М. Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен тіршілік көзі

Мазмұны

І Кіріспе.

І тарау М.Байғұт шағын проза шебері.
1.1. М.Байғұттың әңгіме кейіпкерлерін жасаудағы өзіндік ерекшелігі.
1.2. Автордың кейіпкерлерге көзқарасын бағдарлай отырып жазушының идеясын тану.
1.3. М.Байғұт әңгімелеріндегі кейіпкерлердің арасындағы қарым . қатынас.

ІІ тарау. М.Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен тіршілік көзі.
2.1. Жазушы қаламынан туындаған «Интернаттың баласы».
2.2. М.Байғұт шығармаларындағы табиғат суреті.

ІІІ тарау.
Қорытынды.

Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ әдебиетінің күрделі мәселелерінің бірі – жазушының шығармашылық лабораториясын зерттеу болып табыылады. Ұлттық әдебиетімізде бұл сала ХХ ғасырдың 30 – 40 жылдарынан бастап қолға алынды. Ширек ғасыр ішінде тап осы мәселені зерттеген іргелі еңбектер өмірге келді. Осындай еңбектерді өмірге әкелген: М.Әуезов, С.Мұқановтар соны соқпақ салған, бұл дәстүр қазіргі әдебиетімізде де, жан – жақты жанданып, аз ғана уақыт ішінде бой көтерді сыншылардың қатары бой көтерді. Бұған дәлел ретінде, Ш.Елеукенов, З.Серікқалиев, Б.Майтанов, С.Жұмабеков, Ж.Дәдібаевтың т.с.с. ақын – жазушылардың еңбектерін атауға болады. Әлі де, әдебиетімізді зерттеуді қажет ететін, өзіндік айтары бар ғылыми жүйеге объекті болатындай талантты жазушылардың бірі – М.Байғұт шығармашылығы болып табылады.
М.Байғұт қысқа жазудың шебері дейміз. Ал, «Шеберлік» дегеніміздің өзі – тар шеберді алғанда, адам бейнесі, табиғат көрінісі, қимыл, іс - әрекет сияқты әдебиеттік түрлі образдар жасау үшін қажетті сөздерді талғап, ұқыптылықпен қолдана білу (М.Балақаев Қазақ стилиститкасы) (1). Жазушы шеберлігі сол, екі бетке жүк болатын оқиғаны екі ауыз сөзбен көз алдыңа алып келеді. Оның әңгімесі болсын, повестері болсын оқыған сайын, оқығың келе береді. Қаламгеріміздің идеясы мен эстетикалық тұғыры ересектер мен балалар әлемінің бір тұтастығы мен өзара қатынасы, бірі – бірінсіз өз бетінше өмір сүруінің мүмкін еместігін айтады. Жазушының қай шығармасын алсақ та, көркемдік жағынан өзіндік бір мінезі, тақырыбы бар. Біз бұл тұжырымды оның «Патефон», «Интернаттың баласы», «Жанымайдың жотасы», «Ақ орамалды қыз», «Киік оты» әңгімелерінен айқын сезінеміз.
Қаламгеріміздің өзге жазушылардан ерекшелігі өзіндік өрнегі – қосымша ат қою шеберлігі. Кез – келген шығармасын оқи қалсаң, куейіпкерлердің қазіргі тілімен айтқанда, «кличкасына» кездесесіз. Өмірдегі әзіл қой жазушының бұл да бір өзіне тән мінезі болса керек. Мәселен, қатын – дұшпан, Жезбалақ – Тілеміс, Светлана – Сәуле, Штирлиц – Кеуіртбек, Мисисс Майра, Мистер Мамыр т.с.с.
Тәуелсіз елдің жаңа адамын, жаңа күрескерін, жаңа қайраткерін, жиырма сегіз жастағы жас мұғалімнің ұстаздық еңбегіндегі бәйшешек жаңалықты, елдік мақсаттағы бүршік атқан бәйшешек тіршіліктің трагедиясын, барша сырымен, барша арманымен, барша мұратымен, барша өкінішімен суреттеп шыққан.
Қазақ халқының мақтанышы мен ыстық махаббатына бөленіп жүрген қаламгеріміз, екі дүркін республикалық «Жалын» баспасының сыйлығына ие болды. 1996 жылы Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты атанды. Қазақстан Республикасының «Құрмет» орденімен марапатталған.
Қоғам қайраткеріміз, Түлкібас аудандық «Шамшырақ» газетінде, облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінде көп жылдар бойы әдеби қызметкер, мәдениет, әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болыд, облыстық партия комитетінде қызметтер атқарды. Қазіргі таңда, 2005 жылдан бері тілді дамыту басқармасының бастығы қызметін атқарып келеді. «Тіл төңірегіндегі таза тіршіліктің түйесі мен биесі, ығай – сығай иесі болмаса да, киесі бар. Тіл бастыққонды емес, бас тіккенді тілейді» деп суреткердің өзі айтқандай, тілге табынып, елге жағынып еңбек еткенге не жетсін. М.Байғұт (2).
Тақырыптың зерттелу деңгеі. Қазіргі қазақ әдебиетінде М.Әуезов, Ж.Дәдібаев, Ш.Мұртаза, З.Серілқалиев, Б.Майтанов, Ш.Елеукенов сынды жазушылардың жолын жалғастырушы қазіргі таңда көптеген әңгімелермен баспа, бетінен дарық көрген, дара талантымен танылған шебер иесі М.Байғұт танылған Шебер иесі М.Байғұт. Жазушының мерейтойына байланысты жарық көргені, сондай – ақ кейбір ғалымдардың еңбектерінде қысқаша сөз болғаны болмаса, жазушының шығармашылығын арнайы зерттеген еңбек жоққа тән. Жазушы туралы үлкен сыншымыз тәкел Әлімқұлов «Мархабат Байғұт – тұңғыш әңгімелер жинағымен – ақ танылып үлгерген жазушы... «Оңтүстік Қазақстан» газетінде істей жүріп, неғұрлым, нақтылыққа, қысқалыққа машықтанған. Көркем туындылары өз табиғатынанбастау алады. Тәржімашылдығы да тәнті етеді,» - дейді Н.Бегалиев (3) (Махаббат мақал Мархабат). М.Байғұттың шығармашылығының көркемдігі, мәні С.Жұмабеков «Менің Мархабатым», Т.Тәжібектің «Шындықтың шымылдығы» (1996), А.Байғұлов «Аққұзардың азаматы» (1995), Ж.Боранбаев «Мархабаттың мәртебесі» (1995), З.Қыстаубайұлы «Жеті жарғы» (1998) т.б. еңбектерінде шолу жасалынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. Зерттеу жұмыстың басты мақсаты – М.Байғұт шығармашылығын негізі, жазушының кейіпкерлер образын жсаудағы өзіндік ерекшелігін, оның суреткерлік шеберлігін, қосымша ат қою өрнегі, қысқа да нұсқа жазу шеберлігін бағдарлай отырып, жазушының қазіргі қазақ әдебиетіндегі алар орны мен қосатын үлесін анықтай отырып төмендегі мндеттер қойылды:
- жазушының әңгіме кейіпкерін жасаудағы өзіндік ерекшелігі.
- Қаламгер шығармашылығындағы табиғат суреті.
- Автордың кейіпкерлерге көзқарасын бағдарлай отырып, жазушының идеясын тану.
- Суреткердің кейіпкерлер арасындағы қарым – қатынастың әңгімелер арасында айқындалуы,
Зерттеу нысаны. Аталып отырған тақырыптың негізгі мәнін ашу мақсатында, М.Байғұттың «Айып», «Доланай шахтасы», «Көрпесайдың кітапханасы», «Ақ орамалды қыз», «Жанымайдың нотасы», «Жалбыздың жағасында», «Жемелек», «Варвараның көмбесі» әңгімелерімен «Интернаттың баласы» повестін негізгі зерттеу нысанына айналдыру.
Зерттеу әдістері. Бұл дипломдық жұмыс жинақтау, сараптау, бақылау қорыту әдістерінің негізінде жазылды.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, негізгі бөлім мен қортыныды және пайдалынылыған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі бөлімде «М.Байғұт шағын проза шебері» мен «М.Байғұт шығармашылығындағы табиғат суреті мен тіршілік көзі» деп аталатын екі тарау қарастырылады.
        
        Мазмұны
І Кіріспе.
І тарау М.Байғұт шағын проза шебері.
1.1. М.Байғұттың әңгіме кейіпкерлерін жасаудағы өзіндік ерекшелігі.
1.2. Автордың кейіпкерлерге көзқарасын ... ... ... ... ... әңгімелеріндегі кейіпкерлердің арасындағы қарым –
қатынас.
ІІ тарау. М.Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы табиғат суреті.
ІІІ тарау.
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер.
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ әдебиетінің күрделі мәселелерінің
бірі – жазушының ... ... ... ... ... ... бұл сала ХХ ғасырдың 30 – 40 жылдарынан бастап қолға
алынды. Ширек ғасыр ішінде тап осы ... ... ... ... ... Осындай еңбектерді өмірге әкелген: М.Әуезов, С.Мұқановтар
соны соқпақ салған, бұл ... ... ... де, жан – ... аз ғана ... ішінде бой көтерді сыншылардың қатары бой ... ... ... Ш.Елеукенов, З.Серікқалиев, Б.Майтанов, С.Жұмабеков,
Ж.Дәдібаевтың ... ақын – ... ... ... ... Әлі ... зерттеуді қажет ететін, өзіндік айтары бар ... ... ... ... ... бірі – ... ... табылады.
М.Байғұт қысқа жазудың шебері дейміз. Ал, «Шеберлік» дегеніміздің өзі
– тар шеберді алғанда, адам бейнесі, табиғат көрінісі, қимыл, іс - ... ... ... ... ... үшін ... ... талғап,
ұқыптылықпен қолдана білу (М.Балақаев Қазақ стилиститкасы) (1). ... сол, екі ... жүк ... ... екі ауыз ... көз алдыңа
алып келеді. Оның әңгімесі болсын, повестері болсын ... ... ... ... ... ... мен эстетикалық тұғыры ересектер ... ... бір ... мен ... ... бірі – бірінсіз өз
бетінше өмір сүруінің мүмкін еместігін ... ... қай ... та, ... ... ... бір мінезі, тақырыбы бар. Біз ... оның ... ... ... «Жанымайдың жотасы»,
«Ақ орамалды қыз», «Киік оты» әңгімелерінен айқын ... өзге ... ... ... ...... қою ... Кез – келген шығармасын оқи қалсаң, куейіпкерлердің
қазіргі тілімен айтқанда, ... ... ... әзіл ... бұл да бір ... тән мінезі болса керек. Мәселен, қатын – ...... ...... Штирлиц – Кеуіртбек, Мисисс Майра,
Мистер ... ... ... жаңа ... жаңа ... жаңа қайраткерін, жиырма
сегіз жастағы жас мұғалімнің ... ... ... ... ... бүршік атқан бәйшешек тіршіліктің трагедиясын, барша сырымен,
барша арманымен, барша мұратымен, ... ... ... шыққан.
Қазақ халқының мақтанышы мен ыстық махаббатына ... ... екі ... ... ... баспасының сыйлығына ие
болды. 1996 жылы ... ... ... ... ... атанды.
Қазақстан Республикасының «Құрмет» орденімен марапатталған.
Қоғам қайраткеріміз, Түлкібас аудандық «Шамшырақ» газетінде, облыстық
«Оңтүстік Қазақстан» газетінде көп ... бойы ... ... мәдениет,
әдебиет және өнер бөлімінің меңгерушісі болыд, облыстық партия комитетінде
қызметтер атқарды. Қазіргі таңда, 2005 ... бері ... ... ... ... атқарып келеді. «Тіл төңірегіндегі таза
тіршіліктің түйесі мен ... ығай – ... иесі ... да, ... бар. ... ... бас тіккенді тілейді» деп суреткердің өзі айтқандай,
тілге табынып, елге жағынып еңбек еткенге не ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінде М.Әуезов,
Ж.Дәдібаев, Ш.Мұртаза, З.Серілқалиев, ... ... ... ... ... ... таңда көптеген әңгімелермен баспа,
бетінен дарық көрген, дара талантымен ... ... иесі ... ... иесі ... ... ... байланысты жарық көргені, сондай
– ақ кейбір ғалымдардың еңбектерінде қысқаша сөз ... ... ... арнайы зерттеген еңбек жоққа тән. Жазушы туралы
үлкен сыншымыз тәкел Әлімқұлов ... ...... ... – ақ ... ... жазушы... «Оңтүстік Қазақстан» газетінде
істей жүріп, ... ... ... машықтанған. Көркем
туындылары өз табиғатынанбастау алады. Тәржімашылдығы да ... ... ... ... (3) ... ... Мархабат). М.Байғұттың
шығармашылығының көркемдігі, мәні ... ... ... «Шындықтың шымылдығы» (1996), А.Байғұлов «Аққұзардың азаматы»
(1995), Ж.Боранбаев «Мархабаттың мәртебесі» (1995), З.Қыстаубайұлы «Жеті
жарғы» (1998) т.б. ... шолу ... ... ... мен ... ... ... басты мақсаты
– М.Байғұт шығармашылығын негізі, жазушының кейіпкерлер образын жсаудағы
өзіндік ... оның ... ... ... ат қою ... да нұсқа жазу шеберлігін бағдарлай отырып, ... ... ... алар орны мен қосатын үлесін анықтай отырып ... ... ... ... кейіпкерін жасаудағы өзіндік ерекшелігі.
- Қаламгер шығармашылығындағы табиғат суреті.
- Автордың ... ... ... отырып, жазушының
идеясын тану.
- Суреткердің кейіпкерлер арасындағы қарым – қатынастың әңгімелер
арасында айқындалуы,
Зерттеу нысаны. ... ... ... ... ... ашу
мақсатында, М.Байғұттың ... ... ... ... «Ақ ... қыз», «Жанымайдың нотасы», «Жалбыздың
жағасында», «Жемелек», «Варвараның көмбесі» ... ... ... ... ... нысанына айналдыру.
Зерттеу әдістері. Бұл дипломдық ... ... ... бақылау
қорыту әдістерінің негізінде жазылды.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспе, негізгі бөлім мен қортыныды
және пайдалынылыған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығындағы табиғат суреті мен тіршілік
көзі» деп аталатын екі тарау қарастырылады.
І тарау Мархабат Байғұт шағын проза шебері
Мархабат Байғұттың ... ... ... өзіндік ерекшелігі
Қазақ қалагерлерінің творчествосынан орын алған әңгімелер аз ... ... сөз ... ... М.Әуезов, Ғ. Мүсірепов сияқты
жазушылрдың өнегелі ұлы ісін ... жөн. ... оның ... тәптіштеп жату
біздің тақырыбымыз емес.
Мархабат Байғұтов ... ... ... ... геройлардың
өзара сөйлесуіндегі шексіздік, ... ... ... ... нәрселерге теңеу сияқты шұбалып жүрген ... ... ... ... басы ... ... ... тұтқан автор,
әңгімелеріндегі кейіпкерлеріне өз тарапынан ... ... ... ... Жазушы оқушысына геройын терең танытуға, кейіпкерінің өз ... ... ... жиі пайдаланады.
Әңгіме мазмұнынан осылай танылған кейіпкер, оқушының көз алдын жақын
келіп, тіпті ол аулындағы ескі ... ... ... ... ... ... ... қимылына өзіңнен-өзің күлесің, бірінің
мінезінен түңілесің, бірін аяйсың, біріне сүйсіне ... ... ... қалтасында ақшасы бола ... ... ақша ... ... Қарасаттың сараңдығын Тілеміске
теңейді. Тілеміс деген арқалының шық бермес Шығайбайы ... ...... ... оны аз ... ... ... туысын Көбдікті де білеміз
– депті ермек ... ... осы ... ... ... ... жөнелді!. Басы тым үлкен еді. Қара есектің шылбырын
долананың бұтағынан шеше ... ... ... ... ... шешті-ау шылбырды. Иегі де шошаңдап кетер ме еді, ... ... ... ... ... ... киік ... болып крінді» -
деп суреттейді.
- Өз ... ... пе ... ... ... ... портреті қоспасыз, қысқа тұжырымды, дәл берілген. Қасет бойындағы
ашу-ыза психологиялық өзгеру, оның барлық ... ... ... ... Жазушылық үйлесімділік, жазушылық шеберлік деп осыны
айтсақ ... ... ... оқып ... қайта-қайта еріксіз езу
тартасың. Арысбайдың жанұясындағы кемшіліктер біздің ... ... ... ... ... ... «Айыбында» Арысбай, ал біздің
ауылда аттары басқа - басқа. Аттары басқа - ... ... ... ... намысы жоқтық бір-бірінен аумайды.
Мархабат атай жасаған кейіпкердің дара болмай, әр оқушының аулынан
топ-топ болып ...... ... ... ... кейіпкерінің
типтілігі. Арысбайдың сөзіне кұлақ салайық.
«Аспандарын –Арысбай, бастауыш кластан аса алмады. Жерлерің ... ... ... өліп-талып бітірген, - деп күбірледі, баласының
аттестатын ұстап отырған күйі. – Бірақ біз ... ... оқи ... ... не жоқ ... ... өз сөзі ... жанұясындағы білімсіздікті, балаларының
да өздерінен аса алмағанына өкіндіреді.
Өз баласын өзі сабап, ... ... ... ... құтылып, заң қызметкерлеріне айып төлеп, ауылда келіп түскен
Арысбайға көзі түскен ауыл ... ... ... ... ... ... ... Алматы 1985 ж, 154 бет
2. Мархабат Байғұтов, ... 1985 ж, 164 ... ... оқуға түскен шығар?
- Кешкі оқуға кірген шығар? – десіп ... ... ... ... деп жүр еді.
- Кеше ақша сұрап жүрген. Бірдеңе беріп құтылған екен десіп, ... да ... ... осы бір ... диалог арқылы ауыл адамдарының
болмыс тіршілігін ... ... ... ... ... ... қарсы
білімсіздіктің, ізгілікке қарсы ... ... ... ... ... ... ... Сейсекүлдің жан-
дүниесін тербеткен қайғысын ... ... кеіш ... мен де ұнатамын. Жалғызсырап, жабырқаған
шақтарында алыста болса да сені ... ... жер ... бар ... де бір ... білем. Бірақ онда жұбаныш та менің маңдайыма жазылмаған
шығар. Менің ... ... ... ... ... ... Кітаптарға
рахмет. Жалғызсыраған кездерімде маған кітаптарым көмекке келеді. Ал
күйеуім кіт апты жек ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерінен қызғанып өле жаздайды. Үйімізде бірде-бір кітап
жоқ. Кітап ... ... «Сен ... ... ... мен ... ... -дейді. Ал, кітапсыз, кітапханасыз мен қалай ғұмыр
кешпекпін?»
Сейсекүл тағдыры, Сейсекүл ... куөз ... ... ... ... ... ... ұмытып, көмектесудің жолына сапар
шегетіндей қиялға кетесің, күйеуің бұл өмірден қош ... ... ... ... ... ... ... қатігездігін
жай ғана түсінікті сөздермен дәл берген.
«Ақ орамалды қыз» әңгімесінде оқу жылы ... соң, ... ... ... ... ... ... жиын өтеді.
Осы жиында сөйлеп тұрған оқушылардың сүйікті ұстазының сол мезгілдегі
бейнесін ... ... шәйі ... жеңінен кірген жел ағайдың арқа тұсын ақ
желкендей керіп жіберді. Кестелі ... ... ... қос ... да, ... емес. Ағай сол ыңғайсызданғанымен, ... ... Ақ ... ... ... теңіз бетімен жүзіп жөнелетіндей
көрінді.»
Жазғы жұмысқа кіріскенше аығып, тағат таппай су таситын бөшкелі арбаны
иеленгісі келетін, ... ... ... ... ... ... суреттелген. Шәкірттің ұстазға деген ыстық ықыласы бірде ... ... деп ... ... айдың теңіз бетінде сайраңдайтын кеме – дана
шәкірт идеясымен ... ... - кез ... ... қолынан келе
бермес.
Жазушы өрнектеген осы бір сурет, екінші бір жерде, жұмысқа кетіп бара
жатқан еңбек адамдарының машина ... ... ... ... «мен машинаның ең артындамын... қыздардың бәрі қызыл орамал,
әйелдер ақ орамал ... ... бәрі ... ... ... ақ орамал
тартқан. Қыздардың орамалы қызыл галстук секілді, машина селк-селк ... жел ... ... ... ... ... мектеп алдында өткен
жиналыста, онда сөйлеген директор ағайд ойладым. ... ... ... директор ағайдың кестелі жейдесіндей аппақ-ау, аппақ.
Жұмыс десе жүрегі алып ұшатын 6 – класс оқушысына бәрі ... Ол ... ... ... ... ... қайту бәрі-бәрі қуаныш. Осы сурет ... ... ... де ... ауыл шаруашылық жұмыстарына барған
албырт шағымыз ойға түседі.
«Ақ орамалды қыз» ... ... ... ... ... ... ... етіп өрнектеген.
«Қалбибі біздің тұсымыздағы арықты шабуға кіріскен. Қара торы екен.
Бет-жүзі дөп-дөңгелек, мұрны сәл келте ... Шашы ... ... ... етіп ... Кемшілігі оң жақ бетінде, шекеге таман алақанның
жартысындай қалы бар. Сол ... ... ал қалы бар ... ... ... қалдың қалың, жалпақ болып жабыса қалғанын
қарашы.» Осы ... қос ... етіп ... шашы бар, ... жүзді
қара торы, бетіндегі қалы бар (үлкен кішілігіне ... қыз ... ... ... ... көз алдыма Қалбибі елестейді. Егер қалбибі
портреті Мархабат ағай ... анық ... ойға ұзақ ... ... ... ... оқу ... Қанай аулынан бірінші
оқуға түскен Пернеханның ауылға келгендегі ... де ... ... ... қабаттасты. «Стиляга» болып ... ... ... шілбиіп, жіп-жіңішке көрінді. Шалбары санына жабысқан,
ақ плащ киген, қызыл шалмасы бар, шашы қасының үстінен ... ... ... ... емес ... ... шашы екен.» Көз
алдыңа қаладан ауылға келген бір Пернехан емес, Пернехан сияқты ... ... елес ... Ол кейіпкердің өмір шындығынан алынғанын
өмірде ... ... ... ... әңгімедегі дәл жоғарыдағыдай көркем жасалған портрет – Кендебай
портреті. Жанымайдың жотасына Қаратай шығарып салатын ... Ол ... ... ... орындап, ауылға демалысқа келіп, қайта аттанған.
Кендебайдың ысылған ... ... ... мен ... деген ыстық
ықыласы оқырман есінде ұзақ сақталады.
Мархабат Байғұтов «Наурізік» Алматы 1988 ж. 207 бет.
Қанай ауылынан механик дайындайтын техникумға ... ... ... ... ... ... аяқтай алмай, келіншек алып, ерте оралды. ... ... ... ... өз ... ... ... ауылдық жерде
шешімін таппай жатқан құпия сырдың бетін ашқандай болады.
Бұл суреттен бір жағынан Базарбектің келбетін ... ... ... құпиясын танимыз. Базарбек Қанай ауылы бойынша құрмет тұтар
қариясы Қаратайдың әкесінің ... ... ... ашып ... ... мен ... ... тып-тыныш, моп-момақан
ауылсыңдар, өсек-аяңға келгенде заулап тұрған дауылсыңдар, ... ... бір, ... отқа ... –ай ... ... ... орыстан
келіншек әкелгенімді....... оқудан шығып қалдым, көке. Оны да ... ... ... не?! ... көне. Қанша ... ... ... ... ... ағай ... ... екен.
Қиын екен. Қанайдың аңдайына арнаулы орта білімді механикті де жазбады ... Енді ... ... ... ... ... Келіңіз
орыс тілі пәнінен сабақ беретін, тіл техникумын ... ... ... ... ба, жоқ па? ... ... бе, жоқ па? Бұл жерде
шындықтан ... өз ... және ... ... төзбейтін шыншыл, турашыл Базарбекті танимыз.
Жазушының кейіпкерге портрет жасау ... ... ... бағы бір қырынан танылады. Соғыстың ауыртпалығын бастан кешіп,
қайтіп келгеннен кейін де ... ... ... ... кәрия күні
бүгінге дейін «келішегім» деп келген Тазагүліне ерекше силастық пейіл
білдіреді. Жаманқұлдың осы ... ... ... ... ... ту сыртынан қарағанды қалайды. Мұндай қылықты
кезде, қалай тапты, жадында қалмаған. ... ... ... ... ... ... Келіншек демей, кім дерсің. Қос бұрымы қап-қара,
жемелегі ұшында, кір жуып ... ... ... ... ... ... ақ ... салып шайқайды келіп шайқады. Сөйтсе, қос бұрымы біресе
белінің бергі жағына аунайды, біресе арғы ... ... ... ... жіптен ескен шашбауы – жемелеге еркелеп, Балбастаудағы балағына
оралар ... ... ... ... ... ыстық сезімді, ынтызарлықты
суретке айналдырған деп ... ... ... шеберлігі деп осыны ... ... ... ... ... өзіне де сөз беріп, ... ... мен ... ... Бұған қарап, жазушы
(Мархабат) өз ... ... ... ... деген ұғым
тумаса керек. Мархабат әңгімелерінде өмірдің көлеңке жағымен ... ... ... ... ... дүние-қоңыздарды назардан тыс
қалдырмаған. Жазушы мұндайларды табиғатынан ... ... ... ... бұл кейіпкерлердің біреулеріне айдар тағып ат та
қоймаған. «Көрпесайдың кітапханасында» кітапханашы ... ... ... ... ... үлкен баласына белгілі есім бермеген.
Ондай кейіпкерлерінің бойындағы өзін танытатын портретін өзіне жасатқан.
Екі қабатты үйде тұратын, астында «Еділ» атты ... бар ... ... сөз ... ... ... шалдары өздерін де, балаларын да қарқ ... ... көбі ... ... ... жетпегендер... Ал сен ?! Сен болсаң,
сау тамтығың қалмай жараланып, жарым қаныңды беріп, ... қақ ... ... да ... ... бет моншағың үзіледі де тұрады.» - деп
әкесінің миын ... ... ... ... ... 1988 ж. 220 ... кейіпкерлерге көзқарасын бағдарлай отырып жазушының идеясын тану.
Әрбір көркем ... ... ... суреттеп отырған өмір
құбылысы. Ал ... ...... сол өзі ... ... ... туралы айтқысы келген ойы, немесе өмір құбылысына берген бағасы.
Ал ... ...... ... ... ... ... ой. Олай болса,
жазушы өзі бейнелеп, ... ... өмір ... ... ... ... ... қайда бағыттаса, соны идея дейміз. ... ... ... ... бұл ... ... Байғұтов әңгімелерінің тақырыбы және идеясын
белгілейтін, автордың шығарма кейіпкерлеріне ... ... ... ... келтіре отырып, оның бізді неге ... ... неге ... отырғанын ашпақпын.
Мархабат әңгімелерінің тақырыбы - әралуан. Жазушы ... ... ... ізеттілікті, егіншілікті, сауданы,
махаббатты, білімді т.т. арқау еткен. Мархабат осы ... ... өзі ... кейіпкерлер арқылы бізді өмірдің ең ... ... ... әңгімелерін оқи отырып, көп нәрседен жиренеміз.
Мархабат әңгімелеріндегі адам ... ... ...... ... есейтеді.
«Варвараның көмбесі» әңгімесінде Қаламанның шешесі Варвара кемпірмен
қоңсы ... ... ... ... барлық түрін егіп, жаз бойы еңбек
етеді, ... ... жер асты ... ... ... жылдың қай мезгілі болса да, бақша дақылдары көздің құртын
алып, ауыздың ... ... ... ... ... ... Қаламан
егіншіліктің бақша дақылдарын егуге баса назар аударады. Алынған өнімдерін
Варвара кемпірше сақтап, ауыл адамдарына үлгі ... ... ... ... ... үлгі етеді. Жазушы
Қаламанның ұйымдастыру жұмысын баяндай келіп, еңбек нәтижесін: - ... ... ... ... бе, пияз ... бе, ... қияр мен ... бе, бәрі бар-ау, бәрі бар. Ауылдастары картоп ... ... ... ... Қасымбеков бүкіл семьясымен өзінің бақшасынан
қап-қап өнім жинап жатады. Картобы қандай тағы да! Алты ... ... ... Қап-қап картопты Қаламанның өзі ... ... ... ... ... ... ... де жайып тастайды. Белгілі уақыты
өткен соң қыздары тізіліп, тізерлесе отыра қалып сорттайды-ақ! Сорттайды да
кәдуілгі ұны, жемі тағы ... ... ... ... ... бетондап қойған көмбесіне құяды – деп баяндайды.
Қаламан осындай байлығын алғашқыда үйренсін, ойлансын деп ... ... ... беріп тұрады. Бірақ, Әбдендер ойланбады да, ұялмады да.
Жалқаулық меңдеген Әбдендер тұрмысын:
- Баяғы жатыс, баяғы ұйқы. Шымкенттегі тас ... ... ... ... – ау, ... ... ... малы қысы-жазы бір
оңалмайды. Не союға, не сатуға жарамайды сорлы мал. Әйелі де, ... ... ... бір ... фельдшерлік пункттің алдын бермейді.
Әрине, Қаламаншалап айтқанда, уақтылы ... ... ... ... ... құс етін жеп, сорпасын ұрттап, тұздалған көкөністі қытырлата
шайнамасаң ауырмағанда не ... Соны ... ... ... бекер-босқа ұйқы, - деп түсіндіреді.
Иә, Мархабаттың бір әңгімесінен келтірілген осы екі үзінді оқушысын
неге мегзейді? ... ... ... ... бір-бірінен
қарама-қарсы қойып отыр. Оқушы еңбекқорлыққа ұмтылып, жалқаулықтан
шошынады. Сөз жоқ, ... ... ... ... көмбесі» әңгімесінің идеясы бір кездегі «үкімет асырайды,
үкімет аман болсын» деген кезеңге қарағанда, бүгінгі нарықтық ... ... ... да жарқырап, ашыла түскен сияқты.
Адам ... ... ... болған еңбек мәселесі жазушы
творчествосынан еш уақытта тыс ... ... ... ... ... оның ... суреттеудің тамаша үлгілерін жасады.
«Ақ орамалды қыз» әңгімесінде бірде мектептің ... ... ... демалыста су таситын бөшкелі арбаны айдауды армандаса, бірде жап-жас
Қалбибінің бір үйлі жанға басшылық жасап, аурулы шеше мен ... ... ... ... орта буын, жұмыстың қай түрі болса да
еңсеріп тастайтын Маржанбикені суреттейді. ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарында елді қорғауға
аттанып, жаумен жасқанбай соғысып, бірнеше жарадар ... ... Ол ... келгеніне қарамай ертелі – кеш колхоз жұмысының өзіне
тиелісін ... Өз ... да ... ... ... ... еңбек еттім деп міндет қылмайды. Еңбегімен тапқанын қанағат
қылады. Азанбай қарт сияқты сумаңдайды. Көрінген ... ... ... ... ... Жер атауларына, тіліміздегі ... ... ойлы ... қарайды. Бір ұлт пен екінші ұлттың ... ... ... ... ... Бұл ... біз айтып отырғандай
адамгершіліктің биік тұлғасымен көрінген еңбектен өмір бойы жиренбеген асыл
азамат көрінеді. Жазушы Жаманқұлды ... үлгі ... ... ... ... басқа идея ұсынады. Бұл
әңгімеде оқу, ... тіл ... ел ... ... сөз ... Жоғары оқу орнында тіл мамандығын оқып жүрген
Пернехан өзі Жанымайдың жотасына дейін шығарып ... ... бара ... ... не ... не сезесің сен? Түк те ... ... Көп ... рас. «Ең ... ... ... ме? ... дейін шағып, құдайларына дейін қоймай кемірдіңдер, ә? ... ... ... ... бе? Білмейсің, сезбейсің, Қанайдың да,
Қазақстанның да ... ең ... ... мен ең ... Египеттен жүз, тіпті
мың есе кем білесің. Сезбейсің. Рас па? Жарайды, жарайды ... ... ... ой ... Одақ кезіміздегі білім беру жүйеміздің осал тұстарын айтып
отыр. Мархабат Ежелгі Греция, Ежелгі ... ... ... ... ... орыс ... деп жалғастыруға коммунистік партиядан ... ... ... сол ... ... ... өз ... оқытудан, орыс
тілін оқытуға көп жұмсап, әуреленіп жүргенімізді көре білген. «Жанымайдың
жотасы» әңгімесінің идеясы – осы ... ... ... ... ... ... ... келіп, Пернехан сөзімен Қаратайға Түлкібас,
Жанымайдың жотасы деген сөздердің тарихын, шығу ... ... сөз ... ... – ау, ... ... кеткен төбе мынау тұр ғой. Жанымайдың
түбінде тұр ғой. Оның қай жері түлкіге ұқсайды? Айтшы, кәне. Оның шын ... Біз әлі ... ... Мен ... ғасырдағы екі жазбадан, он
тоғызыншы ғасырдың үшінші ширегінде шыққан екі ... мына ... ... кездестірдім. Жанымайды айтпаймын, Түлкібасы төбесін айтамын. Сен сол
төбеге көтерілдің бе?
Көтерілген жоқсың. Жанымайға жетіп, шықпа жаным, ... деп ... ... ... өлке ... мен тіліне осы бастан қызыға білу
керек. Кезінде біз ... ... ақыл ... да адам ... Сен ... ... көрші?
Анау Алатаудың аяғы да, Қаратаудың басы да бәрі төменде қалады.
Сондай бір сиқыры бар. Қазығұртқа ұқсайды. Бұл ... ... ... Түркістан деген секілді..... Бір кезде бұл төбе түркі елінің
кіндік ... ... ... Ел ... ... ... шайқаста түркі
әскерінің қолбасы қаза тауып, осы төбе басына ... ... ... ... ... Әлгі әскер басы басқыншыларды қуып
тастап, ауыр жарасын осы біз ... ... ... ғана байқап: «Жаным-ай!»
деген. Жанымайдың жотасы содан қалған.... Колхозымыздың, ... ... ... ... ауданы» деп жазылған. Оны
іздеп тапқан кім? Мына мені Жалқаумыз. Жай қимылдаймыз. ... ... ... ... ... ... ғана емес, сүйегі жоқ тіліміз
де марғау «р» ... ... «л» деп ... - ... ... ... ой аяқталғанда өзіміз де ойға шомдық. Қисынға ... ... ... ... ... мәніне назар аудармаудың, оған қалай
болса ... ... ... ... ... ... ... аясы
тарылып кеткен ана тілімізге жанашырлықпен қарау идеясын алған ... ... ... ... ... ел ... кейінгі байқаған
ағаттықтарымызды Мархабат күні ... ... ... ... ... ... өз шығармасына арқау еткен
Жазушының «Айып» әңгімесінің идеясы – ... ... ... не ... ... не ... етуге зауқы жоқ қос ұлының
тоғышарлығын бейнелеген. Қолы бос тоғышарлар әке мен ... ... ... Ертелі – кеш ойын-сауықтан ... ... ... ұрыс – төбелестің бел ортасында ... ... ... ... ... Әңгімені оқыған адам
Арысбайдан да оның балаларынан да түңіледі. Қылықтарына ... ... ... ... ... ... күйінде қалдырмай, совхоз
директорының ... ... ... ... қателігін
мойындатып, бір отар мал бағуға жібереді. Жазушы бұл ... ... ... ... ... заң орны, қоғамдық ұйым, мекеме
басшысы ықпал жасады деген идея ... ... ... ... ... ... ... қатыгездікті
әшекерелесе, «Көрпесайдың кітапханасы» әңгімесінде Сейсенкүл мен ... ... ... алға ... ... ... ... дара, бір мезгілге тән кесек
шындықты жинақы жеткізе біледі. Таңдап алған ... ... ... ... ... анық, дәл берілген. Жазушының барлық
әңгімелеріндегі кейіпкерлердің ... бір ... ... жай тағы ... ... ... тың ... қосылып, герой мінезі тереңдей түседі.
Сайып келгенде, Мархабатты проза жанрының әңгіме түрінде тақырып
таңдай ... ... ... ... кейіпкерінің іс-әрекеті арқылы
көркемдеп жеткізе білетін жазушы деп білемін. Әңгімелерінің композициялық
құрылысы жинақы, кейіпкер ... ... жеке ... ... алшақтыққа бармайды, үйлесімді бірлікте баяндалады.
Жазушының маған ұнайтын бір ерекшелігі – тілінің ... ... ойы ... жай сөйлемдер арқылы беріледі. Сөзіміз жалаң ... ... ... ... қыз» ... оқу аяқтала салысымен бригадирден су
таситын бөшкелі арбаны сұрап барған балаға бригадирдің ... ... ... ... да ... ... ... сөйлеуді үйреніпсің. Жарайды бөшкелі
арбаның бірін берейін. Қазір екеуі де суда жатыр. Оның, күні туғанша он бес
– жиырма күн бар. Егер осы ... ... ... ... белсене
қатыссаң, арбаны конкурстан тыс аласың. Қалай келісесің бе?
Болмаса ... ... ... ... ... ұлын
сөйлеткен жерінде:
- Жыламаған балаға емшек қайда? Сені ... екен деп, ... деп, ... қақ ... ... батырымыз екен деп, есіркей ме?
Ондай адам қайда – а - а? ... ... ... ... өмірінің бүгінгі тынысына ... ... ... көргіш, Оның кейіпкерлері - Дон ... ... ... ... де ... ... ... салауат қылатын біртоға
жандар. Бұл жағынан ол Бейімбет Майлиннің тікелей ... ... ... ... құрық бойламас кейбір зымияндықтарды суреттеуді ол
нақты объектіге алып, сол ... ... ... түсіп жатпайды. Кезге
көрінбейтін, бірақ ылғи мысы басып тұратын ... ... ... ... ... ... адамдардың арпалыс-әрекеті Байғұтовтың
қаламынан шыққан уақытта траги-комедиялық жағдайға ... ... ... ... Байғұтов көне грек дүниесінің Антейі тәрізді, ... ... ... кезде, ой-қиял өрісінен ешқандай селкеулік сезілмейді. Әдеби
ортаға ... ... оның ... ... орындалу
ерекшелігінен бірталай жаңалықты аңғаруға болады. Әңгімелеудің қазақы жолын
тапқан бұл шағын ... өн ... ... ... ... анық
байқалады. Бүкіл әлем мойындаған арабтық Нағиб Махфуздың тапқан өрнегіне
келетіндей жаңалықты бірен-саран ... да дер ... ... ... де ... ... кеңістік, әрекет сынды үш тағанды қазақы қалыпқа
сала білген Байғұтовтың бұл ... ... ... оқиғаны өрбіту жөнінен
әдебиеттің ерқашты моралистік ... ... ... ... ... өз ... ... етеді. Мұндағы нәзік юмор ... ... ... ... ары қарай дамитын жағдаяттың
әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... ... бір кейіпкерінің аузына: «Адамдар ... неге ... ... ... деп сез ... бар емес пе ... ... әңгімесінде бір-бірін жігіт пен қыз атайтын кемпір-шал өз
отбасындағы осы бір түсіністікті қанағат ... ... оны ... деп
біледі. Сол себепті де олар кемпір пен ... ... ұйып ... ... мазасын алуға тырысып бағады. Мұның бәріне
және оқырмандық ниеттестікпен қарайсың. Бұл бір алаңсыздық немесе ... ... ... ... ... ... ... Сонау
сексенінші жылдардың бас шенінде ... бұл ... ... ... ... ізгіліктерді андаған болар едік. Біздің ұлттық
ата салтымыздан тамыр үзбеген әкелердің болмыстарынан ... ... ... тоталитарлық жүйеде тәрбиеленген балалардың кейбір өктемдеу
қылықтарына ... ... ... Осы бір ойға ... әдісінің өзі итермелейтін сияқты. Аға ... пен ... ... ... ... ... биязылықта уақыттың
үлесінен жүрексінбейтін адамзат жанының ... ... ... ... әлдеқайда жас, ал балалардың жанталасында өзімшілдік мол.
Бүгінгідей әлеуметтік ... ... ... ... ... әр түрлі
қиындықтарға қарап, кейде бір ... боп, " баз ... ... ... осы «Жемелек» әңгімесіндегі кейіпкерлердің қылықтарын есіңе
түсірсең, әжептәуір жадырай бастайсың.
Шығармашылық ізденісінің жұлдызды ... ... ... бұл дүниенің
керкемдік олжасы әлі талай зердеге ... ... ... ... ... дәл ... ... төрт құбыласы түгел, ... ... ... көтерілген әңгімелерді көптеп күтетінің де рас. Баяғыда
бір ғалым ... аса ... ... ... кезде: «Осындай оншақты әңгіме
жазсаң, әдебиет тарихында ... — деп ... ... еріксіз
жадыңа оралады екен. Демек, өнердің орасан қысымына ... ... ... ... те ... Бұл ... алғанда Байғұтов жақсы
бастап, жаман аяқтайтын жазушының санатына ... ... ... ... ... ... де ... қалпынан айнымайтын оның дер шағы
қазір. Елу жас өмірдегі ақсақалдықтың қақпасы ... ... ... емес қой. ... тұғырнамалық бағытын біржола белгілеп,
қаламгерлік келбетін айқындай түсетін ... ... ... ... ... ... ауылдық леп әлі де еркін есе беретін
сияқты. Сондықтан да біздің ... ... ... атаулыны қабылдау
жағынан әлеуметтік құрылымымыздың кілтипанды тұстарына үңілуден бастайды.
Ал, өмірлік материал ыңғай ауыл ... келе ... Бұл, ... ... да болар, тіпті ұлттық құнардың ырысының өзі осында жатқан шығар.
Әдебиетке әркім өз тақырыбымен тағдырын алып келген ... ... ... де біртіндеп керіне беретінге ұқсайды. Бірақ, әлгі Антейдің
жерден табаны ажырамаған ... халі ... ... ... ... ... пенде емес пе? Ол өзінің жеңіл жазу ... ... ... ... ... ... ... қалған сайын оңай шешімге
қарай ұрына береді. Сонан кейін оның ... ...... Сәл ... бара ... оқиғаны дамытудың арқау ... ... ... алады. Қазақтық бірыңғай мадақтау үрдісіне салынғандық емес,
Байғұтов, сөз жоқ, ... ... бір ... қорытындыға барып,
жазушылық сергектік танытатынына таңырқап, қызығасың да. Әйтсе де, орыстың
үлкен жазушысы В. ... ... ... ... арпалысып,
ақыры жеңіп, шықтым», — деп бірде ағынан жарылғаны бар еді. Неге екенін
кім білсін, ... ... ... жағы ... ... Өз мінін мойындай
алмаған жерде бағалау жағының ... де ... ... ... ... ... ұлттық тұрғыдан қуану салты бізде осы
күнге дейін ... ... ... ... іске ... ынталандырудың кәде-жоралғыларынан біртіндеп ажырап барамыз. ... ... ... құбылыстарды сараптаудың сыншылық қазылығы
да кемшін соғып жатқан уақыт. ... ... ... ... ... ... бара ... сыңайымыз да жоқ емес. Міне, осынау
әлеуметтік оралымсыздықтарға ... ... ... ... ... ... ... сынығына баласа да болар. Осы бір ... ... ... сызаты сезілмесе екен дейсің. Бір ғана Мархабат
Байғұтовтан өрістеген әңгіме мұншалықты мәселеге ұлғаюының аржағында ... ... ... ... да ... ... ... Мархабаттың
жазушылық мәртебені бір мысқал да ... ... ... мол. ... тазалығына қоса, шығармашылыққа деген ынтызарлығы адуынды, бұлақ
көзі мөлдір, ол ... ... ... ... ... ... ... суреттелетін басты кейіпкердің қадір-қасиеті
оның әңгімеде суреттелетін ... ... ... ... ... «Ақ ... қыз» атты әңгімесінде еңбекті жанындай
сүйетін, сол еңбегінің арқасында халық ... ... ... мен ... аурулы болып отырып қалған анасын ...... ... ... жұмысқа тартып жүрген ақ орамалын ерсі көрген
Маржанбике арасындағы сұрақ-жауапқа назар аударайық.
- Әй, қарағым, күйеуің не жұмыс ... Ой, ... ... ... қол ... жүр.
- Онда басыңдағы орамалың неге аппақ?
Ойында ештеңе жоқ, аңқылдаған ... ... ... ... ... тұрмысқа шыққан келіншек екен деп қалады.
Қанша аңқылдақ ... да, ... ... ... ... ... Қалбибі қандай сыпайы ... ... ... ... жауап қайтарып жатуды орысыз деп білген
сыпайы қыз, орамалын шешіп алып, бұрын көрмей жүргендей ... да ... ... ... кете ... ... екі ... ғана сөйлесуінен Қалбибі бойындағы сыпайылық, әдептілік, ізгілікті
жазушы ... ... ... ... ... қасиеттерді жазушы өз
тарапынан тәптіштеп жатпай, ... өз ... өз ... ... ... білген.
М.Байғұтов «Нәуірзек» 1988 Алматы 181 бет
М.Байғұтов «Жалбыздың жағасында»
«Жалбыздың жағасында» әңгімесіндегі даладан қалаға келе ... пен ... ... ... ... ... қала ... қысқа ғана автор мен Тұрсынбек тарапынан баяндап, ... ...... ойнақы әзіл ретінде жеңіл суреттеген. Түсінікті болу
үшін Мархабатқа сөз беерйік.
«Қарсы үйдің бесінші қабатында, балконда ... ... ... ... тұр ... ... қарап миығынан күлді. Қапшық арқалап, ... ... қара ... ... ... ... түскен Тұрсынбекке
күліп тұр, әрине, Е, күле берсін. Кім-кімге күлмейді ... Тас ... ... ... ұяда ... ... құсап көрген
күндерің бар болсын. Сен ... ... ғой, мен ... ... Ал, әйтпесе.
Шымшық құсап, айнала алмайтын ... ... ... тамағыңды
бүлкілдетіп, неменеге мәз боласың?!
Ыстық күнде қара костюм киген, терден ақжемделген бас киім, арқалаған
қапшық ... ... ... бір ... ... ... Тұрсынбектерді көз
алдыңнан өткізеді, Бесінші қабаттағы балконда тұрған жалаңаш семіз ... ... да ... ... ... ... ... күнгі
мыңдаған қала адамдарын көз алдыңа елестетеді.
«Ақ орамалды қыз» ... орыс ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа назар аударып көрейік.
- Таулы ауылдың қыз-келіншектеріне сәлем! * - деді Федерченко.
- Абайлап сөйле, арамызда ... бар, - деді ... Өте оңды ... ... де бүгін бірнеше оқушы көмекке келді.
Садағаң кетейіндер, болашақ осылардікі. Үйренгені өздеріне жақсы.
Істегені ... ... ... ... ... ақ ... қыз жақындап келген.
«Нәуірзек» Алматы 1988 ж. 182 бет.
- ... ... ... ... ... бе? – деп ... оның
көңілін де аулап жатыр.
Таза қазақ тілінде сөйлеп, бірде еңбек адамымен ... ... ... ... ... ... ішіне кіріп кете жаздайтын, оларға
алғысын ғана жаудырған ... ... ... жылы ... ұялатады.
Мархабат әңгімесіндегі осы Федерченкоға сүйсіне отырып, ата-бабасы қазақ
даласында өсіп, өзі осы осы ... ... ... ... ... ... ... алмай, бірде қос азаматтық сұрап тырнақ ... ... ... орыс ... ... ... ... келеді.
Осы әңгіменің аяғы жай ғана 5-6 ... ... ... ... ... ... жарасып, еңбек үстінде бауырластай
табысқаны, ... ... ... ... ... Бұл ... өз сөздері арқылы суреттелген.
Қалбибі қып-қызыл, жұп-жұқа, әлдебір әдемі иісі ... ... ғана қол ... ... ... күн жеп ... ескі ... қолтығына қысты. Қызыл орамалды өзінше, өзгешелеу етіп, оң ... ... ... ... - деді сосын.
- Сен, -деді Қалбибі білегінен ақ күміс білезікті суырып, - ... ... ... ала ... ... жоқ, ұят ... ... Неге ұят болады? Мен алдым ғой. Сен де аласың, ... ... ... ... тұрмын. Мен емес, әсіресе, анау Қайыржан қимай тұр.
Екеуің үйренісіп қалып едіңдер, ойнап жүріп емес ... ... ... Дос ... ... дос ... екен ... екеуіңді...
Қалбибі күміс білезікті жейдесінің омырау қалтасына салып, бетімнен
екі рет сүйді.
Машинада тербеле ... ... ... ... ... ... Есізқағыр құдайым-ай – деді. –Айналайындар, адам болып кетеді. Адам
болғанда қандай.
Осылай дегенімен, көпке дейін көз жасын тоқтата алмады ол ... ... ... ... ... ... күнге күйіп, ағарып кеткен орамалды
ауыстыруға жоқшылық мұрша ... ... ... бір ... ... тілдеген
Маржанбике, кейін оның жанұясымен жете танысқаннан кейін, кетерде аяныш
сезімі елжіреп, ... жас ... ... еңбекте табысқан жандардың бір-
біріне деген ыстық ықыласын осылай елжірете ... ... ... ... ... ... ... мақманып, көпірме сөзді көпсітіп отырады. Ал Жаманқұл жер-су
аттарының неге осылай аталғаны, сөздердің шығу ... мән ... ... көз ... ... Мархабат осы екі кейіпкердің ... ... ... ... ... мен ... екі ... жасайды.
- Қапшағай деген сөздің төркін қайдан шыққан екен өзі? –деп, Жаманқұл
бұл әңгіменің төркінін ішкен-жегеннен өзге ... ... ... ... ... Осы сен-ақ сөз төркінін, тіл тарихын қазбалап іздер отырасың.
- Бәле қуған бәлеге жолықсын, ... шын ... мен ... - деді ... ... түрде.
Мархабат жасаған осы қысқа диалогтан Азанбай мен Жаманқұлды жете ... ... ... ... МБ. ... ... 1981 ж. 197 б.
2. Мархабат Байғұтов «Нәуірзек» Алматы 1988 ж. 226 бет.
Арсызда дауа бар ма, тағы ... Әне, анау ... ... ... ... ... ... көріп пе?!
Ал көкірегін қалай қағады, темір –терсегін қалай-қалай тарады. Ел
алмаған машиналарды алып, жұрт ... ... ... ... ... отыр... Қаладағы қызның тізіміне тұрып, пашпыртын
жөндетіп, үш ... үй ... ... Ал сен ше, сен ... ... да жөндай алмай, алты ай жазға жалғыз тоқты сойып,
омыртқасын сорпаға санап салып отырғаның мынау.» - деп әкеге тыным
бермейді. ... ... жоқ ... ... ... ... Оның ... тұлғасын тереңдете түсу үшін Мархабат оны
одан әрі қарай сөйлете түседі.
ІІ тарау М.Байғұт шығармаларындағы табиғат көрінісі мен тіршілік көзі.
Жазушы қаламынан ... ... ... ... ... – қоғамдық дамуымызды әралуан ... ... ... ... ... жеңе ... ... болашақ,
туған ел, халық үшін қызмет ететін азамат болып ... ... ... ... ... жанрынан өзіндік орнын танытқан талантты
жазушы. Мархабаттың ... ... ... «Шілде», «Сырбұлақ» атты
жинақтарында жарияланып, оны жұртшылық та, әдеби сын да жылы ... ... Одан ... ... баласы» жинағына енген осы
тақырыптағы повесі. «Нәуірзек» жинағына енген «Патефон», «Таудағы ... де ... ... ... туындылар санатына қосылған.
Жазушының «Машаттағы махаббат» шығармасы жазушы творчествосының ... ... ... ... ... атап ... ... Мархабаттың
біз атап өткен повестерінің ... ... ... ... ... ... қалыптасуға ұмтылдыратын жақсы қасиеттерді уағыздайтынын
аңғарамыз.
Жазушы бейнелеген ... ... ... ... ... да ... ... өз аулымыздағы кейбір
адамдарға ұқсатып отырамын. Олай ... ... ... ... шығарылған «адамдар арасында, әйтеуір, осындай адамдар кездесуі
мүмкін – ғой» деген ... ... ... емес, өмірдегі шындық
оқиғалардың шыншыл тұлғалары. Сондықтан болса керек, суреткердің повестері
оқушысын жалықтырмай, ... ... ... ... ... ... ... желісіне үйлесімді ... ... ... ... ... өсу ... ... ойына «япыр-ай мына
жері неге мұндай болды ... - ... ... ... Бұл ... ... проза жанрын дамытудағы ерекгше қасиеті.
Жазушының біз жоғарыда атап ... ... ... тоқталып,
қоғамдық дамуымыздың әртүрлі кезеңдеріндегі оқиғаларға лайық түрлі
кейіпкерлер ... ... ... ауыз ... ... ... де
жалыға қоймайды, сөз таба алмай тосыла да қоймайды.
Мен өзім болашақ ... ... ... ... ... ... ... қызметімнің жемісті болуына өзіме көп әсер алған
жазушының «Интернаттың баласы» ... ... ... ... ... баласы» повестіндегі жазушының ерекше жетістігі –
шығармадағы он төртінші ... ... ... ... ... ... жасауы. Тәжен Ошаев өзінің сергектігімен, сабаққа зейінділігімен,
қоғамдық жұмыстағы ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... Жиренше шешен деп атайды) оқудың үздігі болмаса
да жолдастыққа жақсы, ... ... ... сыныптың оқушысы Көшен домбырадан күмбірлетіп күй төккен,
болашақ Алматы консерваториясының конкурстан тыс ... өнер ... ... ... ... (өздері Жак Паганель деп атайды) көркем
әдебиетті көп оқитын, биология, география пәндеріне баса ... ... ... ... табанды, болашақ жапангерліктен үміткер оқушы.
Алтыншы сыныпта ... ... ... ... деп ... салмақты,
сабырлы бала.
Он төртінші бөлмеге биылғы оқу жылында ... ... екі ...... да ...... Ермекбаев.
Мархабат Байғұтов «Интернаттың баласы»» 1985 ж. 19 бет.
Повестің осы ... алты мен ... ... ... ... сөзге шешен, айтылатын жауаптарын саралап, нақтылап жеткізе біледі.
Алғашқы бір-бірімен танысу кезеңіндегі ... ... ... ... бірдей бұған қарай қалысты.
- Атым Ноқтабай, - деді бұл.
Бақажан жаңағыдан да бетер сықылықтап қоя берді. Аузын бір ... Одан соң қос ... ... Көк ... жас ағып ... Сап-сары беті
қып-қызыл болып барады. Өзгелердің де күлмеуге дәті қалмағандай.
- Ай, қазақтар-ай, - деді ... ... ... ... бет
орамалымен сүртініп тұрған Жиренше шешен:
- Не ... соны қоя ... Мені ... деп бақырайтып қоя
салыпты....
- Несі бар, - деді Ноқтабай да саңқ етіп.
- Сен жирен сары ... ... мен ... Оһо! – деді ... ...... адам таз болмайды.
Міне, бір-бірімен жаңа ғана танысып тұрған оқышулардың ... бұл ... ... ... ... ойлы, сауатты, жан-жақты
білімдар екендігін аңғару үшін тағы бір диалогқа назар аударайық: Бүйірін
таянып ... ... тұр. ... ... бұлт-бұлт ойнайды. «Мөлдір махаббат»
төсектің үстінде төңкеріліп жатыр.
- Тәжен –Бүркіт, Ноқтабай – ... ... деді ... ... ... ... деп ... Көрерміз, кімнің кім екенін, Байқасам, - деді Ноқтабай.
- Бұл жерде олардың қаншалықты қатысы бар? ... ... оқу ... ... да ... ... ... керек, - деді Жан
Паганель.
Мархабат Байғұтов «Интернаттың ... 1985 ж. 27 ... ... космос деген планетаға ұшты деп ... ... ... ... ... – деді ... күйші.
- Бәріңнің тілің шыға бастаған ба, байқасам, - деді Байқасам.
- Арамызда жік шықты, екі құлағы тік шықты ... ... ... ... ... арасындағы мына
ой толғамдар мен мына жауаптары кез-келген оқушысын ойландырады. Өзім де
осы диалогты оқығаннан ... ... де ... ... ... ойлы, ана
тіліміздің сөз зергері боларлық балалар болса» - деген ойға кеттім.
Повестің басты кейіпкері – ... Ол ... ... ... ... шеше мен ... шамалы –ақ үлкен ... ... ... ... сыныптарды нағашысының үйінде жатып оқиды.
Олардан (нағашы ... ... ... ... ауыр ... жас ... ... қалайда басқа жақта оқу керек деген ойға
жетелейді. Келесі оқу ... ... ... ... ... ... орта мектепке мектеп жасындағы интернатқа жатып оқуға
бел буды. Өзі білген ақылын айтып, қалайда ... ... күш ... ... ... ... орталығына шығарып салады. Повестің осы тұсына
келгенде Ноқтабай Бескемпіровтің келешек тағдыры қалай болар ... ... тап ... ... ойға қаласың. Мейірімді мектеп директоры
Ноқтабайдың әкесінің ... ... ... ... орын ... да
интернатқа қабылдайды.
Он төртінші бөлмедегі балалардан Бақажаннан ... бәрі ... ... ... Бірінің әкесі, бірінің шешесі жоқ болып ... ... ... айтқан ақылды жадында сақтай жүріп, оқыс ... оғаш ... ... ала ... ... ... көретін
тәрбиешісі Жанат апайының көмегімен сабақты өте жақсы оқыды.
Қоғамдық жұмыстарға белсене қатысты. Шалыс басқан жолдастарының ... ... ... ... кезінде ашық айтып турашыл
болуға, достарына жанашырлықпен қарауға, олардың жеке ... ... ... жағдайларына олармен бірдей күйзеледі. Өз басындағы
мұңды ... ... ... ... ең қиын ... ... мен ... болды. сөйтіп, Ноқтабай интернатта жүрге кезінде
адамгершілік пен азаматтықтың ... ... ... ... ... ... қарындасын сағынып, ауылына қайтар
алдында кітап сататын магазинге кіргенде аяғын шалыс басып, ... ... ... ... ... ... ... безендірілген кішкене
ғана кітапшаны көргенде, осы кітапшаны қарындасына апарып, ауруынан құлан
таза ... ... ... да ... ... алуға ақшасы жоқ. Алдына ала
ақша жөнінде ойлана ойлана ойын тауысқан болатын. Табан астында ... бір сұм ой ... ала ... рет, ... бір ғана бір рет ... үшін ... жасауына
болатын шығар. Ия, қарындас үшін. Кішкене ғана кітапша ғой. Кітапша!» қас
қиылғандай сатушы ... ... ... қарамай, көше жаққа қарап отыр
екен. Еркінбек ... ақ ... ... ішке ... тастап кеп
жіберсін. Сөйтсін де тізелері дірілдеп дүкеннен шыға алмай қалсын. Түсі ... ... болу ... ... ... ... ... Интернаттың баласысың. Аты –
жөніңді айт. Алдамай шыныңды айт. Анау интернатыңның бастығына, метебіңнің
деректіріне айтып, ит ... ... Қара да тұр, сен бала ... бәлесін қарашы - әй мынаның. Бан –ди –и –ит! – ... ... ... үні ... ... не болғанын білмей қалды. Сатушы
әйел кітапты ақ көйлектің ішінен суырып алып, ... ... ... ... ел ... қараудан қалғанын, оның үстіне ... атты сын ... ... ... ... айтып ары
аунап та, бері аунап та жылай берді. Ноқтабай ... ... ... с ... ... өзінің де жан дүниесі Еркінбекпен бірге ауырды.
Бұл оқиғаны ... ... ... алай – дүлей болғанжан дүниесін
сауықтыруға әрекет жасады. Ары ... бері ... ... ... тез ұғатын
Жанат апайы арқылы реттеуге бел ... ... ... ... апайына
болған жайды түгел баяндады. Жанаттың басшылығымен қылмысқа Ноқтабай ... ... ... ... ... ... ... барлық
мектеп оқушыларының алдында абыройсыз болып, интернаттан ... ... ... созып досқа достық ниет танытты. Жанат апайларын нарыз ... ... десе ... еді. Екеуіне сатушы келіншектен кешірім
сұратып, кеуілдері қабыржымай қайтсын деп, екеуіне екі ... ... ... ... ... Ноқтабайдың жан жолдасына айналды.
Он төртінші бөлмедегі балалар арасындағы Ноқтабайдың осындай жақсы
қасиеттеі өзін күш пен ... жеке ... ... ... ... ... деген көзқарасын өзгертті. Тәжен Ноқтабайдың күш ... ... ... да ... тең ... оқушы екенін мойындады.
Екеуінің де әкелерінің жоқтығы жағынан тағдырлас ... ... ... ... жеп ... ... ... жайып салудың ешбір
сөкеттігі жоқтығын білді.
- Сенен басқа ... ... де, ... ... ... Байғұтов. «Интернаттың баласы» Алматы 1985 ж. 52 бет.
Сен түсінетін сияқты ... да ... Ең ... ... ... ... ... бар. Мен сырымды ешкімге айтпаушы едім... Менің
саған айтатын бір әңгімем бар,» - деп бастады ... ... - ... Кеше кешке дейін. Ерке едім ғой мен де. ... ... ... ... – ко – о – ом. ... бар ғой, ... орны ... екен. Әкең жоқ болған
соң, бәрібір әлдекімнен именіп, әлденеден қорынып, торығып ... ... ... мен ... Бәрі бітті – деп таусыла тоқтады. Одан әрі қарай
өзінің әкесі жоқтығын, жалғыз шешесі бар екендігін, енді сол ... ... ... ... ... тиек ... ... төртінші күні сұарынп
ауылына кеткенде шатыры тесіліп тозығы жеткен үйді жөндеу үшін ... ... ... ... ... ... де қамыс орып өндіре
алмағанын жыр етті.
Сөйтіп жүргенде қасымыздан ... ... ... Ермек деген кісінің
біраз адамдармен қамыс орғанын айтты. Бір кезде Ермек шешеме келіп:
- Сұлушаш сендерге деп жігіттер ... орып ... ... ... колхоздыкімен бірге. Бүгін кешке дейін орындар да қайта беріңдер –
дегені. Апам ... ... ... ... ... деді, ермек аттан
түсіп, үюлі қамыстың шетіне отырды. Екеуінің сөйлескісі ... ... ... теруді ойластырдым. Әлден уақыт өткенде екеуінің нені айтып
отырғанын білгім ... ... ... ... ... жата ... Ермектен жүкті болып қалғанын айтты.
І. Мархабат Байғұтов. «Интернаттың баласы» Алматы 1985 ж. 58 бет.
Мен не болғанымды білмей кеттім. ... ... ... беріппін...
Бір қарасам қолдарым қан, бетім де қан. Қамыс тілгілеп тастаған ... ... ... бердім - деп ағынан жарылды. Мен Тәженннен Ермектің қандай
адам екенін ... Ол ... ... ... ... ... ... білдірді.
Ноқтабай Тәженнің иығына қолын салып тұып:
- «Сен апаңды кешіруің керек. Сен ойлан. Жындыбай, ... көр. Біз ... дей ... ... жоқ па, жоқ. Өзіміз әке бола
білуіміз керек. Қазір сен ... ... де, ... де қарама. Елеме де
қарама да. Қайта анаңа сүйеу бол, серік бол. Апаңа қазір өте ... ... одан да қиын ... ... несіне оқисың, тоқи алсаң. Менің айтар
ақылым осы» - деп көңілін жуатты. Бұдан жазушы сомдаған ... ... ... ... – ақ ақыл ... ... ... баласы» повесінде оқушылармен қатар мұғалімдер мен
тәрбиешілер де суреттелген. Солардың ішінде интернат меңгеруіішісі ... ... көз ... елестетсек, халық ағарту саласында
оқушының жан дүниесін сезіне білмейтін, дүни етанымы ... өз ... ... ... ... қалатын, ондай адамдардың оқушы
жүрегіне жылы жол табудың орнына олардың ашу – ... ... ... ... ... ... ... Байғұтов. «Интернаттың баласы» Алматы 1985 ж. 52 бет.
Мектеп директоры келісім берген Ноқатбай мен ... ... ... ... ... ... көрейік:
- Қай класс?
- Жетінші Ағай.
- Бесінші, алтыншы айда оқыдың ба, қайда оқыдың?
- Жуалыда, ағай
- Жуалыдан су шықты ма ... Жері бай, елі одан да бай жер ... ... ... ... ... ... (қаршадай бала алыдында) ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
бейнесін шағын ғана диалог арқылы ұтымды бейенлеген.
Өзінің мамандығын жетік меңгермеген, білімі саяз Есіркепті қазақ тілі
сабағында ... бір – екі рет ... ... ... ол ... ... ат қойып алады.
«Нұрша» Еңбек бөлімшесіне картоп сорттауға келген жерінен біреулердің
зорлап алып қашқанын, барған ... ... үйге ... ... ... келген қыз жаман» деген ескертпесінен қамығып, ылаж ... ... ... күні ... жан – ... ... шеккендей уайым –
қайғыға тап болды. Еш нәрсеге зауқы шаппады. Сабаққа да ... ... мына ... ... ... ... ... берді.
Есіркептің сабағынан Ноқтабайға «екі»қойылды. Талдауға сөйлем ұсынып
еді, Ноқтабай жазбай тұрып алды.
І. Мархабат Байғұтов. «Интернаттың ... ... 1985 ж. 96 ... Неге ... – деді ... Дайын емеспін.
- Неге дайын емессің, өзің мені ұруға дайындалып келген ... ... ... - деді Ноқтабай.
- Аһ?! Есіттіңдер ғой, ә,? Міне, интернаттың көжесіне семіріпті,
құтырыпты ... Ұрам ... ... бұл. Бұл әлі ... ұрады.
Естідіңдер ғой, ә,? Куә боласыңдар. Қазір мен ... ... ... де, оқу ... ... де таба ... аға тәрбиеші Жанатқа кездесіп, класқа ерекше жау шапқандай қайтып
оралды. – Кім дейді ол. Анау өзін ... ... ... Кім ол
дейді тағы да ұялмай – қызармай. Жүр. Жүр. Өз ... көр. Өз ... Бала емес бәле ... сендер. Интернаттың баласы дейсіңдер.
Жетім баларға ерекше қамқорлық керек ... ... ... жұрқ ... ... ... Енді интернат меңгерушісін өлтіреді
бұлар... Мен оны сотқа берем.
Интернат меңгерушісінің осы сөздері оның ен ... ... ... жүрегіне үңілуге пәрмені жетпейтін ұр да жық ... адам ... тұр. ... ... Жанат Ноқтабайдың жағдайын тез түсініп, қасына
Тәженді қосып, Нүрила апасынан хабар алып келуге машинаға мінгізіп жеберді.
Машина ішінде арақ ішіп ... ... ... ... сары күліп:
- Менің жездем сендерге забидеш болып істейді. Есіркеп Тарақов.
Жездем маладе – ес. ... ... ... ... ... Сол бар ғой, сол зар ... әйтеур. Ентернатыңды кім көріпті, кім
біліпті әйтпесе... Жездем жылап отырады, ... ... ... ... Тәжен Ноқтабайға қарап қалды.
Екеуі күліп кеп жіберді. ... кілт ... ... ... ... тағы ... – ай. Қатты күлді екеуі... ... қояр ... Әлі ... ... ... күлкісіне айналған, өз мамандығының шебері
емес, тәрбие жұмысына кездейсоқ келген мұғалім ... ... ... ... ... ... ұнамсыз кейіпкер жасаудағы жетістігі
– республикамыздағы халық ағарту қызметкерлерінің басшыларын ойландыратын
идея көтеруіне деп білу ... ... ... бұл ... ... нғыз ... Жанатты, бір үйдің жанұялық ауыртпалығын мойнына алып,
жастығына ... ... ... ... ... ... заманына сай
азамат болып қалыптасуына шамасынан келгенше жағдай жасаған Ноқтабайдың
әпшесі Нүриланы, қысылған ... қол ... ... мол жаман
тонды Жақсыбайды, мейірімді ... ... тән ... ... ... ... етіп бейнелеген.
«Интернаттың баласы» — оның үшінші кітабы. Жазушы шеберлігінің ... ... ... алдағы уақытта тағы да бір ... ... ... ... ... секілді. Өйткені, бұл кезде оның
жазушылық ... ... ... ... ... шығармашылық
шеберлігі арта түскенді. Үлкен өмірдің айдынындағы жеке ... ... ... жоқ, ... ... ... қиянатын, зәбір-жапасын, бүлінген
өмірін бүге-шігесіне дейін көрсете білу («Интер-наттың баласы» повесінде)
салмақты да ойлы прозаның объектісі, талантты ... ... ... ә ... анық ... Өз басым алғашқыда осы повестің түйінін
— эпилогын жан-жүрегіммен сезініп, толық ... ... ... ... ... ... ... сомдап шығару десек, аталған повесть
бойынан да әр қайсысы жеке дара типке ... ... тұра әр ... тән ... бәр сәтті шыққан образдар іс-әрекетінің куәсі боламыз.
Мысалы, повестегі Ноқтабай, Тәжен, Жақсылық /Жак Паганель/, ... ... ... ... сомдалған типтік бейне.
Сонымен бірге, олардың әрқайсысының дараланған мінездері де бар. ... ... ... ... даму барысында, қақтығыстар мен іс-
әрекеттер арқылы барса, ал әрбір ... ... ... ... мен ... ... құру ... қол жеткізеді.
«— Шынымен-ақ тар ма? — дейді Нұрила.
— Тар. Жанымды ... ... ... ... кейін түсіп кетер. Аяғың ісмәт кекемнің аяғындай.
— Қажап өлтіреді ғой.
— Әдемі екен, ә?
— Күшті екен.
... ... Нені ... сен?
— Өзің ше?
— Алсаң қайтеді, а?
— Апам ұрыспай ма?
— Не деп?
— «Аяқкиімің тар ... ... ... не ... ... мұнда бірде-бір авторлық сөз жоқ. Алайда, ... ... ... ... мұндағы бір-біріне деген ... ... бір ... ... ... ... ... жұртының жиіркенішті,
тоғышарлық бүкіл болмыс-бітімін біз Нұрила, Ноқтабай, Жақсыбайлардың
көзқарастары арқылы білеміз. Ал, мына бір ... ... ... ... да
аталмайтын сол бір сүйкімсіз жандардың бет-ажарын одан сайын аша түскендей.
Оймызды түйіндей айтсақ: жазушы ... ... ... атты жаңа ...... әлемімізге өзіндік үнмен, сыршылдығымен
келіп қосылған ... ... ... ... ... ... әрленуі де, нұрлануы да жазушының кейіпкерді қоршаған
орта мен табиғат суретін жасауына оны адам характерімен астастыра ... ... ... өмір ... ортасына деген
сүйіспеншілігі, ... ... ... ... ... ... құбылыстарымен бірлікте берілуі, жазушы мен оқушы бір – бірнен
етене жақындатыратын ... ... біз ... ... ерекшеліктері
шығарманың композициясындағы жеке сюжеттерге көркемдік жеке нәр береді.
Әңгіменің ... ... ... ... ... ... Ондай
әңгіменің тілі дәл, өткір және таза ... ... ... біраз
талаптарды әрлендіретін кейіпкер оны қоршаған орта және табиғат суретінің
Мархабат ... ... ... ... ерекшеліктеріне
тоқталайық.
«Көрпесайдың кітапханасында» басты кейіпкер өзі ... ... ... ... жыл ... ... ... барып қайтамын.
Міне, биыл да келгенмін. Шашыратқылы қияны аралдым. Жүгерінің шетінде,
көк ... ... ... отырдым. Кітапханаға бардым. Баяғы қоржын үй. Ақ
шифермен қайта ... ... ... бейтаныс, оқу бітіріп келген, шашын
кеспеген сары қыз отыр.
Кеш түсті. Көп ... түн ... ... ... Сұлу кеш. Ай ... ... ... иісі аңқиды. Жалбыз артықтың жағасында алма жеп отырмын».
Көріп отырмыз тілі қандай жеңіл, «не деп кетті, не ... - ... ... ... – бір ... жоқ. ... ... кейіпкермен бір
мезгілде мен де, туған ауылыма барғандай боламын.
Кейіпкер ауылының табиғаты біздің ауылдың табиғатымен ... ... ... ... мен араласып кеткендей боламын. Егер Мархабат
табиғат суретін бұдан гөрі шұбалаңқы сөйлеммен әсерлеймін деп ащы ... ... онда ... ... ... ... қалара еді, кім
біледі? Міне, таза ... таза тіл, таза ... ... қыз» әңгімесіндегі басты кейіпкер Қалбибі қыздың үйін
суреттеген жерінде:
«Бір кездері оюлары анық, ... ... ... ... ... екен, бірақ тап – таза, құрақ көрпешелер де ... Өзге ... ... жоқ. Жасау – жабдық, дүние – мүлікке тым жүдеу үйдің тірлігі.
Ал ... ...... бауырсақ үйме – төбе. Әр жерге сары ... ... өмір ... жүрген орта (үй) көз алдыңа ... ... ... Тіл ... ... ... ... әңгімедегі табиғат
суретін жасағандағыдай, басы артық ештеңе жоқ.
«Жанымайдың жотасы» әңгімесінде Қаратай мен ... келе ... ... ... ... де ... суреттеген.
«қия жолдың әр жері әр түрлі шұбарланып жатыр. Бір ... ... жағы ... ... ... кеуіп, ағарып үлгеріпті. Ортасы
әбден тапталған, нығыздалған мұзды қар, ... ... Одан арғы ... ... буы бұиқырап, суырынды сүрі қар ойылып, тесіліп, ... ... шөп ... қызық – қызық көрінеді».
Әңгіменің екі кейіпкері жүріп келе ... жол ... ... ... Осы ... ... ... Базарбектің балалық шағы өткен
ауылына деген сүйісінішін, ішкі эмоциялық құбылысын да ... ... «Әне тып – ... ... ... – ай, түк ... – ау, ойында
дым да жоқ. Осылай қара – а – а – ап, он күн ... ... ... ... бәле жоқ, ... ... бара ... жоқпын, бәрібір қимаймын.
Әр келген сайын осы. Не бәлесі бар, түсінбеймін.
Мархабат кейіпкер өмір сүрген орта мен ... ... ... – ақ ... ... осы ... ... сирек қолданады.
Мүмкін, жазушы бұл детальдарға жиірек бой ұрса, оның ... ... ... ... сөз - ... ... әр ... аз болып, оқушысына саз болып
барғанына не жетсін. ... ... алда ... ... сюжеттердің үйлесімділігін, нақтылығын жетілдіре түссе
екен деп тілеймін.
ІІІ тарау.
Қорытынды
Қазақ даласы қашаннан да дарындарға кенде емес. Өзінің әсем ... ұлы ... ... келтірді. Оңтүстік өңірінің киелі
топырағынан да талай айтулы тұлғалар ... ... ... ... мен ... ... ұрпақ зердесіне ұялатуда қаламгер қауымның орны ... ... ... ... ... ... ... да өзіндік қолтаңбасы
бар. Қаламгердің өмір жолы мен шығармашылығына зер сала ... ... өмір ... ... ... қабырғасында жүргенде – ақ өлеңнің «аруағы» қысып, ақындығы
ауылға тараған, дейді. ... ... ... ... ... ... мүшесі Мархабат Байғұттың алғашқы әңгіме, повестері
аудан, облыс, республика баспасөз беттерінде 60 ... орта ... ... ... ... мәдени әлеуметтік тыныс
-тіршілігін танытудағы сан ... ... ... ... ... ... ... оның мүмкін ахуалы, жер – су ... ... ... ... ... ізгі ... ... толғандырмай қоймайды.
Мұның бәрін тізбелеудегі мақсатымыз қаламгердің тынымсыз ... ету. ... ... қауымының тауқыметі мол тынымсыз тіршілігі, өзгеден
ерекшелігі де ... емес ... өз ... ... ішкі жан дүниесі иірімдерін өзіндік
өрнектермен аша отырып, ақиқат пен әділдікті ... ... ... орын ... ... - ... ... Бұл - әлем суреткерлернің ғұмыр бойғы мәңгілік жыры. ... ... пәк ... ... ... ... ... бес баладан жалғыз тірі қалған Ноқатбайға анасы
«шіли жақсы оқи берме, ... тіл – көз тиіп ... деп, ... ... қарауы соншалық нанымды бейнеленген.
Кімді жазса да, нені айтса да жазушы өнердің өнегелік мәнін, мейірім –
шапағатты, адамдық қасиетті ... етіп ала ... ... да, кәріні де
толғандата отырып, тәрбие, тағылымын беруді ... ... ... қаламгер М.Байғұттың тіл қолданыстағы шеберлігі, ... ... ... ... ... етеді. Ол өз алдына сөз етерлік
дүние.
Тіл, ұлтаралық қарым – ... ... ... ... етіп ... ... қолы қалт етсе, осы төңіректегі күрмеуі
қиын күрделі мәселелерді өз туцындысына арқау етуі – заңды ... – жас ... ... ... ... оқырмен арасын жақындастыра түсуге көп қажырлық көрсеткен жанашыр. ... ...... ... М.Әуезов атындағы Шымкент педагогика
инситиутында әдебиет теориясынан және ... ... ... ... танымдық проблемалары» деген тақырыптарда, ХХ ... ... ... Абайтану курстарынан дәріс берген. ... бұл ... ... ... етіп жүр.
«Интернаттың баласы» - оның үшінші кітабы. Жазушы шеберлігінің жаңа
белеске көтерілуімен бірге, алдағы ... тағы да бір ... ... боларын сездіретін кезеңі секілді. Өйткені, бұл ... ... ... ... қалам қарымы ... ... арта ...... ... ... жеке адамның тағдырын; ешкімге зияны жоқ,
арманшыл жанның көрген қиынатын зәбір – жопасын, ... ... бүге ... ... ... білу («Интернаттың баласы» повесінде) салмақты да
ойлы прозаның объектісі, таланты прозаитің ... ... ... ә
дегеннен – ақ анық көрінеді. Өз ... ... осы ... түйінін –
эпилогын жан -жүрегіммен сезініп, толық сеніммен қабылдай алдым.
Мархабат Байғұттың балалар мен жасөспірімдерге арналған ... ... ... ... ... осы өңіріне да хас шеберлікпен
еңбектеніп, классикалық деңгейге ... ... ... ... ... ... ... В.Тендеряков,
Ю.Трофимов сынды алыптардың бұлағынан сусындап. ... ... ... ... ... Тахир мәлік тәріздес замандас қаламгерлер
легіне еркін еніп етене араласқанын мақтан ... әлі де ... де ... ... боласың.
Мархабаттың тілі нәрлі де уытты. Уақиға желісіндегі баяндаудың өзі
оқырманды жеп – жеңіл жетелеп келіп, автордың ... ... ойы ... ... ... ішкі монологына дейін өрбіп, одан әрі ақ өлең деңгейінен
бірақ шығады.
Мархабаттың көркем ... ... ішкі ... ... ... ... юмор мен ... кең өріс беру
тәсілімен автор өзінің айтар ... ... ... кейіпкерлердің
ішкі монологы арқылы жеткізуі сәттілігімен, табиғи болмыс – ... ... ... ... өнер ... Оған ол ... ... газетінің редакциясында жүріп, кішігірім той ... ... ... ... ... ... Қалмахан Анарбеков
секілді кісілермен айтысқаны куә. ... ... сол ... ... ... ... талантынан туған «Жемелек» әңгімесінің ... ... ... аңғартуға болады. Әңгімелеудің ... ... – бұл ... ... ... анық ... ... нәзік
юмор оқиғаға соншалықты жымдасып, нысандар арқылы ары қарай ... ... ... ата – ана мен балалардың өзара қарым –
қатынасы ... ... ... осы ... ... қылықтарын есіңе түсірсең, әжептәуір жадырай бастайсың.
Шығармашылық ізденсінің жұлдызды сәтіне сәйкес туындаған бұл дүниенің
көркемдік олжасы әлі ... ... ... безбенге түсер. Әйтсе де,
Байғұттан дәл «Жемелек» ... төрт ... ... ... шығармашылық
бірегей дәрежеге көтерәлген әңгімелерді көптеп күтетінің де рас.
Қорыта келгенде, ... ... ... өз прозаларымен орын алған
таланттар аз емес. Осындай орынды ... ... бірі ... ... керек. Қаламгер әңгіме жағынан қысқа жазудың шебері екі
бетке жүк болатын нәрсені, екі ауыз ... ... ... ... ... қай шығармасын алып оқысаңызда ішінен қосымша ат қою бар, бұл ... оның ... ... болса керек. Кейіпкерлердің мінез – ... ... ... ... ... пен жаман қасиетті ... айту ... ... ... ... ... ... сияқты тәсілдер
айқындалып отырады.
Қазіргі қазақ әдебиетінің ауыр жүгін шама шарқынша нықта қайыспай,
дара талантымен құмбыл да ... ... ... ... бір ... ... ... жасы 60 – дейді ғой», сол жасқа абыроймен көтерілгені айдан
– анық.
Міне, осынау Шоғырдың қадау бір ... – емен ... сыпа ... ... ... ... еш дау жоқ. ... ол – талант
ретінде де, азамат ретінде де кішіпейілдік пен кісіліктен ... ... ... ... ... ... беделіне шын ұстап, шын сақтап, арлы
қаламның – кіршіксіз ... шын ... ... келе ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Этнопедагогика: лекция мәтіндері мен семинар сабақтарының жоспарлары110 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
М. Байғұттың шығармашылығы63 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь