Телжан Шонанұлының туып өскен ортасы және қоғамдық саяси қызметі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3


1.тарау. ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫНЫҢ ТУЫП ӨСКЕН ОРТАСЫ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ САЯСИ ҚЫЗМЕТІ

1.1 Телжан Шонанұлының туып өскен ортасы мен дүниетанымдық
көзқарастарының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

1.2 Телжан Шонанұлының қоғамдық.ағартушылық қызметі ... ... ... ... .14

2.тарау. ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫ . ҒАЛЫМ, ТАРИХШЫ.

2.1 Телжан Шонанұлының ғалымдық қырлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23

2.2 Телжан Шонанұлы және қазақ жерінің мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... .31


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Тақырыптың өзектілігі. Өткен ғасырдың басында еліміздегі қоғамдық-саяси өмірде пайда болған тың құбылыс - ұлт-азаттық күрестің жаңа сапалы кезеңін бастап берген ұлт зиялылырның тарих сахнасына көтерілуі болды. Тәуелсіз қазақ мемлекеттілігін қайта қалпына келтіруді мақсат тұтқан «Алаш» қозғалысының қайраткерлері ұлт өміріне қатысты сан-салалы маңызды мәселелермен айналысты. Қазан төңкерісінен кейін билікке келген кеңестер үкіметі тұсында да қазақ зиялылары жаңа жағдайға бейімделіп, ұлт тағдыры мен болашағы үшін аянбай еңбек етті. Дегенмен бірте-бірте барлық салада өз биліктерін нығайтқан кеңестер үкіметі негізгі мақсаттары мен мүдделері тоғыспайтын «Алаш» қайраткерлерін қудалау саясатын жүргізді. Олар «халық жауы» ретінде айыпталып, тоталитарлық жүйенің қуғын-сүргінге ұшырады. Осылайша ұзақ жылдар бойы «Алаш» қайраткерлерінің өмірі мен қызметі бір жақты бағаланып, оны зерттеу ісі тарих ғылымындағы «жабық» тақырыптар қатарына жатқызылды. Алайда XX ғасырдың 80-ші жылдарының ортасынан бастап қоғамдық-саяси өмірде орын алаған өзгерістерлің нәтижесінде арыстарымыздың есімдерің қайта ортамызға оралуына мүмкіндік туды. Осылайша қазіргі Қазақстан тарихы ғылымында тұтастай «Алаштану» бағыты бойынша іргелі зерттеулер жүргізілді. Белгілі зерттеуші ғалымдар К. Нұрпейісов, М. Қойгелдиев және т. б. зерттеулерінің нәтижесінде Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Шоқай және т.б. Алаш қайраткерлерінің өмірі мен қоғамдық-саяси қызметтерін жан-жақты зерттеу ісі қолға алынды. Дегенмен әлі күнге дейін зерттеушілер назарынан тыс қалып келе жатқан, өткен ғасырдың басында Алаш қайраткерлерінің қатарынан табылған, белгілі ағартушы-ғалым, тамша тіл маманы Т. Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ғылыми мұрасын тарихи тұрғыдан зерттеу ісі кенжелеп қалған еді. Осы тұрғыдан алғанда Т. Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ғылыми мұрасын зерттеу Алаш қозғалысының тарихын зерттеудің жаңа қырларын аша түсері де сөзсіз.
Осы орайда, 1937 жылғы тоталитарлық жүйе құрбаны болған Т. Шонанұлының есімі мен оның шығармашылық мұрасы 60 жылға тарта мерзімде өткен тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерінің қатарында болып келгендігін, бұл тақырыптың заман талабына сай қайта талдау қажеттілігін айқындай түседі.
1 Сборник нормативно – правовых актов о реабилитации жертв массовых политических репрессиии. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997. – 64 с.
2 Тәкенов Ә., Байғалиев Б. Телжан Шонанов // Халық кеңесі. – 1994. – 1 қараша
3 Репрессированная тюркология / Под ред. Ф.Д. Ашнина., В.М. Алпатова., Д.М. Насилова. – М.: Восточная литература, 2002. – 296 с.
4 Тәкенов Ә. Ату жазасына кесілген ару // Егемен Қазақстан. – 1997. – 8 қаңтар.
5 Баймуратова С.А. Педагогические наследие Телжана Шонанова: (ученого-энциклопедиста, педагога 20-30-х гг. в Казахстане): Автореф. дис. канд. пед. наук. – Алматы, 1997. – 21 с.
6 Құлманов Қ.С. Телжан Шонанұлының шығармашылық мұрасы: Филол. ғыл. канд. дис. автореф. – Астана, 2002. – 25 б.
7 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 253 б.
8 Ахмедов Ғ. Алаш “Алаш” болғанда. – Алматы: Жалын, 1996. – 224 б.
9 Мұқатова О. XIX-XX ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы: Оқу құралы. – Алматы, 2002. – 152 б.
10 Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы (1917-1941). – Алматы. Ғалым, 2003. – 330 б.
11 Абикенова К.Е. Телжан Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ғылыми мұрасы (1894-1938 жж): Тарих. Ғыл. канд. дис. Автореф. –Алматы, 2007. - 24 б.
12 Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг. (Архив Президента РК). – Алматы: Қазақстан, 1998. – 336 с.
13 Хрестоматия по новейшей истории Казахстана (1917-1939 гг.) / Под ред. К.С. Каражан: В 2-х т. – Алматы: Санат, 2002. – Т.1. – 408 с.
14 Тәкенов Ә., Байғалиев Б. Телжан Шонанов // Егемен Қазақстан. – 1995. – 5 қараша.
15 Абикенова К.Е. Телжан Шонанұлы туралы зерттеулер // Қазақ тарихы. – 2005. – № 5. – 58-60 бб.
16 Қозыбаев М. Қазақстанның ХХ ғасырдағы тарихын зерделеу // Отан тарихы. – 1999. – № 4. – 2-9 бб.
17 Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. – Алматы: Атамұра, 2002. – 3 т. – 768 б.
18 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 365 б.
19 Бөкейханов Ә. Шығармалар / Құрастырып, кіріспесін және өмірбаяндық ғылыми мақаласын жазған: М. Қойгелдиев. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
20 Жалпы қазақ-қырғыз съезінің қаулысы // Қазақ. – 1917. – 23 декабрь.
21 Мұқанов С. Өмір мектебі [Роман]: 1-3 кітап. – Алматы: Жазушы, 1970. – 3 кітап. – 471 б.
22 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлының ағартушылық қызметі // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2005. – № 3 (38). – 127-130 бб.
23 Шонанұлы Т. Іс һәм идея // Ақ жол. – 1921. – 14 сәуір.
24 Шонанұлы Т. Оқу бұрын бұл һәм күнде // Қызыл Қазақстан. – 1923. – № 22. – 90-92 бб.
25 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлының ағартушылық қызметі // ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2005. – № 3 (38). – 127-130 бб.
26 Шонанұлы Т. Қазақ Ғылым кеңесінің жұмысы // Қызыл Қазақстан. –1923. – № 19-21. – 103-105 бб.
27 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлы ұстаз-ғалым ретінде // Қазақстан жалпы адамзаттық тарихи ойлау аясында: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары, 25-26 мамыр 2005 жыл. – Алматы, 2005. – 225-227 бб
28 Шонанұлы Т. Орта Азиядағы латын әліппесі // Еңбекші қазақ. – 1927. – 16 маусым.
29 Шонанұлы Т. Жаңа әліп майданында кезекті мақсатымыз // Жаңа мектеп. – 1929. – № 8. – 22 б.
30 Шонанұлы Т. Татар жаңа әліппесі // Жаңа мектеп. – 1929. – № 7. – 10 б.
31 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлы ұстаз-ғалым ретінде // Қазақстан жалпы адамзаттық тарихи ойлау аясында: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары, 25-26 мамыр 2005 жыл. – Алматы, 2005. – 225-227 бб
32 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлы еңбектеріндегі тіл мәселесі // Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения отечественной истории: Материалы международной научно-практической конференции “Касымбаевские чтения”. – Алматы, 2005. – 171-173 бб.
33 Абикенова К.Е. Мектептегі өлкетану жєне Т. Шонанұлы // Отандық және әлемдік тарихтың маңызды мәселелерін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдау: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары, 25-26 мамыр 2006 ж. – Алматы, 2006. – 573-575 бб.
34 Шонанұлы Т. Мектепте аймақтану // Жаңа мектеп. – 1925. – № 3. – 31-36 бб.
35 Шонанұлы Т. Нұх кезіндегі топан деген не? // Жас қазақ. – 1924. – № 5-6. – 82-88 бб.
36 Шонанұлы Т. Тамшының тарихы // Жас қазақ. – 1924. – № 5-6. – 77-78 бб.
37 Шонанұлы Т. Жағрафияның алғашқы сабақтары // Жаңа мектеп. – 1927. – № 1-2. – 47-49 бб.
38 Шонанұлы Т. Жағрафияның алғашқы сабақтары тарихы // Жаңа мектеп. – 1924. – № 7-8. – 49-53 бб.
39 Байтұрсынұлы А. Ақжол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және әдеби зерттеу. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
40 Шонанұлы Т. Жаңалыққа жетекші. – Қызылорда, 1929. – 36 б.
41 Шонанұлы Т. Диаграмдар мен графиктер қандай болады, қалай салынады? – Ташкент, 1929. – 40 б.
42 Бегалиұлы Ғ., Жиенбаев С., Шонанұлы Т. Бастауыш мектептегі қазақ тілінің әдісі. – Қызылорда: Қазбас, 1935. – 122 б.
43 Шонанұлы Т. Сәкеннің тілі // Социалистік Қазақстан. – 1935. – 5 шілде.
44 Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
45 Байтұрсынов А., Шонанов Т. Алма-Ата қаласының және Алма-Ата уйезінің атын Алматы деп өзгерту туралы Жетісу губерниялық атқару комитетінің қорытындысы туралы // ҚРОМА. 81 – қор.; 1 – тізбе, 313 – іс. – 35 п. – № 3 хаттама.
46 Сарыбаев Ш. Телжан Шонанұлы // Ана тілі. – 1991. – 4 шілде.
47 Абикенова К.Е. Телжан Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ғылыми мұрасы (1894-1938 жж): Тарих. Ғыл. канд. дис. Автореф. –Алматы, 2007. - 24 б.
48 Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел тағдыры. – Алматы: Санат, 1994. – 224 б.
49 Шоқай М. Таңдамалы: 2 томдық. – Алматы: Қайнар, 1999. – 2 т. – 520 .
50 Кемеңгеров Қ. Таңдамалы. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 296 б.
51 Байтұрсынов А. Шаруашылық өзгеріс // Қазақ. – 1913. – 14-16 мамыр.
52 Байтұрсынұлы А. Ақжол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және әдеби зерттеу. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
53 Қазақстан тарихы очеркі. Көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы, 1994. – 240 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.............................................3
1-тарау. ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫНЫҢ ТУЫП ӨСКЕН ОРТАСЫ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
1. Телжан Шонанұлының туып өскен ортасы мен дүниетанымдық
көзқарастарының
қалыптасуы..................................................................
.......9
2. ... ... ... ... ... ... - ... ТАРИХШЫ.
2.1 Телжан ... ... ... Телжан Шонанұлы және ... ... ... ... ... өзектілігі. Өткен ғасырдың басында еліміздегі қоғамдық-саяси
өмірде пайда болған тың құбылыс - ұлт-азаттық күрестің жаңа сапалы кезеңін
бастап ... ұлт ... ... ... ... ... Тәуелсіз
қазақ мемлекеттілігін қайта қалпына келтіруді ... ... ... ... ұлт ... ... ... маңызды
мәселелермен айналысты. Қазан төңкерісінен кейін билікке ... ... ... да қазақ зиялылары жаңа жағдайға бейімделіп, ұлт ... ... үшін ... ... ... ... ... барлық салада өз
биліктерін нығайтқан кеңестер ... ... ... мен ... «Алаш» қайраткерлерін қудалау саясатын жүргізді. Олар «халық
жауы» ... ... ... жүйенің қуғын-сүргінге ұшырады.
Осылайша ұзақ жылдар бойы «Алаш» ... ... мен ... бір
жақты бағаланып, оны зерттеу ісі тарих ғылымындағы «жабық» тақырыптар
қатарына жатқызылды. Алайда XX ... 80-ші ... ... ... өмірде орын алаған өзгерістерлің нәтижесінде арыстарымыздың
есімдерің ... ... ... ... ... ... қазіргі
Қазақстан тарихы ғылымында тұтастай «Алаштану» ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар К. Нұрпейісов, М.
Қойгелдиев және т. б. ... ... Ә. ... ... М. ... М. Шоқай және т.б. Алаш қайраткерлерінің өмірі мен
қоғамдық-саяси қызметтерін жан-жақты зерттеу ісі қолға алынды. Дегенмен ... ... ... ... тыс ... келе ... өткен ғасырдың
басында Алаш қайраткерлерінің қатарынан табылған, белгілі ағартушы-ғалым,
тамша тіл маманы Т. Шонанұлының ... және ... ... ... ... ісі ... ... еді. Осы тұрғыдан алғанда
Т. Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ғылыми мұрасын
зерттеу Алаш ... ... ... жаңа ... аша ... ... орайда, 1937 жылғы тоталитарлық жүйе құрбаны ... ... ... мен оның ... ... 60 ... мерзімде өткен тарихымыздың “ақтаңдақ” беттерінің қатарында болып
келгендігін, бұл тақырыптың заман талабына сай ... ... ... ... ... тәрізді тұлғаның қайраткерлігіне және еңбегіне
объективті баға беру, ... ... үшін ғана ... ... ... ... рухани және саяси тұрғыдан тәрбиелеу үшін де керек.
Т. Шонанұлының өмір жолын, қоғамдық-ағартушылық ... ... ...... ... ... олқылықтардың орнын
толтыру бағытындағы алғашқы әрекеттің ... ... да біз ... ... ... ... ... кезеңдегі өзекті мәселелерінің
бірі болып табылады.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ХХ ... ... ... ... ... жалған айыптармен “халық жауы” атанып, соған орай ... ... ... ... ... ... оның ... ғылыми мұраларын зерттеуге тиым салынды. Нәтижесінде ... ... ... ... ... арнайы зерттеуге лайықты Т.
Шонанұлының өмірі мен ағартушылық қызметінің ... ... ... көп ... белгілі болып отыр.
Ғалымдар Т. Шонанұлының педагогикалық және ... ... ашу ... ... ... жасады. Соған орай Т.
Шонанұлы туралы зерттеулердің ... ... оның ... ... ... ... Ал Т. ... қоғамдық-ағартушылық
және ғылыми істері толымды жазылмай отыр. Бұл жағдайдың қалыптасуы ... әлі де ... ... ... ... ... болса
керек.
Еліміз егемендік алып, іргесін бекіткен тұста ғана тарихымыздың ақтаңдақ
беттерін ашуға мол ... ... ... ... ... ... 1990
жылы 13 тамыздағы КСРО Президумының “20-50 жылдардағы ... ... ... ... ... келтіру” туралы қаулысы қабылданып,
1993 жылы Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесінің “Жаппай саяси қуғын-
сүргінге ... ... ... /1/ заңы ... Осыған байланысты
Т. Шонанұлының өмірі мен қызметі, ғылыми мұрасын зерттеуге ... ... Т. ... ... ... алғаш зерттеген профессор
Әбу Тәкенов пен мұрағаттанушы Бейсенғали Байғалиевтар ... ... ... ... жәрдемімен үлкен істі жүзеге асырды: 1995
жылы “Қазақ жері мәселесінің тарихы” атты Т. ... ... ... – ел ... деген атпен, ғылыми түсініктемемен оқырман ... ... ... ... ... соң орыс ғалымдары Ф.Д. Ашнин, В.М.
Алпатов, Д.М. ... ... ... ... атап өтеді. Еңбекте
ғалымдар Телжан Шонанұлын Құдайберген Жұбановпен ... тіл ... ... и ... ... бағалай отырып, оларға тоталитарлық
жүйе тарапынан жасалған қысымшылық істердің айғақтарын көрсетеді /3/.
Сонымен ... ... Әбу ... пен ... ... ... ... ғана емес оның жары,
қазақтың ... ... бірі ... ... жайында да жазып,
Шахзаданың ату жазасына кесілген жалғыз әйел ... атап ... ... жылы ... С.А. ... ... педагогика” саласы бойынша
“Педагогическое наследие Т. Шонанова: (ученого-энциклопедиста, педагога ... гг. в ... /5/ атты ... ... жұмысын жазды.
Зерттеуші өзінің ғылыми ... жазу ... ... ... ... ... отырып, ғалымның педагогикалық
ойларын, идеяларын зерттеуге тырысады. Жұмыста ... ... ... ... ... ... ... орыс ғалымдарының идеяларымен теңестіріледі және ... ... ... ... 20-30 ... кеңестік
педагогикалық ой-пікірлердің ықпалында қалыптасқандығын да ... Т. ... ... ... ... мен ... қызметіне мінездеме бере отырып, одан әрі ... ... мен бала ... ... ... ... ... С.А.
Баймұратова Т. Шонанұлының өз кезегінде орыс педагогтары К.Д. Ушинский,
Н.Ф. ... Н.А. ... одан бері ... ұлы қазақ ойшылдары – Абай
Құнанбаев, Шоқан Уалиханов, ... ... ... ... ... ... ... ретінде шыңдалғанын да естен шығармайды. ... ... ... тұңғыш мәлімет беретін бұл диссертацияның
ғылыми құндылығын атап өткен жөн. ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қамти алмаған. Т.
Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық қызметі мен өмірі 20-шы жылдардағы күрделі
процестермен ... ... ... Т. Шонанұлының жазушылық,
аудармашылық қызметі зерттеуші назарынан тыс қалған; Т. ... ... ... ... оның ішінде әсіресе ... ... ... ... ... ретіндегі көзқарастары
толықтай зерттелмеген. Біздің диссертациялық ... осы ... ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеуші өзінің ғылыми жұмысын жазу барысында Т. Шонанұлын ағартушы-
педагог ... ... ... ғалымның педагогикалық ойларын, идеяларын
зерттеуге тырысады.
Ал тіл маманы Қ.С. Құлманов Т. Шонанұлының ... ... ... ... ... /6/. Зерттеуші өз жұмысында Т. ... ... ... ... бағалап, мәдени-ағарту істері
турасындағы ғылыми ... ... ... ... ... ... қызметтері мен Алаш қозғалысы
турасында саралап жүрген ... ... ... Қойгелдиевтің “Алаш қозғалысы” атты еңбегінің ... зор. ... ... К. ... ... һәм ... монографиялық еңбегінде
Алаш қозғалысына мүше ... мен ... ... ... ... да ... атап өтеді /7/.
Ал Алаш зиялылары турасында қалам тартып жүрген ... бірі Д. ... да Т. ... ... ... ... біраз мағлұматтар беріп өтеді.
Соңғы кезеңде жарияланған еңбектерде Т. Шонанұлына ... ... ... ... 1996 жылы ... ... пен ... жазылған Ғ. Ахмедовтың “Алаш “Алаш” болғанда” атты еңбегінде ... ... ... қызметі туралы да мәлімет береді /8/.
Ал қазақ зиялыларының тарихи көзқарастары турасында қалам ... ... Т. ... пен Ш. ... ... ... ... ұлттық ... атты ... ... ... мен қызметін ғана емес, тарихи мұраларын да ... ... ... өтіледі. Сондай-ақ Қазақстанды аграрлық
қатынастар турасында өз пікірін қосып ... ... О. ... ... ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы” атты монографиялық зерттеуінде
Т. Шонанұлының “Жер ... – ел ... атты ... ... ... 20-
30 жылдарындағы қоныстандыру саясатына байланысты жазылған Ғ. Тоғжанов, С.
Асфендияров, С.П. Щвецов, П.П. ... Е. ... ... С. ... ... ... құнды еңбектерінің қатарына
қосып қарастырып, жер ... ... ... ... ... ... Дүкенбаеваның “Қазақтың шығармашылық интеллигенциясының тарихы
(1917-1941)” атты ... Т. ... ... ... ... ... ... профессор Қ.М. ... ... ... ... дерек көзі (1870-1917 жж.)” атты еңбегінде Т.
Шонанұлының қазақ жері мәселесін зерттеуге үлкен үлес қосқанын атап ... ... ... ... ... ... Қ.Е. Тілешова,
С.С. Иманбаева, К.Е. Абикенованың ... ... ... ... қауым қатарында аталынып өтіледі. Жас
зерттеуші К.Е. ... Т. ... 100-н аса ... ... аса кітаптары және аудармаларының болғандығы туралы жазып жүр /11/.
Сол себепті де Т. ... ... ... да ... ... ... тың ... байқатады.
Бітіру жұмысының деректік негізі.
Деректік мәліметтердің бірінші тобын Телжан Шонанұлының өз ... ... ... ... Т. Шонанұлының тарихи көзқарастарына
оның 1923 жылы жазылып, 1926 жылы ... ... 3 мың ... ... ... жері ... тарихы” атты еңбегі 1995 жылы “Санат”
баспасынан ... ... ... ... – ел ... атпен шықты.
Бұл Т. Шонанұлының тарихшы ғалым болғанын дәлелдеуде құнды болып ... ... ... ... мол ... мен ... жұсмысты
жазуда негзгі дерек көзі болып отыр.
Т. Шонанұлына қатысты деректер 1998 жылы Л.Д. ... ... ... репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг”
атты құжаттар ... /12/, ... 2002 ... Қаражанның редакторлығымен шыққан “Хрестоматия по новейшей истории
Казахстана (1917-1939 ... /13/ атты ... ... кездеседі.
Жұмыстың мақсаты Бітіру жұмысының алдына қойған ... ...... ... ортасы мен ағартушылық, қоғамдық қызметтерімен қатар
оның нағыз тарихшы ... ... ... ... ... ... ... алға қойған мақсатын шешуде төмендегідей міндеті
жоғарыдағы мақсатқа жету үшін, ... ... ... нақты міндеттер
тобын шешуді көздейді:
– Телжан Шонанұлының туып ... ... мен ... ... тоқталу;
– Телжан Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық қызметіне баға беру;
– Телжан Шонанұлының ғалымдық қырларын ашу;
– Телжан Шонанұлының тарихшы-ғалым ... ... ... ... ... ... өмір сүрген жылдары, яғни
1894-1938 ... ... ... ... ... ... туған
ортасынан бастап, өмір жолының барлық тұстарын және оның ... ... ... ... кезеңге дейінгі уақытты қамтиды.
Жұмыстың методологиялық негізі: Т. Шонанұлының саналы ... мен ... ... сай ... сол ... басты методологиялық бағыт
болған қалыптасып келе жатқан марксистік-лениндік деп ... ... ... көзқарастар жүйесіне көңіл бөліп, оның зерттеліп
отырған тарихи тұлғаның көзқарастары мен ... ... ... Жеке тұлғалар жөніндегі ғылыми зерттеу жұмыстарын жазу ... ... ... ... ... ... тұжырымдардың маңызы
зор болғандықтан, жұмыс барысында Ұлы бабамыздың ... ... ... интелект жөніндегі тұжырымдары Т. Шонанұлының өз ұлтына қызмет
еткен қайраткер, ағартушы-ғалым екендігін кеңірек айқындауға, жаңа ... ... ... ... ... ... Ұсынылып отырған бітіру жұмысында
жасалған ой-тұжырымдар мен қорытындыларды ΧΧ ғасырдағы ... ... ... курс жұмыстарында, түрлі Қазақстан тарихы ... ... ... оқу орындарында жас ұрпақты патриоттық
тәрбиеге баулуға арналған тәрбиелік сағаттар барысында пайдалануға ... ... ... ... ... ... ол ... бұрынғы
таптық тұрғы негізінде жазылған ... ... ... ... алып ... оның ... ... алып
қарастырдық. Бұл мүмкін болашақта шонановтануда ағартушы өмірінің белгілі
тұстарын жекелей ... ... ... ... оның ... ... мен ... зерттеушілердің арнайы қарастыруларына пайдаланар,
негіз болар деп ... ... ... ... екі ... ... ... тізімінен тұрады.
1. ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫНЫҢ ТУЫП ӨСКЕН ОРТАСЫ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ... ... ... ... туып өскен ортасы мен дүниетанымдық
көзқарастарының қалыптасуы
.ΧІΧ ғасыр мен ΧΧ ғасырдың тоғысында ... ... ... ... отарына айналып, нәтижесінде ұлттық рухы мен ... ... ... ... ... және ... негізін жаңаша
дамыту қажеттілігін түсінген ұлтжанды қазақтың зиялы ... ... ... қорғаған қазақ интелегенциясының саны аз ... олар өз ... ... ... ... ... үлкен
рөл атқарды. Бірақ, тоталитарлық жүйеге қызмет еткен моно ... ... бойы ... ... ... мен ... ... ұлтшылдық
ретінде бағалап, олардың еңбектері мен саяси идеяларын оқып-зерделеуге,
мәндерін ... тиым ... ... ... жылдары осыған байланысты
өмірлерін ұлт мүддесі жолындағы күреске арнап өткен А. Байтұрсынов, ... Ж. ... Х. ... М. ... С. ... Ж.
Аймауытов және тағы да басқа қайраткерлердің өмірі мен ... ... ... ... жаңа ... ... жүйелі
түрде зерттеу жұмыстары жазыла бастады.
Негізінен Т. Шонанұлының өмірбаяны, білім алуы мен өмір жолы ... ... өте аз. Т. ... ... ... ... ... құжаттар оның өмірінің басты белестерін ашып, нақты ... ... ... ... мәліметте ол өзінің туған жылын, өскен
ортасын, алты жасынан бастап ауыл молдасынан ... ... ... ... ... ... атқарған істерін қысқаша баяндап өтеді. Өз қолынан
жазылған бұл қысқаша өмірбаян ... ... ... 1894 жылы ... ... облысына қарасты Ырғыз уезі, Аманкөл болысы, 4-ші ауылда
(қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Ұ. ... ... ... ... қарапайым малшының отбасында дүниеге келген /14/.
Т. ... ... ... мен анасының өмірі туралы мәліметтер
кездеспейді, ол тек ... ... ... ... нашар тұрып,
аздаған малымен күнкөріс жасап отыратын қарапайым ... ... ... ... “6 ... бастап мені молдаға оқытуға берді. 9 жасымда ... ... Әкем ... ... ... мен ... ... және
өзім де оқыдым. Осылайша 14-15 жасқа дейін өмір сүрдім” /15/ – деп жазады.
Жастайынан ауыл молдасынан ... ... ... өзінің алғырлығының арқасында күнкөріс қамы үшін ... ... ... ... ... ... ... Шонанұлының көрнекті тұлға ретінде қалыптасуында оның жастық шағында
жалпы ... ... ... ... тарихи оқиғалар мен процестердің орны
ерекше болды. ХІХ ... ... ... ... ... ... ... реформалары Торғай өңірін де қамтыды. Қазақстанды
түпкілікті отарлау және оны өзінің ішкі ... ... ... ... ... қазақ даласына әкімшілік басқару жүйесін ... 1867 жылы 11 ... ... және ... ... ... Ереже”, 1868 жылы 21 қазанда “Орал, Торғай, Ақмола және Семей
облыстарын ... ... ... 1891 жылы 25 ... ... ... Орал және ... обылыстарын басқару туралы Ереже” қабылдады.
Реформалардың заңдық ... іске ... ... ... де ... ... 1891 жылы 25 наурызда “Ақмола, Семей, Орал және Торғай
облыстарын ... ... ... ... Ереженің қазақ жеріне
байланысты негізгі баптарында былай деп жазылды: “119. ... ... ... сол ... бар ... ... ... орман- тоғайы да
мемлекет меншігі саналады.
Сондай-ақТ. Шонанұлы туып-өскен Торғай өңірі ежелден оқу-білім ... ... өлке ... де ... Негізін қазақтың тұңғыш
ағартушысы ... ... ... ... ... ... осы
Торғай топырағында тұсауы кесілді және Қазақстандағы ... оқу ... ... және мазмұнды оқытуымен өзгеше болды. “Кел, балалар,
оқылық” – деп ұран тастаған Ы. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыс жағдайына
теңестірілген еді.
Сондай екі ... ... ... ... ... ... үшін ... ұйымдастырылып та отырылды. Олардың қатарында –
Ырғыздағы орыс-қырғыз ... екі ... ... де болды. Білімге деген
мол құлшынысының нәтижесінде зерек те ... Т. ... ... ... ... ... ... табалдырығын аттайды.
Бұған дейін тек мұсылмандық сауаты бар жас ... ... ... өз бетінше ізденіп, ерінбей оқып, орыс тілін жетік меңгереді.
Телжан мұнда өзінің ана тілін оқымайды, ... ... ... ... ... ұстаздардан дәрістер тыңдайды.
1912 жылы Т. Шонанұлы аталған училищені бітіріп шығады. Училищені үздік
бітіргендерге арнайы степендия ... ... ... ... қазына есебінен оқуларын жалғастыруларына мүмкіндіктер берілді.
Соған сәйкес оқу орнын ойдағыдай аяқтап шыққан ... да 1912 жылы ... ... (480 сом) ... ... Орынбор
қырғыз (қазақ) учительдер мектебіне оқуға түседі /16/. ... ... ... өкіметінің отаршылдық саясаты, қаражат тапшылығы мен
түрлі ... ... ... үшін ауырға соқты.
Орынбордағы қырғыз (қазақ) учительдер мектебінде білім ала ... ... ... рет ... ... ... Оның ... оқыған ақын-жазушылары Әбу Насыр әл-Фараби,
әл-Бируни, Низами, Фирдоуси, ... және т.б. ... ... ол
Ресейдің озық ойлы мәдениетінен де құр ... Н.В. ... А.С. ... ... А.М. ... В.Г. ... ... танымал
классиктерінің еңбектерімен осы қырғыз (қазақ) учительдер мектебіндегі
кітапханада танысты ... ... ... ... бұл оқу ... қоры өте бай ... Шонанұлының студенттік шағының нағыз қызықты кезеңі бірінші
дүниежүзілік соғыспен ... ... 1914 ... 19 шілдесінде
(1 тамызда) басталған бірінші дүниежүзілік ... ... ... ... да ауырлатып, соғыс қисапсыз көп ... ... ... және тағы да ... толып жатқан материалдық игіліктерді
қажет етті. Елдегі шаруашылық күйзеліп, егіс көлемінің азаюынан оның өнімі
күрт ... ... саны ... ... ... ... заттардың бағасы күн санап өсті. Мысалы, бұрын ұнның ... 94 тиын ... 1916 жылы 40 ... ... ... Тек қана ... Шығыс облыстарында 1916 жылы бидай ұнының бағасы бір жарым есеге,
ал ет өнімдері екі есеге дейін ... ... осы ... ... ... 1916 жылы ... төрт ... қырғыз
(қазақ) учительдер мектебін үздік бағамен аяқтаған, ... ... ... алып ... ... ... санатына қосылған
азамат болды.
1916 жылдан бастап Т. Шонанұлының өмірінің жаңа белесі басталады. Жас
маман елге ... 1920 ... ... ... ... ... болысына
қарасты № 3 ауылда Қасым Әбдірахмановтың мектебінде мұғалім болып қызмет
атқарды. Сол жылы ... ... ... интелегент ретінде
Семейде мұғалім, бір айдай аудармашы қызметтерін атқарады. Бірақ, мұнда ... ... ... ... өтініші арқылы еліне қайта оралады. ... – Т. ... ... алған білімін болашақ ұрпақты тәрбиелеу мен
оларды білім нәрімен сусындату жолына арнайды. ... ... ... оқығандықтан 6 жыл қазақ бастауыш мектептеріне орыс тілінде ... ... ... ... ... ... келген Т. Шонанұлын туған елінің бір жағынан патша өкіметінің
отарлау ... ... ... жағынан жергілікті халықтың патша
сойылын соғушы би-болыстарының зәбірі мен ... ... ... ... ... ... ... дала өлкесінің бір
саласында үстемдік алып, ... ... ... билігі кетіп, жерінен
еріксіз айырылған туған халқының тұрмысына байланысты, саяси-әлеуметтік
мәселелерден оқшауланып қала ... ... ... ... болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталып, соған қарай отарлық ... да ... ... ... үшін ... алым-салықтың
қисапсыз өсуі “Қазақ” газетінің ... ... ... ... ... ... ... оралып, ағарту ісіне жаңадан араласқан
Т. Шонанұлын ... ... сырт ... деп айта
алмаймыз. Бұл пікірді нақтылай түссек, бірінші дүниежүзілік соғыстан
әлсіреп, ... таба ... ... ... майданның қара жұмысына
шақыру туралы 1916 жылы 21 маусымда жарлық шығарады. Патшаның бұл ... отқа май ... ... ... ... ... ... титықтаған
халықтың қарулы көтерілісін туғызды.
Көтерілістің жалыны Орал, Торғай мен Жетісу облыстарын түгелдей қамтып,
Ақмола өңірінің ... ... ... ... Қойгелдиев: “Ұлт зиялылары бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... болған жоқ, қайта бейімделу бағытын ұстанды” /18/ – деп ұлт
зиялыларының соғыс жылдарында елді үкіметтің саясатына ... ... ... ... ... техникасы жетілген патша әскеріне ашық
қарсыласудың тиімсіздігін де білгендерін көрсетеді. ... елге ... ... ең ... бейбіт халықтың шырқын бұзып, шаруа мен малының
күйзеліске ұшырайтынын сезді.
Мұндай ... ... ... қиын-қыстау күн туған шақта қазақтың сенімін
артуға тұратын азаматтарының қатарынан Т. Шонанұлы есімінің тізімге ілігуі
бұл оның ... ... ерте ... есейгендігін, ел-жұртына ісімен
танылғандығының айғағы ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси және мәдени мәселелеріне қатысты мақалаларымен
ұлт зиялыларының басын біріктіргені баршаға мәлім. Жоғарыдағы ұлттық білім
беру мен мәдени ... үшін өте ... ... ең ... ... де осы
“Қазақ” газеті болатын. “Қазақ” газеті 1917 жылғы маусым айындағы санында
күнбатыс майданындағы 299 ... ... ... ... облысы Қапал
уезінің 700 жігітінің, Торғай облысы ... ... 94 ... ... ... деп “ия ... ия стипендия ашу жолына арнап екі мың сом
жиып, мыңбасы Мырзахан ... ... ... ... бара ... ... тапсырып” кеткенін жазды. “Бұл екі мың сом ақшаман медресе ... да ... – деп ... ...... ... 794 жігіттің
одан артық жиюға пұлы жете тұрып, ... ... ... жоқ. Ол ... ... Олар мұрындық болып, іс бастап, арғысын Алаш алдына салып
отыр. Осы еткен көсемдігіне де ... /18, 212 б./ – ... ... құптарлық істе де Телжан Шонанұлының ... ... ісі ... ... Т. ... ... ... белсенділігі 1917
жылғы Ақпан төңкерісінің жеңіске жетіп, патшаның ... ... ... ... ... лепті сезінген қазақ зиялылары үлкен мәселеге, яғни
қазақ халықының болашағын одан ары ойластыру мақсатында Жалпықазақ съезін
шақыру ... күн ... ... ... ... съезі қазақ
зиялыларының басын қосатын, барлық облыстар мен уездерді біріктіре отырып,
мемлекет құрудың бірден-бір ... еді. Алаш ... ... ... қозғалысқа бағыт-бағдар беруші қайраткерлер 1917 жылдың ... ... ... ... ... ... сәт келді, қазақ қоғамын
тәуелділік пен ... ... ... жолы әрі ... ... ... ... болсақ деп тұжырым жасады /19, 35 б.].
Үлкен істі жолға қойып, оны ... ... ... белсенділік танытып
отырған қазақ зиялыларының қатарында Т. Шонанұлы да бар еді. Оған ... ... Осы жылы ... ... қазақ съезі туралы материал
жариялаған “Қазақ” ... ... ... 5-13 ... ... ... ... екінші съезд Телжанды Алаш Орда ... ... ... мүше етіп ... ... ... осы ... тұсында елдігін, ұлтын сақтап қалу үшін
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов бастаған топтың ұйымдастыруымен 1917 жылы ... ... ... Орынбор қаласында қазақ мемлекеттілігі туралы
мәселе қараған екінші Жалпы ... ... ... ... Оған барлық қазақ
облыстарынан, сондай-ақ одан тыс аймақтарда ... ... ... мен
Самарқант облысы қазақтарынан – барлығы 82 өкіл қатысты. Съездің ... ... ... бар он ... ... Ә. Бөкейханов съезде ең негізгі
де басты мәселе ретінде – ұлттық автономия құру ... ... ... бұл ... ... ... ... онда Алаш облыстарында қазір орын
алып отырған бүліншілік әрекеттерден қорғау мақсатымен уақытша ... ... оның аты ... ... ... ... ... Он бес
адамнан тұратын бұл өкіметтің төрағасы болып Ә. Бөкейханов сайланды /7, 332
б./.
Съезд ... ... ... ... ... жаңа ... келе ... қаупінен аман қалуды ойлап, елді ... ... ... ... құрып, қаулы қабылдап, халық милициясын және ұлт қазынасын
құру ... ... ... ... Сол ... ... барысында оқу мәселесі
де назардан тыс ... М. ... ... ... ... ... Ол өз ... елдегі мектеп-медресселердің аздығын, мұғалімдердің
жоқтығын, қазақ ... ... ... ... ... ... осы ... бойынша жұмыстар жүргізіп, ұлт ... ... атап ... /19, 35 ... ... ... ... баяндамасы талқыланып, айтылған
мәслелердің орынды екендігі ескеріліп, нәтижесінде 5 ... ... құру ... ... ... ... құрамына бұған дейін оқу-
ағарту ... ... ... етіп жүрген Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... Елдес Омаров және жас ұстаз Телжан Шонанұлы ... ... ... ... ... ... өзінің ұшқан
ұясынан бапталып, кейіннен зиялылар арасында ... ... ... қазақ елінің болашағы мен келешегі үшін саяси істерге араласып, ... ... 1916 ... ... жаңа ... Т. ... ... ағартушылық және ғылыми қызметінің негізін қалады.
1. 2 Телжан Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық қызметі
ХХ ғасырдың ... ... ... алып ... ... ... орталық қалаларында жеңіске жеткен Қазан революциясы аз ... ... ... ... коммунистер билігі толықтай орнады.
Осы тұста Т. Шонанұлы да жаңа билікке бейімделу қажеттілігін ... ... адал ... ... ... мақсат етіп алды. Ал кезіндегі Алашорда
жетекшілері осылайша кеңестік жүйе қызметіне тартылып, жаңа ... ... ... төзімділік танытты және ұлт болашағын тағы да бірінші
кезекке қойды.
1920 жылы ... ... ... ... танымал болған
Т. Шонанұлы жергілікті ... ... ... ... ... үкіметі тарапынан жүктелген жұмыстарға енді ғана араласа
бастаған Т. ... да Алаш ... ... ... 1921 жылы ... ... алынып, ОГПУ-дың ... ... ... ... ... ұлтшыл” деп айыпталып, екі-
үш ай түрмеде отырады. Әйтсе де тағылған айыптың дәлелденбеуіне орай 1922
жылы ... ... ... ... ... ... соты ... кіріскен Т. Шонанұлы Ырғызда көп
тұрақтап қалмаған еді. Оған ... Т. ... ... қаласына жаңа
қызметке шақырылып, Халақ Ағарту комисариатында ... ... ... ... ... ... ... турасында: “Академиялық Орталықты Ахмет
Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Елдес ... ... ... және
Жолдыбайұлы басқарады... Пролетариат рухында жазылған авторлардың қатарын
“көркемдігі ... ... ... ... тауып, Академиялық Орталық
баспаға өткізбейді” – деп С. Мұқанұлы өзінің ... /21/ ... Т. ... ... ... тілі мен
мәдениеті үшін ойландыратын мәселелер төңерегінде ұстазы А. ... оны ... ... ... ... отырған.
Сондай-ақ Т. Шонанұлы А. Байтұрсыновтың ұлт мүддесі үшін ... ... ... танытып, жәрдемшісі де бола білді. Бұл ... ... ... ... орай ... сауатсыздықты жою, мәдени-ағарту
мекемелерін жандандыру жұмыстарының барысында айқын ... ... ... ... яғни жиырмасыншы ғасырдың басында қазақ ағартушыларының
рухани жетекшісі болып келген Ахмет Байтұрсынов ... ... ... да осы ... ... ... тұрды.
А. Байтұрсыновтың үлгісі, ой-әрекеті мен жалынды ... ескі ... ... ... жаңа ... ... үлкен ықпал етті.
Соған орай қазақ интелегенциясының алдына елдегі жаппай сауатсыздықты жою
міндеті қойылды. Мұнда ... ... оқу ... мектептер мен
училищеде оқығандар, орысша тіл білетіндер сауаттылар санатына жатқызылса,
ал мұсылманша хат танығандар сауаттылар қатарына ... ... 21 ... ... ... ... Атқару комитетінің
төралқасы Ахмет Байтұрсыновтың баяндамасының мәтінімен танысып, Орынбор
Халық Ағарту ... ... ... деп ... ... оқу ... мен ... жою ісіне жан-жақты
көмек шараларын көрсетуге ... ... орай ... мәдениетіне қатысты
барлық мәселелерді шешу Қазақ АКСР-нің ... ... ... ... ... Ағарту комиссариатының ұсынысымен 1921 жылы
26 шілдеде ... ... ... ... ... ... ашу жұмысына
он алты мен елу жас аралығындағы барлық қазақтарды мобилизациялау туралы
қаулы шығарады ... ... ... ... ... Т. Шонанұлы ендігі тұста тіпті
халқының болашағы үшін ... ... ... Ташкенттегі ұлт
зиялыларымен хабарласып, “Ақжол” газетіне өзінің 1921 жылы “Іс һәм идея ... ... да ... ... ... өркениетке ілестіру жолында
ұлттық мұраны қадірлей отырып, ағарту саласына күш салу ... Т. ... ... ... да ... отырды. Соған орай
автор: “Оқу оқудың екі ... екі құны ... бір қыры ... ... ... ... ... ережелер, нұсқаулар. Оқудың еңбек негізінде құру һәм жас
буыннан артықшылық әсері жасынан сүйегіне сіңген азаматтар ... ... ... ... айтылған сөздер, ойдағыдай армансыз мол. Қысқасы,
идея жағынан қамтама жоқ, идеяға көңіл толарлық... Мектептердің саны ... жоқ. ... ... кітапсыз оқытылып келіп жаңа ғана бірен-
саран бастауыш ... басы ... ... ... кітаптар
келгенмен, оқытушылар тағы жоқ” – деп, елде идеяның мол ... ... ... отырғандығын түсіндіре келіп, халықтың сауатын ... саны мен ... ... ұсынады /23/.
Сондай-ақ Т. Шонанұлы елдегі ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... жою ісіне де бар күш-жігерін жұмсады және ол зиялылар
тобына қосылып, аталған ... ... ... ... ... ... аздаған игі саясатты орынды пайдалану қажеттілігін
халыққа ... ... ... ... ... Шонанұлы “Оқу бұрын бұл һәм күнде” мақаласын жариялайды /24, 90-92 бб./.
Ол патшаның ... ана ... ... мен ... ... ... ... тиек етіп, Кеңес үкіметі тұсындағы оқу
мәселесімен салыстырды. “Күні бүгінге ... әлі ... ... ... сәл
алды болуы керек. Аяқ жетер жерде школ жоқ. Болғанмен пайда кеміс. Ол ... ... ... ... ... алынатындай не шоқындыратындай көрді.
Школдан халықтың ... ... ... ... халықты әрі итерген
патша үкіметінің саясаты екенін соңынан білдік” – дей ... ... ... табына қарамастан тегін болғанын сөз етеді.
1923 жылы 29 қарашада Халық Ағарту комиссариаты ... ... ... ... ... ретінде Ахмет Байтұрсыновтың “Оқу құралын”,
грамматика ... ... ... құралы” кітабын және ... ... ... ... ұсынады. Бірақ бұл кітаптар немесе кітапқа
айналмаған қолжазбалардың біразы бізге жетпеген.
Сол сияқты Халық ... ... ... ... Орталық
“Қазақ тарихы” және “Түркілер тарихы” атты орта ... ... ... жазу үшін М. ... ... ... хрестоматиясын
құрастыру үшін Т. Шонанұлымен, “Физика” оқулығын қазақ тілінде жазу үшін ... екі ... ... ... ... мұрағат қорларында
сақталып қалуы осы тұстағы оқулықтар шығару ісінің кезек күттірмейтін іс
екендігінен хабар береді /25/.
Т. Шонанұлының Ірі ... ... ... ... ... алға басуы мен оқу құралдарын даярлауға атсалысуына тағы ... ... ... ... ... ... Институтында (КИНО) оқытушы
болып жұмыс жасауы еді. Қазақ АКСР-нің астанасы Орынбор қаласында ... ... ... ... ... ... оқу ... бірі
болады. Аталған оқу орны өз кезегінде қазақтың жастарының үлкен үміт ... орай ... ... ... ... ... А. ... Ж.
Аймауытов, М. Дулатов, Е. Омаров, Т. ... М. ... ... С. ... Н. ... сынды ұлт зиялыларының басын біріктірді
/25/. Әрине, ... ... ... ісінің алға басуына, оқулықтар
шығару ісіне Т. Шонанұлының Қазақтың Халық ... ... ... жұмыс жасауы да септігін тигізгені сөзсіз. Т. Шонанұлы оқулықтарды
бастауыш ... ... ... жүрген ересектер мен өзге ұлт
өкілдеріне арнап жазды. Оның ... оқу ... ... оқушылар
үшін жеңіл, күнделікті тұрмыстан алынып ... ... ... болса мал баға білсін, инженер болса көпір салып, кен қаза ... ... бала ... ... – /26, 103 б./ ... ... қатаң
ұстаған Т. Шонанұлы институттағы қазақ жастарына тек сапалы ... ... ... Т. ... 1920-1929 жылдардары (“Орынбор кезеңі” – ... ... ... ... мен оқу құралдарының ... ... ... ... оқу құралы (орыс мектептері үшін). – Алматы,
1923. – 86 б.; Самоучитель ... ... для ...... 1925.
– 99 б.; Шала сауатты ересектер үшін оқу құралы. – ... 1926. – ... ... киргизского языка для русских (Словарь и краткая
грамматика). – ... 1929. – 99 с.; Жаңа арна ... ... ...... 1928, – 167 б.; ... ... – Қызылорда,
1929. – 36 б.; Диаграмдар, графиктер ... ... ... салынады? –
Ташкент, 1929 және т.б. оқулықтар мен оқу құралдары қайраткердің қаламынан
дүниеге келді.
Сондай-ақ “Жаңа ... ... ... ... ... ... ... Т. Шонанұлы өзінің ағартушылық қырының тағы да бір ... ... әр ... санында елдегі оқу-білім және ... ... ... ... ... ... ... түрлі кеңестер қатарын ұсынып тұрады.
Т. Шонанұлы қоғамдық-ағартушылық істерді қатар алып жүріп жиырмасыншы
жылдары орын ... ... ... ... ... ... тартысы
тарихында да өзіндік із қалдырады. 1924-1926 жылдары әліпби ... мен ... ... ... ... 1924 жылы 12-18 ... ... ... ... ... ... ... ұлтына қатысты
әр түрлі мәселелермен қатар әліпби алу ісі туралы сөз болады. Жалпы Кеңес
үкіметі билігі тұсындағы ... ... ... алғашқы бас қосуы осы қазақ
білімпаздар тобының съезі ... ... ... ... ... ... өтетіні туралы ерте-ақ жария етіліп, онда қандай ... ... ... ... ... ... зиялыларының қарсылығына қарамастан барлық
түркі халықтарының жазуын латындандыру туралы шешім қабылдайды. Бұл шараға
жетекшілік ететін жаңа түркі ... ... ... комитеті құрылып,
оған Қазақ АКСР-нен тек Нәзір Төреқұлұлы ... ... ... ... ... ... ... “Жалғыз қазақ емес, бүкіл араб әліппесін
қолдап жүретін елдер арасында латын әліппесіне көшу деген ағым ... ... тек ... ... ... ғана арасында емес, Одақ
сыртындағы түріктер мен мұсылман елдерінің ... да бар. ... ... ... ... жатыр... әрине латынға қарсылар да ... да ... бар. ... ... шешілу үшін латыншылардың да, оған
қарсылардың да ой-пікірлері айқындалуы қажет” – деп өз ойын білдіреді ... жылы 9 ... ... Қазақ Өлкелік комитетінің секретариаты
Қазақ КСР Халық комиссарлар Кеңесіне ... ... ... ... құру турасында ұсыныс жасалады. Комитеттің құрамына
Нығмет Нұрмақов (төраға), Телжан ... ... ... ... Ораз ... ... пен ... сияқты ұлт зиялыларын
бекітті /27/.
Осы тұста “Әліппе – ... ... деп өз ойын ашық ... ... ... әліппесін алу мен оның төңерегінде болып жатқан
түрлі ... ... ... ... ... хабардар етіп отырды.
Мәселен, “Латын әліппесін ... неге ... ... ... –1926. – № ... ... ... студенттері латын әліппесі жайында не ... ... 1928 жыл. – № 95), ... ... ... (Еңбекші қазақ.
–1926. – № 9-10), “Орта ... ... ... ... ... қазақ.
–1927. – № 134), “Қазақстандағы латын әліппесінің жұмысы” (Еңбекші қазақ.
–1927. – № 128), ... да ... ... ... ... – 1927. – № ... толық жиналысы” (Еңбекші қазақ. – 1927. – 19 маусым), “Жаңа
әліппі жұмысы” (Еңбекші ... – 1927. – № 163) ... ... ... ... қазақ. – 1929. – № 66-67) және т.б. мақалалар қатарын
халық назарына ... ... ... ... ... ... ... енген Т.
Шонанұлы латын әліпбиін алу ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі кеңестер беріп отырды. Мәселен,
“Үмбетұлы Мәжитке жауап (латын әліппесі туралы сұрауына)” атты ... ғана ... ... бұл ... түсіндіре алмайтынын айта
келіп, латын әліппесінің тиімділігін былай көрсетеді: “Әліппе жаңғыртудың
екі ... ... ... негізі жағынан;
2 іске асырылуы жағынан.
Негіз жағынан дегеніміз – осы күні тұтынып жатқан әліппеміз боларлық
жарамды ма? ... ... ... ... Ол ... ... келе ме?
Жарамастай болса, жарамды әліппе қайсысы? Ал іске асарлық жағы ... ... ... ... ... зор болып, басқа әліппені аламыз дегенде
жаңа әліппені қалай ... ... ... Осыларға қысқаша жауап
берелік.
Халық ағарту саласында қызмет жасап отырған ұлттық ... ... ... енді ғана ... ... тік тұра ... ... сауат аштыру мектептерінен жоғарғы оқу орындарына дейін – оқушылар
мен оқытушыларды қайта оқыту; оқу ... ... ... арабтан латыншаға аудару сияқты т.б. көптеген ұйымдастырушылық-
техникалық шаруалармен айналысуына тура келеді.
Соған сай Т. Шонанұлы ... ... ... ... ... отырып, өз бетінше сауат аштырту ісіне кіріседі. ... ол ... ... өлең ... ... жазуымен көрсетіп, көзін үйретті. Мысалы,
латын әліпбиімен Мағжанның “Бүлдірген беті ... ... ... ... ... ... беті бөбектің,
Қолында отыр сылдырмақ.
Өзі сақ-сақ күледі,
Сылдырмақтай сылдырлап ...
Сол сияқты қазақ ... ... ... ... ... көш ... ... көшкен сайын бос келеді.
Айырылған ағайыннан жаман екен,
Мөлдіреп қара көзге жас келеді /28/.
Түрлі қиыншылықтардың туғанына қарамастан ... ... ... ұлт ... ... төл ісі ... ... көріп, белсене
атсалысты. Ұлт зиялылары қатарындағы Т. Шонанұлы да ... ... ... ... ... ... ... айдарымен бірнеше әліппе
сабақтарын жариялап отырды. Тіл маманы өз кезегінде халыққа ... ... ... отырып, жаңа әліппемен оқушылар ... ... ... ... негізі – хат тану. Бірінші басқышта бітірген
бала тұрмысқа керек жерінде ... оқи, жаза ... ... ... ... ... Уақ хат, куәліктер, әдістер жаза алсын.
Жарнамаларды, салық қағаздарын оқырлық болсын. Мұның үстіне жаңа ... ... ... ... да ... ... болу ... өткір құрал
болуы үшін істелетін бірқатар жұмыстарымызды үлгеруге уақыт жетпей жатыр.
Онымыз жаңа әліпті ... ... ... ... ... – деп, бұдан әрі халықты жаңа әліппемен сауаттандыру жолдарын
ұсынды /29/.
Сол сияқты Т. ... өз ... тек ... ... ғана емес,
бүкіл түркі әлеміндегі латын әліпбиі істеріне араласып, пікір қосып отырды.
Орта Азия ... мен ... Еділ ... Орал ... ... түбегі
түріктерінің тілдеріндегі аз-маз айырмашылықтардың барлығын атап ... ... ... ... ... қарастырады.
Т. Шонанұлы түрік тілдерінің арасындағы ... тек ... ... ... ғана ... ... деп
есептеген. Мәселен, ол татар халқының жаңа емілесіне тоқталып, латын
әліпбиіне көшу ... әр ... ... ... ... ... татар тілінің мысалында тоқталады. ... Т. ... бұл ... осы ... ... ... жерде ұсталуы керек.
Біздің Қазақстан татарлары бұл емілені ұстауға ... Осы ... ... ... ... оқытушылары бұл емілені біліп алулары
керек. Татарша бас қаріп те ұсталады. Ұсталуы ... ... ... ... да ... үшін, тілін қазақша еміледе көрсетілген
материалдарды татарша жаздық. Татарлардың жаңа емілесімен жаздық. Мұғалім
түсінбеген жері ... ... ... ... ... /30/ – ... ... кетеді.
1929 жылға дейін республиканың астаналары болып келген ... ... ... ... ... қызу ... әліппе,
оқулық, бағдарламалар жазып, халықты сауаттандыру жолында талмай қызмет
жасады. Т. ... енді ... жол ... ... ... ... жалғастырумен болды.
1929 жылы Қазақ Халық Ағарту комиссариатында әдіскер болып жұмыс жасап
жүрген Т. ... жаңа ... ... ... ... ... ... Т. Шонанұлы осыған дейін алған біліміне қанағаттанбай, өздігінше
(экстерно) емтихан тапсырып, жаңа ... оқу орны Абай ... ... ... әдеби-лингвистикалық факультетіне қабылданады.
Мұрағат мәліметтері көрсетіп отырғандай Т. Шонанұлы ... мен ... ... 1929 жылы-ақ доценттік ғылыми
біліктілігіне (квалификациясына) қол жеткізіп, 1932 жылы көптен ... ... оқу ... ... ие ... ... Абай ... ҚазПИ-де оқытушы бола жүріп,
студенттермен ... ... ... ... мәдени іс-
шараларға қатыстыру сияқты жұмыстар атқарады. Оқу орны ... ... ... ... Т. ... оларға аса түсіністікпен
қарап, үлкен демеу көрсететіп отырды. Жастарға білім беру, ана ... ... ... ... қоғамға, туған еліне, жеріне қатысты өзекті
жайттарды түсіндірірді. Әсіресе Т. ... ... ... ... – жаңа арнаға бет бұрған ел өміріндегі ... ... бір ... тиянақты дәріс берудің жаңа жолын салу ... ... ... ... оқу ... жасаумен айналысты.
Халқының оқу-ағарту ісіне белсене араласқан Телжан Шонанұлы ендігі тұста
өлкенің мәдени-ағарту, ғылыми қоғамдық жұмыстарына да ... ... ... жасағанын мұрағаттық құжаттар айғақтайды.
20-30-жылдары республиканың қоғамдық өмірінің ғылыми ... ... ... ролі жоғары болды. Ондай ерікті қоғамның бірі-1920 жылы
құрылған Қырғыз (қазақ) өлкесін ... ... ... ... края) еді. Қойған қоғам өзінің мүшелігіне ... 21 ... оның ... ғана ... ... өкілі болды. Атап көрсетсек, А.
Байтұрсынов, М. Жолдыбаев және Е. Омаров [150, 3-4пп.] еді. Ал 1923 жылы ... ... ... отырысы болып, қоғамның председателі К.Н.
Саковский, орынбасарлығына М.Н. Баталов, ал басқару ұйымына А.Л. ... ... К.Р. ... ... 22 ... ... өз ... Мүшелікке қабылданғандардың 12-сі ... ... ... Олар Д. ... ... С. ... М. ... С. Сейфуллин,
Ә. Жангелдин, Н. ... А. ... С. ... ... А. ... М. ... болды /31/.
Қырғыз (қазақ) өлкесін зерттеу қоғамы өзі құрылған тұста тарих-
археология, жаратылыстану-географиялық және ... /31/ ... ... ... ... ... 1923 жылы ... жұмысының барысына қарай
ендігі кезекте төрт секция бойынша жұмыс жасайды.
1 ... ... ... ... жылы қоғамның кезекті мәжілісінде Қазақстан өлкесінің ... ... ... мол ... ... ... ... төрағалығына ... ... ал Т. ... оның ... серігі (товарищ
председателя) болып сайланады /31/.
Әр кез өзінің ... ... ... ... Шонанұлы 1926 жылдың 14 наурызынан бастап Қоғамның тарих-
этнография ... ... ... да ... қызметке кіріскен Т. Шонанұлы ендігі тұста ... ... ... қатысты деректік материалдар ... ... ... толықтырып отырады. ... ... ... 1916 ... ... көтерілістің он
жылдығына орай, тарих-этнография секциясының аталған шараға орай жасалынып
жатқан жұмыстарын тыңдап, арнайы тапсырмалар жүктеледі ... бұл ... ... ... ... ... етіп
отырған Т. Шонанұлы айтарлықтай іс ... Атап ... 1926 ... ... өз тарапынан арнайы хабарлама жазып, баспасөз бетіне ұсыну
арқылы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыстың шынайы ... ... ... Т. ... 1916 ... көтеріліске қатысты берілген бұл үндеуі
қазақ ... ХХ ... ... ұлт-азаттық көтерілістерін тарихи
тұрғыдан зерттеуде деректік маңызы зор.
Сонымен қатар Телжан Шонанұлы қазақ тарихын деректік ... ... ... деп санай отырып, ... ... ... “1916 ... ... ... үш құжаты”;
О. Жандосовқа “Генерал Куропаткиннің құпия баяндамасындағы 1916
жылғы ұлт-азаттық көтерілістің кейбір ... С. ... ... Орал ... ... ... және т.б тақырыптарда
баяндамалар жасау тапсырылады. Ал Т. ... “1916 ... ... ... ... ... өзінің тікелей зерттеу обьектісі етіп
алады. Өкінішке орай, секция отырысының хаттамаларында ... ... ... турасында хабарланып өтілгенмен, олардың тезистері
кездеспейді. Сондай-ақ 1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... енгізу туралы қаулы қаралып, оның
жұмысын қадағалау үшін үш адамнан тұратын комиссия тағайындалады. Олар: ... А. ... және Е. ... ... ... ... дейін қоғамның тарих-этнография секциясында төрағалық қызмет
атқарған Телжан Шонанұлы қазақ тарихына ... ... ... ... да өз ... қоса ... ... 1927 жылы 29 желтоқсанда
І. Жансүгіровпен Т. Шонанұлы арасында екі жақты келісім жасалады. ... 1925 жылы 15 ... “1916 ... ... қазақ-қырғыз халқының
көтерілісінің құжаттары” атты қазақ ... ... 13 ... ... ... шығару үшін І. ... ... ... ... М. Әуезовтың орыс тіліндегі “Образцы народного
творчества в Джетысуйской губерний” ... 960 сом ... ... ... та мұрағат қорларында сақталынған /32/.
Аталған кезеңде де қазақ зиялылары тағы да бірлесіп, қазақ ... ... ... ... ... ... ісінде белсенділік танытқанын
байқаймыз. Мұрағат құжаттары көрсетіп отырғандай, Тарихи-этнографиялық
секциясы мүшелігінде төмендегідей қазақ ... ... ... ... І. Жансүгіров, М. Жолдыбаев, ... Д.Д. ... О.Ж. ... А.М. Майлыбаев,
Е. Омаров, Т. Шонанов, Ж. ... және т.б /32/. ... ... ... өз кезегінде қазақ елінің тарихы мен этнографиясына
айтарлықтай үлес қосқанын көруге болады.
Осылайша өз ... ... ... үшін ұлт ... ... ... ... Т. Шонанұлы өзін нағыз ағартушы-ғалым, әдіскер ретінде
танытты. А. ... ... ... ... үлкен ағартушы
деңгейіне көтерілген Т. Шонанұлы қоғамдық ... де ... ... ... мен ... ... ... құжаттарды топтастыру ісінде
де айтарлықтай жұмыстар қатарын атқарды. Оны біз ... ... ... ... және Т. ... атқарған істерінен айқын аңғара
аламыз.
2. ТЕЛЖАН ШОНАНҰЛЫ - ... ... ... ... ғалымдық қырлары
Өткен ғасыр басында қалыптасқан ұлт ... ... ... ... ... жол – ... мен ... салалары деп білді. Және де
олар өз шығармаларында халықты өнер-білімнің түрлі салаларымен таныстыру
үшін қоғамдық ... ... ... еді. ... ... қазақ зиялыларының алдында ұлттық ғылымды барынша
жандандыру мәселесі көтеріліп, ... орай ... ... ... ... ... ... қарастырылған болатын. Ғалым Телжан
Шонанұлы да көптеген еңбектер қатарын жазып, ұлт ғылымының ... ... ... жан-жақты ғылымдар саласын меңгергендігін байқатты.
Ел өміріндегі қажеттілікті өтеу барысында ... ... ... ... ... ... ... ісіне Т. Шонанұлы да қол
ұшын берді. Соған орай Т. ... ... ... бір ...
жаратылыстану ғылымы бойынша жазылған еңбектері құрайды. Мысалы, “Тамшының
тарихы” (Жас қазақ. – 1924. – № 5-6); “Нұх кезіндегі ... ... не?” ... – 1924. – № 5-6); “Мектепте аймақтану” (Жаңа мектеп. – 1925. – № 3);
“Жазғы серуенге қыс ... ... ... ... – 1928. – № ... ... әдісінің жемісі”(Жаңа мектеп. – 1929. – № 4); ... ... ... ... – 1927. – № 1-8) және ... ... 20-шы ... түрлі ғылым салаларымен қатар өлкетану,
әсіресе мектептегі өлкетану ісінің қолға ... жаңа ... ... ... ... ... негізінің қалануына жұмыстың
бастапқы тарауында аталынып өткен Қырғыз ... ... ... ... ... 1924 ... бастап қоғамның негізгі бағыттарының бірі –
мектепте өлкетану бөлімдерін ... ... Бұл ... ең бірінші
кезекте төмендегідей міндеттер қатары жүктелді: қолда бар ... ... ... ұстанымдарына бейімдеу, өлкетану
жұмыстарына оқушылар мен ... ... ... өлкетану үйірмелері мен
ұйымдарын нығайту болды.
Телжан Шонанұлы Қазақстанды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... атқарғандығын мұрағат
құжаттары да айғақтайды. Мәселен, 1927 жылдың 12 сәуірінде Қоғамның кезекті
отырысында ... ... ... ... ... ... ... қатар өлкетану жұмыстарына қатысты ... ... ісі ... ал 1929 жылы 28 ... ... ... ... түрлі мәдени шаралар жүргізу үшін ... ... ... Айтмағанбетов және Шонановты бекітеді /33/.
Сондай-ақ Қазақстан Халық Ағарту комиссариатының тікелей тапсырмасымен
қоғам мектептерге Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударды.
Ғалымның аталған сала бойынша жазып қалдырылған еңбектерінің ерекшелігі
– әр бір ұсынылған ... ... да ... ... ғылыми тұрғыда
ұсынылуында еді. Мәселен, “Мектепте аймақтану” атты мақаласында автор
өлкені зерттеу турасында өз ... мен ... ... ... Аймақтану
деген не? Нені қалай үйретеді? Өз алдына бір пән бе? ... ... ... бір ... ме? – деп /34/, ... ... қою ... мәселенің
мәнін ашуға тырысады.
Осыған орай Т. Шонанұлы сол кезеңдегі әр ... ... ... ... қатысты көзқарастарын талдап, өлкетануды еңбек және
қоршаған орта арқылы ... ... мен ... ... ... ... ... Т. Шонанұлы: «Аймақтың табиғатын, кәсібін, қоғам
тұрмысын білу керек. Мұның бәрі түрлі ғылымның басын ... бір ... ... ...... ... ... үйренудің,
білудің әдісі... Осы аймақтануға байланысты “аймақ” деп біреулері бүтін
Қазақстанды айтады. Біреулері уезін иә ... ... Ал ... ... ... деп бүтін Қазақстанды айту керек” – деп /34, 31
б./, тұжырымдайды Т. Шонанұлы жоғарыда аталған мақаласында.
Аймақтануға анықтама ... Т. ... ... әрі ... – бәрінен
бұрын өз туған өлкесін, оның адам қажеттілігіне қарай өзгерісін оқып үйрену
деп түсіндіреді. Мектептегі аймақтану ... ... ... еңбегінде
автор жергілікті табиғат пен адам әрекетін оқып үйренуге көңіл бөле ... ... ... ... ... және ұқыптылықпен
қарауға тәрбиелеу керек, ал өз өлкесін тану үшін оның тарихын ... ... ... ... жоқ, ... ... ... келешекті білуге
болады... Балалар қоршаған табиғат ерекшеліктерін басқа жердің табиғатымен
салыстыра білулері қажет, туған жерін білмеген адамның ... тар ... ... /34, 33 ... 1924 жылы ... ... 5-6 санындағы “Нұх кезіндегі топан деген
не?” атты мақаласында “Топан болу үшін ең алдымен су ... ... ... ... ең биік таулардың төбесін шаю үшін қанша су керек? Мұны дәл
есептеп шығаруға болады. Жердің үлкендігін бұл ... ... ...
деп, бұл сұрауына жауап ... ... жер алма ... ... тең ... екі тесік арасы 12 шақырым болады. Айнала ... ... 38 мың ... ... ... болар еді. Жердің барлық
бетінің кеңдігі 450 миллион шаршы шақырым. Жер осінде биіктігі 8 ... бар. ... ... ... ... ... деген қиясының
биіктігі 8 шақырымдай. Олай болса, бүтіл жер жүзін, яғни 450 миллион ... 8 ... ... су ... ... Оның үшін ... 4 ... текше (“текше” деп ұзындығы да ені де бірдей нәрсені айтады)
шақырым су ... ... ... су мұхиттардағы, теңіздердегі, өзендер мен
көлдердегі судың үстіне керек,”– деген қорытындыға келеді ... ... ... жақсы меңгерген Т. Шонанұлы “Тамшының тарихы”
атты мақаласында тамшының күннің қыздыруы арқылы оның буға ... ... ... тобына қосылып, қайтадан өз ... ... ... ... Күн ... ... ... ыстыққа шыдамай қалың бұлтқа
кезігіп, қалың тұман ішінде бір-біріне тығылып, үлкен тамшыға ... ... ... ... ... ... ... да қарапайым тілмен
жеткізеді. “Адамдар масайрап ... ... ... ... ... ... тасқа соғылады. Тамшылар соғылып үлкен сел болады. Сел жиылып
сай толады. ... ... аға ... ... талай жерді көреді... Жел
ойнақтап тамшыны батысқа ала жөнеледі, тынбай ілгері айдап ... ... ... ... ұшып ... Бір ... ... ақ даланың үстімен өтеді, ... ... ... – деп /36, 13 б/, ... ... ... лайықтап,
жауын-шашынның түзілуін ғылыми тілмен баяндап береді.
Сондай-ақ Т. ... ... ... сабақтары” атты
мақалаларында мектеп оқушыларына жағрафия пәнін оқытудың жеңіл жолдарын
ұсынады. Жағрафияның ең ... ... ... ... ... “1926 ... ... қазақ пәнінде карта шықса керек. Менің
өзім жазусыз карта алып керегеге ... ... жер ... ... ... ауа-райы, топырақ жағдайы сықылды нәрселерін сол карта
бетіне салғызамын. Тек картамен таныстырғанда, асықпай, ... ... ... танырлық қылып бастау керек. Күн, сағат жасау, төрт түсті,
мердиан ... ... ... ... – дей ... ... картамен толық
таныстырудан бұрын балаларға жердің домалақ екенін білдіріп, картамен қатар
глобусты алып жүруді ... Ол үшін ең ... ... ... ... ... меңгертіп, кейіннен мердиан табуды үйренген балаға
қолдан күн сағат ... ... ... Яғни ... кезекте тәжірибе
жасау әдісін толыққанды меңгеру қажеттілігін ескертеді ... ... ... ... ... білімдерін іс жүзінде
практикамен ұштастыру тұсын да ... ... ... ... білу –
баланы серуенге шығарып, далаға алып бару. Серуендеген балалар ... ... ... Сай ... өзен ... жер ... ... жерге барғанда балалар жер астында не бар екендігін көреді.
Туған жерінде қандай тау ... бар ... ... Тау ... ... қабат-қабат болып, қай жерде жатық, қай жерде көлбеп жатқанын
аңғарады. Тау ... ... ... ... ... ... тау жыныстарының
суретін салады, суретпен қалай жатқанын көрсетеді. Соңынан оқытушы картадан
Қазақстанның ... ... ... – деп, жер ... қалай
қабаттасып жатқанын түсіндірудің қиынға соқпайтынын, оны түсіндіру ... ... күні ... сел мөлшеріне қарай ертеңіне селмен келген қоқым
мен лайдың шөккен жерінде пайда болған ... ... бола ... ... /37, 48 ... кезекте ғалым өзен мен көл турасында сөз ... ... ... ... ... жағасының шапшаңдығын ... ... ... ... су ... ... өлшеу тәсілін оқушыға
таныстыруды жөн санайды. Соған орай балалар ойнайтын жаңқа, ұстаған 4 таяқ,
ұзындығы белгілі арқан мен ... ... ... ... ... ... “Ал өзен ... ағысын өлшеу үшін қайық керек.
Қайықпен жүріп барып, ... ... ... ... Оған ... ... ... күрек сияқты нәрселер жарайды. Оларды соңынан қайықпен
қуып барып алуға болады, мұны өлшеуде, ... ... су ... ... ... Өзен ... тасыған кезде, жаздыкүні күзге қарай
өлшеген дұрыс” – деп ... ... ... сай Т. Шонанұлы белгілі бір этикалық және құқықтық білімдерді
игеру ғана емес, ... ... өмір ... қолдана білу
икемділіктерін қалыптастыруды көздеді және өлкетану жұмыстарының кең арнада
дамып, қалыптасуына ... ... ... ... ... орта
туралы өткізіліп жатқан шараларды оқу мазмұнына және табиғатты қорғау
мәселесін шешу ... ... ... ... ... ... кеңейту арқылы жас ұрпақтың Отанын ойша емес, нақты ... ... ... бұл істе де ... ... жоқ ... Кеңес үкіметі тұсында Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Телжан
Шонанов сынды және басқа да ұлт ... ... ... тіл ... Кез ... ... ұлт ... жойып жіберудің алғы шарты ана тілін
жоғалтудан басталатыны белгілі. Мұны ұлт зиялылары ... ала көре ... ... білген. Мәселен, тіл мәселесіне қатысты өзінің ойын Ахмет
Байтұрсынұлы ... ... ... ... сақтау үшін бізге
мәдениетке, оқуға ұмтылу керек. Ол үшін ең алдымен ел болуға, ... ... бар ел ғана ... ... біз ... тиіспіз. Бұл мәселеде
біздің халіміз оңды емес. Осы күні орыс школа мен татар мектептерінде оқып
шыққандар қазақ ... ... ... хат ... өзге ... ... ... алыстап барады. Бұл әрине жаман әдет.
Егер тілге осы көзбен қарасақ, табиғат заңына ... ... ... мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие ... ... де ... ... деп білу ... /190, 14 б./.
“Тіл жоқ жерде халық біріншіден ұлттық бет-бейнесінен айырылып ... ... ... тозғындауға ұшырайды. Тілсіз, сөзсіз ақыл мен ойды
қозғай алмайсың. Ана тіліне ... ... ... оны қастерлеу парыз” – деп
[2, 126 б.], Телжан Шонанұлы ұлт ... ... ... өз ... ... өз кезегінде қазақ тілінің өркендеуіне және оның жазу
мәдениетіне, жалпы ұлттық мектептің дамуына ерекше мән ... ... ... қабырғасында ана тілін оқыту жүйесін ... ... ... ... ... да ... ... Бұл
салада ол Ахмет Байтұрсыновтың “Баяншы”, “Әліппе астары”, ... ... ... ... ... ... “Диаграмдар мен графиктер
қандай болады, қалай салынады” атты оқу құралдары мен кітаптар тобын өмірге
алып келді /40/.
Т. Шонанұлы А. ... ... ... ... одан тек үйреніп қана
қоймай, саяси істерде де, оқу-ағарту саласында да ... ... ... ... тарауларынан белгілі. ... ... мен А. ... ... ... ... ... танытуы олардың қазақ тіл біліміне арнап оқу ... ... анық ... Соның бір белгісі А. Байтұрсынов пен Т.
Шонанұлының бірлесе отырып құрастырған “Оқу құралы” болды.
Сондай-ақ қазақ тілінің грамматикасы мен басқа оқу ... ... Т. ... ең ... ... ... бірі – ... болды және соған орай ... ... ... Мәселен,
“Орыстарға қазақ тілін үйрету әдісі жайында”, “Ересектерді сауаттандыру
әдісі”, “Дауыстап оқытудың әдісі”, “Диаграмдар мен ... ... ... ... және тағы ... аталып отырған жұмыстарында ана тілінің шұбарланып кетпеуін ескере
отырып, оқу ... ... ... материалдың сабақтастығын,
біртіндеп күрделіге қарай ауыса түсетін оқу бағдарламалары мен оқулықтарын
шәкірттердің ой-өрісіне ... ... ... терең түсінуіне Т.
Шонанұлының үлес ... ... ... ... мен ... ... қалай салынады” атты кітабында: “Диаграмм деген не? Цифрды көзге
көрнекті қылып геометрияның ... ... мен ... көрсетуді
диаграмм дейді” – деп /41/, қарапайым түрде ана ... ... ... ... ... ... жолын ұсынуға тырысады.
Сондай-ақ 1935 жылы ... ... Ғ. ... ... Жиенбаевтармен бірлесіп “Бастауыш мектептегі қазақ тілінің
әдісі” – деп аталатын ... оқу ... ... ... ... білім
беру үшін де, дұрыс сауаттылықты күшейту үшін де ана тілі – мықты ... ... ана ... ... мақсаты – баланың білімін ... ... ... ... ... ... да өз ойын түсіндіруге
жаттықтыру, тіл арқылы балаға салт-сананы сіңіріп ... ... ... ... ... ... бес ... бөлінеді: сауат аштыру,
оқу, грамматика мен еміле, тіл дамыту... Ана тілі әдісі – ана ... ... ... – деп /42/, ... ... ... ... ортақ мүддесі – ана тілінің тазалығын ойлай ... ... ... төмендегідей тарауларға бөледі:
1 Сауаттандыру әдісі,
2 Сауат аштыру ... ... ... тіл ... ... Грамматика мен тіл үйрету әдістері;
5 Жазып үйрену әдісі.
Жалпы тіл тазалығы мәселесі Т. Шонанұлының ... ... ... ... ... ... “Тіл тас жарады, тас ... бас ... ... ... ... ... ... ғалым, тұрмыста тілдің ... ... ... ... ... ... үшін ... қару бола алатынын
есепке алады.
“Тұрмыстағы күшті құралдың міндетін атқару үшін тілді ... ... ... ... ... алды ... ... Бұл талассыз
шын. Бірақ біз тілімізді ажарлау ... ... үшін онша қам ... бір ... ... болсын, мінбеге шығып баяндама немесе жиылыста
шығып сөйлегенде болсын тілімізді ... ... ... – деп, өз ... айта ... ана ... ... кетіріп, ойдың үстінен дөп түсе
алмай, мағанасының бұзылып, ... ... орыс ... қоса ... дәмі кірмейтіндерге: “Бізде тағы бір ... сол, ... ... ... ... шоқпыттап орысша араластыра береміз.
Сөзіміз иа орысша емес, иа қазақша емес “бәлду батпақ” ... ... ... тілінен без деушілік тумайды. Жоқ, орыс тілін білуіміз керек. ... ... оның ... орыс тілін орынсыз тықпалау жосықсыз” – деп
/195/, реніш білдіреді.
Тіл мәселесіне үлкен жанашырлық танытушы Т. ... ... ... заңын орынсыз бұзушыларға да ашық түрде қарсылық білдіру де байқалады.
Мәселен, “Тілін ... ... елең ... ... ... ... ... әкесінің атынан бұрын жазуы, таза атын ... ... ... ... ғана жазу ... сөзді сорақы етіп шығарады. Сондықтан
жазылған сөз жалпыға түсінікті болу үшін ол әдетті тастау ... ... атын өз ... алдына келтіріп жазуы керек. Содан ықшамдамай
екеуінің ... ғана жазу ... ... ... қоя ... қана өз атын
ғана жазу керек” – деп жазады. ... ... тек ... деп ... ... ... ... “Тіл ғылымы Телжан шығармашылығының күретамыры-
тын” /44, 141 б./ – деп үлкен баға ... ... деп ... ... ... ... арасы үзілмей жазылып отырған мұраларының басым
бөлігін қазақ тілінің мәселелері ... ... ... тіл ... еңбектерінде көркем шығармалардың тілдік ерекшеліктеріне де көңіл
бөлгенгені аңғарылады. 1935 жылғы 5 шілде ... ... ... “Сәкеннің тілі” атты мақаласы осы ойымызды айғақтайды.
Мақаланың кіріспе сөзінде ... ... тіл ... арнайы
зерттеу қажеттілігі туралы айта ... “... ... ауыз ... ... тілі араларындағы бір-біріне өткен, өтіп ... ... ... ... ... ... – деп нық ... қойып,
Сәкеннің де тілінің әлі зерттелмегенін, ... орай өз ... ... ... өлең-поэзиямен жүйткіп келеді. Қарасөзбен де аракідік
ірі шығармалар жазып ... ... ақын ... ... көрсететін
шығармалары – поэзиясы. Сондықтан біз көбінесе өлеңдерінің ... ... ... әрі ... ... Абайдың үлгісін ұстап қалған ақын, ескі
теңеулерді қолданады деген сынмен ... ... ... ... білуіне, Абай түгіл Шортанбай, Бұхар, Орынбай, ... ... ... ... мен ... ... Ахаң ... ақындарды да
толық білуіне, қысқасы, әдебиет мұрамыздың алпыс екі саласын ... ... ... ала ... таласу қиын. Сонымен Сәкен өткен
мұраны сол ... ... ... ... ... социалды дәуірге
оңтайластыруға тырысқан ақын” – деп байқатады /43/.
Т. Шонанұлы тіл маманы ретінде Сәкен еңбектеріне ... ... ... ... тақырыпқа, түрге, шығармасының мазмұнына бай екендігін
атап кетеді. ... тіл ... ... ... өз ... ... тілі ... шығарманың әдебиет саласына келтіретін зиянын саралап-
санамалап көрсетеді. Яғни, Сәкен ... ... ... оның ... ... ... ... бағалау нағыз тіл маманының ... атап ... Т. ... тіл маманы ретінде тілдің өзекті мәселесі –
емілеге де көп көңіл бөледі. Бірде ол шет ... ... ... ... ... ... жазылуы дүмәдәл сөздерді ретке келтіріп, бір ізге түсіруге
атсалысады.
Соған орай, ғалым еңбектерін саралау барысында мұрағат ... ... ... қызғылықты жауап табылған еді. 1929 жылы 27 желтоқсанда
Телжан Шонанұлы Ахмет Байтұрсынұлымен бірлесіп “Алма-Ата ... ... ... атын ... ... ... ... атқару
Комитетінің қорытындысы туралы” шараға Ғылыми-методикалық Кеңестің мүшелері
ретінде өз пікірлерін білдіреді. “Алматы қаласы мен ... ... ... ... Комитеттің төрағасы Ә. Әлібековтың түсіндірме ... ... ... мен ... ... ... тұрарлық. Оның аса
беделді тюрколог ғалымдардың бірі академик Бартольдтің жасаған пікіріне
сілтемесі және ... ... ... ... сүйенуі негізді /45/ –
дей келіп, Жетісу губерниелік Атқару Комитетінің бұл пікіріне тіл мамандары
ретінде өз ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қолданылып жүрген лы, лі орнына қатаң ты, ті-ні қойса түркі
тілдеріне, оның ішінде ... ... тән сын есім ... ... ... ... ... сөз жасам тәсілі басқа формаларға қарағанда ... ең ... ... ... ... ең ... ... өсімдіктің, жануардың және басқа да
тұтыну ... ... ... бір ... көп ... ... ... ежелгі мекендердің атауларында жиі кездеседі. Оның бірден-
бір мысалын ... мен ... ... ... ... анықтайды.
Мәселен, Шыдыр-ты (қазіргі Шыдырлы орнына), ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
... Қазіргі қазақ тілінің емле ережесі тұрғысынан қарағанда Алма-Ата
сөзі жазуымызға ... ... ... ... қазақ тілінің жазу
ережесі бойынша Алма-Ата деген екі сөз қосылып, бірге жазылуға тиіс” – ... ... тіл жазу ... ... екі ... дыбыстың қатар
жазылмайтындығын және Алма-Ата деген мағанасы екі бөлек сөздің телеграф
қатынастарына ... ... ... ... қала мен уезд ... деп ... ... деп санаған.
Жарты ғасырдан көп уақыттан соң оңтүстік қаламыз ... ... ... атауын қайтарып алған кезеңде ғалымдар тарапынан берілген бұл
пікірдің орынды екені дәлелденіп ... ... орай біз Т. ... ... ... ана ... жанашыры ретінде
айтқан, жазып қалдырған ойларының әр қайсысын жеке алып қарастырып, ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін екеніне
күмәніміз жоқ. Кеңестік жүйенің саяси қысымының үдеп тұрғанынына қарамастан
ана тілін қорғап, жүйелі ой қозғаған тіл ... ... ... ... ... ... ... жүйелі зерттеуді қажет етіп
отырғаны да сөзсіз. Сол себепті Т. Шонанұлының жеке ... ... ... ... ... ары ... ... баға беру тіл мамандарының үлесі деп
білеміз.
Т. Шонанұлының мол мұралары, оның ішінде ана тіліне қатысты ... ... ... ана ... ұлт үшін ... мәнін айқындауға
болады.
Сондай-ақ ғалымның аса бір ескерерлік еңбегі – 1920 жылдардағы ... ... тіл ... жариялануына байланысты қазақ тілін үйрету
мақсатында оқулықтар жазып, бағдарламалар құрастырып, ана ... өзге ... ... баяндайтын мақалалар жазып, тіл ... ... ... ... ... ... тіл білімінің ірі маманы Шора Сарыбаев:
“Сүйген іс сүйкімді келеді” дегендей, ... ... ... иесі ... ... сарп ... бал ... гүл шырынын тергендей көп ізденіп,
арнайы шұғылданып, жиырмадай кітап жазып берген саласы – тіл білімі, ... ... ... түзу ... – деп /46/, ... ... ... Шындығында да Т. Шонанұлы ана тілінің шын жанашыры бола ... ... ... ... ... ... ... жоқ еді.
Телжан Шонанұлы және қазақ жерінің мәселесі
ΧІΧ ғасыр мен ΧΧ ... ... ... дейін Ресей империясының толық
отарына айналып, нәтижесінде ұлттық рухы мен мемлекеттілігінен айырылған
туған елінің саяси, ... және ... ... ... ... ... ... қазақтың зиялы ... ... ... қоғамы үшін атқарған қызметі, халық мүддесі үшін көтерген
жүгі қашан да ауыр болып келді. ... ... әр ... ... ... ... ... үміт артып, басына қиын-қыстау күн туған уақытта
арқа тұтты. Ал зиялылар халқының жарқын болашағы үшін ... ... ... ... ... ... ... саны аз болғанына
қарамастан, олар өз кезегінде халықтың саяси санасының қалыптасуында ... ... ... ... жүйеге қызмет еткен моно идеология ұзақ
жылдар бойы қазақ зиялыларының ... мен ... ... ... ... ... ... мен саяси идеяларын оқып-зерделеуге,
мәндерін танып-білуге тиым салып отырды. ... ... ... байланысты
өмірлерін ұлт мүддесі жолындағы күреске арнап ... А. ... ... Ж. ... Х. ... М. ... С. Сәдуақасов,
Ж. Аймауытов және тағы да ... ... ... ... ... ... ... туралы жаңа көзқарастар
тұрғысынан жүйелі түрде зерттеу жұмыстары ... ... ... ... тұрмысын, руханиятын ілгерілетуге біреуі қоғамдық-саяси
белсенділігімен, енді ... ... ... мен зерттеу жұмыстары
арқылы үлес қосты. Телжан Шонанұлы соңғы айтылғандардың ... ... бірі ... ... аса талантты ағартушы, ғалым, ұстаз болды. Ол жан-жақты
ғылым салаларыа байлаысты еңбеер қатарын ... алып ... ... ғылым салаларымен бірге тарихи тұрғыда да еңбетер жазып қалдырды.
Яғни ғылыми мұраларының бір ... ... ... ... орны ... Т. ... бұл ... негізгі мақсаты,
міндеті – оған тән туған еліне, Отанына деген ... ... ... ... ... бастау алады. Оның тарих ғылымына
қатысты ... ... да осы ... ... ... ... ... ... түйгендерінің нәтижесінде, біртұтас
қазақ халқының тарихын шынайы жазуға ұмтылған және де сол ... ... ... ... халқының тарихын ғылыми негізде жазуға тырысқан Ә. ... ... А. ... М. ... ... ұлт ... қатарында
Т. Шонанұлының да батыл қадам жасауы ... ... іс ... ... ... көп ... өтпей қайраткер-ғалымның кеңестік жүйенің қуғынына ұшырауы,
тарих ғылымында таптық көзқарастар талаптарының берік ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыда жазылған негізгі еңбектерінің бірі 1926
жылы жарық көрген “Қазақ жері мәселесі” атты ... ... ... ... ... ... һәм ... мемлекеттердің Кеңес
үкіметін тануы”, “Одақтас социал негізде құрылған Кеңес республикасы мен
Англия арасында ... ... ... һәм ... ... ... ... тарихи-
ғылыми мақалалары болды /47/.
Т. Шонанұлының “Қазақ жері ... ... атты ... ... 1926
жылға дейін аталмыш тақырыппен “Қызыл Қазақстан” журналының 1923 және 1924
жылдардағы сандарында ... алты ... ... ... ... атап өттік.
Көлемі 11,7 баспа табақтық, 27 ... ... ... ... таза бұл еңбек қазақ жер мәселесін ... ... ... ... аса құнды зерттеулер қатарынан орын ... ... ... тарих ғылымының, оның ішінде қазақ жері мәселесі
тарихының ... ... ... ... ... ... алып
қарағанда, Т. Шонанұлының кейбір пікірлері, тұжырымдары толықтыруды қажет
ететіні сөзсіз.
Жер мәселесінің қашан да қазақ ұлтының тағдырындағы орны ... ... ... ... бірге Т. Шонанұлы да ұғына біліп, сол себепті өзінің
зерттеу еңбегінде мәселеге үлкен мән берді. “Мәселенің ... ... ... түсінеміз десек, тарихымыздың ең болмағанда, мұнан ... жыл ... ... ... бері ... ... ... мәні зор және қашаннан қазақтың көкейін кесіп келе жатқан ... деп сөз ... Т. ... ... ... ... әріден келе жатқан
тарихына шолу жасай ... ... ... ... көзқарасын, қарым-
қатынасын сипаттайды.
“...Фирдоуси сөзіне қарағанда, біздің бабаларымыз Х ғасыр шамасында
көшпелі. Көшпелі халық ... ... ... Т.Ш) болатыны рас.
Мұны тарих көрсетеді”– дей келіп /48/, ... ... мал ... ... ... сынды шаруашылық саласының бір жүйесі екенін еске салады. Мал
асыраған ел көшпелі болып, ал ел көшпесе мал өнімі ... ... ... ... ... ... ... алып келеді. Бұдан келіп көшпелі
халықтың жауынгершіл, шабағаншыл келеді деп өзінше ... ... ... ... зерттеу барысында деректік негіздің әлсіздік тұстары байқалған
сәтте, жерге байланысты ... ... ... Мәселен, қазақтың
“Ақтабан шұбырындыға” ұрынып, соның салдарынан жөңкіліп, ақырында Орта ... Кіші жүз ...... құба ... ... ағылуы, Сарыарқаның
беліне ығуын айтады. Мұнда автор “Алғидың құба жоны” деп ... ... ... Қостанай уездеріндегі созылып жатқан жонын атап, “Алғидың
құба жоны” атауының қазақтың ескі тарихымен қатар Рычков “Топографиясында”
да ... ... ... тырысады /48/.
Туған елінің тарихын жақсы білген Т. Шонанұлы “Жерден айырыларда
қазақтың ... ... ... ... ... айырылғандай
жермен қоштасады. Ботадай боздап өлең айтады” – деп /4/, ұлтының ... ... ... ... ... Ресейдің қазақ жерін отарлаудағы
өрескел әдістері мен оның қазақ ... ... ... ... ... негізінде ашып көрсетеді.
Т. Шонанұлы қазақ зиялылары арасынан “Қазақ жер мәселесінің тарихы” атты
зерттеуі арқылы алғаш рет патша өкіметінің ... ... ... ... ... мен мұжықтарын, атты казактарды қазақ жеріне қоныстандыру
саясатын ... ... ... ... үлкен назар аударған ғалым.
Ғалымның түсіндіруі бойынша “Қазақ ... қол ... 1732 ... қарай кіре бастаған. Сол жылдардан бастап-ақ ... ... ... ... ... ... қол сала бастағанын” – тілге тиек ете отырып,
қазақ жерін отарлауды екі үлкен дәуірге бөліп көрсеткен:
1 Орысқа бағынғаннан ... ХІХ ... ... ... ... ... әскерлердің пайдасына жер алу дәуірі.
2 80-жылдардың аяғынан, 90-жылдардың басынан бастап бері қарай Николай
құлағанға шейін қара ... үшін жер алу ... ... ... өкіметінің қазақ жерін отарлауының екі бағытта болғанын
бөліп көрсете келіп, “...бірі – орыс жұртының өз бетінше, ... ... ... колонизация), екіншісі – ресми ... ... – деп, ... Соған орай
Т. Шонанұлының пікіріне ... ... үшін ... көп
талаған, қазақ шаруашылығының даму үрдісіне үлкен кесірін тигізген – ресми
отарлау әрекеті – деп ... ... да ΧІΧ ... ... ... бастап орыстар қазақтар
шабуылынан қорғануды сылтау ... ... ... ... ... ... ... Олар бекіністерді қорғау ниетімен бірте-бірте
қазақ жеріне ішкерілей еніп, қазақтың шұрайлы да ... ... ... ... ... П. ... ... алушыларға қазақ жерін иемдену
қиынға соқпаған. Себебі бос жерлер көп болған. Ал, онда ... ... ... болатын. Әрі олар бейбіт, қонақжай жандар еді. ... орыс ... ... ... Көп жағдайда орыс шаруалары
өздері ұнатқан жерге уақытша орналасып, шатырлар тігетін. Ал, одан соң ... ... ... ... ... ... – деп ... /48/.
Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы қазақтың билеуші
тобының Ресеймен жақындасуына ... ... ... Т. ... да қазақ
жерінің Ресей құрамына кіруінің негізгі себебін осы жағдаймен түсіндіре
отырып, қазақ ... сол ... ... ... пен ... ... ... батысынан түркіменнің, оңтүстікте қарақалпақтың, Қытай ... ... ... ... ... ... ... ханның
еріксіз орыс патшасына қол ... ... ... ... ... ... ... да жасырмайды.
Зерттеуші Ресейдің қазақ жерін ... ... ... көрсете отырып, оны жүзеге асыру үшін шет ... ... яғни атты ... орналастыру қажеттілігін жазады.
Яғни, ұлттық мүддені қорғай отырып, атты казактардың кімдер екендігі
турасында ... айта ... ... ... ... ... ... пайдаланғанына бірден-бір назар аударған да Т. ... ... ... ... ... осыны аңғартады: “...үкімет сол
кезде әуелі қылмысты болып, жазаға бұйырылып, Ресейге зиянынан ... ... деп ... ... ... ... адамдарды қазақ
арасына орнықтыруға ұмтылды. Өлім жазасына кесілген және саяси ... ... ... ... салық төлемей шаруашылық күші үзіліп,
Ресейге пайда келтіруден қалған мұжықтарды көшірді. Бұларды атты ... ... ... ... басы бос, ... атты ... жауынгерлері оның үстіне казак-орыс бұрынан қазақпен соғысып
үйренген һәм Арқаның даласын да жақсы біледі” – дей ... ... ... ... ... артық құрал жоқ екенін де естен шығармайды.
Қысқасын айтқанда үкімет ΧІΧ ... ... ... бері ... атты казак үшін һәм “мұнда ... ... ... ... ауыр ... ... әйтеуір соғыс ... һәм ... ... алмағандар үшін қазақ жерінен қоныс берген” – деп
жазады /48/.
Осылайша, Т. ... ... ... атты казактар тобының
әлеуметтік тұрғыдан әбден азғындап, жүгенсіз ... ... ... ... сондай-ақ олардың қазақ жеріне біртіндеп енуін, қандай құнарлы
аймақтар қатарын иемденгендерін көрсетіп берді. ... ... ... ... оң ... ... бұрын сол бетіне өтпейтін. Сол беті қашаннан
қазақтікі ... Бері келе ... аяқ ... ... ... Жем,
Елек, Сырдарияны қуалай бірте-бірте қамал тұрғызылып, Сырдария шебін
тартып, Сібір ... ... ... ... арқылы шеп тартып, ... ... ... ... ... ... ... місе тұтпай
үкімет қазақ ортасына қарай да шеп ... ... ... жер ... ... ... Уральск қамалы) 1845 жылы, ΧІΧ ғасырдың 20-жылдары-
Көкшетау, Қарқаралы, 1830 жылы ... һәм 1846 жылы ... ... ... да жер кесіп алынады. Бұл қамалдар тұрғындарына қазақтан
жер кесіп алғаны қазақққа ... ... үшін ... ... Үкіметтің
жатық тілімен айтқанда, “Мазасыз жабайлар ... ... ... момынды қорғау, табан жерде жақын тұрып әкетер қазақ пайдасын
мезгілінде дұрысырақ көздеу үшін” – деп елге ... ... ... ең ... ең ...... Жайық, Ертіс, Есіл өзендерінің көк
майсалы жағалары жат жұрттың ... ... Атты ... ... да ... ... ... ... табақтас болған әскерлер Орал атты казактарының
1755 жылы штаты бекітілді, ат ... ... ... ... ... атты казагы Сібірде де шеп құрды,”– деп мәлімет береді
/48/.
Бұдан кейінгі тұста зерттеуші атты казактардың қазақ ... ... ... ... ... шындықты ешбір бұрмасыз тура етіп
жаза білді және мұндай зерттеушілер қатары ... ... ... ... көп емес ... ... Шонанұлының аталып отырған зерттеуіндегі аса құнды тұстарының бірі –
қазақ ... ... ... атты ... әскери бөлімдерінің
құрылуы мәселесі турасындағы мәліметтері ... ... Орал ... ... 1775 жылы ... ... осы ... осындай атау
алғанын, ал енді Орынбор атты казагының осы Сібірдегі аталғанын, сол сияқты
Жетісу атты ... осы ... атты ... 9 және 10 ... және ... ... 1867 ... бастап алғандарын атап өтеді.
Тіпті осы казактардың бәріне “ең жақсы жерлерден 150 жыл ... 10 ... ... ... жер ... ... ... жазады /48/.
Сол сияқты осы тұста Т. ... атты ... ... ... ... және ... ... де айқындап ... ... ... қазақ жерін атты казактар пайдасына телімге
салуының зор шаруашылық, еуропаша ғылым тілімен айтқанда, ... ... ... жерін талаудың түп себебі шаруашылықтан шықса да
әлгі баяндауымыз ... бұл түп ... ... себептер һәм мақсаттар да
шығып, тұрмысқа уытын ... ... ... ... ... ... һәм саяси себептері болды. “Саяси себеп” деген сынайы сөзді
дұрысырақ айтсақ, бұны ... ... ... деп, неге десеңіз,
Ресейдің ішкі саясатында полицейский ... ... ... кезін
тарих білмейді.
Қазақ орысқа бағынардан сәл ілгерірек Ресейде сауда майданға шыға
бастайды. Сауда ... яғни ... ... тұтынушыға тасымалдап
жетістіріп, өндірушінің еңбегінің құнын кем ... ... ... ... ... ... Саудашыл капитал – капитализмнің алғашқы ... – деп /48/, ... ... ... тағы да ... ... ... басқа елдің, яғни көрші Ресей империясының тарихынан да хабардар
екендігін танытады және өзінің ... ... ... ... ... ... жүргізіп отырған қоныстандыру саясатын
ұлт зиялылары халықтың мұң-мүддесі тұрғысынан баяндағаны белгілі. Мәселен,
М. ... бұл ... ... айқындайды: “Үкіметтің нені көздеп
отырғаны түсінікті: біріншіден, жабайы және тағылық ... ... ... ... ... ерекшелікті қыспаққа алу арқылы
қазақтарды дербес ұлт ретінде жою және ... ... ... екіншіден,
түрлі әкімшілік шаралар, пәрмендер мен ... ... ... ... заңсыз тобырға айналдыру; үшіншіден оларды қаны
төгіліп, сүйегі шашылған ата қоныс жерлерінен айыру және ... ... ... ...... /48/.
ΧІΧ ғасырдың екінші жартысынан Ресейде капиталистік қатынастардың ... ене ... ... ... ... ... ... жаңа тұрғыдан пайымдауды қажет етті. Соған орай
қоныс аудару қозғалысының себептері ... ... ... ... ірі ... А.А. ... ... қоныс аударудың жерге тапшылықтың
жемісі екендігіне сеніп келдім; жерге ... ... ... ... ... ... ... Тек қана оған осы кеңістікке
шығуына ... ... ... сонда қоныс аудару халық мүддесінен
туындаған. Аграрлық саясаттың аса маңызды және ізгі ... ... /48/ – деп ... және ... ... ... ... амалы шаруашылықты жүргізу мен ... ... жаңа ... ... деп ... ... бұл тұстағы себептердің барысы қазақ
жерінің есебінен шешілгені анық еді.
Т. Шонанұлы да ... ... өз ... қоныстандыру саясатының
себептерін жан-жақты талдауға тырысады. Оның төменде айтылатын ... ... ... ... бере алады деуге болады. Мұжықты қазақ
жеріне көшірудің (переселение) себептері ... ... ... ... ... әскер қызметінде ақсүйектер болды. Қара шекпендер Петр
кезінен бері қарай ғана солдат бола бастады. ... ... ... ... ... ағызып, аямай басатын еді. Қожайындарының қамытынан құтылу үшін
мұжық түрлі әдіс ... иә ... ... иә ... ... немесе
қожайынын өлтірген. Әйтпесе жаппай ... ... ... ... Бұл
жағдай көршілес, әсіресе XΙΧ ғасырда көп болған. Тек ... Ι ... ... ... ғана 556 ... яғни ... 19 көтеріліс болып
тұрған. Сол неше жүз жылдар құлдық қамытын киіп, мал ... ... ... ... ... 1861 жылы 19 ақпанда азаттық берілді... 1815 жылы
Ресейде 45 млн ... бар еді, ол 1858 жылы 74 млн ... ... ... ... мардымсыз болса да, мұжық саны да ... ... ... ... ... ... ... көрдік. “Азаттық”
алдында 25 жыл ұдайынан ... өсуі ... ... ... ... ... керек болды. Қала берді басында еркі жоқ, құл ... да ... ... Құл ... да ... ... ... болды. Мұны ақсүйектер аңғарды. XΙΧ ғасырдың 20 жылдары ... ... ... ... ... тобы майданға шықты, капитализм
аяқтана бастайды, индустрия ілгерілейді... Алпауыттан басқа да ... ала ... ... 19 ақпан “азаттығынан” мұжықтың тапқаны мынау
болды: мұжыққа бостандық берілген жоқ. Мұжықты жерден айырды. ... ... ... май кемік болып қала берді... “Азаттық” алып, мәз болып
қуанар деген ... сол ... ... ... 1100 жерде үкімет,
ақсүйектерге қарсы ... ... ... ... ... көшіру
саясаты мұжықтың жерге тарылып, қонысының қысылғандығынан ... ... ... көруі Ресейде жер иелену тәртібінен шыққан” /48/. Яғни, Т.
Шонанұлы еңбегінен орыс мұжығының ... ... ... ... ... ... ... білдіргенін байқаймыз.
Т. Шонанұлы аталған тұста Ресей ... алып ... өз ... ... әлеуметтік ахуалын тәп басып айтып отырғаны күмән туғыза
алмайды деп ойлауға болады. Тіпті мұндай қоныстандыру ... ... ... ... ... ... қатарындағы /49 /М. Шоқайдың
да өз естеліктерінен кездестіруге ... М. ... ... ... ... байлардың жерлері шаруа ұйымдарының қолына өте бастады. Үкімет бұған
бөгет жасамады. Байлардың жерінің шаруа ... өтуі ... ... ΧІΧ ... соңғы жылдарындағы мына екі цифр ... ... 30 ... жуық ... отбасының меншігінде
64 700 000 гектар жер болатын. 10 миллион ... ... ... қолында
68 600 000 гектар жер бар еді. Осының өзі ... жер ... аса ... ... ... ... Осы жағдайда революциялық насихаттың
дихандар арасында кейін кең қолдау ... өте ... ... еді. ... ... ... ... саналатын байлардың ғасырлар бойғы “құқын”
қорғай отырып, шаруалар бұқарасының өсіп келе жатқан революциялық рухтағы
қимылына қарсы ... ... бара ... ... ... ... яғни ... бұрын басып алынған орыс ... ... ... Сібірге, әсіресе Түркістанға көшіру деп табылды” /49/.
Ал Қ. Кемеңгерұлы өзінің 1922 жылы жазылып біткен ... ... ... бұл ... ... ... ... үкіметі 1891 жылға
дейін қазақ жеріне келімсектердің ... ... ... ... қарсылығы
қазақты қадірлегендіктен емес, болмаса аяғандықтан емес, ішкі ... ... күші ... ... ... ... Ал соңғы кезде
үкіметтің құшағын ашып, келімсектерге жәрдем көрсетіп, неше ... ... азат ... ... ... ... ... мәнісі мынау:
– ішкі Ресейдегі қара шекпенділер байлардың жеріне ауыз сала бастауынан;
– мал баққан орыс ... ... ... орныға бастаған соң, бұларға
жұмыскер керек болды. Байдың ... ... ... ... ... ... шоқындыру мақсатынан;
– келімсек пен қазақты жауластырып, саясатқа қаратпайық дегеннен;
... де ... ... қазақты жауынгерліктен бездіртіп, айдауына
жүретін, ұрғанына көнетін қылу мақсатынан” – дейді автор /50/.
Әрине, бұл ... ... ... ... жаппай қоныс
аудартуының басты себептерінің қатарында тұрды. Келесі кезекте ... ... ... саясатын өркендету мақсатымен шаруа-мұжықтарға қазақ
жеріне қоныстануға мүмкіншіліктер ... ... ... ... ... ... игі әсер етті. Бұл туралы тарихшы
Д. Әбенов өзінің мынандай пікірін ... ... ... саясаты арқылы, біріншіден, Ресейдегі жер шиеленісін ... орыс ... ... ... ... екіншіден көшіп келген
орыс шаруаларын өзінің әлеуметтік-саяси тірегіне айналдыру; үшіншіден,
қазақ жерлерін Орта Азия ... ... ... ... ... жолындағы плацдарм ету; төртіншіден өлкенің жер байлығын тонау, елді
өзінің шикізат көзіне айналдыру; ... ... ... ... ... ... орыстандыру, алтыншыдан осы шараларды пайдаланып, қазақ
халқының саяси ... мен ... жол ... және қазақ елінің
Ресейдің түпкілікті отарына айналдыру ... ... ... ... ... жерін отарлауға қатынасуы да Т. ... тыс ... еді. Т. ... ... ... ... ... басына дейінгі созылып келген заң мен құқық жүзіндегі қазақ пен
атты казактың жер ... ... ... ... ... ... ... еді. Осы әскери отарлау толастай берген кезде патша өкіметінің
мұжыққа қазақтың жерін ... ... ... ... ... келді.
Қазақ даласының аумағына қоныстандыру мәселесінің өткен ... ... аяғы мен ... ... бері ... Ішкі қара шекпенді
көшкен бұлттай түнеріп, қазақ жеріне ... ... ... ... енді ... ... ойыншық болып қалды. “Қара орысты
көргенде, сары орысты әкем дерсің” деген мақал осы кезде туса керек. ... ... ... оңтүстік жылы губерниялардан мұжықтардың түсі
қаралтым, қоңырқай. Алғашқы кезде де, соңынан да мұжық пен қазақ ... ... ... да” жаман болғаны және белгілі. 90-жылдардан бері қарай қазақ
жері ... ... ... ... ... ... деген пәле
шығады...” – дейді /48/.
Т. Шонанұлы бұдан кейінгі кезеңде мұжықтарды ... ... ... жер пайдалану ретімен де таныстырып өтуді жөн көреді. Автор
жұмысында қазақтың кәсібінің ең ... да, бары да мал бағу ... ... төрт ... ... еті мен сүті азық ... ұзақ-ұзақ
кештерде біреулері көлік болып, енді бірде үйін жаятын киіз, үстіне киетін
күпі-ішікпен болып, халық қажетінің барлық жағын ... сөз ... ... кең ... қоныстың тарылып, Ертіс пен ... ... ... ... ... жерді жеке-жеке меншіктеп, мынау сенікі, ... ... бір ... ... ру ... ... жүре беруі заңды
үрдіс болады. ... әрі екі ... ... әрі ... ... ... ... тарылу себебінен екендігін баяндайды. Т. Шонанұлы еңбегінде
қазақтың жерден ... ... одан ... ... ... ... ... ақынның өлеңіне сүйене отырып келтіріп:
Еті тәтті, сүті бал
Иісі жұпар аңқыған.
Сары қарда жайылған,
Сары ... ... ... ... ... қонысы табылмас.
Семіртуші еді жылқыны,
Қом жасатқан түйеге,
Алабота, тарлау мен
Қараойға ... ... ... Есілді,
Еркелеп өскен халық еді.
Бұл қоныстан айырылсақ,
Зар болмасақ игі ... мен ... ... – деп /48/], қазақтың жерінен айырылған тұстағы
күйзелісін, одан ... ... ... екендігін осы осы шумақтар
арқылы ... Т. ... ... ... ... ... еріксіз
айырылып, еріксіз шаруашылық жағдайының күйзеліп, жергілікті ... ... ... шабындықтардан айырылып, көшіп-қону аумағының
едәуір шектелуі мен тыныс-тіршілігінің өзгергендігін былайша қорытады:
“Сонымен ... егін ... ... бола ... ... ... ... ұшырау, жұттан шаруа күйзелу. Бұл барып үкімет саясатына ... ... ... деп ... керек. Кәсіптің түріне ... ... ... адам ... ... ... күйде, бері келе
маймыл мен адам арасында жүргенде, осы ... адам ... ... адам
болып кеткен жоқ. Тұрмыс пен табиғат жағдайы адам ... ... ... ... секіре алмайсың” деген орыс мақалы бар.
Оңтүстік көшпелілер дағдыланғаннан емес, Арқадағы жайлауынан ... ... жүр. Сол ... ... ... ... ... болуына
демеп жіберу, кезекті, маңызды мәселелердің бірі” – деп қорытады /48/.
Бұл туралы А. Байтұрсынов: “Қырғыз (қазақ) халқы ғасырлар бойы өз ... өз ... ... ... ал ... ... ... қаптап
кетті. Біздің болашағымыз қандай ... Егер ... ... ... жағдайларға сәйкес келсе, бұл шаруашылықты өзгерту
табиғи ортаны ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен
бұл ең жеңіл кәсіп болғандықтан айналыспайды. Табиғат жағдайлары шаруашылық
жүргізудің басқа түрлері үшін қолайсыз” – деп ... ... ... ... ... ... өткен тағы бір мәселесі – Сібір
теміржолының келімсектер ... ... рөлі еді. ... ... саясатын жүргізудегі ең негізгі жолы бұл – Сібір жолын салу ... ... ... ... салу ісі ΧІΧ ... ... Бұл салу жобасы ұзақ жылдар бойы талқыланды. ... 1891 ... жол ... ... ... патшаның бұйрығы шығып, 1892 жылдың 10
желтоқсанында “ Сібір ... ... ... ... ... – дей ... Т. ... Сібір теміржолының патшалық Ресейге тиімділігін, яғни
теміржолдың отарлау ... ... көзі ... ашық ... жылы ... ... ... батыс учаскелерін салудың аяқталуы
үкіметке қазақ халқының және өз бетімен қоныс аударып ... ... ... ... келтіру қажеттілігін алға қояды. Бұған қоныс
аударушылардың жергілікті ... де, ... ... ... ... ... жанжалдары мәжбүр етті. 1894 жылы ІІ Николай да дала ... ... ... жасаған ескертуінде Ақмола және Семей
облыстарының көшпелі халқының ... бос ... ... ... ... мен мөлшерін анықтау қажеттігін атап өтеді. Мұндай зерттеуді
ұйымдастыру Сібір темір жолы комитетінің ... ... ... ... орыс ... қоныстандыру мәселесі ашық
түрде қаралады. Бұл іске қанық болған Т. Шонанұлы Ресей ... ... ... ... ... ... ... “Баянға ғашық болған Қозы-
Көрпештің ынтық болуына” ... ... ... жол ... қазақ даласына
ағылған мұжықтың жайын баяндайды. Сібір темір жолы ... мен ... ... ... жер кесуге мұрындық болып, тек 1900 ... ... ... ғана осы ... бір ... ... ... Яғни,
темір жолдың бір мықты мақсаты – Сібір мен қазақ даласына отарды молырақ
орналастыру болды. Т. ... ... ... ... партиялар” темір жолдан 100 шақырымдық қашықтықты кесу
туралы тәртіпті сылтаурату арқылы Омбы, Қызылжар аймағын ғана емес, ... ... ... пайдалануынан тысқары қазынаның тіке қарауындағы
жерлерді де ... ... ... ... “... Патша үкіметі қасапшы-
қасапшының қолына ілінген қой ... ... ... ... ... жолдың езуіндегі шаруаның пайдалануынан тысқары қазананың тіке
қарауындағы жер ... місе ... ... соң ... уезд, басқа
облыстарға да соны істеді. ... ... 500-1300 ... ... Семейде,
300-800 шақырым жердегі Ақтөбеде, Қостанайда жер кесіп ... ... ... жолы ... жер ... жүргенге есептеледі.
Комитет пен комиссия біраздан соң, ... ... да ... отар орнату жұмыстарын басқарады. Мұны комитет пен комиссияның ісі
ұлғайғаны, өнімді болғаны, Қостанай уезі темір жолға сүйкене ... ... ... ... ... ... 1891 жылы ... облысында да өз
бетімен орнаған 21 поселкаға жер кесіліп ... ... ... бір ... ... мен қазақ даласына отарды молырақ орнату болды” /48/.
Т. Шонанұлы еңбегінің тағы бір көңіл аудартатын тұсы – Ф. ... ... ... ... еді. ... ... ... Щербина экспедициясының негізгі алдына ... ...... ... ... Ресей үкіметінің қоныстандыру ... ... ... ... ... ... анықтап, қазақ
шаруашылығындағы үй-үйді қора басымен есепке тіркеп, ... ... ... ... ... ... ... орман-
тоғайын, шөл даласын есепке алу еді. 1896-1903 жылдар аралығында ... ... және ... облыстарының 12 уезіне статистикалық сипаттама
жасап, қазақтардың шаруашылығы туралы мәліметтер жинады. Үкімет экспедиция
қызметкерлерінің алдына: алуға ... ... ... көп ... және ... ... үшін жарамдылық дәрежесін анықтау міндеті
қойылады. Әр түрлі аймақтар бойынша ... жер ... ... ал ... ... ... ... қоныс аудару қорын рәсімдеу
көзделді /48/.
Әрине, белгілі земство ... Ф. ... ... ... ... ... мол ... кездеседі. Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... да аз болмаған.
Т. Шонанұлы жұмыстың осы қайшылықты түстарын
талдап, оны патша шенеуніктерінің сөздерін келтіре ... ... ... 1896 жылы іске ... 5 жыл ішінде Көкшетаудан бастап Ақмола,
Семей облыстары мен Ақтөбе, Қостанай уездерін ... ... ... ... ... ... переселен мекемелері де де соңғы кезге ... ... ... ... еді, – деп ... ... түсіндіре келіп,
– ... Щербина санағы қазақ шаруасына, жеріне пайда келтірді деп ... ... жері ... ... емес. Білу үшін тереңірек байқап,
маңыздырақ ... ... Ең ... ... ... зілділігін
аңғармады немесе аңғарғысы келмеді. Онысы “мойнына сонша ауыр міндетті ала
тұрып, уақытша партиялар қазақтан жерді ... ... ... ... ... елең ... тал ... заңсыз, жолсыз, бытырлатып алып
жатқанына зейін салмағаннан көрінеді” – дейді ... ... ... адамға уақ көрінгенмен, уақ қазаққа зор мәселе осы еді”. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... алу мәнінің тіптен
әділетсіз жүріп, өлшеу-межеде де ісі ... ... ... жердің 10
шақырымдық картасы да жасалған кезі болғанын ... ... ... ... ... ... зор ... тигізе отырып, оның нормасымен
зерттеліп шыққан 12 ... 100 ... ... 17 ... десятина
қалдырылып, 18 миллион десятинадан астам ауысқан жер “артық жер” ретінде
переселен орнатуға кесілініп алу ... ... ... көрсетіледі .Яғни,
Т. Шонанұлы қазақтан алынған жер көлемін (35 млн дес.) ... ... ... кем көрсетілмесе, артық көрсетілмегенін ескертіп, ... ... ... ... сын ... ... ой елегінен өткізіп барып,
сақтықпен пайдаланады.
Ал, Ф.А. Щербина экспедициясы құрамына ... Ә. ... ... орыс ... ... ... аудару процесін дайындап беруге
тиіс болған экспедиция жұмысына араласа жүріп, ол патшалық Ресейдің ... ... ... ... ... төмен, оқыған азаматтар саусақпен
санарлық қазақ қоғамы үшын жеңіл-желпі іс ... көзі ... ... ... ... ... “Біздің қазақ орыстың түзу
жолда жүргендердің отына жылынып келген, “империялық жүйе жағдайында” қазақ
сияқты аз, кем ұлт ... ... ... ... ... Өз ... қазақ
жол аша алмайды” – деп жазды /52/. Яғни, ... ... ... Ә.
Бөкейханов пен Т. Шонанұлы да А.Ф. ... ... ... ... ... көрсетуге тырысады.
Қазақ тарихын зерттеумен белсенді айналысқан ұлт зиялылары өкілдерін
толғандырған мәселелердің бірі – ... ... ... қарсы
бағытталған ұлт-азаттық қозғалыстар еді. Аталған мәселе ... ... ... ... ... Т. ... да пікір қосады.
Әсіресе ΧVІІІ ғасырдың орта ... ... ... Ертіс өзенінің бойындағы
жерледерді жаулап алу мақсатымен түрлі іс-қимыларға барды.
“1752 жылы ... ... ... ... құпия жарлықта:
жоңғарлардың нояндары Ертіс басын ... деп көз ... бұл ... ... керек дейді. Бұл жарлықтан жоңғар ... ... ... кетіп, қазақ қоныс қылған көрінеді. Міне, осы жылдардан бастап,
қазақ Ертістің оң қабырғасын қоныс ... ... ... ... ... сол ... ... ұмтылады. Ертіс бойына үздіксіз талас қылады.
Үкімет ... ... ... сол ... қууға ұмтылды. Ертіс ... ... ... ... ... аударуға түрлі тәсіл, шара, амал,
заң шығарды” деп ... ... ... ... ... ... ... түрлі әрекеттер жасаса да қонысы тарылып, ... ... ... ... ... ... /48/.
Шындығында Ертістің кең алабы бұрыннан қазақтың ежелгі ата қонысы ... ... бұл жер үшін ... орыс отаршылдарына қарсы аянбай күрес
жүргізеді. Қазақтың ұлы ханы Абылайдың тұсында орыс отаршылдары ... оң ... ... өткізіп, Ертісті еркін билетпеуге күш салады.
Бұның ақыры қазақтардың үлкен қарсылығын туғызған еді. Бұл ... ...... оң ... ... ... ... үкімет кет десе, сол
жақтың оты малымызға жетпейді, кетпейміз деп, ... ... ... ... ... ... ... елдің қонысы жоқ, бізді Ертістің оң
жағынан кет десең, біз орысқа тіпті суат ... деп ... ... ... ... ... үшін, үкімет 1755 жылы Сібір ... ... ... ... Сол жылы көп ... ... оң ... Құлеке
батырдың баласы көшіп өтіп, қарсы жіберілген атты казак һәм ... ... оң ... үшін ... Көп адам ... ... ... сол жағасына өтеді... Осы жылдары қыпшақ Қошқарбай батыр
қалмақты Объ өзенінен ... ... ... оң ... көп ... қан ... ... Міне, осындай қан төгіп алған қазақ кетпейміз десе, үкімет
мұны қазақ тек содырлығынан Ертісті тастап ... деп, ... жай ... ... ... теріс мағана береді, қазақты күшпен Ертістен қуу
үшін әскер жинай беретін еді, Ертістен ... деп ... ... беретін
еді. Мұнан орысқа қазақ беймаза болғанда, еріккендігіннен мазасыз болмай,
өзінің еңбек сіңірген қонысы ... ... ... болғанын көрсетеді” –
деп /48/, қазақ пен үкіметтің арасында Ертіс үшін орын ... ... ... ... ... ... ... мекен етуші қазақтардың отаршылдарға қарсылығы
Ертіске бола жасалған қарсылығына ұқсас болды. ... пен ... ... да ... аймағы қазақтың ежелден келе жатқан ата қонысы болғаны
да рас.
Әсіресе ΧІΧ ғасырға қарай патша үкіметінің Жайық бойына көз ... ... ... өрши түсті. Ендігі тұста үкімет жаңа әдіске көшіп, қазақ
жерін отарлауда атты казактардың күшін ... ... ... ... ... ... үкімет отарлаудың заңдық негізін нығайта түсу үшін “Уақытша
ережені” де шығарып үлгереді. Аталған әрекеттер ... ... жаңа ... алып ... еді. Т. ... ... ... де өз назарынан тыс қалдырмай, шынайы ... ... ... ... бас кезінде, Кіші жүздің біраз елі Жайық өткен ... өзен ... ... ... тебе бастайды... Жанжал үкіметті
қазақтың бұрын “қотыр қасқыр” деп шепке жолатпайтынын себебі де осы ... ... Сол ... ... қазақты Жайықтан өткен кезде ... ... ... ғана ... ... ... болды.
Шыққан әскерлерімен соғысып, қазақ Жайықты көктей қоныс қыла береді...
қалайда күштірек шара қылу ... ... 1859 жылы Орал атты ... ... отырған қазақтар атты казакқа жазылғысы келмесе, Ішкі Орда
мен Жайықтың сол жағына тартып ... деп ... ... Осы ... бері ... атты ... пен ... арасында жер жанжалы өте-мөте
күшейді. Атты казак өзінің маңдай тері сіңбеген ... сол жақ ... ... ... алып, қазаққа жалдамаға беруге ұмтылады. Жер ... ... ... ... 1868 ... ... ... шығады. Шоқтың
үстіне түскен бұл оқ-дәрі болып, Кіші жүз ауланады (аулану – наразы ...... ... көтеріледі, соғыс ашады. Әсіресе мықты ауланған Жайық
бойындағы және Жайыққа ... ... ала ... ... ... ...
дей келіп, ΧІΧ ғасырдың орта тұсында Есет, Жанқожа, Сүйінқара батырлар
бастаған ... ... жер үшін ... көтеріліс 1869-1872 жылдары
болғанын жасырмайды. Автор ұлттық көзқарас тұрғысынан баға бере ... ... ... ... жер үшін ... ... ... көрініп, таяғын соққан атты казактың ақырында “сүйкімді”
болуымен ... ... ... ... баса ... [48, 57-58
бб.].
Тіпті автор Кенесары, Жанқожа, Есет сынды ... ... ... баға бере ... көтерілістер себебін тікелей ата
қоныс үшін болғанын да жасырмайды. Мәселен, “1868 жылдан ... ... жыл ... үкіметке қарсы көтерілуінің басты себебі – жер үшін
болатын” – деп, ... ... ... қара сөздер көтерілістің жер
үшін болғанын көрсетінін айта келіп, соған орай бұл ... ... ... ... бағалайды. Тіпті Көтібардың Есеті Арыстанды өлтіру
себебі де осы ата қоныстары ... Жем мен Елек ... жер үшін ... ... ...... орысқа жер бермеу үшін туғанын /48/
ешбір бүкпесіз баяндауы қазіргі ... ел ... үшін ... ... отыр.
Өз кезегінде қазақ зиялыларының патша ... ... ... ... мал ... мен дағдылы тарихи-табиғи ... ... ... негіз-қағидалар мен ережелердің қазақ ұлты мүддесін
аяққа ... ... ... қатар кеңес үкіметінің алғашқы
жылдарында жер мәселесіне пікір білдіріп, әділдік сұрауы тәуелсіз тарихымыз
үшін орасан ... бар ... ... ... Ә. Бөкейханов патша үкіметінің әділетсіз жасалып отырған
жер саясаты ... ... ... алып ... ... ... ... арта түсті, жер үшін қоныстанушылармен қырғыздар
(қазақтар) арасында күрес күшейе түсті. Кейде ... ... ... берген
бұл күрес онсыз да заңсыздық негізінде бой ... ... ... және ... ...... ... арқылы көрсетіп берді.
Т. Шонанұлы: “Ресейдің қол астына кіргеннен бергі қазақ жерінің тарихы –
колония тарихы. ... ...... ... ... ... ... тарихы, талаудың тарихы... – деп, одан ары қазақ жерін ... ... ауыр ... ... деп: ...қазақ ... ... ... қолданған ебі, тұтынған әдісі, жасаған
зорлығы – қазақ тұрмысын көп өзгеріске ұшыратты. Көшпелілерді ... ... ... мен ... ... ... егін ... отырарлық
жерден құр алақан қалдырды. Арқадағы аудандарда ... ... ... бұлар да қысаңдыққа түсірді. Қазақ жерінің ауданын тұжырып жерді
пайдалану ісіне де ... ... ... ... ... ... ... соң,
Арқадағы қазақтар Қызылқұм, Жиделібайсынға қарай бос жерлер ... ... ... ... ... мал-мүлкін сатып босу, 1910 жылдан бері қарай
қазақ арасында күшейе бастады. Ресейден ... ... ... күні ... ... ... Баяғыда Ресей мұжықтарының Алтайға қарай “түбі бал, суы
сүт, жиегі қант” өзендер іздеп сусағаны сияқты, Қазаққа да ... ... ... ... Солай қарай ағып-тамып, қыстауларын,
отаршылдардан қалған азын-аулақ жерін, ағайын-туысқанын, неше жылдан ... ... ... ... ... ... – деп ... Шонанұлының ойынша жоғарыда аталғандар қазақ елін жерінен ... ... ... ... ... ... ... мұның ақыры қазақ
елінің еріксіз босқыншылық әрекетіне де алып ... ... ... түгіл Қытайдағы босып кеткен қазақтар да көп.
“Қазақ” газетінде ... ... 500 үй ... ауып кеткені жазылды
(Қазақ. – № 178). ... ... ... ... қазақты переселенге
айналдыруы отаршылдар жұмысының жемісі.
1912 жылы Зайсан уезі Майтерек ... ... ... ... бір ... ... қазақтың тоғаны мұжыққа алынып берілді (Қазақ. – № 21). Қазақтың отырған
жерін ... ... ... қазақты атамекенінен айдап, қолайсыз жерге асырып
тастау отаршылдар жұмысының екінші жемісі. ... ... ... ... тату бола ма? Орыс пен ... ит пен ... араз ... Қымс етсе
жанжалдасып, кісі өлтіріп тұрды. ... Екі шаруа елдің тұз-дәмін жарастырмай
қойған – ескі үкімет саясатының үшінші жемісі.
Көшпелілерді ... ... қою – ... саясатының төртінші
жемісі. Іске асарлық жердің бәрін жұрдай ... ... ... алу – ескі
үкімет саясатының бесінші жемісі” – деп /48/, Т. ... ... ... ... отарлану салдарын рет-ретімен көрсетіп береді.
Қазақтың жерінен айырылып, сорлатқан нәрсе әрине бәрінен бұрын қазақ
жерін алуда ... ... ... шаралары болды. Аталған мәселені
жан-жақты қарастырып, терең зерттеген Т. Шонанұлы ... ... ... деп ... ... ... “Мұжықты қазақ жеріне аудару толқыны
өткен ғасырдың 80-жылдарының аяғында, 90-жылдар ... ... 1891 жылы 25 ... ... ... ... ... положениені”
былай деп түсіну керек “ұрысы күшті болса, иесі өледі. Ұры иесінен ... ... ... ... алады”. Қазақ жерін қазыналыққа ... сол ... ... ... ұры болғаны. Еңбек сіңірмей жатып
дворяндар иен жерге ие ... оны ... ... ... ... сіңіріп
отырған жерді қазыналық дейді. Қазақ жері құрбандыққа ... қой, ... ... ... ... ... ... құлағанша, қазақ жерінде тұратын заңдардың, нұсқаулардың негізі
болып келген “Степное положение” заңы. Мұның ... ... 17 ... (119-
136 баптар) жер жайлы сөйленетін еді. Бұлардың ішінде екі бап пен ... ... ... – дей ... одан ары ... 119-120 ... негізінде
үкіметтің қателіктер жіберуін атап өтеді /48,115 б./.
Шындығында да ... ... ... ... ... алу ... тым күшейе
түсті. Тек 1885-1893 жылдарға дейінгі аралықта Ақмола ... ... ... ... 151 779 ... жер ... ... 10 940
жан еркек халқы бар 24 ... ... ... ... Ал ... осы ... ... шаруаларының 33 064 десятина егін егетін
жерлері тартылып алынды /48, 240 б./.
Осылайша, Т. Шонанұлы отаршыл жер саясатының ... ... ... ... ... ... қазақтардың өздері қоныс аударушыларға
айналып, Жиделібайсынға шұбырғандығы, тіпті ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының соңғы тарауында Т. Шонанұлын
болашақта қазақты жерге қалай орналастыру керектігі мәселесі ойландырады.
Ғалым үшін ең ... ...... және ... ... ... Бұл ... Т. Шонанұлына лайықты баға беруімізге
болады. Ол Ресей ғылымының зерттеу шарттарын жақсы меңгере отырып, өзінің
ғалымдық ... ΧІΧ ... мен ΧΧ ... ... ... ... ... зерттеулер, ғылыми ... ... ... ... ... мұрағатында жұмыс жасағанын Ресейлік мерзімді
басылымдар мен қазақ газет-журналдарынан қажетті ... ... ... ... ... ... ... болсақ, М. Есболұлы, Ж. Сұлтанбекұлы сынды қаламгерлердің
жер ... ... ... ... ... ... ... (“районирования”) шаралары туралы жазылады. Соған орай ... ... ... ... ... ... керек” атты бөлімінің
маңызы ерекше. Мұнда автор Қазақстан ... ... 1921 ... 7
ақпандағы Декретіне, 1922 жылғы 26 тамыздағы ... жер ісін ... пен ... ... ... ... ... “Қазақстанда
еңбекпен пайдаланудың негізгі Заңына”, 1922 жылғы 30 ... ... ... ... ... тірей отырып, қазақ жерінде ұстануға тиісті жер
саясатын көрсетіп береді.
Соған орай зерттеуші ... ... ... дұрыс қоныстандыру үшін,
отырықшы болуына жер беру үшін жер мәселесін белгілі бір ретпен, жүйемен
шешу ... ... ... қорытындыға келеді. Нәтижесінде ... жер ... шешу ... ... ... ... ... Онда:
“1 ... Қазақ еңбекшілері жерге дұрыс орналасуы үшін “Земельный кодекс”
бойынша ең әуелі байырғы тұрғын елді ... ... ... ... ... ... ада-жуда жабу керек. Қазақстанды
отарлауды тіпті жою керек.
2 Қазақстанды табиғат, тарихи ... және ... ... ... ... ... Қоныстандырғанда елдің шаруасы, жердің ... ... ... мен ... ... мұқтаждығына қарай беру керек.
4 Жерге ең мұқтаждар ... ... мен мал ... ... ең ... ... мал ... мен кедейден бастау керек. Әуелі енді
қалған іске жарарлық деген жерді мал ... беру ... ... елдерде де жер жоқ. Арқадағы мал бағушыларға да жер беру ... ... мал ... ... орналасытыруға келмейді. Оған күш те,
жер де жетіспейді... ... ... ... ... жер, ... ... беру керек. Отырықшылыққа үйреніп, мал бағу әдісін дұрыстату ... ... ... ... ... сонан соң егін саймандарын тарату
керек.
6 Көшпелілер және әрі жерсіз Бөкей қазағы сияқтыларға Орал жиегі ... ... алып беру ... Өздері тілеп көшуіне жәрдемші болуы керек.
7 Қазақ елі шаруасының негізі – әлі мал. Олай болса, жақын арада қазақ
шаруасын ... мал ... ... ... ... ... Қазақты жерге орналастырғанда мал бағушы және шала ... жер беру ... ... ел ... ... жер ... мал бағушы және малды көп ұстап егінді ... ... жер бере беру ... /48, 200-202 ... ... Т. ... халықтық мүдде үшін немесе елді жерге дұрыс
орналастыру хақында ғалым ретінде салиқалы пікір ... өз ... ... ... ... ... Құлмұхаммед: “Патша өкіметі қазақ
халқының қайта өрлеуі былай тұрсын, аман қалуына да мүмкіндік ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ халқына деген “жарқын
болашақ” шөл және шөлейт даладағы резервацияларда тіршілік етіп, сонан ... мен ... ... ... ғана ... ... ... министрлігі жанындағы қоныстандыру басқармасына 1916 жылдан ... ... ... ... ... ауыл ... жарамды
жерлерді тартып алу жоспары жалпы жұртқа онша мәлім емес. Бұл жоспар ... ... ... ол ... ... ежелгі халықтардың бірін тұп-
тұяғын қалдырмай құртуға бағытталған еді” – деп патша ... мен ... ... ... ... ... ... пікір білдіруі Т.
Шонанұлының жерге аса жауапкершілікпен қарағанын растай түседі.
Т. Шонанұлы ... ... ... ... ... ... жерлер, кабинет және басқа қазынаға деп алынған жерлер, маңызды ағаш
болмаса да, “орман ... деп ... ... ... және ... деп алынған жерлер. Бұрынғы барлық оборчный статьялар, ... деп ... ... әр ... ... ... деп алынған
жерлер, офицерлерге мақтауға берген жерлер, ... ... мал ... кесілген, алынған жерлер, 1917 жылдан бері қарай қазақтан баса ... алып ... ... ... ... ... үстінде иә жақын деп
алынған жерлер, бұрын қалаға мал бағуға деп алынса, қала ... ... ... Сарыөзен арасындағы (Бесқала) жерлер, ... ... 40 мың ... және Ақ ... ... ... ... жалдап келе жатқан жерлер, Бөкейліктегі “калмицкиечередние
кочевья” деген жерлер, ескі переселен ... ... ... ... ... және ... ... жатқан аудандарда ауыса
барған жерлер” – деп, ... ... ... ... ... жер ... ... қазаққа жағымды қылып, шаруасына тиімді қылып
қоныс алып беру ... ... ... жер ... мәселесі
қоныстандыру мәселесінен олқы еместігін айтып, дұрыс шешімін табуына жол
көрсетеді /48, 201-203 бб./.
Сөз соңында зерттеуші-ғалым: ... жер ... ... мен ... ... бер ... ... Бірақ соны жергілікті жер мекемелері
жаңылыс түсініп, ішегін ақтарып білеміз деп, істі ... ... ... ... ... ... қалдырумен тең. Ешбір сылтау қоныстандыру
жұмысын кешіктіру керек емес” /48, 204 б./ – деп ой ... ... Т. ... жерге қатысты жазылған ғылыми-зерттеу
тұрғысындағы аталып отырған еңбегі ... ... ... үшін ... ... табылады. Зерттеу жұмысы оқиғаларға, нақты дәлелдерге сүйене
отырып, қазақ елінің жерінен айырылып, переселенге өз ... ... ... ... ... ... ... Автор мұрағат
материалдарын, дәлелді деректерді, ... жер ... ... ауыз ... ... ... патша саясатының жерге
байланысты орын алған әділетсіз тұстарын және ... ... ... Т. ... ... ... ... қатысты жазылған еңбектеріне
қысқаша талдау жасау, оның Отандық тарих ғылымындағы өзіндік орны бар үлкен
тарихшы-ғалым екендігін айқындайды. Оның зерттеулерінің ... ... ... ... ... көп түрлілігі, өзіне дейінгі
зерттеушілердің еңбектерін тиімді ... ... ... ... одан әрі толықтыра түсуі, осы ... ... ... ... ... бұл ... растай түседі.
ҚОРЫТЫНДЫ
ΧΧ ғасыр басында қалыптасқан ұлт зиялылары Отан ... ... ... Мұны тарихтың өзі дәлелдеп көрсетті. ... ... ... ... жүйе ... қол астында болып келген
елдердің тәуелсіздікке ұмтылу жолындағы күресін ... ... ... патриотизмді оятатын тарихи және саяси еңбектерді оқытуды қажет
санамағаны белгілі. Өздерін ... ... ... қырларынан танытқан Алаш қайраткерлері бұл саясатпен келіспей,
ұлттық тәуелсіздікті қалпына келтіру жолында аянбай қызмет жасады.
Қиын да күрделі ... толы ХХ ... ... ... ... ... ... бағыттары мен көкейтесті ойларын ортаға салып, сол
арқылы қарулана отырып, ел тәуелсіздігі үшін күресуді ... ... ... ... ұлттық зиялылар қауымы – бұл қозғалыстың негізгі
ұйытқысы бола білді.
Бұл зерттеу ... осы ... ... ... ... ... топтың бел ортасынан табылатын тұлғаның бірі – Т. ... ... және ... қызметін тарихи тұрғыдан жаңаша, бүгінгі күн
талабына сай зерттеуге талпыныс жасалды. Алға ... ... ... біз ең ... Т. ... ... қоғамдық көзқарасы
қандай жағдайда қалыптасты деген сауалға жауап іздедік. Т. Шонанұлы 1916
жылғы ұлт-азаттық ... ... ... ... ... көріне
бастаған еді. Ол Орынборда білім ала жүріп, ... атты ... ... ... ... ... ... атқарады. Сондай-ақ ол
осы тұстағы қазақ ұлтының басына қиын күн туған шақта ұлт ... ... ... ... ішінде бола отырып, сол бір күрделі ... ... ... елін ... ... ... ұстанады.
1922 жылдан бастап Орынборға келген Т. Шонанұлы Халық ... ... ... ... ... Ол бұған дейін де саяси
істерде таныс болған ұстазы А. ... ... ... ... оқу-
ағарту, жаппай сауатсыздықты жою ісіне ... ... ... ... ... ... аудармалар жасау жұмыстарына қол
ұшын бере жүріп Т. Шонанұлы ... ... ... ... оқытушылық
жұмысын атқарады. Ол оқытушы ретінде жастарды жаңа өмірге ... ... ... үшін ... істер атқаруларына ықпал жасады.
Жасынан елінің тарихына, тұрмысына, тіліне деген үлкен ықылас оны осы
жылдары Қазақстанды зерттеу ... ... да ... ... ... ... ... Т. Шонанұлы қоғамның тарих-этнография
секциясының төрағалығына дейін көтеріліп, елінің тарихына қатысты құжаттар
топтамаларын жинауға басшылық етті.
Т. ... ... ... ... тұстарын ашу керектігін жете
түсінді. ... ... ... отырғандай, ол ең әуелі ұлт
тәуелсіздігі жолындағы ірі көтерілістің бірі – 1916 ... ... ... ... ... ұйытқы болады. Соған орай дәлелді
құжаттар негізінде жазу үшін секция ... ... ... ... де осы шараға орай түрлі жұмыстар атқарды.
Т. Шонанұлы ел өмірінде оқу орындарының ... ... ие ... ... ... ... алудың алғашқы баспалдағы саналатын ... ... ... ең қажетті бағдарламалар жасау ісімен де шұғылданды. Ғылымның
көптеген саласын ... ... ... ... ... үшін ең ...
жер мәселесі болды. “Қазақ жері мәселесінің тарихы” атты ... ... ... ΧІΧ ... аяғы мен ΧΧ ... басындағы жер
мәселесін ғылыми тұрғыда ... ... ... бай, ... ... ... ... айқындайтын іргелі еңбек болды.
Ғылыми еңбекте орыс отаршылдарының қазақ даласына ... ... ... ... ... ... қазақты болашақта жерге
орналастыру мәселесіне ... Т. ... ... ... ... өткенін зерттеу ісіне үлкен қызмет көрсетіп, қайта жазылып жатқан
тарихымыздың игілігіне жарауда.
Белгілі ғалым-ағартушы, қоғам ... ... ... Қазақстан
тарихы ғылымының дамуына қосқан үлесі мол. Ғалымның ... ... ... ... ... ... тіл, ... өлкетану
салалары.
Т. Шонанұлының зерттеуші ғалым ретінде қазақ елі ... ... ... ... бізге үлкен ғылыми мұра қалдырды. Оны бүгінгі
күнге жеткен 1926 жылы Қызылорда ... ... ... ... жері
мәселесінің тарихы” атты көлемді 224 бет араб ... ... ... мен ... һәм басқа мемлекеттердің Кеңес үкіметін тануы”, “Одақтас
социал негізде құрылған ... ... мен ... ... ... ... һәм ... саяси халдер” сынды тарихи-танымдық мақалалары
болды.
Жер мәселесінің қашан да қазақ ... ... орны ... ... ... ... бірге Т. Шонанұлы да ұғына біліп, сол себепті өзінің
зерттеу еңбегінде мәселеге үлкен мән берді. Автор Патшалық Ресейдің ... жер ... ... ... сынайды.
Біздің пайымдауымызша, Телжан Шонанұлының осынау зерттеу еңбегіне,
тарихшыларымыздың жас ұрпағы әлі ... ... ... ... ... салатындығы және оларды тың зерттеулер кәдесіне жарататыны сөзсіз.
Т. Шонанұлын тарихшы-ғалым ретінде жеке ... оның ... ... баға ... ... ... да ... келетіні күмән тудырмайды.
Өкінішке орай, саяси көзқарасты алғашқы орынға қойған ... ... Т. ... артына қалдырған мол ... ... ... ... ... ... тиым салды. Аса талантты
ғалымының қажырлы еңбегін ұзақ ... бойы ... ... ... Т. ... ... ... мол ғылыми мұрасы қазіргі
тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... әділдікке
жүгініп, тарихи шындыққа орын беруіміз қажет.
Түрлі ғылым саласын меңгеріп, оны халқының ... ... ... ... ... бірі – Т. ... ... мен сан-
салалы ғылыми-ағартушылық еңбегі ... ... ... ... ... ... ... қазақ елінің болашағы мен
өркендеуіне қатысты ой пікір оның тарапынан ұсынылған мол ... ... ... ... жол ... деп ... айтар едік. Ол қазақ тарихын
шынайы жазуда тарихымыздың ақтаңдақ беттерініен көрінуі ... деп ... ... ... ... нормативно – правовых актов о реабилитации жертв массовых
политических репрессиии. – Алматы: Жеті ... 1997. – 64 ... ... Ә., Байғалиев Б. Телжан Шонанов // ... ... 1994. – 1 ... ... ... / Под ред. Ф.Д. Ашнина., В.М. Алпатова.,
Д.М. Насилова. – М.: ... ... 2002. – 296 ... Тәкенов Ә. Ату жазасына кесілген ару // Егемен ...... 8 ... ... С.А. ... наследие Телжана Шонанова: (ученого-
энциклопедиста, педагога 20-30-х гг. в Казахстане): Автореф. дис. канд.
пед. ...... 1997. – 21 ... ... Қ.С. Телжан Шонанұлының шығармашылық ... ... ... дис. ...... 2002. – 25 б.
7 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 253 б.
8 ... Ғ. Алаш ... ...... ... 1996. – 224 ... ... О. XIX-XX ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы: Оқу құралы. –
Алматы, 2002. – 152 ... ... З.О. ... ... ... ... (1917-
1941). – Алматы. Ғалым, 2003. – 330 б.
11 Абикенова К.Е. Телжан Шонанұлының қоғамдық-ағартушылық және ... ... жж): ... Ғыл. ... дис. Автореф. –Алматы, 2007. - 24
б.
12 Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг. (Архив Президента
РК). – ... ... 1998. – 336 ... Хрестоматия по новейшей истории Казахстана (1917-1939 гг.) / Под ред.
К.С. ... В 2-х т. – ... ... 2002. – Т.1. – 408 ... ... Ә., ... Б. Телжан Шонанов // Егемен Қазақстан. – 1995.
– 5 қараша.
15 Абикенова К.Е. ... ... ... ... // ... тарихы. –
2005. – № 5. – 58-60 ... ... М. ... ХХ ... тарихын зерделеу // Отан
тарихы. – 1999. – № 4. – 2-9 бб.
17 Қазақстан тарихы. Көне ... ... ... Бес ...... 2002. – 3 т. – 768 б.
18 ... М. Алаш ...... ... 1995. – 365 ... ... Ә. ... / Құрастырып, кіріспесін және өмірбаяндық
ғылыми мақаласын жазған: М. Қойгелдиев. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 384 б.
20 Жалпы ... ... ... // ... – 1917. – 23 ... Мұқанов С. Өмір мектебі [Роман]: 1-3 кітап. – Алматы: Жазушы, 1970. –
3 кітап. – 471 б.
22 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлының ... ... // ... ... ... – 2005. – № 3 (38). – 127-130 ... ... Т. Іс һәм идея // Ақ жол. – 1921. – 14 ... ... Т. Оқу ... бұл һәм ... // ... ... – 1923. – ... – 90-92 бб.
25 Абикенова К.Е. Т. Шонанұлының ағартушылық ... // ... ... ... – 2005. – № 3 (38). – 127-130 ... ... Т. ... Ғылым кеңесінің жұмысы // Қызыл Қазақстан. –1923. –
№ 19-21. – 103-105 ... ... К.Е. Т. ... ұстаз-ғалым ретінде // Қазақстан жалпы
адамзаттық тарихи ойлау аясында: ... ... ... 25-26 мамыр 2005 жыл. – Алматы, 2005. – 225-227 бб
28 Шонанұлы Т. Орта Азиядағы латын әліппесі // ... ... – 1927. ... ... ... Т. Жаңа әліп майданында кезекті мақсатымыз // Жаңа мектеп. –
1929. – № 8. – 22 ... ... Т. ... жаңа әліппесі // Жаңа мектеп. – 1929. – № 7. – 10
б.
31 ... К.Е. Т. ... ... ... // ... ... тарихи ойлау аясында: ... ... ... 25-26 ... 2005 жыл. – ... 2005. – 225-227 ... ... К.Е. Т. Шонанұлы еңбектеріндегі тіл ... ... и ... проблемы изучения отечественной
истории: ... ... ... ... ... – Алматы, 2005. – 171-173 бб.
33 Абикенова К.Е. Мектептегі өлкетану жєне Т. ... // ... ... ... ... ... қазіргі көзқарас тұрғысынан
талдау: Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары, 25-26 ... ...... 2006. – 573-575 ... ... Т. ... ... // Жаңа мектеп. – 1925. – № ... 31-36 ... ... Т. Нұх ... ... ... не? // Жас ... – 1924. – № 5-
6. – 82-88 бб.
36 Шонанұлы Т. Тамшының тарихы // Жас қазақ. – 1924. – № 5-6. – ... ... Т. ... ... ... // Жаңа ... – 1927. – №
1-2. – 47-49 бб.
38 Шонанұлы Т. Жағрафияның алғашқы сабақтары тарихы // Жаңа мектеп. ... – № 7-8. – 49-53 ... ... А. ... ... мен ... ... мақалалар және
әдеби зерттеу. – Алматы: Жалын, 1991. – 464 б.
40 Шонанұлы Т. ... ...... 1929. – 36 ... Шонанұлы Т. Диаграмдар мен графиктер қандай болады, қалай салынады? –
Ташкент, 1929. – 40 б.
42 ... Ғ., ... С., ... Т. ... ... ... әдісі. – Қызылорда: Қазбас, 1935. – 122 б.
43 Шонанұлы Т. Сәкеннің тілі // ... ... – 1935. – ... ... Д. Алаш және ...... ... 2002. – 474 б.
45 Байтұрсынов А., Шонанов Т. Алма-Ата ... және ... ... ... деп өзгерту туралы ... ... ... ... туралы // ҚРОМА. 81 – қор.; 1 – тізбе, 313 – іс. – 35 п. – № ... ... Ш. ... ... // Ана тілі. – 1991. – 4 шілде.
47 ... К.Е. ... ... ... және ... ... жж): Тарих. Ғыл. канд. дис. Автореф. –Алматы, 2007. - 24
б.
48 Шонанұлы Т. Жер тағдыры – ел ...... ... ... 224 ... ... М. Таңдамалы: 2 томдық. – Алматы: Қайнар, 1999. – 2 т. – 520 .
50 ... Қ. ...... ... 1996. – 296 ... ... А. ... өзгеріс // Қазақ. – 1913. – 14-16 мамыр.
52 Байтұрсынұлы А. Ақжол: Өлеңдер мен тәржімелер, публ. мақалалар және
әдеби ...... ... 1991. – 464 ... ... ... ... Көне заманнан бүгінге дейін.
– Алматы, 1994. – 240 б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Телжан Шонанұлы5 бет
Толғаудың жанрлық ерекшеліктері6 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Дала жағдайында өскен стевия линияларының биологиялық ерекшеліктері56 бет
Ж.Қ.Қасымбаевтың өскен ортасы мен еңбек жолының басталуы66 бет
Кенесарының туып өскен жері және арғы атасы Абылай туралы18 бет
Микробалдырлардың аралас өскен дақылдарының құрғақ биомассасын алу және олардың өнімділігін зерттеу45 бет
Синкреттік дәстүрлер және оның мектептері. Потебняның психологиялық әдісі. Психологиялық мектептердің туып, қалыптасуы10 бет
Құнанбай Өскенбайұлының өмірбаяны13 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь