Микроәлеуметтік қауымдастықтағы қазақ, орыс тілдерінің қызметі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
1 Микроәлеуметтік қауымдастыққа әлеуметтік лингвиистика тұрғысынан мінездеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Қазақстан Республикасы тілдік жағдайының сипаттамасы ... ... . 6
1.2 микроәлеуметтік қауымдастықтың әлеуметтіклингвистикалық
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 10
2 Қазақ және орыс тілдерінің микроәлеуметтік жастар
билингвалды қауымдастығындағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... ..
a. Қостілділік . жастар билингвалды қауымдастығының
басты сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 17
2.2 Диглоссия . микроәлеуметтік жастар қауымдастығының
негізгі белгісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 37
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
Пайдаланған сөздіктер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42
Жұмыстың өзектілігі. Қазақстанда қазақ, орыс тілдері барлық жағдайда бір – біріне әсер еткендіктен, әрқашан зерттеушілердің назарында. Орыс тілі белгілі кезеңдерде тіршілік әрекетіміздің барлық жағында басыңқы тіл болып, мемлекеттік тіл дәрежесі, ұлтаралық қатынас тілі ретінде, білім алу саласында қызмет атқарды. Қазақстандағы тілдік саясаттағы өзгерістер, әлеуметтік – экономикалық қайта құрулар қазақ тілінің дамуына жағдай жасады. Қазақ тілі тұрмыстық тіл деңгейінен шығып, саясатта, мәдениетте, әлеуметтік өмірде жоғары қызмет атқара бастады.
Жаңа кезеңде тілдік саясат келесі факторлармен сипатталады:
1. Тілдік саясаттың өзгеруі. Қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін беру, оның дамуына жақсы ықпал етті. Бірақ орыс тілі ресми тіл ретінде тең дәрежеде тұрады. Бұл қостілділікті заңды бекіту болып табылады. Ғалымдардың қостілділікке байланысты пікірлері әртүрлі болып келеді. Біріншіден, қостілділік тілдердің дамуының негізі ретінде; екіншіден, қостілділік Қазақстанның қазіргі кезеңдегі тілдік жағдайына өте қажет.
2. Демографиялық фактор негізгі факторлардың бірі болып табылады. Қазақ ұлты 70 жылда алғаш рет республика құрды. Осы факт қазақ тілі ролінің артуына үлкен әсер етті.
3. Қазақ ұлттық сананың өсуі. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы осы фактордың көрсеткіші бола алады. Тәуелсіздікті алумен бірге өткен өмір, тарихқа, тілге деген қызығушылық оянды.
Микроәлеуметтік жастар қауымдастығы Қазақстан қауымдастығының бір бөлігі ретінде тілдік жағдайдың өзгеруіне әсер ететін белгілі бір заңдарға бағынады.
Қостілділік микроәлеуметтік қауымдастық сыртында, қоғамда бүтіндей әлеуметтік сұранысқа сай дамып, мемлекет, қоғам тарапынан саналы түрде реттелінеді және микроәлеуметтік қауымдастық өзінің параметрлерімен қөрініс табады.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері. Микроәлеуметтік қауымдастықтағы қазақ, орыс тілдерінің қолданылу аясы мен өмір сүру формасын зерттеу. Қазақстан Республикасындағы тілдердің қызметіне әсер етуші жаңа тілдік жағдай мен тілдік саясаттың қостілді жастар микроәлеуметтік қауымдастығындағы ерекшеліктерін сипаттау.
Микроәлеуметтік билингвалды жастар қауымдастығындағы полтипологиялық қостілділікті (табиғи және жасанды, аралас және таза, алмастырушы және қосымша, функционалды және т.б) саралау. Микроәлеуметтік билингвалды жастар қауымдастығында қазақ және орыс әдеби тіл деңгейінде диглоссияны зерттеу, осы ретте бұл құбылыстың сипатты белгілерін анықтау.
Бітіру жұмысының нысаны. Қазақстандағы жаңа тілдік жағдайдағы қазақ, орыс тілдерінің қызметі.
1. Тіл білімінің сөздігі. – Алматы, «Ғылым», 1998.
2. Лингистический энциклопедический словарь. –Москва, 1990.
3. Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж. Словарь социолингвистических терминов.
4. Қазақша-орысша орысша-қазақша сөздік. «Қазақ энциклопедиясы». –Алматы,1993.
5. Қалиев Г. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі – Алматы, 2005
6. Қазақ тілі энциклопедиясы – Алматы, 2003
7. Терминология хабаршысы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы Мемлекеттік терминологиялық комиссия бюллетені. – Астана, 2003-2006
        
        БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
МИКРОӘЛЕУМЕТТІК ҚАУЫМДАСТЫҚТАҒЫ ҚАЗАҚ, ОРЫС ТІЛДЕРІНІҢ ҚЫЗМЕТІ
Реферат
Жұмыстың тақырыбы: ... ... ... ... ... құрылымы: Бітіру ... ... екі ... әдебиеттер мен сөздіктер тізімі және тақырыпқа байланысты
сауалнамадан ... ... ... ... ... ... өмір ... тілдік жағдаят, тілдік саясат, бірінші тіл, екінші тіл, тілдік
код.
Жұмыстың көлемі: 42 бет
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... жаңа ... ... қазақ,
орыс тілдерінің қызметі.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері: Микроәлеуметтік қауымдастықтағы қазақ,
орыс тілдерінің қолданылу аясы мен өмір сүру ... ... ... ... ... әсер ... жаңа ... жағдай мен
тілдік саясаттың қостілді жастар микроәлеуметтік ... ... ... ... ... ... (табиғи және жасанды, аралас және ... ... ... функционалды және т.б.) саралау. Микроәлеуметтік билингвалды
жастар қауымдастығында қазақ және орыс ... тіл ... ... осы ретте бқл құбылыстың сипатты белгілерін анықтау.
Зерттеу әдістері: империкалық (бақылау, ... ... ... ... ... ... ... жалпылау, моделдеу.
Жұмыста қолданылған дерек көздер: ғылыми әдебиеттер мен жұмыстар,
жинақтар ... ... ... ... мерзімді басылымдар қолданылды.
Жұмыстың мазмұны: Кіріспе бөлімінде жұмыстың мақсаты мен міндеттері,
әдіс – тәсілдері жайында ... ... ... екі ... ... ... ... беру, елімізде
қалыптасқан тілдік жағдайдағы қостілді қоғамдағы ... орыс ... ... бөлімде жалпы жұмыс барысы жүйеленіп нақтыланған.
Жұмыстың нәтижелері: микроәлеуметтік жастар қауымдастығының сипаты және
қостілді қауымдастық ретінде қалыптасуы сараланды.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
..................................... 4
1. ... ... ... ... ... ... ... тілдік жағдайының сипаттамасы......... 6
1.2 микроәлеуметтік қауымдастықтың әлеуметтіклингвистикалық
сипаты....................................................................
.............................. 10
2. ... және орыс ... ... жастар
билингвалды қауымдастығындағы қызметі..............................
a. Қостілділік – жастар билингвалды қауымдастығының
басты
сипаты................................................................
...................... 17
2.2 Диглоссия - микроәлеуметтік жастар қауымдастығының
негізгі ... ... ... ... ... ... ... қазақ, орыс тілдері барлық жағдайда
бір – ... әсер ... ... ... ... Орыс ... кезеңдерде тіршілік әрекетіміздің барлық жағында басыңқы тіл болып,
мемлекеттік тіл ... ... ... тілі ретінде, білім алу
саласында қызмет атқарды. Қазақстандағы тілдік ... ...... ... ... ... тілінің дамуына жағдай
жасады. Қазақ тілі тұрмыстық тіл ... ... ... ... ... жоғары қызмет атқара бастады.
Жаңа кезеңде тілдік саясат келесі факторлармен ... ... ... ... ... тіліне мемлекеттік тіл мәртебесін
беру, оның дамуына жақсы ықпал етті. Бірақ орыс тілі ... тіл ... ... тұрады. Бұл қостілділікті заңды бекіту ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Біріншіден, қостілділік тілдердің дамуының негізі ретінде; екіншіден,
қостілділік Қазақстанның қазіргі кезеңдегі тілдік ... өте ... ... ... ... факторлардың бірі болып табылады. Қазақ
ұлты 70 жылда алғаш рет республика құрды. Осы факт қазақ тілі ролінің
артуына үлкен әсер ... ... ... ... ... 1986 ... ... оқиғасы осы фактордың
көрсеткіші бола алады. Тәуелсіздікті алумен бірге ... ... ... ... ... ... жастар қауымдастығы Қазақстан қауымдастығының бір
бөлігі ретінде тілдік жағдайдың ... әсер ... ... бір ... ... қауымдастық сыртында, қоғамда бүтіндей
әлеуметтік сұранысқа сай ... ... ... ... ... ... және микроәлеуметтік қауымдастық өзінің параметрлерімен қөрініс
табады.
Зерттеу мақсаты мен міндеттері. Микроәлеуметтік қауымдастықтағы қазақ,
орыс тілдерінің қолданылу аясы мен өмір сүру ... ... ... ... ... әсер етуші жаңа тілдік жағдай мен
тілдік саясаттың ... ... ... ... ... ... ... қауымдастығындағы полтипологиялық
қостілділікті (табиғи және жасанды, аралас және ... ... ... ... және т.б) ... ... билингвалды жастар
қауымдастығында қазақ және орыс әдеби тіл деңгейінде диглоссияны зерттеу,
осы ретте бұл құбылыстың сипатты белгілерін анықтау.
Бітіру ... ... ... жаңа тілдік жағдайдағы қазақ,
орыс тілдерінің қызметі.
Зерттеу әдістері. империкалық ... ... ... ... ... мағлұмат жинау) талдау, жалпылау, моделдеу.
Бітіру жұмысының нәтижелері. Микроәлеуметтік жастар қауымдастығының
сипаты және қостілді қауымдастық ретінде ... ... ... ... ... негізгі факторлардың бірі
тілдік орта. Көптілді ортада қазақ және орыс тілдерінің ... ... ... Сонымен қатар, тілдік ортаның тілдерді қолдануға әсер ететін
жағымды және жағымсыз ... бар. ... ... ... ... ... құрылымның сан жағынан көбеюі, ... ... ... ... ... тілді балабақшалар мен тәрбиелеу
мекемелерінің жетіспеуі, орыс және аралас мектептердің санының ... ... ... ... ықпал етуші тілдік жағдайдың
маңызды ... ... ... ... болып табылады. Жұмыста
респонденттердің негізгі қарым-қатынас кеңістіктері анықталған: тұрмыстық-
шаруашылықтық, қоғамдық, оқу-білім, бұқаралық ақпарат құралдары. Қазақ ... ... ... ... диглоссиялы-билингвалды қатынаста ... ... ... ... ... етеді.
1 МИКРОӘЛЕУМЕТТІК ҚАУЫМДАСТЫҚ ҰҒЫМЫНА ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКА ТҰРҒЫСЫНАН
МІНЕЗДЕМЕ
1.1 Қазақстан Республикасындағы тілдік жағдайдың сипаттамасы
Микроәлеуметтік қауымдастықта ... ... ... ... ... ... ... мен тілдік жағдайы көрініс
табады. Сондықтан микроәлеуметтік қауымдастықтағы процесстерді түсіну үшін,
жалпы тілдер ... ... ... тілдік саясаттың қалыптасуы және
жеке микроәлеуметтік қауымдастық бойынша Қазақстандағы ... ... ... ... (1996ж) тіл ... ... тілдік жағдайға мынандай анықтама береді: «тілдік жағдай –
бұл тілдің қоғамда шынайы пайдаланылуы»[1.5]. Оның ... ... мен ... ... ... және ... емес ... саяси, эконмикалық,
тарихи, географиялық) басқа да факторларлардың әсерлеріне байланысты болып
келеді. Әлеуметтік лингвистикада тілдік ... ... ... ... Л.Б Никольский тілдік жағдайға мынандай анықтама береді: «Тілдік
жағдай жергілікті – әкімшілік ... ... ... ... функционалды стильдер мен тілдер жиынтығы»,-дейді. Л.П. Крысин
мынандай келесі бір ... ... ... ...... ... сүру деңгейіндегі осы қауымдастыққа тән әлеуметтік коммуникативті
жүйелер компоненттерінің жиынтығы»[5.113]. Ю.В.Михалченко тілдік ... атап ... ... ... тілдік дәстүр, тілдік
құзыреттілік, сөйлеу тәжірибесі, бағалау бағдары, тілдердің заң ... ... ... ... ... пікірі бойынша кейбір
әсер етуші факторлардың өзгеруі, тілдік жағдайды толығымен ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдардың
айтуынша, еліміздегі тілдік жағдай экзоглосты ... ... ... (қызмет ету жағынан біркелкі емес), ... ... ... ... ие тілдер жиынтығы. ... ... ... ... ... жататын, құрылымы біртекті емес
мемлекет екенін көрсетеді. 1999 жылғы ... ... ... және ... ... ... тілдерде сөйлеушілерден басқа да тілдер тобына
жататын ... ... бар ... ... ... көп ұлтты
мемлекет екеніне қарамастан демографиялық және қызметтік жағынан екі ... ... ... ... ... ... Қос тілді және үш
тілді микроәлеуметтік қауымдастықтардың көпшілігі шашыраңқы (ұйғыр, ... т.б. ... ... және ... ... ... алу
қалыптаспаған. Тіл шашыраңқылығы қазақ тіліне де тән ... айта ... ... және ... өңірлерін қоспағанда) қазақ тілі үлкен
территорияда бытыраңқы ... және ... ... ... ... ... ... өмір сүреді.
Қазақстандағы тілдік жағдай екі үлкен тілмен ... ... әр ... ... бар ... ... ... лингвистика
параметрлері көрсеткендей, қарым-қатынас кеңістігінде қазақ, ... ... ... ... ... тілдік жағдайға анықтама беретін болсақ, тілдік жағдай – қандайда
бір тарихи кезеңге қызмет көрсететін тілдер ... ... ... және ... ... койне, жаргон,
тілдердің функционалдық стильдері) Социум (этнос, саяси қоғам) белгілі ... ... ... ... және тіл варианттарының иерархиялық
бірлестіктердің шеңберіне таралады. Эндоглосты (бір ... ... ... ... бірдей коммуникативтік, функциялық қызметке ие
болады) және баланссыз (функциялары бойынша мәртебелі не ... және тіл ... ... – әр ... ... ие ... Демография бойынша тепе-тең (демографиялық ортасы
өзара тең тілдердің ... және ... ... ... ... ... әр түрлі тілдердің жиынтығы). Тілдік
жағдай ажыратылады. Диглосты және диглосты емес ... ... ... ... ... ... және демографиялық жағынан тепе-
теңдік сақталмаған тілдік жағдай орын алған. Мысалы Венгрияда эндоглосты,
баланссыз және диглосты ... ... ... 99,4% ... 8
диалект және әдеби тіл нормаға түскен) [ 1.42].
Тілдік жағдай үш түрлі белгілермен сипатталады: сандық, сапалық, ... ... ... сандық белгілеріне берілген аймақтағы
қызмет ететін тілдер саны, тілдердің демографиялық ... ...... ... ... Тілдердің сапалық белгілеріне
тілдер арасындағы құрылымдық, гентикалық қарым – ... ... ... гетерогендік,эндоглостық, экзоглостық) тілдердің
ресми қарым – ... ... және ... ... ... ... ... қарым – қатынасы арқылы көрініс табады.
Еліміздегі тілдік жағдайды сипаттауда демографиялық теңсіздік жайында
айта кеткен жөн:
- ... емес және ... ... жағдайдың қалыптасуына (1731-
1865 жж) Қазақстанның Ресейге қосылуы үлкен әсер етті.
- Сталыпин реформасы қазақтардың 30% жеріне ... мен ... ... ... ... ... ... солтүстік – батыс, солтүстік – шығыс және оңтүстік –
шығыста славян этникалық топтары құрылды.
- 1929 – 1933 жж ... ... ... 2.4 ... азайтқан,
қазақтарды өздерінің тарихи отанында 1966 жылға дейін этникалық аз топқа
айналдырған демографиялық қирау.
- Соғыстың алдындағы ...... ... ... ... Соғыс кезіндегі, соғыстан кейінгі жылдары миграциялаудағы халықтар
легі.
- Тың ... ... ... украин шаруаларының Қазақстанға қоныс
аударуы.
- Кейінгі жылдардағы ... ... орыс – ... ... ... отанына оралуы.
- КСРО – дан ТМД – ға өтукезіндегі саяси өзгерістер ... ... ... ... өмір мен ...... ... элементтің ролінің өсуі мен этникалық тіл ... ... ... ... ... ... ... тілдік жағдайды сипаттауда 1990 жылдан
басталатын тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... ... Республикасы егемендігі жөнінде декларация қабылданды.
(1990ж. 16-желтоқсан), Қазақстан халықтар ассамблеясы (1995ж., 24-наурыз)
полиэтникалық ... ... ... алғы ... ... мәдени орталықтар құрылып, ұлттық тіл мен әдебиет
жүргізілетін мектептер, ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетін оқытатын жексенбілік мектептер балабақшалар жұмыс
жасай бастады. 1992 жылы Алматы қаласында Дүниежүзілік қазақтар ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың
басын қосу, мәдениет пен дәстүрді қалыпқа келтіру, ұлттық сананы жетілдіру.
Еліміз тәуеліздік ... соң ... ... ... ... ... алды. Тәуелсіздік тілдің өмір сүру факторларының бірі, ұлттық
сана сезімнің дамуын көтерді. ... жеке ... ... ... ... мәдениет, тілге деген қызығушылық артты [4.33].
Тілдік саясат мемлекеттегі тілдік проблемаларды ... ... ... ... мен ... ... ... процестер динамикасы көрініс табатын тілдік саясаттың түзелуін және
оның демографиялық, әлеуметтік ... ... ... ... ... ету керек.
Тіл саясаты бойынша атқарылған қазіргі заманға ... ... ... ... ... ... ... ғана шектелмейді,
тілдік немесе әлеуметтік лингистикалық жағдай жалпыевропалық немесе әлемдік
деңгейде жиі қарастырылады. М. Кенинг ... ... ... ... құру ... айтарлықтай әсер етеді деп ... ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік
жүйесін басқару егемендігін белгілі бір шамада әлсіретеді»,- деп жазады.
Халықаралық құқық жаңа ... ... ... ... ... заң жүйсін
барынша міндеттейді. Гомогендеу, дискриминация (нәсілдік ... ... ... ... ... ... ... азшылық
топтар мен байырғы халық халықаралық стандарттар ... ... ... қол ... ал ... стандарттар еуропада
мемлекеттің қалыптасу кезеңінде болмаған.
Сондай-ақ жаһандану саяси жүйеде ұлттық мемлекет пен ... ...... ... еш ... ... пікірі бойнша, қазіргі заманғы тіл саясатында мынадай
маңызды қарама-қайшылық бар: бір ... ... ... мен ... саяси талаптарына орай әрекет ету қажеттілігі, екінші жағынан, «
мемлекеттің ұлтшылдық ... ... ... ... ... мақұлдаған қоғамдық саланың бекітілген қағидаларын ... қос ... және көп ... ... ... ... ... саясат
қатар өмір сүретін тілдер қолданысы мен олардың қызметін анықтаудан тұрады.
Әлеуметтік тіл білімінің ... ... ... ... ... ... орай оны білудің қажеттілігін туғызып отырған себептер мынадай
деп атап көрсетеді:
1) Қазақтардың ... үлес ... ... болуы және оның соңғы
жылдарда үздіксіз өсіп отыруы. Мысалы, 1959 жылы қазақ халқы республика
тұрғындарының 30 ... ... 1992 ... ... ... 42 ... Республиканың барлық жерінде азды-көпті қазақ тілді ортаның қалыптасуы.
3) Көп ... ауыл – село ... тең ... ... ... ... ұлтаралық қатынаста жұмсалуы;
4) Қазақтардың ТМД республикаларында көп екені, ондағы жүзден астам ұлт пен
ұлыс ... ... орын ... ... тілі ... ... тілдері ТМД
республикаларында славян тілдерінен кейінгі екінші орында);
5) Қазақ тілі ғылыми тұрғыда зерттелген, сөйлеушісі көп ... ... ... ... ... 5651 тіл болса, қазақ тілі соның ішінде
сөйлеушісінің саны жағынан алғашқы 70 тілдің санатында екені;
6) Қазақ тілін бөлу ... саны ... ... көп ... ... ... өкілдері үшін аса қажет екендігі;
7) Қазақ тілінің қоғамдық қызметінің ауқымы уақыт талабына сай кеңейіп бара
жатқандығы.
Қазақ тілі ... тіл ... ие ... ... өмірдің
барлық саласында дербес қызмет етпей, орыс тілімен қызметтес болады.
Орыс тілі Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ие ... ұлттық тілі ретінде қазақ тілімен тең дәрежеде
қолданылады. Сонымен қатар орыс тілі қазіргі таңда көп ... ... ... тілі ... ұлт ... қатынас тілі қызметін атқарады.
Тәуелсіздік қарсаңында Қазақстан Республикасында ... ... екі ... ... ... ( 1998ж., 2003 ж.). ... - Қазақстан Республикасының мемлекеттік тіл мен басқа да тілдердің
дамуына жағдай жасау. ... ... ... ... ... ... ... бағытталған.
Тілдердің қызметі мен дамуы жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар 2001-
2010 жж ... ... ... ... ... ... ... ұсынады (негізгі мақсат мемлекеттік тілдің
әлеуметтік, қарым-қатынастық қызметін ... ... орыс ... ... ... сақтап қалу, этникалық топтардың тілдірін дамыту).
Жеке қазақ тілі ғана мемлекеттің – ... ... ... ... ... мемлекеттік мөр, ақша банкноты, тиын секілді
нышандары тек қазақ тілінде ғана шығарылады. Ел президенті және ... ... ... төрағасы қызметін атқарушы азаматтар ... ... ... тиіс ... ... ... 42,58
баптар). Осылайша, беделіне қарамастан қазақ тілін қолдану заңды түрде
қамтамасыз етіледі, сондай-ақ орыс және ... ... ... тілі ... дәрежеде қолдану мүмкіндігі де бар. Өкіметтің барлық құжаттары,
бланктер, заң ... жол ... екі ...... және ... ... шығады [1.17].
Жаңа бағдарлама бойынша тілдер қызметіне байланысты мемлекеттік іс-
шаралар қоғамда қолдау ... ... ... қазақ тіліне деген
сұраныс ұлғайды; мемлекеттік органдардың көпшілігінде іс-қағаздарды жүргізу
екі тілде – қазақ және орыс ... ... тіл ... ... ... де ... жоғары оқу орындарында қосымша оқу пәні ретінде іс-
қағаздарын жүргізу енгізілді.
Бүгінгі таңда Қазақстан – ... ... ... мен ... көп ... ... мультимәдениетті және поликонцессионалды
мемлекет.
Қазақстанның қазіргі этнотілдік ландшафты бір ... ... ... ... ... екі этнос тілі (қазақ, ... ... ... ... ... ... ... тілдік жағдайда
теңестірілмеген түрінде сипаттайды.
Осының бәрі этнотілдік ландшафтың әртүрлі ... ... ... және ... жағынан екі қуатты – қазақ және орыс
тілдері төңірегінде ... ... ... ... ... жұмысымда тілдік жағдайды
талдау, тәуелсіз елімізде тілдер қызметінің құқықтық базасы жеткілікті
екендігін, ... ... ... ... ... ... тілдердің жеке
лингвистикалық, мәдени қызметін арттыру үшін жағдайлар жасалғандығы жайлы
және Қазақстанда барлық тілге төзімділікпен қарайтын ... ... ... ... ... ... ... ұлтты мемлекеттерде тіл қызметі тұрғысынан әлеуметтік лингвистика
басты ... ... ... ... ... ... ... даму кезеңінде макроәлеуметтік контекстегі әлеуметтік және
тілдік құрылымдар арасындағы заңды корреляцияларды (сәйкестікті) ... ... ... ... ... ... сипат алды.
Ю.А.Шмелов: «...ол әлеуметтану секілді қоғам өмірімен, ... ... ал енді одан ... ... тілді өмірі мен іс-
әрекетін қарым-қатынас құралының әлеуметтік феномені ... ... ... ... ... назарға алуы болып табылады»,
[6.138]- дейді.
Әлеуметтік лингвистикалық зерттеулер саны ... ... ... өткен сайын көбейе түсуде. Мұның өзі оның бүгінгі таңда қаншалықты
қажет екенін көрсетіп отыр. 1995 жылы ... ... ... на ... ... ... и ... атты конференцияда И.А.Бодуэн де Куртененің
1901-1904 жж жаңа ... ... ... ... ... атап ... Оның «тек эксперимент әдісін ғана қолдану туралы»
тезистерінің бірі психолингвистикада және ... ... ... ... ... ... ... «адам сөйлеуінің психикалығы
(психологикалығы) және әлеуметтілігі (социологикалығы) туралы» тезисі де
кең қолдау тапқан. Бұл ... ... де ... ... лингвистикалық стратегияларды жасау мәселесі қоғам үшін аса
маңызды болып отырғаны да атап ... ... бұл ... ... ... септігін тигізіп, адамдардың өз ойын сөзбен еркін
жеткізуінің қарапайым құқығын жүзеге ... ... ... ... Б.Х.Хасанов, А.Е.Корлинский, М.К.Исаев,
З.К.Ахметжанова, Э.Д.Сүлейменова, ... ... ... және т.б. «тіл – ... ... ... лингвистикалық
бағыттың өзектілігін көрсетеді.
Р.Т.Белл әлеуметтік лингвистиканы -макро,-микро деп бөледі.
Макроәлеуметтік лингвистика әлеуметтік факторлар әсерінен ... ... ... ... мен ... ... және ... тұтас
немесе адамдардың біршама үлкен қауымы тұрғысынан сипаттайды ... ... ... ... процесі, тіл саясаты).
Л.П.Крысиннің көрсетуінше, әртүрлі топтардағы адамдар ... ... ... ... отандық тіл білімінде де,
шетелдік тіл білімінде де көп емес. Кіші топ ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік әрекетін сипаттауда
аса қажет екені сөзсіз. Сонымен ... ... ... ... бір ... жасаушы ретіндегі қасиеттерін ең алдымен осы кіші топтардан
байқауға болады.
Л.П.Крысиннің пікірінше, микроәлеуметтік ... ... ... ... 1) ... бір ... қауымдастықта
қолданылатын тілдердің сипаты және 2) сол микроәлеуметтік қауымдастық
мүшелерінің тілдерді ... ... ... ... назарға белгілі бір тілде сөйлеуші
ретіндегі адамды және оны тікелей қоршаған ортаны алады, сонымен ... ... ... ... адамдардың ірі әлеуметтік бірлестігінің тілдік
ерекшеліктерін сипаттайтын мәселелерді қарастырады. ... ... ... ... топтар, мәселен, белгілі бір
жастағы, жыныстағы, белгілі бір білім деңгейі бар тұлғалар – шартты ... ... және ... топ ... бір-бірімен байланыста болмайды.
Микроәлеуметтік лигвистика тіл ... бір ... ... сөзсіз, өйткені
мұнда тіл өзіне тән ішкі топтық қолданысына қарамастан микроәлеуметтік
лингвистиканың объектісі ... ... ... ... жұмысымда Алматы қаласының микроәлеуметтік
жастар қауымындағы қазақ және орыс тілдерінің ... ... ... ... ... №138 ... гимназиясының 11
сынып оқушылары мен ... ... ... ... ... және ... факультетінің бірінші курс студенттері жатады.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... демографиялық, әлеуметтік
көрсеткіштермен және сонымен қатар қауымдастық мүшелерінің ... ... ... ... ... ... [25.73] ... көрсетуінше, «Микроәлеуметтік
қауымдастық шағын болған сайын оның тілдік біртектілігі ... ... ... ... ... ... идеал түріне жақын болған
сайын тілдің әрекет модельдерінің біртектілігі, мәселен, тілдік құралдардың
стандарт жиыны, оларды қолдану ... ... ... тактикалары,
вербалдық емес компоненттері мен клишелену деңгейі соғұрлым жоғары болады»
(Л.П.Крысин, ... ... ... – бұл ... ... бір ... ... бөліну критерийлері өмір ... мен ... ... ... болып табылады.
Микроәлеуметтік қауымдастықтың макроәлеуметтік ... оның жеке ... ... бар. ... ... ... белгілі бір уақыт ішіндегі салыстырмалы ... пен ... ... ... ... ... – оның ішкі
құрылымының ... ... ... ... ... ... және микроәлеуметтік қоғамда иерархиялық жолмен ... ... ... екі ... ... ... адамнан құралуы
мүмкін. Топтарды құрамы жағынан бөлуде ... ... ... ... ... ... ... жынысы, ұлты, бірлесуге
негіз болатын ортақ көзқарасы бойынша топтастырады ... ... ... бір ... ... ... үшін
топтасатынын және сол мәселелерді шешу үшін топ ... ... ... ... бір әрекетке баратынын көрсетеді. Олар өзінің
топқа ... бар ... ... және ... өзін ... ... тұлғаның әртүрлі топтарға кіргеніне қарамастан, қоғамда
бірнеше әлеуметтік ұстанымы ... ... ... ... (мұның өзі
әлеуметтік ұстаным деп ... ... ... ... ... ... үйде күйеу, аға, ұл және т.б. болуы мүмкін. Бұл ұстанымдардың қай-
қайсысы болса да белгілі бір ережелермен, ... ... ... ... ... (мәртебе) деп аталады. (Л.П.Крысин)
Әлеуметтік лингвистикада микроәлеуметтік қауымдастықтың әртүрлі түрлері
қарастырылады: биологиялық, аумақтық, конфессионалдық, тілдік, әлеуметтік,
мәдени және т.б. ... ... ... топ ... ретінде ғалымдар тұлғалардың жас ерекшеліктерін және сонымен
байланысты ... ... ... ... ... ерекшеліктері тарихи-әлеуметтік болмысқа ие болып, ... ... сол ... тән ... мен ... ... қауымдастық қоғамның органикалық субъектісі ретінде
жүйелі түрде тұтас зерттеуді қажет ... ... ... орны ... ... үшін ... ... қажет: біріншіден, жастар бейнесі
олардың қалыптасып, тәрбиеленетін нақты әлеуметтік ... ... ... ... ... бір ... ... қоғам оларға
идеологиялық, психологиялық, психо-физиологиялық тұрғыдан ықпал етеді, бұл
олардың жоғары ... тез ... ... ... ... Қазақстанның қазіргі жастары саналуан
проблемалармен бетпе-бет келуде: білім, ... ... ... және т.б. Соңғы жылдары біздің қоғамымызда жастар туралы әртүрлі
жақсы да жаман мифтер пайда ... Осы ... ... бар және ... ... мен ... болжау жастар
проблемасын ғылыми тұрғыдан келуді қажет етеді. Жастардың әлеуметтік-
психологиялық ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен нақты тарихи контекстегі, социомәдени
жағдайдағы әрекет стериотиптерін білу де аса қажет.
Бұл жұмыс жастардың ұлттық және ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Микроәлеуметтік қауымдастық халықтың ... ... ... ... ... ... белсенді рөлі
олардың ұсынылған әрекет үлгілерін қайталаумен ғана емес, сонымен ... ... ... ендірумен байланысты. 80-жылдардың аяғында басталған
өтпелі кезең жастардың жаңа ... ... ... ... жаңа ... пайда болуымен байланысты жастардың
әлеуметтенуінің (социолизациялануының) жаңа деңгейін ... ... ... тілінің мемлекеттік мәртебе алуында қазақ жастарының үлесі зор (1986
жылғы оқиға). ... ... ... ... ана тіліміз деп саяси
тұрғыдан көрсете алуы олардың этноспен ұқсастық (иденфикация) ... ... ... ... ... үшін ... ... таңдауда біз оның болашаққа потенциалдық мүмкіндігінің болуын
негізге алдық. ... ... ... ... ... ... ... Білім – бұл әлеуметтік институт қана емес, сонымен қатар
қоғамның мәдени бөлігі, адамдардың өзара ... ... ... ... ... ... ретінде өз тағдыран шешу,
өзін-өзі дамыту, өзін-өзі ... ... мен ... ... мәселелері көрсетіледі. Білім беру жүйесі адамды оның ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде
қоғамдағы білім рөлі өте жоғары. Білім берудің басты міндеті – ... ... ... орын ... көмектесетін біліммен қамтамасыз ету.
Біз сауалнама жүргізген жоғары сынып мектеп оқушылары мен ... ... ... ... және ... ... деңгейімен
сипатталатын микроәлеуметтік қауым. Бұл алған білімді есте сақтау, жинау,
реттеу және оны практикалық әрекетке ... ... ... ... жас ... ... ... студенттік шақтың ерекшелігі
студенттердің қоғам өміріне оқу әрекеті мен кәсіби ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстық-материалдық жағдайы арқылы,
жеке белсенділік танытудың жаңа формаларын қалыптастыру мен әлеуметтік
өзара ... ... ... ... да араласуы болып отыр.
Ұсынылған әлеуметтік лингвистикалық жұмыста микроәлеуметтік қауымдастық
мынандай негізгі критерийлер бойынша қостілді болып ... екі ... ол ... ... аясына қарай еркін қолдану, т.б.
Зерттеудің мақсаты қазақ және орыс тілдерінің ... ... ... ... ... орыс ... ... ұлты қазақ жастардың арасында жүргізілді.
Жұмыста ана тілге байланысты сұрақтарға көп назар аударылды. ... ... ана ... ... ... ... бар. ... анықтамасын көбіне тілдің атауы ретінде «...үлкендерге еліктеумен
балалық шақта ... тіл ... ... ... үйренген тіл »
(Вайнрих)
Зерттеушілердің пікірі бойынша, кейбір жағдайларда ана тілі ретінде екі
тілді көрсету ... ... Бұл ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Л.П. Крысин мұндай фактілерді жоққа
шығармайды және ана тілі бір ... ... ... ... ... қауымдастығында жүргізілген сауалнама нәтижелері
бойынша ана тілін анықтауда этнопсихологиялық ... ... ... ана тілі деп, ... өз ұлтының тілін белгілейді және ұлтымен
өздерін теңестіреді.
И.А.Зимняя «Тек ана тілі адамның сөйлеу әрекетін ... ... ... ... - ... Бұл құбылысты бірнеше тілді меңгерген
адамдардың ішкі тебіреністерін, ең асыл ... ... ... ... ... ... куәлендіреді.
Микроәлеуметтік қауымдастықта қазақ, орыс тілдерінің қызметі ... ... ... ... болып табылады. Бұл категорияларға қатысты
әртүрлі ой-тұжырымдар бар. Ю.Д.Дешериев мынандай ... ... ...... ... ... ... ана тілінен кейін меңгерген
тілі» Екі тілде сөйлеуші адам бірінші ... ... ... ... ... ... ... екінші тілдің үш белгісін көрсетеді:
1.Реті бойынша балалық шақта меңгерілген екінші тіл – бұл ... ... ... тіл. ... түсініктеме бойынша екінші тіл ана
тілімен сәйкес келуі, келмеуі мүмкін.
2.Қостілділіктегі тілдік құзыреттілік деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ретіне қарай – бұл екінші шет тілі, тіл білім
алу мақсатында.[26.8]
Әлеуметтік лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... классификацияланады:
біріншілік, (формальды екіншілік) формальды емес, мақсатты ... бұл ... ... ... ... ... ... алғашқы семьяны, оның мүшесі адам ... ... ... ... оны ... топ ... ... байланыстар бола алатын
кез келген топты білдіру үшін қолданды. Көп жағдайларда аз топтардың ... ... ... ... ... ... ... мәдени
комплексінің түрі болып табылады.
Ұйымдастыру әдістеріне қарай Л.П.Крысин формальды және формальды емес
топтарға бөледі: «формальды топтар арнайы бірлескен ... ... ... ... ... дәл осы топты мұндай жағдайда мақсатты
немесе инструментальды деп ... ... ... ... ... ... вертикальды және горизонтальды коммуникациялық демеу болып, ... ... ... ... ... ... болатынын
зерттеуші белгілейді. Мұндай жағдайда субмәдениет жайлы үлкен ... түрі ... ... ... біз шағын топтар теориясын қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... және
бәр-біріне тәуелді әлеуметтік ұя ретінде ... ... ... өзгеріс басқа бөлігінің де жағдайын өзгертуін оның белгісі деп
білеміз.Шағын топтың негізгі ерекшеліктері:
... ... ... ... тік ... ... байланыс,
тығыз және жүйелі;
• Топ ішінде қызметтік және әлеуметтік рөлдерді бөлу;
• Қызығушылық, әлеуметтік қалпы, әдет-ғұрпы, ... ... пен ... ... жеке ... ... бір ... үлкен формальды және формальды емес топтарға
кіре алады. Адамның іс-әрекеті мен қоғамды ғылыми ... ... рөлі ... ... ЖӘНЕ ОРЫС ... МИКРОӘЛЕУМЕТТІК ЖАСТАР БИЛИНГВАЛДЫ
ҚАУЫМДАСТЫҒЫНДАҒЫ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Қостілділік – жастар билингвалды қауымдастығының басты сипаттамасы
Қостілділік көптеген отандық және ... ... ... ... әлі де бұл түсініктің мазмұны туралы бірауызды пікірлер
жоқ. Біз ... ... ... ... ... ... ... құбылысының кейбір қырларын қозғаған болатынбыз. Бұл ... ... ... барлық мәселелерді бүтіндей арнайы қарастыру
қажет.
Бұл қостілділікке арналған әдебиеттерде нақты анықтамаларды ... ... бұл ... ... пайдаланылатын түсіндірулері
кездеседі не болмаса бұл ... ... ... ... ... ... ... Қостілділіктің әртүрлі жақтарын
(лигвистикалық, әлеуметтік ... ... ... және т.б) оқып ... ... ... ... сондықтан
да феноменнің (атаудың) өзі мәндес, мағыналас анықтамаға ... ... ... ... ... барлық қырлары ... ... ... ... толықтыру арқылы қабылданады ... ... ... ... ... мәнін ашу үшін, біріншіден, оның компоненттерінің
лингвистикалық статусын (дәрежесін) ... алу ... Осы ... ... О.С Ахманова былай дейді: «Қостілділік бұл –
қарым-қатынастың әртүрлі жағдайында қолдануға болатын екі ... ... ... ... ... мен ... ... көрсетеді: «Билингвизм –
тілдік қатынастағы генетикалық жағынан әр ... екі ... ... ... ... генетикалық жағынан біртекті екі форманы
меңгеру. Бірақ, меңгеру бұл – қолдану емес, қабілет»[4.45].
Қостілділік екі компонент ... ғана бар: оның бірі ана тілі ... ...... тіл. ... ана тілі ... – этникалық
немесе әлеуметтік лингвистикалық категория ретінде саналады. М.Н. Губогла
оны, қашан, кіммен, не ... ... ... байланысты және адам
қаншалықты көп сөйлесетіндігіне, қай тілде ол ... ... және ... ... ... ... бір ... немесе халыққа тән болуын ... ол ... ... ... ... ... ... мәні жағынан «ана тілі» деген ... ... екі ... ... ... мүмкіндік береді: этникалық
өзіндік сананы құрайтын бөлігі ... және ... ... ... дегенде «екі тілді алма-кезек қолдану» (оны іске асырушы
қостілді (екі тілді бірдей ... ... ... деп ... ... ... ... тіл мамандарының арасында Вайнрайхтың анықтамасы
қабылданған. Бірақ бұл жағдайды жоюға тырысуда. Ә.М Акунзянов, ... мен ... ... деп ... «Бір ұлттық тілден
екіншісіне,ұлттық тілден диалектіге немесе тайпааралық тілге ... өту ... сөз ... да, ... ... ... қолданыста болады».
Қостілділік ұғымына бірауызды анықтаманың болмауы оның оқып үйренуде
әртүрлі ыңғайдан келуге әсер ... ... ... ... ... алып ... ... мәселесі мынған келіп тіреледі:бір-
бірімен қатынаста (контактіде) болатын бірнеше тілдік жүйені баядау ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылықтарды
бөліп көрсету үшін және тілдер қатынасқа ... ... ... болжау үшін және ең ақырында, қостілді қолданушылардағы әр
тілдің нормадан ауытқуын көрсету »[11.126].
Қостілді ... ... және ... ... ... қырлары көптеген сұрақтарды қамтиды: бір-бірімен байланысты
екі тілдің құрылымдарының (структура) және элементтерінің ... ... ... ... ... тән ерекшелігі; тілдердің
нормалануы мен лингвистикалық ... ... т.б Осы ... емес ... ... ... жағы көп ... және өз кезегінде
бірнеше аспектілерге (әлеуметтік лингвистикалық, құрылымды ... ... ... ... ... ... емес.
Сөйлеу іс-әрекеті жағынан алып қарағанда, қостілділіктің кейбір
мәселелері психолингвистиканың да, ... ... да ... болып табылады. Жеке, дара (индивидуалды) ... ... ... ... ... ... оның кейбір
кеңістіктерде қызмет атқаруы, мысалы, көркем әдебиет саласында әлеуметтік
лингвистикалық ... да ... ... ... ... оның барлық негізгі қасиеттері мен
белгілерін көрсете алатындай анықтамаларды алмаған. Біз оның ... ... ... ... ... табу ... деп ... Бұл
құбылысқа өзіміздің түсінігімізді ұсынып көрейік:
1. Қостілділік бұл, ең алдымен, гетерогенді екі тілдің өзара әрекеттестігін
көрсететін процесс. Әрине, бұл ... екі ... де ... ... кем дегенде біреуінен көрініс табады.
2. Қостілділік мынадан көрініс табады:
a) Тарихи жақтан алып ... ... ... ... ... қанағаттандыратын азық ретінде; (этностардың тарихи
қарым-қатынасының нәтижесі ретінде)
ә) ... ... өсуі ... тарылуы және билингвтердің санының
өзгеруі;
б) Интерференция, кірігу сияқты лингвистикалық құбылыстарда;
Қостілділікті қарастырғанда мынандай үш жағдайды ескеру керек: ... ... асу, ... ... М. ... ... ... «Тілдік
құзыреттіліктен тілді меңгеру дәрежесі (және тілдерді меңгеру), ... бір, екі ... одан да көп ... ... ... ... тілдік бағдарлардан билингв немесе полилингв адамның әр ... ... ... ... ... өз сөзін былай деп
нақтылайды: «Тілдік құзыреттіліктен (потенциялды қостілділік) бір ... ... ... ... ... ал ... әрекеті бойынша (шынайы
қостілділік) тіршіліктің барлық саласында бір немесе бірнеше тілдің шынайы
қолданысы». Егер тілдік құзыреттілік пен ... ... ... ... онда ... адам өзі ... сөйлейтін тілді қолданылуын көруге
болатын еді. ... ... ... ... ... ... ... тілдік құзыреттілік пен сөйлеу әрекетіне байланысты объективті және
субъективті факторлармен ір түрлі тілдерді ... ... бұл – ... ... бір ұлт ... екі ... пайдалануы. Бүкіл әлеуметті қамтыған қостілділік жеке билингвизм
(топтық) мен бір лингвемалық әлеуметке ... ... ... ... ... деп ... болады.
Қостілділіктің табиғатын одан әрі түсіну үшін, ... ... ... ... ... ... ... жауап іздеу керек. Белгілі бір
территория аумағында гетерогенді ортада жеке ... ... ... ... қоғамда ондай адамдардың болуы мүмкін емес. Біз жеке
адамдар арқылы жеке тілдерді үйрену мүмкіндігін ... ... ... ... ... үшін ... орта керек екені анық. Жеке адамдардың
қостілділігі топтық болып, одан соң ... ... ... ... ... ... да қамтуы мүмкін.
Білім беру мазмұнының жаңартылуына байланысты білім ... ... ... ... мен ... білімді тереңдетуге аса
көңіл бөлінуде.
Тілдік білімді ... ... ... білім беру және
қостілділік ... ... ... Қос ... ... ... ... және психолингвистикалық қырлары бүгінгі күні
қарқынды зерттелуде. Қостілділік және көптілділік ... өмір ... өмір ... ... ... ... пайда болу себептері
ментүрлері, қостілділікті қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... және жан-жақты зерттелу
үстінде. Біз ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен дамытудағы арнайы
оқытудың ролі мен функциясы туралы мәселені ғана көтермекпіз.
Сонымен қостілділікті Б.Х.Хасанов тілдік қатынас ... ... деп ... оның ... ... ... ретінде көптілді
әлеуметтік ортада тілдер қатынасқа түскен ... ... ... ... және де ... ... қатынас жағдайы мен қызмет бабында
қатынас құралы боларлық ортақ тіл қажеттілігі қайда ...... ... ... дей ... ... ... болуының мына шарттарын
көрсетеді:
• Әр түрлі халықтар тұратын мемлекеттер:
• Аралас ұлттық құрамды адамдардан тұратын әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... оқушылар мен студенттер тұратын оқу
орындары;
• Аралас некелі жанұя;
• Әртүрлі халықтардың саяси, экономикалық, ғылыми, ... ... ... ... ... ... ... тілдік орта сияқты табиғи және ... ... ... және жасанды қостілділіктің қалыптасуы мен олардың
арасындағы айырмашылықтарды ... ... ... ... ... Қостілділіктің пайда болу көздерінің әр түрлілігі: ... ... ... ал жасанды қастілділік жанама
қатынас, яғни жасанды жасалған (оқыту) ... ... ... ... қостілділіктегі тілді оқып
білу түпкі мақсат ... тек қана ... ... ... құралы болса жасанды қостілділіктің мақсаты оқылған
тілді кәсіби немесе жеке мақсатта қолдану;
• Табиғи қостілділікке ... ... ... түрде болса,
жасанды қостілділікті қалыптастыру оқытушы арқылы ... ... ... ... ... ... ... орта болып тбылады, ал жасанды қостілділікте
тілді меңгеру үдерісі оқыту арқылы іске асады.
Аталып өткен табиғи және жасанды ... ... ... елімізде қалыптасқан және қалыптастырылатын қазақ-орыс, орыс-
қазақ қостілділіктерінің түрлері ажыратылып, оларды жүзеге ... ... мен ... тәсілдер жасалуы тиіс.
2. Диглоссия – микроәлеуметтік жастар қауымдастығының негізгі белгісі
ретінде
Кез ... ... ... оны ... ... ... және ... қызметі арқылы сипатталады, сондықтан тілдік
жағдаятты қарастырылып отырған микроәлеуметтік ... ... ... үшін ... және орыс ... тек ... ... емес, сонымен қатар диглоссия тұрғысынан функционалды бөлудің маңызы
зор.
«Диглоссия» терминінің мағынасы мен оны шынайылығы төңірегіндегі ... ... ... Сондықтан еңбекте бұл туралы әлеуметтік
лингвистикамен айналысатын ғалымдардың әр ... ... ... (1959) ... «Д» ... (грек.di екі, грек. gramma жазба)
сөйлеуде тілдің бірнеше нұсқасының қолданылуымен ... ... д – бұл ... әртүрлі нұсқаларын айырықша
ұйымдастырылуы және ... ... ... ... ... ... д-ның әр түрлі елдердегі төрт түрлі жағдайын зерттеді. Ол ... ... ... түрі (Н) пен ... түрін (L) бөліп көрсетті.
«Бұл төрт тілдік жағдайдың қызық ... Н пен L-дың ... ... ... ... ... мәртебелерінің
ажыратылуымен, талап етілу жолдарымен және сонымен қатар олардың д ... және оны ... жүйе ... ... тұру үшін ... ... түсуімен
түсіндіруге болады,» - дейді ... ... ... ... түрі ... ... ... хат алмасуда, университет дәрістерінде, радио мен
газетте, поэзияда қолданылса, д-ның төменгі түрі ... ... ... ... ... ... фольлор мен
«мыльная опера» жанрында қолданылған.
Диглоссия ... ... екі ... ... ... білім алу
мүмкіндігі бар сауатты жоғарғы тапқа, екіншісітек L-ға білікті, халықтың
басым бөлігін құрайтын төменгі тапқа ... ... ... тұратын
(қызмет, мәртебе, әдеби мұра, жинақ, стандарттау,тұрақтылық, лексика,
фонология) осы ... ... келе ... ... ... ...... алғашқы диалектілеріне стандарт ... ... ... (жағдайы)» Ч.Фергюсон әлеуметтік және тілдік құрылымдар
арасында өте терең байланыстар бар екенін де атап ... ... ... – төменгі принципімен зерделей
келе,кесте ұсынады. ... сол ... ... ... біз
микроәлеуметтік жастар қауымдастығындағы қазақ-орыс тілдерін өмірдің түрлі
саласындағы әдеби тілді (кодталған және ... ... ... ... ... ... ... қолданудың типтік салалары және оларды диглоссияның жоғарғы-
төменгі принципі бойынша бөлу.
| | ... тілі | Орыс тілі ... ... | | |
| | | | | |
| ... |16 |15 |4 |5 |
| ... |20 |0 |18 |2 ... ... |10 |10 |10 |10 |
| ... ақпарат |13 |12 |7 |8 ... | | | | |
| ... |12 |11 |8 |9 ... ... | | | | |
| | | | | ... екі ... де өз ... ... әр ... тең ... қолданатынын, әрқайсысының сөйлеушілер ... ете ... айта ... ... ... ... Д.Фишман (1967) диглоссияның
принципті түрде билингвизм ажыратылатын көрсете отырып ұсынады. ... ... бір ... ... тіл ... ала білу ... ... тілдің бірден артық нұсқаларға бөлінуі. Дж.Фишман Ч.Фергюсонның
д. Терминін ... ... ғана ... ... тілдің кез
келген өзгешелігіне, яғни бәр ... ... ... ... ... бір-бірімен еш байланыспайтын екі тіл ... ... ... деп санағанын көрсетеді. Дж.Фишман өз
зерттеулерінде әр түрлі тілдер тобына ... екі ... ... ... ... Диглоссия, Дж.Фишманның көрсетуінше, ... ... мен ... бір түрі қызметінің әлеуметтік бөліну сипаты.
Дж.Гамперцті диглоссия жағдайындағы тілдік әрекеттің әлеуметтік ... ... ... бірі ғана қызықтырған. Дж. Гамперц
диглоссияның тек бір тілді қоғамда ғана емес, ... ... әр ... ... ... қолданатын қоғамда да болатынын
көрсеткен. Сонымен қатар әр түрлі ... ... ... ... да ... ... Сонымен қатар ол диглоссияны
диалектілік ... және ... ... ... ... және интерперсоналдық (тұлғааралық) (индивид ... деп ... ... ауытқуларға оқиғаның жағдаяты емес, тақырыбы
себеп болады деген болжам айтқан.
Л.Тимм (1980): «Ч. Фергюсон 1967жылы д. ... ... ... ол ... ... д. – ол екі ... одан да көп тілдің
және олардың варианттарының тілдік ... ... ... деп ... Бұл ұғым ... ... тілдің барлық формаларының
немесе әр түрлі тілдердің, ... бір ... ... ... ... жол ашып отыр».
Лобовтың өз зерттеулерінде бір тұлғаның сөйлеуінде әр ... ... ... ... екенін және олардың қолданылуы
белгілі бір әлеуметтік және стильдік заңдылықтармен ... ... ... ... ... ... ... әдеби және әдеби емес
формалардың арақатынасын меңзеп отыр.
Бұдан шығатын қорытынды шетелдік ... ... д. ... ... ретінде қарастырылған. Ғалымдар тілдегі қоғамның
әлеуметтік таптарға бөлінумен байланысты ... ... бір ... ... тыс ... ... ... мәселелерін қарастыра келе, ... екі ... пен ... баса ... ... пен диглоссияның классикалық үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... құрылымы жағынан күрделі
болып саналатын төрт ... ... тіл ... ... ... ... көптігімен сипатталса, енді біреулері нормаланған ұлттық
тіл ретінде көрінеді. Мәселен, ... ... тілі ... ... ... саналса, ауызекі сөйлесуде ұлттық диалектілер орын ... ... ... ... бір ... ... екі түрлі түрі
ажыратылады: біріншісі – неміс әдеби тілі (Schweizenhochdtutsch), екіншісі
– ауызекі сөйлеу ... ... ... осындай түрлерін білу лингвистикада диглоссия немесе әдеби
диалектикалық қостілділік деп ... ... ... ... ... ... ретінде,
біріншіден, тілдердің өзара байланысы кезіндегі тұрақты әлеуметтік құбылыс
қарастырылатынын, екіншіден, диглоссия қостілділіктен бөлек ... ... оның ... ... қызмет атқаратынын, үшіншіден, диглоссия
тек бір ... ... ғана ... ... қатар көптілді қоғамда да
болатынын байқадық.
Кеңес тіл білімінде де диглоссияға әр түрлі ... ... ... ... ... ... беріліп, оның қостілділікпен
байланысы түрліше анықталған. В.А.Аврорин, В.Д.Бондолетов және ... ... ... ... тілдің әр түрлі: әдеби,
ұлттық, ауызекі сөйлеу, ... ... ... ... ... формаларына тоқтала келе, диглоссияға төмендегідей анықтама береді:
диглоссия дегеніміз – тұлғаның белгілі бір тілдік ұжым ... ... ... бір ... екі не одан да көп ... қолдана алу қабілеті.
Л.П. Крысин диглоссияны әлеуметтік және қарым-қатынастық ... ... ... оны тек әр ... ... жүйеде ғана емес,
мәселен, «әдеби тіл – ... ... ... ... ... тілдің әр
түрлі формасын қолдануы кезінде: (кодталған ... және ... ... ... пікірінше, жағдаят пен рөлдік ... ... ... ... кітаби тілге өту үдерісі байқалады. Сөйтіп, ол
соңында тілдің әр түрлі жүйесін ... ... ішкі ... ... ... болады деп қорытындылайды.
Сонымен қатар Л.П. Крысин диглоссияняң маңызды алғышарттарының бірі
сөйлеушінің әр түрлі қарым-қатынас құралдары ішінен ... ... ... саналы түрде таңдау жасап, оны қолдана алуы болып
табылады деп ... ... Ч. ... еңбектерінде берілген анықтамасын
талдай келе, сонымен қатар А.В. Исаченко, Б.А. Успенский, Н.Б.Мечковская
жасаған орыс ... ... ... сүйене отырып, диглоссияны
қостілділіктің бір түрі деп қарастырып, оның мынадай белгілерін көрсетеді:
1) Тілдердің бірі ... ... ... ... ... ... ... білім беруде) ғана қолданылып, күнделікті
қарым-қатынаста қолданылмайтын ... ... тек ... ... ғана қолданылатын сипатына қарай тілдің функционалдық бөлінуі;
2) Кітаби (жоғарғы) тілдің мәртебесінің болуы (социумның тілдік санасында)
3) Мәртебелі тілдің ... ... ... яғни оның ... бір ... да, белгілі бір әлеуметтік бұқараның да ана тілі болып саналмауы;
4) Мәртебелі ... ... ... (мектептік) сипатта болуы, яғни,
мұндай тіл күнделікті өмірде пайдаланылмайтындықтан, оны табиғи ... ... ... ... жоқ. ... әлеуметтіклингвистикада Б.Х.Хасанов диглоссияны әдеби тіл
диалект деңгейінде түсіндіреді. А.Е.Карлинский ... мен ... мен ... арақатынасы тұрғысынан қарастырып: «Билингвизм туралы
айтқанда біз тілдерді ғана емес, сонымен ... ... тән ... ... ... ... ... қос тіл туралы
айтамыз. Диглоссияда бір тілдің екі сөйленісі (говоры) немесе бір ... ... ... ... ... ... тілі диалектісіне жататын
жеке сөйленістерінің (говорлврының) арақатынасы орын алады» деп ... ... ... және орыс ... әр ... ... ... тілдік жағдайдың өзіне тән сипаты болып отыр. ... ... ... үшін де, ... ... қала, жекелеген аймақтар үшін де қазақ-
ауызекі сөйлеу тілі – орыс әдеби тілі, ... ... тілі – ... сөйлеу тілі» деген диглоссиялық-билингвистік тіркесім тән.
Диглоссия мен қостілділіктің өзара байланысын А.К.Шаяхметова ... ... ... ... адамның бір тілді қарым-қатынастың
бір саласы үшін білуін ... ... ... ... ... ... ... қостілді болу аса қажет».
«Тіл білімі сөздігінің» авторлары ұжымы диглоссияға мынадай ... ...... ... мен ... ... саласы бойынша функционалдық бөлінуі тән теңестірілмеген ... ... ... таңдау сөйлеушілердің белгілі бір этникалық топқа
жатуына емес, қарым-қатынас ... ... ... лингвистика өкілдерінің жоғарыда келтірілген пікірлеріне
сүйене отырып, ... пен ... ... ... ... ... қауымдастықта қостілділіктің тек екі тілдің гетерогенді, аралас
қолданылуындағы қарым-қатынастың интеграциялаушы құралы ретінде ... ... ... ... ... деп көрсетуі
бойынша)
2. Тілдік қауымдастықта диглоссияның тілдің әр түрлі жүйелерін меңгеру
ретінде көрінуі. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... алуы және ... ішінен қарым-қатынасты толық
қамтамасыз ете алатындарын ғана қолдануы аса ... ... ... Крысин) және бұл аталмыш тілдік қауымдастықты диглоссия деп атауға
мүмкіндік береді.
3. Микроәлеуметтік қауымдастықта ... екі ... ... ... ... қолданылуына негізделген гетерогенді
социумдағы қарым қатынас құралы ... ... және ... ... түрлә жүйелерін меңгеру ретінде көрінуі. Мұнда ... ... ... құралдарды саналы түрде таңдай алуы және
олардың ішінен қарым-қатынасты ... ... ете ... ғана
қолдануы аса маңызды болып табылады (Л.П. Крысин) және бұл ... ... ... деп ... ... ... отырған жастардың микроәлеуметтік билигвалдық ... ... ... және орыс ... ... пен ... түрлі
ұқсастықтарын туындатып, Р.Т.Беллдың: «Мынадай қызық жағдайлар кездеседі:
халықтың басым бөлігі қоғам мойындаған бірнеше ... ... ... бұл
кейде кодтарды функционалдық тұрғыдан бөліп, олардың біреуін келесісінен
жоғары қойып бағалау қажет болғанда байқалады» деген сөздерін ... ... ... қауымдастықтағы диглоссияны жоққа шығармайтыны,
керісінше тілдік қауымдастықтың диглоссиялығы да оның билингвалдық тілдік
қауымдастық деп ... ... ... біз үшін ... ... ... осы қысқаша талдаулар бұл феноменнің
differentia specitica бөліп көрсетуге ... ... ... бір ... екі не одан да көп түрлерінің (бір тілдің екі
не одан да көп ... ... ... ... бір
кезеңділігі;
- Бір тілдің екі не одан да көп түрлерінің (бір тілдің екі не ... көп ... әр ... ... ... дәл бөлінуі;
- Сөйлеушілердің бір тілдің екі не одан да көп түрлерін (бір
тілдің екі не одан да көп ... ... ... ... ... «жоғарғы VS. төменгі», «салтанатты VS.
күнделікті», «кодталған VS ... ... ... және ... ... ... тілдік қолданыстардың әр түрлі формалары кіре
алады (әдеби тіл VS. диалект, әдеби тіл VS. ... тіл, ... ... ... d.S басқа диглоссиялық жағдаяттардың барынша
ұзақ тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... ... араб елдерінен байқауға болады.
Тілдік жүйелердің қызмет етуіне сонымен қатар әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тән.
Қоғамның барлық таптарының жалпы білім деңгейінің көтерілуі әдеби ... ... қол ... ... ... ... мен ... түрлі
салалары бойынша мамандану ғылыми техникалық терминдердің дамуына септігін
тигізді. Әсіресе бұқаралық ақпаратты құралдардың дамуы әдеби ... ... ... аумақтық тіл ерекшеліктерімен қарапайым сөздерді
тұсады.
Тілдік жүйелердің өзара ықпалдастығын ... ... біз ... ... даму ... ... ... өызметін арттырып, керісінше
диалектілер өзінің қолданыс аясын жоғалтуда деген қорытындыға ... ... ... байлансты қаланың қарапайым сөздері де өз ... ... ... ... ... ... ғана қолданылатын болған,
кәсіби жаргондар да жаппай ... ... ... ... ... тілге ойысты.
Осы және басқа да мәселелер біздің зерттеу пәнін Л.П.Крысиннің принципі
бойынша, яғни қазақ және орыс ... ... және ... ... деп ... ... ... дәлеліміз, респондентіміздің болашақ зиялы қауымды ... ... ... әр ... формаларын, функционалдық стильдерді
қолданатын микроәлеуметтік жастар қауымы екендігі
Сөйтіп микроәлеуметтік қауымдастықта ... және орыс ... ... әр ... ... екі ... қызмет етуімен сипатталатын
диглоссияда қарастырылады.
«Языкознание» сөздігінде (1990): ...... ... ... өз қолданыстарын «жоғарғы-төменгі» деген баған
бойынша саналы түрде міндетті ... ... ... ... өздерінің
қазақ және орыс тілдерінің кодталған және ауызекі сөйлеу формаларын
меңгергендігін ... – бұл ... ... диглоссияның
анықтамасы».
Жастардың қазақ-орыс тілдерінің кодталған (жазба) және ауызекі сөйлеу
тілі формаларын меңгерудегі ... ... ... | ... ... | |
| | 5 | 4 | 3 | 2 ... |18 |2 |0 |0 ... |17 |3 |0 |0 ... тілі |15 |4 |1 |0 ... ... | ... ... | |
| | 5 | 4 | 3 | 2 ... |15 |3 |2 |0 ... |15 |5 |0 |0 ... тілі |14 |3 |3 |0 ... деңгейінің көтерілуі жеке сөздік қорды меңгеруімен байланысты
жаңа техника мен ... көп ... ... ... жастар қауымдастығында әдеби ... ... ... ... көп ... бір ... ... түрі
қолданылады.
Барлық мүмкін болатын конференциялар, жиналыстар, симпозиумдар,
талқылаулар ел-жұрт ... ... іске ... ... ... ... ... тіл дәрежесінің берілуіне
байланысты терминологияның дамуы мен стильдер қызметі актуалды проблема
болып отыр және ... ... ... қолданылады. Саяси-
қоғамдық, мәдени, ғылым мен оқу ... ... орыс ... ... ... ... жылдарында халықаралық
(терминдер) сөздік қорға түрік тілдерінің әсері зор ... ... ... тілдің экономика, ғылым және техникада арнайы ... ... ... ... ... ... арасындағы диглоссияға
қарап, мынадай қорытынды шығардық:
- Жастар микроәлеуметтік қауымдастығында қазақ және орыс ... және ... ... тілі ... ... ... қарай диглоссияның қайсысы – Н – жоғары, ... L – ... ... ... мүмкіндік туады.
- Диглоссия қазақ әдеби тіл және орыс әдеби тіл деген қатынаста
талданды.
- ... ... ... ... ... тілін жақсы
меңгергені, орыс ... ... ... түрінде меңгергенін
көреміз.
Біздің аналогиямыз бойынша диглоссия ... тіл ... ... ... ... ... тілдері қолданылатынын көреміз.
Қарастырылған деректер бойынша, диглоссияны ... ... ... тіл – ... ... тілі деңгейінде өмір сүретінін көреміз.
Тілдердің қолданылуы оның оқу спецификасына тәуелді ... оның ... Бұл ... ... екі ... әр ... формада тең пайдалану
болып табылады.
Микроәлеуметтік жастар ... Н ... ... Бұл
Ч:Фергюсонның зерттеуі бойынша, екі есе ... ... ... ... ... ... ... тіл дәрежесінде келесі
факторлар арқылы көреміз:
- Әлеуметтік факторлар ... ... ... адамдардың жаппай
қалаға көшуі, тұрғындардың жақын қоныстануы, оқу, ... ... ... ... Мемлекеттік реттеу (іс-қағаздарды міндетті түрде мемлекеттік
тілде жүргізу, ... ... ... ... 50% ... ... ... оқу міндеттілігі).
- Диглоссия тілдік жағдайдағы бір құбылыс ретінде кез ... ... ... ... ... ... мен оқушылар қауымында да қаралады.
Ч.Фергюсонның пікірі бойынша, ... ... ... ... ... ... ... алады. Тілдерді ауыстыру жағдайында диглоссия әлеуметтік
лингвистикада тілдерді сақтау факторы болып табылады.
Тілдердің микроәлеуметтік ... өмір сүру ... ... ... ... ... өмір сүру ... негізгі және қосалқы
түрлерін анықтайды. В.Д.Бондолетов негізгі ... ... ... тілі,
әдеби тілі, койне, қарапайым сөйлеу тілі, пиджин тілі, креол тілі, аймақтық
диалектілер, әлеуметтік диалектілерді жатқызады. Қосалқыларға арго, жаргон,
салттық ... ... ... ... топтар тілдерін т.б.
жатқызады.
Р.Г.Белл ағылшын ... ... ... отырып, тілдердің он түрлі өмір
сүру сипатын көрсетеді. Тілдердің әр түрлі сипаттағы өмір сүру ... және ... ... ... ... ... ... диглоссиялы жағдайдың характеристикасы болатын өмір сүру
формаларын қарастырып, біз ... ... ... ... қауымдастықтағы диглоссиялы жағдайдың характеристикасы болатын
өмір сүру формаларын ... ... біз ... тілдің кодталған және ауызекі
сөйлеу түрін қарастырамыз.
Бірінші кестеде студент жастардың қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... түрі |Қазақ тілі |Орыс тілі |Екі тіл ... ... | 7 | 4 | 9 ... | 3 | 7 | 10 ... | 0 | 8 | 12 ... | 0 | 11 | 9 ... | 5 | 8 | 7 ... | | | ... ... ... ... ... және орыс ... кодталған
сөйлеу тілінің нәтижелері көрсетілген
|Кодталған түрі |Қазақ тілі ... тілі |Екі тіл ... ... | 9 | 3 | 8 ... | 6 | 4 | 10 ... | 4 | 4 | 12 ... | 6 | 5 | 9 ... | 5 | 6 | 9 ... | | | ... ... ... әдебиет пен телерадио бағдарламаларда ... ... ... түрін жастардың пайдалануын көрсетеміз. Көркем
әдебиет оқуда респонденттердің, 11 ... ... ... ... ... ... ... газет-журнал көп оқитынын көреміз.
Студент жастардың арасында қазақ ... ... ... ... ... ... шығатын қорытынды студент жастарға қарағанда оқушылардың
мемлекеттік тілді пайдалануы кеңірек ... ... ... ... ... ... гуманитарлық-өнер гимназиясында білім алады және онда қазақ
тілі сағатының көп бөлінгені жайлы да атап ... ... рөлі ... ... түрде бұқаралық ақпарат құралдары
арқылы көтеріледі (газет, теледидар, кино, радио).
Берілген хабар респондентке ... оқу ... ғана әсер ... қатар сөйлеуді реттеп, сөйлеу мәдениетін қалыптастырады. Бұқаралық
ақпарат құралдары қызмет ету үрдісі мен ... ... ... әсер ... ... бұл ... ... саласына қатысты. Мұнда
орыс тілі көп қолданылады, кейінгі кезде ағылшын тілі де ... ... ... ... ... ... әсерін
арнайы лексика, сөйлеу мәдениетінің ... ... ... ... құралдарындағы кодталған түрін ... ... ... ... тілдерін ауызекі сөйлеу тілі түрінде ... ... емес ... ... ... ... ... ортасы бір-бірімен туыстық, этникалық, ... ... ... ... ... ... микроәлеуметтік қауымдастықтың негізгі ... ... және ... орыс ... ... анықталады.
Қазақ-орыс тілдерінің ауызекі сөйлеу түрі.
Бірінші кестеде студент жастардың ... ... ... ... ... |Қазақ тілі |Орыс тілі ... тіл ... | | | ... |12 |8 |0 ... |10 |10 |0 ... |11 |9 |1 ... ... |18 |2 |0 ... ... |0 |20 |0 ... |12 |6 |2 ... |11 |9 |0 ... |11 |9 |0 ... ... ... ... қарым-қатынас ортасында тілдерді
қолдануы көрсетілген
|Ауызекі сөйлеу |Қазақ тілі ... тілі ... тіл ... | | | ... |13 |7 |0 ... |11 |9 |0 ... |13 |7 |0 ... ... |16 |3 |1 ... ... |0 |20 |0 ... |10 |9 |1 ... |11 |9 |0 ... |11 |9 |0 ... ана ... ... мен сақталуының негізгі ордасы болып табылады.
Қазақ отбасыларында әдет-ғұрып, ... ... ... ... көбінесе, қазақ тілінде сөйлеседі. Бірақ қазақ ... ... ... оның күнделікті өмірдегі спонтанды сөйлеу тәжірибесін
әлсіретеді.
Берілген кестелерді салыстыра келе, ... тілі ... ... ... ... түрінде жоғары екенін көреміз. Көптеген ғалымдардың пікірі
бойынша, белгілі бір халық саны сол тілде сөйлесе, ол тіл ... Бұл ... да ... атап ... жөн: ұлттық сана-сезімнің өсуі, өзін ұлтқа
танудың қалыптасуы.
Қоғамдық ... ... ... ... орыс ... анық ... ... категориялар қызметіне үлкен әсер ететін сөйлеудің ... түрі ... ... ... қатар ғылыми еңбектер,
берілген ғылыми жаңалықтардың мазмұндық ... ... ... жатуына байланысты). Сөйлеу тілі, көбінесе, ауызша түрде ... ... ... ... бойынша, ауызша жұрт алдында сөйлеу
кодталған әдеби тіл заңы бойынша құрылады.
Қазақ тілінің кодталған түрін дамыту үшін оның ... ... ... ... ... сөйлеу – тыңдау, хат жазу – оқу қарым-қатынас
түріне байланысты қосарланады. Сөйлеу - хат жазу, ... – оқу ... ... ... ... ... – тыңдау қарым-қатынастың ауызша сөйлеу тілі болып табылады. Хат
жазу – оқу уақыт пен ... ... ... ... ... ... ... – хат жазу ойды, сезімді, түрлі тұлғаның қалауларын сыртқа
шығаратын үрдіс.
Тыңдау – оқу ... ... ... ... ... ... қызметінің түрлерінің сипатына ... ... « ... ... ...... сөйлеу, оқу, хат жазу
мынандай екі негіз бойынша ... ... түрі және ... ... сипатына қарай «ойдан сөзге» ... ... ... ... сөйлеуді осы түрлеріне үлкен назар
аударылады. Сөйлеудің келесі түрлерін ... ала ... ... ... мен тілддерді меңгерудің мәртебесі анықталады.
Бітіру жұмысында респонденттердің сөйлеу қызметінің бұл түрлерін ... ... деп ... өмір сүру түрлерін талдау ... бұл ... ... ... қарым-қатынасқа жеткілікті коммуникативтік
тіл нұсқаларының реттелген және өзара қарым-қатынастағы жүйесі ... ... өмір ... ... түрі ... ... ... тіл
болып саналады. Микроәлеуметтік қауымдастықтың сыртында тілдердің өмір ... ... ... құралдардың ерекше құрамы әлеуметтік дәреже,
нормасының спецификасфмен сипатталады.
Ұсынылып отырған ... ... ... және ... ... қазақ және орыс әдеби тілдері қарастырылады. Сөйлеудің актив және
пассив түрлеріне ерекше назар аударылады.
Нәтижеге ... ... ... ... ... ... ... алуда
орыс тілінің доминанттылығын көруге болады. Қазақ тілі кодталған ... ... ... де ... Оның мәлімет алуда болашақта дамуын
қамтамасыз ету үшін жазбаша түрін дамыту керек.
Микроортадағы тілдік ... ... жеке ... сипатталады.
Жеке тұлғаның әртүрлі әлеуметтік рөлдерге енуіне байланысты микроорта
сандары көбейіп отырады. Микроорта арқылы ... орта мен ... ... ... болады.
Әрбір жеке тұлға үшін тілдің әлеуметтік маңызы сол тілдің қызметі арқылы
қол жеткізетін көптілді қоғамдағы тілдік ... ... ... ... ... анықталады.
Нағыз мәртебелі индекстер ортасы мыналар: тілдің қоғамдық қызметінің
көлемі, оның қлданыс ... ... ... ... ... ... сөйлеушілер саны, олардың аймақтық орналасу тұтастығы, тілдің ресми
мәртебесі, оның алғашқы ... ... жж ... ... ... ... ... бағдарлама
бойынша мектептер мен жоғары оқу орындарында орыс ... ... әлі ... екенін көруге болады. Білім министрлігі берген деректер бойынша 1999-
2000 жж оқу жылындағы республикадағы 3,5 млн ... ... 1,6 ... ... ... 1,5 млн орыс мектебінде оқыған.
Тілдер қызметіне байланысты мемлекеттік бағдарламаның деректері бойынша
аралас ... ... оқу ... ... еместігіне
байланысты өз ортасынан ажыратылып, сәйкес болмай жатудың проблемасы.
Сонымен қатар мемлекеттік бағдарламада қазақ мектептерінде мұғалімдердің
білім беру ... ... ... өтіледі. Салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... саны орыс тілді
мекемелерімен салыстырғанда 25 %-ін құрайды.
Сондықтан тілдер қарым-қатынасын ... ... ... ... ... ... ... ұрпақты көреміз.
Жоғары оқу орындарында орыс ... орта әлі де ... ... ... ... тәуелді корреляция (түзету) жүгізе және ... ... оқу ... орыс тілі экономикада басқару жүйесінде
қазақ тілімен салыстырғанда адекватты түрде көрініс табады. ... орыс тілі әлі ... рөл ... ... ... өмір сүру де
тілді қолдануға әсер етеді.
Соған қарамастан қазақ тілді ортаның өсуіне ... ... ... 1) қазақ тілді тұрғындардың көбеюі, 2) қазақ тілінде білім ... ... ... ... ... ... 3) ... тілді орта қалыптастыруға қызмет ететін ... ... ... ... ... ... ... ортасының тілдер
қызметінің әсеріне қатысты сұрақ қарастырылады. Тілдік орта ... ... ... болып, қоғадық қызметтің түрлі ... ... өмір сүру ... ... ... ... ... қарастырудағы негізгі критерий мынада, тілдік орта
қызмет ету кеңістігінің бір ғана саласында көрінеді.
Сөйлеудің екі түрі ... және ... ... орта ... ... шынайы тілдік ортаның дамуы мен қалыптасуында
спонтанды сөйлеу шешуші қызмет атқарады. ... орта ... бір ... Тілдік ортаның маңызды факторлары тілді таңдау көрініс ... ... ... ... ... ... бұл ... табиғатын
ашып көрсетеді: «тілдік жағдайдың бұл компоненті тілмен тығыз байланысты,
бірақ тілден тыс, ... ... ... ... өмір
сүрмейді»[11.102].
Тілдер қызметіндегі тілдік ортаның маңызды рөлі қазақстандық ... ... (Б.Х. ... Н.М. Кумарова, Г.С. Суюнова,т.б.).
Микроәлеуметтік қауымдастықтағы қарым-қатынас ортасы тілдер қолданысын
анықтайтын фактор ретінде мынандай тұжырымға келеді:
1) ... ... ... ... ... әсер ... бірінші
бөлімде қазақ, орыс ... ... ... ... ... Біз ... микроәлеуметтік қауымдастық орыс тілді және
көптілді ортаның әсерімен қалыптасты. Біз құрған респонденттердің
тілдік биографиясы бойынша микроәлеуметтік ... ... ... ... оқу ... көптілді ортаның әсерінде
болғанын көруге болады.
Ортаның тілдер қызметіне әсерін ... ... ... оқу ... ретінде пайдалану қарым-қатынас ортасын кеңейтеді.
Сондықтан қазіргі кезде тілдік орта факторын есепке ала ... ... құру ... туындайды;
- Оқу бағдарламасы, ең алдымен, тілдік орта ... ... ... ... ... бағытталуы тиіс;
- Тілдік орта құру үрдісіндегі лингвистикалық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... алу ... қазақтарға бөлек, басқа ұлт өкілдеріне бөлек бағдарламалар
жасалу ... ... оқу ... ... ... сөздіктер,
студенттерге лингвоелтануда сәйкес бағдарламалар жасалуы тиіс.
Тілдер қарым-қатынасы мен олардың өмір сүру түріне әсер ... ... ... фактор ретінде қарым-қатынас кеңістігін атаймыз.
Әлеуметтік лингвистикалық еңбектерде әртүрлі қарым-қатынас кеңістіктері
көрсетіледі. ... 3-тен 22-ге ... ... ... В.А. ... 12 ... ... қарастырған. Л.Б. Никольский 6 түрін көрсетеді. С.Т.
Саина 8 ... ... Ю.Д. ... Х. Орусбаев 22 қарым-қатынас
кеңістігін қарастырады. Б.Х. Хасанов екі тілге де ... ... ... ... ... қарастырған.
Қостілділікті микроәлеуметік жастарқауымдастығының негізгі сипаты ретінде
қарастыруда мыналарға тоқталамыз:
- Микроәлеуметтік жастар ... ... ... ... Біріншіден, қостілділіктің үш түрінен микроәлеуметтік қауымдастықта
оқу үрдісінде және топ ішіндегі ... ... ... ... Екіншіден, жалпы бір жақты қазақ, орыс қостілділігіне ... ... ... ... да ... ... микроәлеуметтік қауымдастықта жасанды және ... ... ... ... ... қостілділіктің аралас және таза түрлерінен аралас түрі
көп тараған;
- Бесіншіден, қызметтік қостілділікті құру ... ... ... шығатын түйін мыналар: микроәлеуметтік қауымдастықта
қостілділік политипологиялық болып сипатталып, оның ... ... ... деп ... болатынын көрсееді.
Респонденттердің паспортын құруда олардың балалық шағынан бастап екі тіл
қызмет етін ортада өскенін ... ... Ана тілі ... ... ... ... Сауалнама бойынша
респонденттердің жасы үлкен болған сайын ... орыс ... ... болады. Олардың туған жері тілдерді қолдануына үлкен әсер етеді.
Қалада туған респонденттер орыс тілін көп ... ... ... ... ... ... көп қолданады немесе қалаға келуімен байланысты
қостілді болып келеді. Сонымен қатар респондент жастардың тілдерді ... ... ... ... ... ... ... де әсерін көруге
болады. Себебі, ауылды жерде тәрбиеленген адамның қазақ тілі бірінші тілі
ретінде балаларының да ... тілі ... ... негізін қалайды.
Қала тұрғындарының көп жағдайда бірінші тілі орыс тілі ... ... ... ... ... мынандай ерекшеліктерді атауға болады:
1) Тілдерді меңгеру деңгейлерінің теориялық концепциялары қаралды;
2) Микроәлеуметтік қауымдастықта тілдерді меңгеру ... ... ... ... ... Орыс тілі ауызекі сөйлеуде, ақпарат алуда басымдық танытады;
4) Н.Б. Баскаковтың әдісін пайдалана отырып респонденттердің тілді
меңгерудегі өзін-өзі бағалауында ... ... ... ... көрсетеді.
Теориялық жұмыстағы талдау негізінде зерттеуде диглоссия микроәлеуметтік
жастар қауымдастығының ... ... ... ... ... ғалымдарының пікірлері бойынша диглоссия мен қостілділік
мынандай қатынаста өмір сүреді. Диглоссия қостілділікті ... ... те ... ... ... ... диглоссия қазақ, орыс
тілдерінің әдеби деңгейде ... және ... ... ... ... негізгі ерекшелігіне респонденттердің бес балдық
жүйемен ... ... ... ... ... ... шығарған нәтиже негіз болады. Нәтиже бойынша қазақ тілі ауылда туған,
өзі де, әке-шешесі де ауылды жерде тәрбие ... ... ... ... ... тілі орыс ... шыққан, ата-анасы да, өзі де қалада туған,
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... жастар арасында орыс тілі жоғары болып келеді.
Жұмыста ... өмір сүру түрі ... ... ... ... ... микроәлеуметтік қауымдастық тілдердің өмір сүруінің жоғарғы
түрі әдеби тіл (кодталған және ... ... ... ... ... қазақ тілінің әдеби түрі микроәлеуметтік қауымдастықта ауызша және
жазбаша ... де ... ... ... Орыс тілі де ... және ... ... қолданылады. Қазақ тілінің әдеби түрін дамыту үшін ... ... ... қажет. Сөйлеудің актив және пассив түрлерінде қазақ,
орыс тілдерінің көрсеткіштері қарайлас ... ... ... ... ... ... көшу ... байқауға болады.
Зерттеуде тілдерді қолдануды анықтайтын негізгі факторлардың бірі тілдік
орта. ... ... орыс ... ... ... Сонымен қатар, тілдік
ортаның тілдері қолдануға әсер ететін жағымды және жағымсыз түрлері бар.
жағымды ... ... ... ... этникалық құрылымның сан
жағынан көбеюі, ұлттық сана-сезімнің өсуі. Жағымсыз көрсеткіштерге ... ... мен ... ... жетіспеуі, орыс тілінің
пайдасына шешілетін аралас мектептердің санының ... ... ... ... ... ортаның негізі болып табылатын және қазақ тілінің
қолданысын төмендететін орыс тілді бөлімдердің көптігі.
Тілдердің бір-біріне ... ... ... ... ... жағдайдың
маңызды компоненті ретінде қарым-қатынас кеңістігі болып табылады. Жұмыста
респонденттердің ... ... ... ... тұрмыстық-
шаруашылық, қоғамдық, оқу-білім, бұқаралық ақпарат құралдары. ... ... ... көп ... аз дәрежеде тілдік жағдайды диглоссиялық-
билингвалды қатынаста ... ... ... ... ... етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, тарихи, экономикалық, саяси-қоғамдық, әлеуметтік-
демографиялық факторлары көрініс табатын ... ... ... ... ... ... жағдайды бағалауға мүмкіндік жасайды. Тіл
– қоғам.
Микроәлеуметтік жастар қауымдастығы Қазақстан ... бір ... ... жағдайдың өзгеруіне әсер ететін белгілі бір ... ... ... ... ... ... сұранысқа сай дамып, мемлекет, қоғам тарапынан саналы түрде
реттеліп отырылады және ... ... ... параметрлерімен
көрініс табады.
Қостілділіктің ең көп тараған түрі қазақ-орыс ... ... ... ... ... әр түрлі формада келіп және
қарым-қатынастық қолданыс аясы мен ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық түрлеріне қарай қолданылады. Екі
компоненті де ... ... ... ... берілген қазақ-орыс
қостілділігінің әлеуметтік базасы кең.
Қазақ-орыс қостілділігінің екі компоненті де бір-біріне әсер етуші әдеби
тілдің ... ... ... ... ... қауымдастықтағы қазақ, орыс ... ету ... ... әр ... ... ... ... диглоссия микроәлеуметтік жастар қауымдастығының тұрақты бір белгісі
ретінде сипатталады.
Тілдік жағдайдың маңызды ... бірі ... ... ... әрекеттестікте болуына әсер ететін және олардың өмір ... ... ... ... болып табылады. Қарастырылған респонденттердің
қарым-қатынас кеңістігі олардың қарым-қатынастық қуаттылығын айқындауға
мүмкіндік жасайды.
Зиялы ... ... ... түрлі қабаттар мен тұрғындар тобының
жақындастығы, білім, мәдениет, білік деңгейінің өсуі сияқты әлеуметтік
факторлардың өзгеруі тілдердің өмір сүру ... ... ... ... ... ... өзінің қызметінің
спецификалық күшіне қарай, қарым-қатынаста қазақ және орыс тілдерінің ... және ... ... түрлерін қолданумен сипатталады.
Әлеуметтік лингвистикалық зерттеудің нәтижесін талдай келе, тілдердің
өміршеңділігі мен дамуын көрсететін анық ... ... ... де ... ... ... етеді. Зерттеушілер
(Ю.В.Михалченко, Н.Б.Мечковская, Е.Д.Сулейменова, Д.К.Аханова және ... ... ... факторлармен белгілейді: әлеуметтік
билингвизм, индустрализация және ... да ... ... ... ... ... ... тілі және үкіметтің басқа да
әсерлері; этникалық топтардың саны; некенің этникалық ... ... ... ... ... ... ... сол тілде
сөйлеуші адамдардың тұратын жері, ... ... ... ... сана-сезім және басқа да әлеуметтік-психологиялық
факторлар.
Осы жұмыста микроәлеуметтік ... ... ... ... байланысты жағымды факторлармен қатар жағымсыз ... ... ... ... оқу әдістемелік құралдардың
жетіспеуі, ... ... ... әдебиеттердің болмауы, жастарға
қажетті ... ... ... жүйелердің қазақ тілінде болмауы,
бұқаралық ақпарат құралдарының мемлекеттік тілде болмауы.
Республиканың тілдік өмірі оның басқа жақтары ... ... ... түзету (корректировка) жасап отыру керектігін көрсетеді.
Мемлекеттік тілдің болашақтағы қызметінің дамуы үшін Қазақстан ... ... ... қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда сағаттарды
көбейту , мемлекеттік тілді тереңдетіп ... ... ... ... ұлттық кадрларды жетілдіру, инженерлік-техникалық
бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... және
экономика саласында кадрлар дайындау, мемлекеттік тілдегі сапасы жоғары
және түрлері кеңейтілген ... ... ... ... ... әр ... ... байланысты кітап қорларын байыту; тілдердің
жалпы қоғамдағы қызметін реттейтін әлеуметтік жұмыстарды ... ... ... Б.Қ., ... Е.Д., Ахметжанова З.К.,
Абасилов Л.М., Асенов М., Калмыков С.).
Біз қарастырған микроәлеуметтік жастар ... ... ... ... ұсынылатын шаралар диглоссиялық ... ... ... ... кеңейту арқылы біртіндеп орыс ... ... ... тілдер қызметіне байланысты мемлекеттік бағдарламада
аймақтық аспектіні ... ... ... ... ... оқу-
әдістемелік әдебиеттер дайындау, мемлекеттік тілдегі біртілдік оқыту
жүйесін қалыптастыру.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... тіл ... ... ... ... – Алматы, 2005
Қазақстанның болашағы – мемлекеттік тілінде. Республикалық дөңгелек
үстелдің материалдары. Астана, ... Б.Х. ... ... функционирования казахского
языка в Республике Казахстан. Афтореферат дисс.доктора филол.наук. ... – 44 ... Г.А ... ... и ... языков в
микросоциальной общности: Дис. Канд. ... Наук ... В.И., ... Л.П. ... –М., 2001. –460 стр.
Шмелев Ю.А. Социолингвистическая модель в комплексном ... ... // Язык в ... ... развития. –М., 1994. -345 стр.
Лингвистика на исходе ХХІ ... ... и ... (материалы
конференции). –М., Вестник МГУ. –Серия филол. -1995. -№5.
Михальченко В.Ю. Развитие литовского языка и ... ... ... // ... ... ... -50 стр.
Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж. Краткий ... ... ... 2002. -170 ... И.А. ... ... неродному языку. М., 1989. -219 стр.
Хасанов Б.Х. Казахско-русское художественно литературное ... ... 1990. -191 ... и ... ... ... Б.: БГК им. И.А. Бодуэна
де Куртене, 1989. -464 стр.
Абасилов А.М. Мемлекеттік тілдің Қазақстан ... ... ... ... ... оларды шешу жолдары:
Фил. ғыл. канд. авторев. – Алматы, 1998
Проблемы двуязычия и многоязычия. М.: Наука, 1972. -359 ... ... ... двуязычия / Сборник трудов. Караганда,
1990. -117 стр.
Сулейменова Э.Д. ... ... в ... // ... культура и
образование: Статус русского языка в станах мира. М., - Вашингтон, 1997.
-113-122 стр.
Суюнова Г.С. ... ... ... // ... -193 ... Э.Д. Языковая ситуация в Казахстане: приоритеты и реальность /
доклад. Хельсинки. Конгресс лингвистов. 1996.
Карлинский А.Е. ... и ... ... // Актуальные
проблемы межкультурной коммуникации и ... / ... ... ... им. Абылай хана. Алматы, 2001.
Мечковская Н.Б. Социальная лингвистика. М.,1996. -206 ... С.А. ... ... мемлекеттік тілді қолдануды
социолингвистикалық өзекті мәселелері: фил.ғыл.канд.авторев. – Алматы, 1999
Досмухамедова Г.А. ... ... ... ... //
международная конференция МАПРЯЛ «Русский язык в социально-культурном
пространстве ХХІ века». Тезисы докладов и ... ... 2001. ... Ә., Айтбайұлы Ө. Тіл майданы. – Алматы, 2000
Досмухамедова Г.А. Среда общения как ... ... ... в микросоциальной общности // «Валихановские чтения – 6». ... ... ... ... ... ... ... –Кокшетау,2001. –Т. 4. – с.125-128.
Досмухамедова Г.А. Регулирование функционирования языков в микросоциальной
общности // материалы международной ... ... « ... и ... технологии обучения языкам». Алматы, 2002. –с.312-
316.
Сулейменова Э.Д., Шаймерденова Н.Ж., ... Ж.С. ... ... в ... ... ... Кыргызстан,
Таджикистан, Узбекистан. Методологии исследования. Алматы,20
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН СӨЗДІКТЕР:
1. Тіл білімінің сөздігі. – Алматы, «Ғылым», 1998.
2. Лингистический энциклопедический словарь. ... ... ... Э.Д., ... Н.Ж. ... ... ... орысша-қазақша сөздік. «Қазақ энциклопедиясы».
–Алматы,1993.
5. Қалиев Г. Тіл білімі терминдерінің ... ...... ... ... тілі ...... 2003
7. Терминология хабаршысы. Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанындағы
Мемлекеттік терминологиялық комиссия бюллетені. – Астана, 2003-2006
ҚОСЫМША
САУАЛНАМА
Сіздің қазақ-орыс ... ... ... ... ... ... ... қатысуыңызды
сұраймын. Зерттеудің құндылығы берілген сұрақтарға ашық, дәл және дұрыс
жаап беруңізге ... ... ... жылыңыз.
2. Жынысыңыз әйел ер
3. Туған жеріңіз
Қала ... ... ... бері тұрасыз?
Бес жылдан аз ... жыл Он ... ... ... қай ... ... |әке ... ... | | ... | | |
6. Сіз ... ... қай ... сөйледіңіз?
Қазақ орыс өзге тіл
7. Сіздің ана ... орыс өзге ... ... пікіріңіз бойынша, мемлекеттік радио және телеарналар торабы қай
тілде таралуы ... орыс өзге ... Сіз қай ... ... ... ... белгілеуге болады)
| ... ... ... тіл ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... | | | ... ... үшін | | | ... көру үшін | | | ... жұмыс | | | ... | | | ... ... қай тілде сөйлеседі?
|Қазақ,орыс,өзге тіл |әке ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... Ұлтыңызды көрсетіңіз.
|Сіздің ұлтыңыз |Әкеңіздің ұлты ... ұлты |
| | | ... ... ... дәрежеңізді анықтаңыз.
| ... ... ... тіл ... еркін сөйлеймін | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ... оқимын | | | ... ... | | | ... түсінбеймін | | | ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... ... ... | | | ... ... | | | ... ... | | | ... Ерекше жағдайда қай тілді қолданасыз?
Қазақ орыс өзге тіл
14. Өз ... ... бес ... ... ... ... |орыс ... тіл ... | | | ... | | | ... | | | ... лингвистикалық зерттеуге қатысқаныңыз үшін алғыс айтамын.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тіліндегі сыпайылық семантикасы88 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XVIII ғ Қазақ-орыс қатынасы9 бет
XVIII ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанды еуропа және орыс ғалымдарының зерттеуі37 бет
А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь