсыныстар ... ... ... ... көшуге қатысты
дайындықтарды жүргізу болып белгіленуі керек.
Республика деңгейінде аударма орталығы құрылып, оның міндетіне ... мен ... озық ... ... тіліне аудару және қазақ
әдебиетінің үздік үлгілерін әлем тілдеріне ... ... ... жылы ... ... ... ішінен ұлттық дубляж
орталығы қайта қалпына келтіріліп, оған ... ... ... ... маңызы бар кинофильмдер мен деректі фильмдерді, балалар ... ... ... ... ... жоғары сапамен аудару
міндеті жүктелуі керек.
Бүгінде елімізде мемлекеттік тілді жеделдетіп оқытатын республикалық
орталықтар жұмыс ... ... ... жалпы саны қазіргі таңда 64-
ке жетіп отыр. Ал 2011 жылы олардың саны 120-ға жетпек. Мемлекет тарапынан
сондай-ақ өзге ... ... ... ... ... ... ... бірлестіктерге былтырдың өзінде 5,1 миллиард теңге қаржы бөлініпті.
Бүгінгі таңда елімізде 3784 мектепте ... ... ... ... ... ... ... оқушылар саны 61 пайызды құрайды. Бұл сан жылдан
жылға арта түсетіні де ... ... ұлты өзге ... балаларын
қазақ мектептеріне бере бастады. Соның бір ... – 25 мың өзге ... ... ... оқитын болса, 20 мың бүлдіршін қазақ
балабақшаларына барып жүр. Мұнымен ... екі жүз ... ... ... ... ... ұлт ... қазақ тілін үйренуде. Бұл цифрлар
мемлекеттік тіл ... ... ... ... көрсеткіші болып табылады.
Ұлты қазақ емес ... ... өз ... нақ қазақ бақшалары мен
мектептеріне беретіндіктері – құптарлық іс. Олар – қазақ тілі ... ... ... ... ... буыны. Осылайша, мемлекеттік
тілдің рөлін, жеке адамның қоғамға табысты ... аса ... бірі ... оны ... ... ... бірақ
түпкілікті сезіну жүзеге асып келеді. Осынау түсіністік пен ел басшылығының
басқа да этностарының ... ... және ... ... ... ... бағытталған дәйекті ойластырылған саясаты әлемде құрметпен аталып,
біздің үлгімізге деген ең жоғары ... ие ... ... ... ... жүзеге асып жатқан шаралардың барлығы
қазақ тілі мен оның қолданылу аясының ... ... ... ... ... ... ... болашағы – қазақ тілінде” деген ... ... ... асып ... ... ... ... Ол тіл
саласына жекелеген адамдардың арадантушы ... мен ... ... ... ... ... және ортақ құндылықтарымыздың
органикалық және ажырамас бөлігі болып табылатын әрбір ұлт мәдениетінің
гүлденуіне ... ... ... ... ... ... ... даму
үдерісін ойластырмай, зиянды, жасанды түрде жылдамдатуға шақыратын
жекелеген ... ... ... ... ... ... әділетсіз әрі
еш негізсіз сындарын, арандатушылық және популистік мәлімдемелерін
қабылдамаймыз!”, – деді өз ... ... ... ... тілі мен ... мәдениетін дамыту туралы ғана емес, сонымен
қатар біздің еліміздің рухани байлығының табиғи әрі бөлінбес бөлігі ... ... ... ... өркен жаюы туралы да қам жасап,
қамқорлық ... ... Біз бұл ... ... және орыс ... басқа тілдер де біздің ортақ байлығымыз болып табылатынын ... ... ... мемлекет бұл мәселелерде мемлекеттік тілді оқып-
үйрену, оның ... ... ... бұл ... азаматтардың тілдік
құқықтарына қысым көрсетуге жол бермей, одан әрі қолайлы жағдайлар ... ... да ... ... жүргізетін болады. Бұл нәзік, шетін
салада, тағы да баса айтқым келеді, қандайда бір алаяқтыққа, оның ... ... ... да ... мінберлерді пайдалануға мүлдем жол беруге
болмайды, – деген Мемлекеттік хатшы – ... ... ... ... ... ... ... Мәдениет және ақпарат
министрлігіне Конституция мен “Тілдер ... ... ... орындалуына
тұрақты мониторинг жүргізуге және соның негізінде кез келген ... ... ... ... ... ... берді.
Қ.Саудабаевтың тапсырмасына сәйкес, бұдан былай орталық және
жергілікті ... ... ... ... мен жиналыстар
өткізілетін орындарда ілеспе аударма құралдары болуы керек. Ал ... ... ... ... іс-шараларды даярлауда және
өткізгенде тиісті ілеспе аударманың болуын қамтамасыз етуі тиіс. Білім және
ғылым министрлігі мен ... және ... ... ... тілін үйрену
үшін қажет оқулықтар мен құралдарды шығаруды және таратуды жолға ... және ... ... білім мекемелерінде “Тілдер ... ... ... ... ететін болады. Сонымен қатар, Мәдениет және
ақпарат министрлігі ақпарат құралдарының мемлекеттің тіл саясатын, оны ... ... ... ... түрде насихатталуын қамтамасыз ететін
болса,  Әділет министрлігі дайындалатын ... ... ... және
орыс тілдеріне аудару сапасын қадағалауды күшейтуге тапсырма алды.
Тәуелсіздік алғаннан бергі ... ... ... тіліне байланысты
үлкенді-кішілі іс-шаралар жүзеге асырылды. Көп мәселе айтылып та, жазылып
та жатыр. Міне осылардың басым көпшілігі біз ... ... ... ... бәрі – кезінде Алаш қайраткерлері ойлап, жоба-жоспарын жасап, ... ... ... ... ... Соған орай, біз бұл ... ... ... ... деп шаршап-шалдықпай-ақ, сол Алаш ... ... ... жұмыс істесек, тіл саласында көп
мәселе қазіргіден әлдеқайда тез, әлдеқайда ... ... ... орай мына мәселені де ашып айта кеткеніміз жөн. ... ... ... ... екі түрлі пікір бар. Оның біріншісі – тәуелсіздік
алғаннан кейін тіл мәселесі жақсы шешілуде, ... ... ... ... ... да ... ... алынуда, соған орай қазақ тілінің
болашағы жөнінде ... ... жоқ ... саяды. Екіншісі, қазақ
халқының алпыс пайызы өз ана ... ... ... қазақ тілінің
жағдайы барынша мүшкіл, ол құруға айналған дегенге тіреледі.
Осы екі пікірдің қайыссы дұрыс?!. ... ашып ... мен өз ... тілі құрып кетеді дегенге ешқашан сенбеймін. Рас, қазақ тілінің
басына қатер төніп, ... ... ұлт ... ... кету ... жасырын емес. Мұндай қауіп өткен ғасырдың жетпісінші, сексенінші
жылдарында болған. Мен кезінде сол туралы ... ... ... ... ... ... ... оларды «Қазақ әдебиеті» газетіне, басқа ... ... ... сол кезде осы дұрыс екен деген бір ... ... ... ... тіл ... ... ... де ол
мақалаларды оқымаған болулары ... ... мен ол ... ... ... ... ... төтенше тіл жанашыры болғандықтан
жаздым деп ... ... Мен тек ... көргендерімді, сезініп-
түйсінгендерімді ғана қағазға түсірдім. ... ... ... ... ... күнделікті жұмысым, істеген қызметім себепкер болды.
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарының ... ... ... ... ... қызмет атқардым. Міне, сол кезде жыл сайын күзде біз
газет-журналдарға жазылу науқанын жүргізу үшін түрлі ... ... ... ... ... ... жағдайларды есіме
түсірсем, әлі күнге жүрегім ауырады. ... ол ... ... ... солтүстік және шығыс облыстардағы қазақтардың өз ана тілінен
жаппай безінгенін аяқ аттап ... ... ... ... ... кілең қазақ
отырған ауылдар да қазақ мектептерін жауып тастаған. «Ау, ... ... ... неге өз ана ... оқытпайсыздар?!» десек
бәрі бізге бәле көргендей үдірейе қарайтын. Тіпті, «Ойбай-ау, мыналар ... ... ... ғой, ... ... ... сосын кейін нан тауып жей
алмай қор ... ... ... деп тұр ғой ... ... ... аузынан өз құлағыммен бір емес, талай рет естігенмін. Ал қазір
сол ... ... тілі ... айтсаң риза болып, қол ... ... ... жоқ, біз сол қиын кездерде қазақ өз ана
тілін, ... ... ... ... ... ... екен ... Қазір біздің сол армандарымыздың көпшілігі орындалды. Бүгінде
қазақ халқының өзіне тән ұлттық салт-санасы, мәдениеті, әдебиеті бар ... ... ... ... ... ұлт ретіндегі бедері сақталып қалды.
Әрине, қазақтың ұшан-теңіз проблемасы бар. Оны мойындау ... ... ... ... ... мұңын, уайымын сөз етерде ... ... ... ... ... жөн. ... керісінше, қызыл сөзге иек
артып, тіл мен жаққа сүйеніп «қазақ құрып барады», ... ... ... ... ... ... ... жылаңқы пікірлерге жиі бой
алдыратындар жетіп-артылады. Мысалы, қазір қазақтың 60 пайызы өз ... ... ... ... айтылып жүр. Бұл қайдан шыққан дерек ... ... ... ... ... өз ... мұндай дерекке өте күмәнмен
қараймын. Жалпы, мұндай ... айту үшін ... ... ... жөн. Мысалы, ең болмаса, әр облыста қанша қазақ ... ... ... ... ... қаншасы орыс мектебінде оқиды
деген сияқты мәселелерді зерттеп біліп алғанымыз дұрыс емес пе? ... ... ... ешқандай жерде айтылмайды. Осыған орай бір мысал
айтайын. ... ... ... ... ... оның ар ... ... Атырауға дейін жүріп көріңіз. Осыншама ұлан-ғайыр жерден қазіргі таңда
өз ана тілін ... ... ... ... мүлдем таба алмайсыз.
Жақында Шығыс Қазақстан облысына барып ... ... ... ... ... қаласының өзінде де қазақтардың басым ... ... ... сөйлеуге бет бұрған. Осыдан тура отыз жеті жыл ... ... ... ... ... қазақша сөйлейтін бір қазақ
таба алмай, түңіліп едім, енді ... ... осы ... қазақтар алпыс
пайызға жеткен және басым көпшілігі қазақша сөйлейді. ... ... ... да ... ... болады.
Егер саралап қарайтын болсақ, қазақтың 43 пайызы ауылды жерде тұрады.
Олардың дені ана тілінде сөйлейді. Сондай-ақ қалалы ... ... ... де жыл ... ... ... ... қалайша қазақтың 60 пайызы өз
тілінде сөйлей алмайды?! Міне, осының астарына үңіліп, сараптап зерттегім
келгендіктен, мен ... ... ... деген кітапты қолыма
алуыма тура келді. Бұл кітапта Қазақстандағы қазақтардың үлес салмағы анық
көрсетілген. Мысалы, Оңтүстік ... ... ... 70 ... он сегіз пайыз, ал орыстар алты ... ... ... ... көп ... өз ана тілінен, ұлттық ... ... Ол ... емес қой. ... облыстарда да осындай. Мысалы,
қазақтар Қызылорда мен Атырау облысында 95 ... ... ... ... ... 85 пайыз, Ақтөбеде 77 пайыз, Шығыс Қазақстанда 53 пайыз,
Алматы облысында 64 пайыз, Батыс Қазақстан ... 70 ... ... ... ... үлес салмағы тек Солтүстік Қазақстанда ғана
аз, бар ... 33 ... Ал ... ... ... қазақтардың үлес
салмағы өзге ұлттармен салыстырғанда әлдеқайда көп. ... ... ... жыл ... ... ... де кірмейтін. Сол кезде құрымаған
қазақ қазіргідей ... ... ... ... ... ... ... Ең бастысы, аманшылық болса енді он бес-жиырма жылда қазақтардың
пайыздық мөлшері бұдан да әлдеқайда өседі.
Жыл өткен сайын қазақ ... саны да, ... да ... келеді. Мысалы, биыл мемлекеттік грант бойынша жоғарғы ... ... ... көпшілігі қазақ мектебін бітіргендер. Бұл –
жалғыз тілге қатысты жайт емес. Жалпы, біз ұлттың ... ... ... сөз ... ... ... зерттеусіз, деректер айтуға
тым үйірсекпіз. Ал ұлтқа қатысты дүниеде қателікке ұрыну – сол ... ... ... ... орай тағы бір ... айта ... ... ұлттық мәселелерге қатысты жұмыстарды жүзеге асыру екі
бөліктен тұрады: ...... ... жұртқа түсіндіру, бұл
жөнінде түрлі үгіт-насихат жұмыстарын ... ... – сол ... ... ... ... сыбана кірісіп тікелей жүзеге асыру.
Бізде осы екі мәселенің біріншісі ерекше дамыған. Бұл, ... ... ... ... көрінеді. Мысалы, тілдің бүгіні мен болашағы
туралы түрлі басқосулар мен ... ... ... түрлі ұсыныс
білдіріп, ауызша жанашырлық танытушылар өте мол. ... ... ... ... ... жақсы ұсыныстар айтып, белсенділік көрсетушілер
де аз емес. Ал бірақ, осы ұсынастар мен ... күш ... ... ... ... қызу ... ынталы азаматтар өте сирек [37].
Баяғы тоқсаныншы жылдардың басында барлық ... ... ... ... жаппай құрылып, жұрттың бәрі қазақ мектептерін ашуға
белсене атсалысқан еді. Тіпті ... ... ... ... ... үй ... үгіт-насихат жүргізіп, бала жинаған кездер де
болған. ... осы ... ұмыт ... ... Оның есесіне жұрттың
бәрінің қызыл сөзбен ақыл айтып, жөн көрсетуі ... етек ... ... ... жағдайын, оның ең өзекті проблемаларын зерттеу де
жетіспейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... мен ... даму мүмкіндіктерін зерттеп, талдап, сараптап
отыратын бір орталық өте қажет. Мысалы, біз ... ... ... ... орталықтарында қазақ мектептері жоқ екенін күнделікті біліп
отыруымыз өте ... Ал ... ... мектептері жоқ елді мекендер әлі де
жетіп артылады. Осыдан екі-үш жыл ... мен ... ... ... жоқ ... дейтін мақала жаздым. Осы Ақмола облысына қарайтын Есіл
ауданының бір ауылында түгелге жуық қазақтар отырып, әлі ... ... ... тілінде оқытатын мектеп ашпаған. Тіпті ашайын деген ойлары да жоқ. ... ... ... орыс ... ... да орыс ... ашып ... Ендеше жиырма-отыз қазақ отбасы болса да ол жерде қазақ мектебі
міндетті түрде ашылу керек. Ол мәселені сол ... ... ... ... ... қажет.
Осы Ақмола облысында Сандықтау деген аудан бар. ... аты ... ... Енді ... қазақтар ұлттық санамызды ояттық деп ауданның
атын Сандықтау деп өзгерткен. Бірақ ... атын ... ... әлі ... қазақ мектебі жоқ. Ал сонда ауданның атын
қазақшалағаннан не ... Бұл ... ... ... не ... оқу ... жетекшілері не үшін айлық алады?!. Аудандағы ұлт
жанды азаматтар қайда қарап жүр?!.
Мұндай мысалдарды Қазақстанның түкпір-түкпірінен ... ... ... ... ... ... тіл жөніндегі ең басты жұмысымыздың бір саласы
осындай мәселелерді зерттеуге, оны жолға қою үшін ... ... ... арналуы керек. Бұл ретте Тіл комитеті мен ... ... ... ... жұмыстарды қолға алғандары жөн. Олар ... ... қай елді ... қазақ мектептері жоқ екендерін
тайға таңба басқандай ... ... оның ... да жасап, содан кейін
оның себептерін зерттеп, ол мәселелерді ... ... ... ... ... іске ... жөн ... дамытуға бөлінген қаржының белгілі бір бөлігі осындай талдау,
зерттеу жұмыстарын жүргізуге жұмсалуы тиіс. ... тіл ... ... да ... ... жөн. Біз осы ... дейін тіл
үйретуді, қазақтың салт-дәстүріне бейімдеуді балабақша мен мектептен, яғни
төменнен бастадық. Бұл ... өте ... ... ... ... ... басым бөлігі – қазақтың тілін, ... ... ... ... Ал енді тіл ... ... яғни ... түрлі
министрліктерде дұрыс ... ... ... жөн. Мемлекеттік
мекемелердегі қызмет істейтін қазақтардың саны кемінде тоқсан ... ... сол көп ... ... ... қызмет бабында бір-бірімен
орысша сөйлеседі. Неге бұлай?!. Тіпті ... ... ... ... ... деп атап ... да бұл ... алға жылжыр емес. Біз осы
уақытқа дейін Парламентімізді қазақшыландыра алмай отырмыз. Ал ... ... бойы ... ... ... ... одағының өзінде-ақ
түгелдей өз тілдерінде сөйлейтін еді. Ал біз жеке, тәуелсіз мемлекет болсақ
та он жеті жыл бойы бұл ... шеше ... келе ... ... ... ... қолға алынуы тиіс.
Міне осы айтылған мәселелер ескерілсе, тіл жөнінде шешілмейтін соншама
үлкен ... жоқ. Біз бұл ... ... ... ... ... ... Дін мемелекеттің рухани тірегі
Ұрпағын «тек» деп ... ... ... өте ... ... баршамызға мәлім. Өткен тарихымызға көз жүгіртіп
қарасақ, ... ... ... ... ... Кезінде жазуды
білмейтін, хат ... ... ... ... ... жыршы, зергер, сәулетші,
қара қылды қақ жарған билер мен ... ... ... ... ... ... маскүнем, нашақор, алаяқтарды көбейтіп ... ... ... ... ... Бұл жерде өзгерген тәрбие ағымына назар
аудармаймыз. Сондықтан уақыттың өткенін емес, ақылдықтың кеткенін, ... ... жөн ... ... ... рухани жағынан, яғни әдеп, иба, ынсап, қанағат,
мейірім, шапағат, жанашырлық, бауырмалдық, адалдық, ... ... ... ... ... Біздің ата-бабамыз талабына, икеміне
қарай ... ... ... ... ... Ендеше тәрбие үрдісінде
біз имандылық ... баса ... ... ... ... ұлт болып қалыптасуымызға, халық болып, тәртіпті,
тәрбиелі-ел боп өмір сүруімізге көп ... ... дін. ... ... кең далада шашырап жатқан біздің көшпенді халқымыз белгілі бір
тәртіпке ... ... - деп ... тәрбиелік мәнін ғалым, профессор
Мұхтар Арын айқын ... ... ... ... ... «... ... ... Тәңіріне сеніп,
ертеңгі күнін ар жақтағы ана дүниеге баратын күнін ойлап, ... ... ... ... жүре бермей, Мұхаммед Пайғамбарымыздың
хадистеріне ... өмір ... - ... екен. Олай болса мен өз жұмысымда
діннің адамгершілік қасиеттерді, салауаттылықты ... ... ... оны өзім ... ... ... жөн көрдім.
ХХІ ғасырға аяқ басқан мына аласапыран заманда әлемдік деңгейде өтіп
жатқан ... ... ... әрі ... тұңғиық терең түрлі
процесстерге төтеп беріп, ұлттық сана мен болмысты сақтап қалу үшін ... ... өз ... ... керек. Өйткені діннің ұлт болашағы –
жеткіншек ұрпақты тәрбиелеуде атқарар міндеті айрықша.
Болашақтан үміт көріп ... ... адам ... ... тал бесіктен
бастап ата-бабамыз ұстанған Ислам діннің тәлім-тәрбиесін ұрпағының санасына
құя ... ... Ал, ... ... ... ... бала тәрбиесіндегі
рухани сұраныстар назардан тыс қалып, басты мақсат «Тамағы ... ... ... ... ... ғана болып отыр.
Дін – тәрбие құралы, көркем мінез қалыптастырудың ғажайып мектебі. Сол
мектептен нәр алмағандар көп ... құр ... ... Өз дінінің
қадір –қасиетін сезбеген, елінің ... ... ... ұлт мүддесіне
жаны ашымасы белгілі. Оның кейбір көріністерін күнделікті өмірімізде ... ... ... ... ұлы ... аса ... Ислам туралы
көп пікір айтқан. Олардың бәрі Исламның экстремистік – террористік ағым
емес, адамзат өркениетінің ... бір ... ... ... пәк ... ...... қайнар көзі ретінде қарастырады. Ал
біз, өзгелер ұлықтап жатқан өз ... ... оқып ... тануға енжарлық танытып жатамыз.
Мен өз жұмысымда осы олқылықтың орнын толтыруға, дін қағидаларын, оның
өмірлік мәнін тереңірек тануға талпыныс ... ... ... ... ... ... қылмыстық істер, аурулар – барлығы қоғамдық
және экономикалық ... ... және де ... ... жағдайларға
байланысты деп ойлаймыз. Шындығында осы жайсыздықтың ... әр ... ... ... және қоғамның рухани балығының ыдырауы ол
адамзаттың моральдық байлығы жоғалуына ... ... ... ... ... пен ... сақтау,
өтірік айтпау, қиянат-зорлық жасамау, ата-ананы құрметтеу, ... ... ... ... ... білім іздеу. Осы айтылғандар қоғамның, елдің,
жеке адамның мәдениетін көрсетеді.
Адамзат жаратылысы, қоғамдық топта өмір сүруге міндетті. Топталып ... ... ... сенім және тыныштық болу үшін тұлғалардың ... ... ... оны мүлтіксіз орындалуы керек. ... ... ... ... үшін азаматтардың бір-бірінің хақтарына ... ... ... ... ... ... ... адамның өмір сүруге хақы бар.
2. Әр адам еркін.
3. Әр адам ерік – ... ... ... Азаматтар ғылыми талғамдарында еркін.
5. Адамға тіл тигізіп, қасиеті мен мәртебесіне көлеңке түсіруге болмайды.
6. Адамзаттардың мал – ... ... ... ... ... ... мәдени, әдепті, пайдалы болуын насихаттаған, адамдар жылы
жүзді, тәтті сөзді ... ... Олар ... ... ... ... жеке міндеттерді орындау керек. Бұл:
1. Әрбір адам денсаулық шарттарына сай өмір ... және ... ... тың да ... ... ... Денсаулықты қорғайтын шаралар жасап, қажет болса емделу керек.
3. Тазалық пен әдептілікке көңіл бөліп, денсаулыққа ... ... болу ... ... мен рухы ... мен ... ... керек.
Қандай қоғамды алсақ та, оның негізі жанұядан басталады. ... ... ... құрайтын мүшелерінің өзара қарым-қатынасына үлкен мән ... ... ... асыраушы ретінде жанұяда қомақты орынды иеленсе,
әйел бала тәрбиесінде, үй шаруасымен айналысуда маңызды роль ... ... ... не ... Ер кісілердің кейбірі жұмыссыз
сенделіп, ... ... ... ал ... өз ... өзі ... қызығына түсіп жүр. Ал әйелдер ше? Амалсыздықтан, көбі ала дорбасын
арқалап базар ... ... ... ... ... ... келген
жұмыспен айналысуда. Осындай жанұяларда қараусыз қалған балалардан қандай
азамат өспек? Өз еркі ... ... ... ... ... ... заң ... т.б. көбейюде. Осының бәрі отбасында тәрбиенің
дұрыс болмауынан, иманымыздың азайып, жан-дүниеміздің азғындауы етек алды
[40].
Дінімізде Баланы дүниеге ... ...... ... ... ... ... күтіп, жақсы болса қуанған ата-анаға ерекше көңіл ... ... ... жақсылық етуді міндеттеген. Ата – ананың балада
ақысы бар, ол оны өсіріп бақты, тілегін тіледі. Бала сол ақыны өтеу ... үш жолы ... ... ... ... ... ... мінезді болып, оларға құрмет, ізет көрсету керек.
3. Ол кісілерді асырау, киіндіру, тамақтандыру, жалпы ... ... ... ...... тыңдау міндет, оларға жұмсақ болып, дөрекілік көрсетпеуіміз,
олардың алдына кішіпейіл болуымыз, тілегін тілеуіміз керек. Ата-ана ренжіп,
кейіп балаға ұрысқанда сөз қайтармау ... ... ... ... перзенттік парызымыз.
Жалпы адам бірге өмір ... ... ... ... ... ... қажетті міндеттерін ұғынып, оырндау тиіс,
оларға матреиалдық және рухани көмегін аямай, жайдары болып, ... ... ... айту ... ... ... ... қаласаң, жетімдерге қамқорлық
ет, басынан сипап, тамағыңнан бер,» делінгенге сүйценсек біз жетімдерге
мейірімді, қайырымды болуымыз керек.
Бұл ... ... ... егжей – тегжейлі баян етілген. Құран
Кәрімнің 23 ... бұл ... ... бар. ... қарағанда; жетімдердің
жағдайларын жақсарту, оларға тәлім-тәрбие беріп, дінін таныту, мінез ... ... ... ... ең ... де зор ... ... – жесірлерді қорғап, оларды ауыр тұрмыс соққысынан, қиыншылықтағы
жағдайдан құтқаруға шара қолдануға тырысуымыз шарт.
Адамдар ... ... ... ... ... ... ... керек. Ақылы толық адам тәкаппар болмайды. Дін негізінен ... ... ... ... ... ... ... қор көруге жол
бермейді. Кішіпейілдінің абыройы артып, беделі ... ... ... ... ... ... ... жақсылық
істердің көркемдігін, әдепсіз істердің кесірін түсінуіне көмектеседі.
«Білімді қай жерден алу мүмкін болса, сол ... ... ... ... ... ... - өзі ... деген дінімізде. Білім алу жолында үндер бойы
ынталық танытсаң сен өмір бойы басқа адамдар тарапынан ... ... ... ... ... мен білімнің артықшылығын әрқилы жақтарын санамалай келе Ибн
Әл – ... ... деп сө ... ... ... тірі ... және түсіне білу қабілетімен ерекшеленеді. Өйткені жануарлар мен
аңдар одан көп жейді, олар күштірек, олардың ұрпақ өрбітуі де ... ... ... тек ... және ... білу ... ерекшеленетін адамға
қарағанда ұзағырақ өмір сүреді. Егер ... ... онда ... ... ... жағы ғана ... еді, ол оған үстемдігінен айырылар еді,
тіпті жағдайы одан да ... ... ... ... ... артық. Адамдар әрдайым білімге ұмтылуға
тиісті. Құранның ең бірінші түскен аятында «Сондай жаратқан ... ... ... 96:1/ деп ... ... Адамды қараңғылық пен
надандық бұғауынан білім ғана шығара алады. Алайда өз біліміңді ... ... ... ... ... «Екі жүздінің білімі
аузында болса, иман келтіргеннің білімі амалында,» - делінген.
Тағы бірде «Білім ... бір ... ... Егер ол амал ... ... - ... мамандану ғасыры екені белгілі. Адамдардың сөзі өз мамандығы
саласында ғана қадірлі. Дана Абайдың өзі ... ... алып қара ... ... ... мимен асқан қара артық» деген жоқ па?
Құрандағы білім туралы аяттардың саны бірнеше жүзге жетеді. ... ... жоқ ұшан ... ... және ... ... отыру
қажеттілік деп түсіндіреді. Шындығында білім-оқыған ... ... ... таттырып, міндетті түрде нұрға бөлейді.
«Аллаһ білім жолына түскен адамның жәннатқа барар ... ... ... ... ... тағы бір ... болып табылады. Қоршаған
ортамыз бен ... жан – ... ... ... берілген. Қоршаған ортаны
қорғаудағы ең маңызды тақырыптың бірі – ... ... ... ... ... ... ... жеке және күнделікті тұрмыста төңірегімізге
басымызды көтеріп мұқият қарасақ экологиялық тепе-теңдікті байқаймыз.
Күн мен ай бір есепке сай ... ... ... мен ... сәжде
қылады. Адам осы тепе-теңдікті, тәртіп пен жүйені бұзып, бүлдірмеу керек.
Пайғамбарымыздың /с.ғ.с./ хадистеріне көз жүгіртейік:
Жеміс ағашын еккен бір ... ағаш ... ... ... ... оған
жазылады [41].
Егер кімде-кім бос құрғақ, қуаң жерді жандырар ... ... ... ... да өз ... бар. Олар ... кәрі болған кезде адамдар
оларды бағып, тойғызуға міндетті. Оларға көтере алмайтын ауыр жүк ... ... ... ... Жаны ... ... тұрып терісін сыпырмау
міндеттелген.
Сондай-ақ, орынсыз көңіл ашу үшін аң аулауға болмайды. Жануарларға
шапағат пен ... ... ... ... бүгінгі күні көптеген
хайуандардың тұқымы құруда. ... ... ... тозып аш жүр.
Осыларға қарағанда біз өз міндетімізді орындай алмағанымыз көрінеді.
Әйгілі француз жазушысы Монтайгне: Мұсылман ... ... ... мен аурухана салдырғанын баяндаған.
Пайғамбарымыз /с.ғ.с./: «Кімде-кім хақылы себепсіз бір ... ... ... бір ... ... жауап береді,» - деп, табиғаттағы жан –
жануарлардың, үлкен кіші демей мақсатсыз, ... ... ... өлтіруінің
шектелгенін ескерткен.
Дүниедегі бар байлықтардың шекті екендігін бүкіл барлығымыз ... ... ... төгу тек ... ғана ... ... ұрпақтарға
да әсерін тигізеді. Бүгінде дүниеде мөлшермен 5-6 миллиард адам ... ... адам бір ағаш ... ... немесе бір хайуанды өлтірсе? Алты
миллиард адам, алты миллиард хайуан. Жай бір әрекеттің ... ... ... ... Ағып ... өзен ... да ... қылмай
суды үнемдеуге шақырған діннің үніне құлақ түру керек.
Адамдар табиғатпен және бір – ... ... ... өмір
сүрген жағдайда ғана қоғамдағы зұлымдықтардың, табиғи апаттардың болмауы
мүмкін. Өйткені, адамдардың пиғылы бұзылып, қатыгездік, ... ... ... ... сел, т.б. ... ... ... [42].
Ендеше табиғи апаттар мен қоғамдағы ... ... ...... ... ... ... бұзылғандығынан,
қара ниеттің басым болғандығынан.
Дінімізде зияны үлкен, азапқа душар ететін күналар да қарастырылған.
Олардың ... атап ... ... ... ... біреуді
жамандау, өтірік айту туралы айтып өткенмін. Енді қазіргі күні ... жиі ... бір ... ... тоқталып өтсем деймін. Мысалы,
қоғамымызда қазіргі күні етек жайған жезөкшелік ... ... ... елде бұзықтық пайда болып, олар оны ашық түрде жасай беретін ... ... оба және ... ... болмаған ауру пайда
болмайды» - деп Пайғамбарымыз, ... ... ... уә ... ... ... Бұл сөздің ақиқаттығына бүгінгі күні ешкім күмән келтіре
алмас. Адамдардың жеңілтектігі, жауапсыздығы салдарынан ... ... ... ауруларынан аыға алмай аттан салуда. СПИД – ... ... ... ... ... кеткендігінің айқын айғағы. Қазір
осы дертке ұшырағандар іріп-шіріп, ... ... өте бір ... және ... айтып жеткізе алмастай ауыр халде ... ... ... ... нақты емі табылған жоқ.
Қазіргі таңда елімізде 1300 діни бірлестік, 30-дан астам конфециялар
жұмыс істейді. Мешіттер, ... ... ... ... ... те іске қосылды. Сәулет ... ... ... ... ... ... ... және Семей ел архиясының пайдалануына
берілді. Шапағатты Рим папасы II Иони Павел Қазақстанда ... ... ... бәрі Ел Конституциясының ... ... ... ... ... діни бірлестіктер мемлекетке саяси
адалдық танытып ... оның ... ... ... ... ... ... қайырымдыдықтың жоғары нормаларын
орнықтыруға зор үлестерін қосуда.
Зайырлы ... дін ... ... плюрализмге (пікір
алуандыққа) негізделеді. Бұл үрдіс жалпы қағида есебінде барша ... ... ... мұраттарына қалай жаратуды әр қауым жеке ... ... ... ... ... бұқараның діншілдігі артып отыр. Осыған орай,
дін мен мемлекеттің қарым-қатынастары нендей ... ... ... ... көп ... Озық елдердің «зайырлылық» сәніне құштарлығы
бұрынғыдай емес күн ... ... оның ... дінді қоғамдық қарым-
қатынастарды реттеу тетігі ретінде өркендету үдерісі басып келеді. Осыны
ескеріп, ... ... ... - дін, дін - ... ... ... ... әр саланың білікті мамандары талқысына салып отырмыз.
Соған назар аударыңыз.
Зайырлы мемлекетте дін мәселесі ... ... ... ... Бұл ... ... ... есебінде барша елдерге
таңылғанымен, дінді ... ... ... жаратуды әр қауым жеке дара
өзі шешіп келеді. Соңғы кезде бұқараның діншілдігі артып отыр. Осыған ... мен ... ... ... тұғырға табан тірейді деген
сауал көп көлденеңдейді. Озық ... ... ... құштарлығы
бұрынғыдай емес күн сайын ... оның ... ... ... ... реттеу тетігі ретінде өркендету үдерісі басып келеді.
1. "Мемлекет діннен бөлек, дін мемлекеттен бөлек" ... ... ... ... ... пайдалы болды ма, зиян етті ме?
2. Елдегі діни қарым-қатынастарға, діни ... ... ... ... ... ... сұрақтар төңірегінде бірқатар талқылау жүргізсек,
мемлекетіміздің ғалымдары бұл ... ... ... заң ... дін ... болу ... Бірақ қоғамның
жағдайына, өміріне, дамуына, түрлі саяси ... ... ... ... болды. Дін өкілдерінің халыққа ықпалы көбірек. Сондықтан
саяси ... ... ... ... сондай-ақ
қоғамдағы келеңсіздікті, тұрақтылықты сақтауға мемлекетке дін өкілдерінің
ықпалын пайдаланды, яғни діннен гөрі діни ... ... ... Жалпы дін
мемлекеттен бөлек деген үрдісті Қазақстан қабылдап алса да, ... ... ... ... ... ... тұрақтылықты сақтау қиын болып
қалды. Бірақ мемлекеттен дін бөлек болу керек деген философиялық ... өз ... ... жоқ.
3. Қазақстанда зиялы қауым-ның дінге пәлендей әсері болып жатқан жоқ.
Өйткені, әлі күнге шейін кеңестік сана ... шыға ... ... аға ... ... ... құрығында тәрбиеленбеген жастар
дінді жақсы түсінеді, қатты ... Бұл ... ... шын ... ... имамдар мұсылман қауымға ие бола алмай жатқан жайы бар.
Себебі, олардың дінге қатысты ... ... ... ұйымдастыру жағы әлі
әлсіздеу. Сонан кейін біздің зиялы қауым Діни басқарма ... көп ... ... Ал, ... жат діни ... ұйымдар, секталар
жұмысын әлдеқайда белсенді түрде жүргізіп жатыр. ... ... ... жат ағымдармен сауатты қарсы күресе алмай, дәрменсіздік танытып
отыр. Өйткені олар әлі күнге шейін біздің халықты ... ... ... ... ... ... келгенде балаға айтатын уағызын айтып,
алтын уақытыңды көп алып ... Ал, ... ... олар ... су қараңғы
деп ойлайтын болу керек. Құрғақ, дәмсіз уағыз ... ... ... ... ... ... ... дінін ғана емес, басқа діндерді де
оқып, олардың философиялық, діни қағидаларын салыстырып жүрген көзі ... ... ... ... шығару, әсіресе, балаларға арналған кітап шығару
қолға алынбай ... ... ... ... ... береді, дұрыс
делік, бірақ үлкендер өз бетінше оқыса оқи жатар, ал оған жас ... ... Дін ... зиялы қауымды анда-санда қажылыққа шығарып
алғаннан басқа байланысы жоқ. Мен оларға талай айттым, Әбсаттар ... ... Жат дін ... кітапша таратып жүріп, менің үйіме де жиі ... Олар ... ... ... ... Иса пайғамбардың өмірі қысқа-
қысқа жазылған. Қарасаң, қызығып оқисың, сол дінге берілгендігіңнен ... ... Ал, ... түсінікті тілде осындай кітаптарды неге шығармайды?
Кезінде «Ана тілінде» ислам ... ... ... ... ... балалық шағынан бере бастап еді, түсініксіз. Арабша
араластырып шатпақтап жіберген. ... ... ... ... ... етіп жазу ... қой. Оны ... өзі түсінбейді. Сосын оны
оқушы оқымайды. «Жаңа өсиет», «Көне өсиет» қазақ тіліне тамаша ... ... ... ... ... ... суретшілерінің дін
тақырыбында салған суреттерімен безендіріп бергенде қалай оқып шыққаныңды
білмей ... Неге ... ... ... алмайды? Пайғамбарымыздың, әулие-
ғұламалардың өмірі хикмет, тағдыры қилы, ғибратты. Осыны ... ... ... ... ... еді. ... ол да жоқ. Жұрттар өз бетінше мешітке
барады, қайтады, ... Ал, ... ... ... ... ... ұшып,
мінәжат етуге дейін барады. Жақында Ресейдің патриархы ... ... ... де жоқ. ... ... ... ... келіп
амандасып, тәу етеді. Ол қанша дегенмен Құдай атынан сөйлеп тұр емес пе?
Имам пенделіктен ... ... ма? ... ма, әкім бе, ақын ба, ... ... ... ... құлдық ұруға дейін барады. Бұл - дінді жығып беру ... ... ең ... ... ... керек, ұлтым керек. Мен бұл
жайлы бұрын да айтқанмын. Ұлтымды, ... ... дін ... ... ұлтым жойылатын болса, дін маған неге керек? Қазағым қымбат, қалғаны
содан кейін [43].
  Мемлекет ... ... ... дұрыс. Рухани мәселе әрдайым ... ... биік ... ... - адамдардың өмір сүруін заң
арқылы реттейтін құрылым, ал дін адамның ішкі рухани дүниесімен ... ... пен дін ... кері әсер етуі ... ... кім? Осы ... басын ашып алу керек. Елге танымал
болса, зиялылар қатарына қосып қоятын ... бар. Қай ... ... ... ... ... көрсететін бірден-бір өлшем бірлік. Яғни
зиялы халықтың көңілінен шықпай, ... гөрі ... ... ... сол қоғамдағы рухани деңгейді солай деп білген жөн. Сол себепті де
зиялылардың елдегі діни ахуалға әсері бар.
Біз уақыттың ... ... бір ... ... ... ... ... жұрт
мойындап жүрген ғылым, өнер, саясаттағы зиялылардың ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Жаратушы жоқ, болуы
мүмкін емес деп тәрбиелеген заманда өмір сүрді. Олардың ... ... ... ... ... соң бір мезетте екінші жаққа ауысып
шығуы қиынға соқты. Көбі рухани азық ала алмаған және ... ... ... қуатын сарқып алғасын толықтай рухани ізденіске түсе ... ... сол ... ... ... ... де ... араласпай отыруының өзі олардың шынайылығын көрсетеді. Олардың
араласпауын діни мәселеден қашуы деп түсінбеу керек, ... ... ... батылдық, жауапкершілік.
Зайырлы қоғамымызда дін мемлекеттен бөлек десек те, мемлекеттік саясат
бөлінбеуі тиіс. Көзі ... кез ... ... өзге ... Азия ... Имам Ағзам Әбу Ханифа жолын ұстанған қазақ ... ... ... ен жайлаған алып империя Алтын Орда ханы ... ... ... діні ... дін ... жарияланғанын, Ұлы Дала төсінде
мұсылман ренессансын ... Қожа ... ... ... ... Ахмет Иүгінеки, Махмұт Қашғари дәуірінен кейінгі Дулат
Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, ... ... ... ... Аралбай,
Қашаған, Нұрым, Сәттіғұл сынды ақын-жыраулар, ғұламалар Абай, Шәкәрім,
Мәшһүр ... ... ... ... ... тал ... жер
бесікке дейінгі салт-дәстүр, әдет-ғұрпында терең із қалдырғанын жақсы білсе
керек. Бұл ... ... ... мен дәстүрлі діні бір-бірінен
ажырағысыз еді. Ал ... ... ... ... бола отырып, мемлекеттің
дінге қатысты саясаты тым ... ... ... ... ... ... мемлекет пен дін арақатынасының үш моделі орныққан.
Оның біріншісі - дін мелмекеттен бөлек, яғни дін ... ... ... ... қоғам дейтін модель. Дүниедегі мемлекеттердің
көпшілігі осы ... ... ... ... бойынша мемлекет пен ... біте ... ... ... ретінде араб елдерін, Сауд Арабиясын
және бірқатар Ватикан секілді Еуропа ... ... ... Мұнда мешіт
немесе шіркеулер кейбір елдерде мемлекеттің ресми ұйымы болып саналады. Ал,
үшінші ... дін ... ... ... бөлек, алайда мемлекет
тарихи қалыптасқан дәстүрлі дінге басымдық ... ... ... ... Русь ... ... ... тұтастығының кепіліне
айналып отыр. Яғни мемлекет пен дін арасы ... ... ... ... ... ... ... терең тамыр жайып, ... ... ... ... ... ... ... елдің табиғатына анағұрлым жақын екені даусыз. Осы ... ... ... «Тәуелсіздік ... ... ... ... - ... ... ... Діни алауыздық
ұлттық алауыздыққа соқтыратыны тарихтан ... ... ... ... ... бірі - ... ... Ахмет Йасауи осы
жағдайларды ескере ... ... ... ... дәстүрлерін
қалыптастырады. Осы дәстүрмен, мінеки, ... ... ... ... ... қалыптастырып келеді. Сондықтан ұлттық
сипатқа айналған дәстүр мен дүниетанымымызға сырттан келіп, түзету жасағысы
келетіндерге жол бере ... ашық ... ... ... ... аңғартса керек [44].
4. Өкінішке қарай, қазақ зиялыларында ... ... ... ... ... ... ... пен әдебиет, мәдениетті былай қойғанда
діни ахуалға ықпалы бәсең және ... ... ... ... ... ... съезін өткізу, дінаралық үнқатысуға шақыру
саясатының алдымен геосаяси мәні бар. ... оған үн ... ... ... Ал жаһандық дінаралық диалогты еліміздің діни саясатына
тели салуға да болмайды. Дін ... ... ... ... Ал ... ... орта ... ағартушылық, ғылыми, шығармашылық ізденістерінде
ұлттың рухани тарихын, дістүрлі діні мен дүниетанымын өзек етсе, ... ... діни ... ... ... адам мен ... біртұтас.
Сол себепті адамның барлық әлеуметтік қызметі дін ... ... де, ... ... ... ... негізінде батыстық
модернизм мен ... ... ... ... жаңа ұғымды
тудырды.
Менің жеке пікірімше, қазіргі қоғамдық пікірдегі ... ... да таза діни ... бастау алған. Өйткені, сол бізге үлгі болатын
батыстық зайырлы мемлекеттердің дені діни үлгідегі қоғамнан ... ... ... ... өз ... ... ... ыңғайлағаны
байқалып-ақ тұр. Әсіресе, АҚШ-та. Америка ... ... ... ... деп ... мен ант берерде «Інжілге» қол қоюы осы
сөзіміздің ... ... дін ... ... ... ... ... болғанымен, әр мемлекеттің өз діни саясаты болатыны ... ... өз ... ... діни ... ... ... алуға
тиіс. Соңғы кезде солтүстіктегі алып көршіміз Ресейдің саяси өмірінде
православтық бояу ... бара ... ... ... емес. Қазір мұнда
елдегі басты діндердің негізгі қағидаларын үйрететін пәндер ... ... ... ... таңдауы арқылы) тәжірибесі қарастырылуда.
Олай болса, қазақстандық ... ... ... ... ... өз ... алуы керек. Мемлекет дін істерінде өз ұстанымын жария
етіп, ғасырлардан бері ... ... ... ... ... ден ... ... жетті. Күні кешегі даңқты, ұлы
мемлекетіміз Алтын Орданың өзегі ... - Қожа ... ... жолы ... мектеп бүгінгі күннің де барлық рухани сұраныстарына жауап берері
хақ.
Біздегі ... ... дін ... ... Дін ... зиялылықтың жоғарғы деңгейін, асқақ парасат пен пайым ... ... ... жол ... ... буын болуы керек. Біздің коммунистік
өткеніміз бен бағыты күмәнді діни оқу ... ... елде дін ... ... ... ... сөзіне
құлақ салсаңыз, өз өткеніңізден түңіліп, басқаның «қаңсығына» таңсық
болудан арыға бармайсыз. Бір ... ... ... өзін ... ... келеді. Ол - мүмкін зат емес. Кез-келген зиялы қаласын-қаламасын
белгілі бір діннің құндылықтар шеңберінде ... Оны өзі ... ... ... ... ... ... ішкен бүгінгі ұлт
зиялыларын мұсылман зиялыларына жатқызуға болады. Бізге жетіспей тұрғаны
діндәрларымыздың дін ... мен ... ... ... Бұл ... жастар арасында ұлттық өнеге мен діни руханилықты өре білетін
буынның ... келе ... ... «Үш ... ... ... жариялап
келе жатқан «АБЖаД» интеллектуалдық клубы маңындағы өрендерден сол жүрекке
қонған имани ізгілік пен елдік ... ... лебі ... зиялысын тәрбиелеу ісінде осындай оң тәжірибелердің орны ерекше [45].
Бұл саладағы басты басымдықтар мынадай: қазақ жеріндегі барлық ... ... ... ... ... ... ... әдет ғұрыптарына қайшы келетін жұмыстарына заң ... ... ... ... мен ... діни ұйымдар баршаға ортақ
адамгершілік ізгілікті насихаттау, қоғамның рухани денсаулығын ... ... ... ... ... ... мен ... күрес жүргізу бағытында бірігіп қоян-қолтық жұмыс атқаруы керек;
мемлекет, ... ... мен діни ... ... әсіресе
жастардың арасында діни экстремизм мен радикализмге тосқауыл қою, ... ... мен ... ... ... ... дінді
қаржылық пайда көзіне айналдыруға жол ... ... ... ... ... ұстайды;
көшелерде, қоғамдық жерлерде және мекемелер мен ... ... діни ... жүргізіп, діни әдебиеттер таратуға қатаң тыйым
салынады;
балабақшалар мен мектеп жасындағы балалар арасында діни ... ... ... ... шет елден қаржыландыратын діни және ... ... ... ... ... ... ... келетін
және ұлттық менталитетімізге жат насихаттар мен діни ... ... ... мен ... ... зиян ... әрекеттеріне жол
бермейтін арнайы заң қабылданады және оның орындалуы ... ... ... кірмейтін діни ағымдық ұйымдардың ... ... ... заң ... жол берілмейді.
Елімізде ар-ұждан бостандығы сөз жүзінде емес, іс жүзінде жүзеге асып
отыр. Мемлекетіміздің дінге саналы көз қарасты орнатуға, ... ... ... ... лайықты қолдау көрсетуде. Мысалы, Қазақстан
Респуликасы Конституциясының 5, 19, 22 – ... ... ...... ... және өмірдегі орнына, дін мен мемлекеттің өзара қатынасына
байланысты бағыттар бекітілген, ол тәуелсіз Қазақстанда алғашқы қабылданған
заңдардың бірі – ... ... ... және діни бірлестіктер туралы»
Заңда ол бағыттар тәртіпке келтірілген.
Жалпы адамзаттың асыл қазынасының ішінде ерекше мән ... ... ... бірі – діни ... Одан ... не ... қалған
халықтың білімі шала, тәрбие ісі кем демекпін. Дін, діни сенім мәселесінде
талай жыл теперіш ... ... ... ... бой ... ... халқы
үшін мұны ескермей болмайды. Тәуелсіздікпен бірге дініміз де ... ... ... ... саны күрт өсті, ислам дінінің
имандылық - әдептілік, ...... оң ... ... Әрине,
Қазақстанда мектеп діннен бөлек, бірақ ол мейірбандық, кішіпейілдік,
имандылық сияқты ізгі ... ... ... қоғамымызда көбейіп
кеткен адамзатқа жат қылықтардың ... ... ... ... ... т.б. мұсылмандық нормалардан төрден орын алуына қызмет етуі, сөйтіп
өзіне тән әрі заңды ... жеке ... діни ... ... ... ...... әлеуметтік – мәдени міндет [46].
Менің ұсыныстарым:
Діни сауат ашу мектептерін ашу, өйткені қазіргі күні діни білімге деген
ынтасы ... ... ... көбеюде.
Ендігі жерде қазақ жастары ата дінінен ажырамас үшін дінтану ... ... ... да мектеп бағдарламасына енгізетін уақыт жетті,
өйткені ұлт болашағын ойламаған елдің келешегі бұлыңғыр.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен тәуелсіздік алған ... ... ... ... ... ... Негізгі мәселенің бірі - өткен өмірімізге, ... ... ... қоғамның жаңа талабы тұрғысында әділ баға
беріліп, бұл салада көптеген жұмыстар іске ... ... ... ... ... ... ... оны терең мәдениетіне
байланыстағы оқиғалардың сабақтастығы ретінде шешетін болсақ, онда осы 10
жылдың ауқымы мен ... ... ... ... айқындайтындай
жаңа қырынан ашыла түседі», - деп жазады ел ... ... ... ... ... ... 1997 жылғы «Жалпы Ұлттық татулық және
саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу ... деп ... ... ... ... 1932 жылы 3 миллион адамнан айырылған қазақ халқының
ұлы қасіретінің 65 ... ... ... ... ұлттық
интеллигенция қасіретінің 60 жылдығын атап өтіп көптеген жетістіктерге ... ұлы ... 150 ... және Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық
мерейтойлары арқылы ... ... және ... ... ... ... алатынын көрсетті. «Бұл демократия мен ... - деп ... ... ... 150 ... ... мәжілісте жасаған «Абай туралы сөз» атты бағдарламасында
«Әлемдік кеңістікте ... ... ... ... ... ... ахуалдың айқындығы» - деп білеміз. Абай, Мұхтар, ... ... ... ... тойлар арқылы халқымыздың атағы әлемге таныла
түсті.Жұмыста біз осындай Қазақстанның қол жеткізген табыстарын ... ... ... тарихында елім деп еңіреп өткен ерлер, халық қамын
жеген қайраткерлер аз болмаған. Сол ... ... ... үш ... ... Төле ... ... бидің, Әйтеке бидің орны бөлек. Оларды
еске алуға арналған ... шара да 1993 ... 2 ... ... ... ... мақсат – «бар қазақтың бірлігі болса, бүгінгі
басты мақсат та дәл осы» - деп ... ... ... ... ... ... Ассамблеясы зор үлес
қосып келеді. Ол республикалық және ... ... ... отыр. Ұлттық-мәдени орталықтардың жұмысы жігерлі түрде дами
бастады. Наурыз мейрамы жалпыхалықтық сипат алды. Неміс, ... ... ... ... ... республика тарихында алғаш рет дүңған ... ... ... ... ... ... ... неміс
балалары шығармашылығының республикалық фестивалі өткізілді. ... ... ... ... ... мұражайы ашылды. Қазақстандағы
түріктердің тарихын көрсететін халық ісмерлік кітабы ... ... ... ... жарияланды.
Экономикалық киындықтарға қарамастан мәдениеттің басты саласында болып
саналатын Көкшетауда қазақтың музыкалық театры, ... ... ... ... ... ... және балет театры емірге келді. Абай ... ... және ... ... күрделі жөндеуден өткізілді. Алматыда
М.Ю.Лермонтов атындағы Академиялық орыс драма театры, ... және ... ... ... ... ... қазақ драма театры, ... ... ... ... Қазақстан халқының гүлденген
мәдениетін қала тұрғындары мен алыс, жақын шет елден келген ... ... ... ... ... ... ... ән фестивалінің сан ... ... ... де ... ... ... атап ... орындарының бірі екенін көрсетеді.
Дарынды адамдардың өз идеяларын таратуға да жағдай жасалынған Айман
Мұсақожаева ... ... ... ... ... ... қайта құру жөнінде жұмыс жүргізіп келеді. Жәния Әубәкірова ұлттық
консервоторияны басқарады, үлкен шығармашылдық топтың ... ... ... ... ... ... өнер және ... Елбасының стипендиясын тағайындауы аса қамқорлықтың айғағы.
Нарықтық экономикаға ... ... ... кең орын ... ... және ... галерея мемлекеттің жәрдемінсіз жұмыс
істеуде. Көптеген шаралар ... ... ... ... - ... ... соңғы жылдары кең етек алды, оған халықтың ынтасы ... ... ... - ... ... ... ... тамаша дәстүрі және
ақындыққа баулып, шыңдайтын мектеп.
Қазақстанда 2000 жылдың ... 468 ... 238 ... 5 ... ... ... ... жабылғандары қалпына келтірілді. Бұл ... ... ... мен ... 3,5 млрд теңгеден аса қаржы
жұмсалды.
А.Байтұрсыновтың, М.Жұмабаевтың, Ш.Құдайбердиевтің, Ә.Бөкейхановтің,
Х.Досмұхаммедовтің, Ж.Аймауытовтың және басқалардың кітаптары ... ... ... ... ... енгізілді.
«Жас қанат», «Дәстүрлер жүлдесі». «Шығыс маусымы» «Үкілі ... ... ... ... шақырады» классикалық музыка фестивалі
күндерін өткізу дәстүрге ... 2003 жылы ... ... жылы ... одан ... ... Қазақстандағы жылы деп, 2006 жылды Ресейде
Абай, Қазақстандағы Пушкин жылы деп атады, соған сәйкес Мәскеу, ... ... да ... ... ... күні кең ... Бұл шара сөз жоқ, халықтардың достығын нығайта түсуде, олардың
бір-біріне сенімі арта ... ... ... ... ... 1991 жыл 16 желтоқсан - Қазақстан Республикасы егеменді тәуелсіз
мемлекет деп жарияланды.
2. 1991 жыл 21 желтоқсан - ... ... ... - 11 Одақтың
республика өкілдерінің кездесуі болды.
3. 1992 жыл наурыз - Қазақстан Біріккен Ұлттар ... мүше ... 1992 жыл ... - Бүкіл дүние жүзіндегі қазақтардың саны 10 млн, 500
мың адамға жетті.
5. 1992 жыл қазан - Дүниежүзі қазақтарының ... ... ... 1993 жыл 28 ... - ... Қазақстанның тұңғыш Конституциясы
қабылданды.
7. 1993 жыл 12 қараша - «Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... жарлығы шықты.
8. 1993 жыл 13 желтоқсан - Қазақстан Республикасының Жоғары Кеңесі өз
өкілеттілігін мерзімнен бұрын тоқтатты.
9. 1994 жыл 11 ... - ... Арал ... ... Орта ... басшылары бас қосты.
10. 1994 жыл 14 ақпан - Ақ үйде АҚШ Президенті Билл Клинмен Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... қол ... 1994 жыл 6 ... - Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің
кезекті жалпы отырысында ... ... ... ... ... мақұлданды.
1994 жыл 18 қазан - Ыстамбулда Орталық Азияның, Кавказдың түрік тілдес
мемлекеттері мен Түркия басшыларының үшінші кездесуі ашылды.
12. 1995 жыл 23 ... - ... ... мен ... ... ... пен ... туралы келісімге қол қойылды.
13. 1995 жыл 9 ақпан - ТМД мемлекеттері басшыларының жоғары дәрежелі
кездесуі болды.
14. 1995 жыл 1 ... - ... ... ... ... ассамблеясын құру туралы Жарлығы шықты.
15. 1995 жыл 29 ... - ... ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың өкілеттілік мерзімі 2000
жылғы 1 желтоқсанға дейін ұзартылды.
16. 1995 жыл 28 ... - ... ... ... ... ... ... өтті.
17. 1995 жыл 30 тамыз - Қазақстанның жаңа Конституциясы қабылданды.
18. 1996 жыл 27 ... - ... ... ... ... ... ... Н. Назарбаев Алматыда кездесіп Қазақстан-Ресей
бірлескен Декларациясына қол ... 1996 жыл 26 ... - ... бес ... - ... ... Қазақстан,
Тәжікстан, Қырғызстан басшылары бейтарап аймақтық қашықтықты 100 ... ... ... қол ... 1996 жыл 31 ... - ... ... Ұлттар Ұйымына мүше 129
елдің қатарында бүкіл жер ... ... ... ... ... ... ... 1996 жыл - Азия даму банкісі Қазақстанға 100 ... АҚШ ... ... бөлді.
22. 1996 жыл - Желтоқсан оқиғаларының 10 жылдығы атап ... 1997 жыл - Н. Ә. ... ... тоғысы» атты кітабы
жарыққа шықты.
24; 1997 жыл - Республика Президенті Жарлығымен жалпы ұлттық ... ... ... ... еске алу жылы деп ... 1997 жылы - Қазақстан 60-тан ... ... ... ... қабылданған.
26. 1997 жыл 28 ақпан - ... ... ... ... ... ... Заңы ... 1997 жыл 18-19 қыркүйек - Ұлыбритания астанасы ... ... ... атты ... ... 1997 жыл 28 ... - қазақтың ұлы жазушысы Мұхтар Әуезовтың 100
жылдық мерей тойы ... ... атап ... 1997 жыл 10 ... - ... Жарлығымен мемлекеттің астанасы
болып Ақмола жарияланды.
30. 1997 жыл 11 ... - ... Н. Ә. ... ... : ... ... ... 1997 жыл 18 қараша - Вашинттонда «Қазақстан Республикасымен АҚШ-
тың экономикалық әріптестік жөніндегі іс-қимыл бағдарламасына» қол қойылды.
31. 1998 жыл 22 ... - ... ... Кеңеске мүше -
Қазақстан, Қырғызстан, ... ... мен ... ... ... 1998 жыл 29 ... - ... басқаруындағы халықаралық
экипаж ғарышқа аттанды.
33. 1998 жыл 11 мамыр - Алматыда Орта Азия экономикалық ынтымақтастық
ұйымына мүше елдердің ... және ... ... бас ... 1998 жыл 10 маусым - Қазақстан Республикасы меи Ресей Федерациясы
арасындағы XXI ғасырға Бағдарланған ... ... пен ... ... қол ... 1999 жыл 10 ... - Н.Ә.Назарбаев Қазақстан Президенті болып
қайтадан сайланды.
35. 1999 жыл 21 қаңтар - Астанада ... ... ... ... етті.
36. 1999 жыл 19 ақпан - Астанада Қазақстан, Қырғызстан, ... ... ... ... ... шартқа арналған
кездесуі болды.
37. 1999 жыл 1 наурыз - ... ... Одақ ... ... ... Қырғызстан, Тәжікстан/ жетекшілерінің бас қосуы өтті.
1999 жыл 24 сәуір - Президент Н. Назарбаев ... ... ... кездесті.
38. 1999 жыл 11 маусым - Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңы
жарияланды.
39. 1999 жыл 24 - 25 ... - ... ... «Шанхай бестігі»
саммитіне қатысушы мемлекеттер басшыларының кездесуі ... 1999 жыл 15 ... - ... ... жаңа ғасырдағы
тұрақтылығы мен қауіпсіздігі туралы» Қазақстан халқына жолдауы қабылданды.
41. 1999 жыл 28 ... - ... ... Президентінің
Жарлығымен 2000 жыл - Мәдениетті қолдау жылы деп жарияланды.
42. 2000 жыл 25 қаңтар - ... ТМД ... ... саммиті
өтті.
43. 2000 жыл 26 - 28 сәуір - Алматыда халықаралық «Еуразия-2000» ;
экономикалық саммит болып өтті.
44. 2001 жыл 5 ... - ... Азия ... ... мүше ... басшыларының Алматыда кездесуі болып өтті.
45. 2001 жыл 24 қазан - Астанада Қазақстан халықтары Ассамблеясының
кезекті сессиясы болып өтті.
2001 жыл 6 ... - ... жол ... ... Республикасының
Заңы қабылданды.
2001 жыл 16 желтоқсан - ... ... ... ... атап ... 2002 жыл 28 ... - ... «Орталық Азия ынтымақтастық» ұйымын
құру жөнінде келісімге қол қойылды.
47. 2002 жыл - ... ... ... Қазақстан
халықтары Ассамблеясының стратегиялық Бағдарламасы бекітілді.
48. 2002 жыл 3 - 4 маусым - Алматыда Азиядағы ... және ... ... жасау ұйымының (СВМДА) саммиті болды.
49. 2002 жыл 5 ... - ... ... «Қазақстан
Республикасының 2003 - 2005 жылдарға арналған мемлекеттік аграрлық ... ... ... қол ... 2002 жыл 15 ... - Н.Ә.Назарбаев «Саяси партиялар ... ... ... қол ... 2002 жыл 12 ... - Қазақстан халықтары Ассамблеясының ... ... 2002 жыл 18 ... - ... ... ... 2003 , жылды
Қазақстанның Ресейдегі жылы деп жарияланды.
53. 2002 жыл 27 ... ... Азия ... ұйымы мемлекет
басшыларының отырысы болды.
54. 2003 жыл 19 ақпан - Мәскеуде Еуро-Азиялық экономикалық қатынасының
бірінші ... ... 2003 жыл 11 ... - ... ... ... дамуының 2003 -
2015 жылдарға арналған индустриялдық-инновациялық Мемлекеттік бағдарламасы
қаралды.
56. 2003 жыл 4 сәуір - Қазақстан ... ... ... жылға арналған ішкі және сыртқы саясаттының негізгі бағыттары» ... ... ... 2003 жыл 29 ... - Мәскеуде Шанхай ынтымақтастық ұйымына мүше
мемлекеттер ... ... ... болып өтті.
58. 2003 жыл 10 шілде - Қазақстан Республикасының «Ауылдық ... 2004 - 2010 ... ... ... ... бекітілді.
59. 2003 жыл 23 - 24 қыркүйек – Астанада әлемдік және ... ... ... ... ... 2003 жыл 15 ... - Астанада Қазақстан Азаматтық ... ... ... 2003 жыл 31- ... - ... ... кәсіпкерлерінің форумы
өтті.
62. 2003 жыл 28 қараша - ... ... ... ... Кеңес
мәжілісінде 2004 - 2006 жылдарға арналған ... ... ... ... 2003 жыл 23 ... - Қазақстан халықтары Ассамблеясының X
сессиясы болып өтті.
64. 2004 жыл 280 ... - ... ... Азия Ынтымақтастығы Ұйымына
(ОАЫҰ) мүше елдер басшылары кеңесінің кезекті отырысы болды.
65. 2004 жыл 15 ... - ... ... VII съезі болып, онда
«Қазақстандық бағыт (бағдарлама - 2009)» ... ... 2004 жыл 17 ... - ... ... Ташкентте Шаңхай
Ынтымақтастык Ұйымына (ШЫҰ) мүше ... ... ... ... болып өтті.
67. 2004 жыл 18 маусым - астанада ЕурАзЭҚ Мемлекетаралық кеңесінің
оныншы отырысы болып өтті.
68. 2004 жыл 6 ... - ... су ... ... ... Заңы ... 2004 жыл 16 қыркүйек - Астанада ... ... ... ... ... 2004 жыл 11 ... - «Қазақстан Республикасында білім берудің 2005
- 2010 жылдарға арналған Мемлкеттік бағдарламасы» қабылданды.
71. 2004 жыл 12 ... - ... ... және ғылым қызметкерлерінің III
съезі болды.
72. 2004 жыл 18 қазан - Тәжікстан астанасы - Душанбеде ... ... ... ... мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің кезекті
отырысы өтті.
73. 2005 жыл 18 ақпан - ... ... ... ... ... және саяси жедел жаңарту жолында» атты Жолдауын
Қазақстан халқына жария етті.
74. 2005 жылы 5 ... ... ... Ху ... ... сұқпаттасуы етті.
75. 2006 жыл 22 маусымда ... ... ... және сенім
шаралары жөніндегі Кеңестің Екінші Саммиті өтті (АӨСПІК).
76. 2005 жылы 26 мамырда Баку - ... - ... ... құбырының
бітуіне арналған жиын өтті, онда Н.Ә.Назарбаев сөйледі.
77. 2006 шілдеде «Қазақстан ... ... ... 2006 - 2011 жылдарға арналған тұжырымдамасы» Президенттің 25
шілдеде Жарлығымен бекітілді.
78. 2005 жылы 12 ... ... ... және ... мемлекеттік реттеу туралы Бағдарламасы» қабылданды.
79. 2006 жылы 27 тамызда «Біріккен ... ... ... ... ... өтті.
80. 2006 жылы 12 маусымда Алматыда Еуропадағы қауымдастық ... ... ... ... және мәдениетаралық тусінісу
мәселесі бойынша конференция болды. Онда ... сөз ... ... мүше 50 ... және ... ұйымдар мен шетелдік және отандық
Үкіметтік емес ... 300 ... ... 2005 жылы 12 ... ... Азаматтық форум өтті. Ондағы
Н.Ә.Назарбаевтың баяндамасы «Ынтымақтастыққа тағы бір қадам» деп ... 2006 жыл 1 ... ... өз ... жаңа ... ... ... Жолдауы.
83. 2005 жылы 25 тамызда Елбасының елмен ... ... 2003 жылы 8 ... ... тартымдылық бәсекеге
қабілеттілік қасиеті» атты саммит өтті.
85. 2005 жыл 2 тамыз - Дж Буш ... - ... ... ... ... хаты ... 2006 жыл 6 ... - Ху Цзиньтао ҚХР төрағасы «Шаңқай ... өңір ... ... ... ... 2006 жылы 22 ... - Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім
шаралары жөніндегі Кеңестің екінші саммиті өтті (АӨСТК).
Пайдаланылған әдебиеттер және ... ... ... ... сұқбаты, Егемен Қазақстан, 2005 ж, 25 тамыз.
2. Атабаев, Қ. "Мәдени мұраның" ... ... ... / Әңгімелескен:
Серікқызы. Қ. - //Ана тiлi. - 2008. - 31 ... (№ ... ... «Мен өзімнің уәдемді орындап келемін». /Егемен
Қазақстан,
2005, 26 шілде.
4. Елеуов, М. ... ... ... ... мәселе жоқ
[Текст] / М. Елеуов. - // Айқын. - 2008. - 22 ақпан (№ 33)
5. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан дамуындағы жаңа серпіліс ... ... ж. ... ... Егемен Қазақстан, 2006 ж.
6. Н.Ә.Назарбаев. «Ынтымастыққа тағы бір нық қадам» 2005, 12 қараша. II
Азаматтық форум.
7. С.Байтіленов. Қазақстан ауылшаруашылығындағы тоқырау. ... ... ... ... ... Алматы, 1996.
9. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы, Алматы, 1992.
10. Н.Ә.Назарбаев. «Серпінділік стратегиясының қарлығашы». ... 2006, 13 ... ... ... ... ... Рашиди, Алматы, 1999.
12. Омарбеков Т. XX ғасыр басындағы ... ... ... мәселелері,
Алматы, 2001.
13. Ә.Әбдәкімұлы. Қазақстан тарихы, Алматы, 1997.
14. История Казахстана. С ... ... до ... ... В пяти томах,
Т. 1, 2, 3- Алматы, «Атамұра», 1996, 1997, 2000.
15. Маданов Х.М. Қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңдері, ... ... ... көне ... ... ... 1993.
17. Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан - 2030. Алматы, 1997.
18. К.Берденова, К.Құбаев, ... ... ... ... мен ... даму негіздері. Алматы, 1998.
19. Күзембайұлы, Е.Абиев. История Казахстана, Алма-Ата, 1996.
20. Кан Т. История Казахстана, учебное пособие. Алматы, 2002.
21. Н.Ә.Назарбаев. «Жаңару ... ... 12 ... ... ... ... 2003, 14 ... Н.Ә.Назарбаев. «Ел жұртымның алдында жауапкершілігімді сезінемін».
Егемен Қазақстан. 2006, 13 ... ... ... ... ... XI ... «Ынтымағы жарасқан елдің ырысы» Егемен Қазақстан, 2005, 22
қараша
24.История развития ... и ... ... ... ... ... за 70 лет, Алматы, 1990.
26. Е.Қайназаров, А.Қайназарова. История Казахстана (учебное пособие),
Алма-Ата, 1992.
27. Б. Кәрібаев. Қазақ хандығының құрылуы. ... ... ... М.Қозыбаев. Жауды шаптым ту байлап. Алматы, 1999.
29. ... ... и ... Алма-Ата, 1991.
30. М.Қозыбаев. Өркениет және ұлт. Алматы, 2001.
31. М.Қойгелдиев, Тұтас Түркістан идеясы және Мүстафа Шоқай, Алматы,
1994.
32. М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы, ... ... ... ... Т.Омарбеков Тарих тағылымы не дейді? Алматы, 1993.
34. Қ.Көшербаев, Р.Құттыбаева. Қазақстандағы этносаралық қатынастар
мәселесі, Алматы, 1996.
35. Кунаев Д.А. О моем времени, Алма-Ата, ... ... Б, ... К. ... - ... ... ... деятель, Алматы, 2006.
37. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы, Алматы, 1999.
38. Қадырғали Жалайыр. Шежілер ... ... 1997, ... ... ... (Қасіретті жылдар хаттары?) Алматы, 1991.
39. Кункожаев Н.Р. Политическая, социально-экономическая и духовная жизнь
независимого Казахстана, Алматы, 2004.
40. Н.Р.Күнқожаев. Тәуелсіз Қазақстанның тарихы, ... ... ... Республики Казахстан «Об образовании» от 11 февраля 1993 года
//Казахстанская правда. 1993. 12 февраля. С.3.
42. ... ... ... «Об ... ... от 10 ... ... //Казахстанская правда. 1993. 10 апреля.
43. Закон Республики Казахстан «Об образовании» от 7 июня 1999 ... ... и ... от 22 ... 1999 г., 11 июня 2001 г.
//Законодательство об образовании в ... ... ... ... ... ... ... и присудения медународной стипендии
президента РК «Болашак». Утверждены указом президента РК от ... года ... об ... в ... ... 2001. - ... Правила о государственном образовательном гранте «Болашак»
Приложение к Указу Президента Республики Казахстан 14 мая 2004 года
№ 1368 // http://www.edu.gov.kz.
46. Государственная программа ... ... ... в ... Казахстан. Алматы, 2001. - С.35-49.
47. Государственная программа развития образования на 2005-2010 годы
//Лидер образования Казахстана. Алматы, 2004. - С.34-53.
48. ... Ж.К. ... ... в ... – Алма – Ата, 1972. – ... ... К.Д. ... школа республик средней Азии и Казахстана
(1961-1975). –Алма – Ата: Наука, 1981.- С. 120
50. Рүстемов Л.З. ... ... ... в условиях развитого
социализма. – Алма – Ата: Мектеп, 1985. – С. 216.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ирактағы ішкі саяси жағдай73 бет
Қазақстан Республикасы мен Бельгия Королдігі арасындағы қатынастар4 бет
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы ынтымақтастық 7 бет
Қазақстан Республикасы мен Ұлы Британия және Солтүстік Ирландия Құрама Корольдігі арасындағы қатынастар5 бет
Қан эритроцит осмостық резистенттілігіне төмен диапазонды сәулелердің әсерін зерттеу62 бет
Қызылорда облыстық мемлекеттік мұрағатының құрылуы мен қызметі (1938-2008 ж.ж.)10 бет
1991 - 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы71 бет
1991 – 2001 жылдардағы Қазақстан Республикасының әлеуметтік - экономикалық дамуы64 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Егемен қазақстанның сыртқы саясаты11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь