Өндірістік шығындар туралы ақпарат

І Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4
ІІ Негізгі бөлім
І тарау. Шығындардың түрлері
1.1 Өнімнің өзіндік құнына енгізілетін шығындар құрамы ... ... ... ... ..5.7
1.2 Өнімнің өзіндік құнынажатпайтын және кезеңдегі шығыстарды
мойындайтын шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.10
1.3 Кәсіпорындағы шығынның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.11
ІІ тарау. Өндірістік шығыдарыды жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.14
ІІІ тарау. Шығындарды топтастыру.
3.1 Экономикалық элементтері бойынша шығындарды
топтастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15.16
3.2 Калькуляциялық баптар бойынша шығындарды
топтастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16.17
IV тарау. Нарық жағдайындағы шығындар есебінің ерекшеліктері
4.1 Өндірістің қысқа мерзім кезеңіндегі шығындар ... ... ... ... ... ... ... 18
4.2 Орташа және шекті шығындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.19
4.3 Шекті, орташа айнымалы және орташа жалпы шығындар
арсындағы қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19.20
4.4 Изокоста және ең кіші шығындар принцпі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.21
V тарау Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.23
«Монополия» терминi бiр немесе шектелген саны бар сатушылар нарығын сипаттау үшiн қолданылады. Монополия бәсекелестердi ығыстырып, өз көшiн арттырады және сатып алушыларға таңдау мүмкiндiгiн қалдырмайды. Сонымен бiрге ол ұсыныс көлемiн анықтап, бағаларды белгiлеу арқылы нарыққа өз ережелерiн қояды. Монополия еркiн бәсекелестiгi бар нарыққа қарама - қарсы түрде жүргiзiледi. Артықшылық тұтынушыға емес, өндiрушiге берiледi, себебi ол өнiмге бағаларды белгiлейдi. Баға мен пайда бәсекелестерден жоғары болып, қоғам және жеке топтар үшiн өте ауыр жағдай тудырады. Сфера және аймақ, кәсiпорындар арасындағы ресурстарды қайта бөлу механизмнi» тиiмдiлiгi бұзылады, экономикалық еркiндiк болмайды, тұтынушылар үшiн де. Тарихи кезеңде әр елдің экономикасына монополияның әр түрлері құрылды: Табиғи монополия және жасанды монополия. Қазақстан Республикасындағы табиғи монополияға жатады.
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттің антимонополиялық қызметінің басты міндеті:
- табиғи монополия субъектінің қызметін реттеу;
- монополиялық биліктің күшейіп, еркінсуіне жол бермеу, ескерту жасау;
- мемлекеттік кәсіпорындар мен органдардың ақылы қызмет көрсету ретін бақылау;
- сәйкес құқықтық, нормативтерді әзірлеу.
Табиғи монополия субъектісі жылына бір реттен аз емес өзінің амортизациялық қоры туралы есеп беруі керек.
Нарықтық қатынастарда, табиғи монополияны мемлекет реттеу керек. Президент жарлығымен Қазақстан Республикасында 1998 жылдың шілдесінде “Табиғи монополия туралы” заң шықты. Табиғи монополияны түсіндіретін, оның қызмет етуін реттейтін көптеген құқытықты-нормативті актілер жасалды.
1. Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы – Алматы:
Қазақ университеті. 1999 ж.
2. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Э. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. Алматы: Экономика 2003.

3. А.Қ. Ерали, М.Ғ. Қабылбеков. Кәсіпорын экономикасы: Оқулық – Алматы: ҚазҰТУ, 2004.

4. Дүйсенбеков К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика. 2001.

5. Қаржылық есеп: Оқу құралы/ Кеулімжаев К.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А., Жанатаева А.Ә. – Алматы: Экономика, 2001.
        
        Кіріспе
Өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны–өнімді өндіру кезінде
пайдаланылатын табиғи ресурстардың, материалдардың, отынның, энергияның,
негізгі қорлардың, еңбек ресурстарының, оны дайындау мен өткізуге
жұмсалатын ... да ... ... бағалануы.
Өнімнің өзіндік құны– кәсіпорынның өнім өндіруге және өткізуге
жұмсаған шығындарының ақшалай тұлғалануы.
Кез келген меншік нысандағы кәсіпорын нарықтық қатынас
жағдайында–залалсыз жұмыс істеуге тиіс ... ... ... аса маңызды
экономикалық көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құны арқылы оның нарықтық ... ... ... ... ... ... тауардың құны белгіленеді.
Өнімнің өзіндік құны жалпылама, жинақтау (синтездік) көрсеткіш, ол
кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық қызметін ... ... ... ... мен ... арқылы тау кен кәсіпорынның басқару, жоспарлау,
еңбек пен жұмысақы ұйымдастыру, өндіріс техникасы мен технологиясы деңгейі
туралы пікір ... ... ... өнім құны үш ... тұрады:
T=C+V+m
(6.1)
мұндағы Т– тауар құны;
С– тұтынылған өндіріс құралдары;
V– қажетті еңбек;
m– қосымша ... ... ... деп– материалдарға, отынға,
энергияға, негізгі қорлардың тозған бөлігіне жұмсалған шығындарды айтады.
Яғни, бұлар бұрын затталған еңбектң ... ... ... ... ... ... өнім ... Оны К.
Маркс «тұрақты капитал» деп атаған (constant capital).
Маркстік тұжырымдама бойынша, құн тек еңбекпен өндіріледі. Еңбектің
өзі жұмыс күшін ... ... ... ... ... ол ... дене
және мәдени талғамдарын қанағаттандыру үшін қажетті игіліктер құнына тең.
Кәсіпорын қызметкерлері өз еңбегіне және жұмсалған ... ... ... Жұмыс күші–өндіріс процесінде өзгереді, өйткені жұмыс күші өз құнына
артық қосымша құн ... ... бұл ... ... ... ... «V» әріпімен, ал қосымша құн «m» әріпімен белгіленеді.
Қосымша құн жұмыс күшін тұтыну процесінен туындайды, олай
болатыны–өндіріс процесінде жалдамалы жұмысшы қажетті ... ... құн ... өндіреді. Қосымша құн кәсіпорынның алғашқы авансыланған
қаражаттардан түскен таза пайдасы.
Өнімнің құнынан, ... ... ... ... әрі сапалық жағынан
айырмашылығы бар. Өнімнің құны үш бөліктен: тұтынылған өндіріс
құралдарының, сондай–ақ ... және ... ... ... өнім ... ... өнімнің өзіндік құнында алғашқы екі бөлік толық, үшінші
бөлігі–ішінара, әлеуметтік мұқтаждарға аударым және тұтынылған еңбек
заттарының бағасымен есептелген пайда қамтылады.
Сапалық айырмашылығы мынада: құн ... пен ... ... ал ... ... ... ... техника мен
технология, еңбек өнімділігі мен баға, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... құралдары мен заттарын
пайдалану деңгейі жағдайында өндіріс шығындарымен анықталады.
Пайдалы қазбаларды өндірудегі өзіндік құн, әр түрлі факторларға
байланысты. Оның бірі–табиғи кен геологиялық жағдайлары, олар ... ... ... ... ... жер астында), қазу жүйесін,
қәсіпорынның жылдық өндірістік қуат мөлшерін анықтайды.
I
4
I тарау 11. Өнімнің өзіндік құнына енгізілетін
шығындар ... ... ... ... ... 1997 жылғы қаңтардың 1-нен күшіне
енген Бухгалтерлік есептің стандартты және ... ... ... қосылады:
1) өнімнің өндірілуімен тікелей байланысты, өндіріс
технологиясымен және ұйымдастырумен келісілген, жол жол ... ... және ... ... ... ... жеткізу мен кепілді бақылау
бойынша және оны пайдалану процесінде анықталатын кемшіліктерді жою
шығыстары;
Өндірісті дайындау мен жетілдіру шығыстарына өнімнің жаңа
түрлерін, ... да жаңа ... ... ... құрастыруға,
сондай-ақ жаңа бұйымдарды дайындауға, технологиялық процестерді әзірлеуге,
жабдықтарды қайта орналастыруға және қайта қалпына келтіруге арналған,
сондай-ақ үлгі түрінде қолданылатын бұйым құнының шығындары ... жаңа ... ... ... шығындар, алдағы
кезеңдердегі шығыстарға жатады және осы уақыт кезеңінде шығарылатын осы
шығындардың сметасы мен өнімнің санын қоспағанда, оның ... және ... ... ... ... ... ... бөліктер
бойынша, өнімнің өзіндік құнына кіреді.
2) табиғи шикізатты пайдалануға, жерді қайта өңдеу шығындарының
бөліміне, сондай ақ су шаруашылығы жүйелерінен ұйымдарға алынатын ... ... ... ... ... дайынауға және жүзеге асыруға кеткен шығындар; өндіру
салаларындағы дайындық жұмыстары бойынша шығындар; келесі кезекте жерді
қайта ... ... ... ... ... ... ашық ... аймақтарын, топырақтың өнімді қабатын сақтау үшін алаңдарды
тазартуға, уақытша жерасты жолдарын және алынған шикізатты ... ... ... ... басқа да түрлеріне; жаңа ұйымдарды,
өндірістерді, цехтарды, агретаттарды (қосу шығындарын)
игеруге жұмсалған шығындар;
5
4) ... ... және ... ... сондай-ақ
өнім сапасының жоғарлауымен, өндірістік процесс кезінде жүзеге асатын,
ұзартылған және басқа да пайдалану қасиеттеріне ... ... ... ... ... ... пен ... ашуға байланысты шығындар;
тәжірибелік-тексеру жұмыстарын жүргізу, өнертапқыштық пен жаңалық ашу
бойынша модельдер мен үлгілерді дайындау және ... ... ... ... ... ... төлеу,
өнертапқыштық пен жаңалық ашу бойынша шаралар өткізу;
6) өнірістік процесстерді қамтамасыз ету; өндірісті материалдармен,
отынмен, энергиямен, жабдықтармен, саймандармен, т.б. құралдарымен және
еңбек құралдарымен; ... ... ... ... ... ... ұстау
бойынша (техникалық тексеруге және күтуге, ағымдағы, орта және күрделі
жөндеу жүргізуге арналған шығыстар); санитарлық – ... ... ... ету ... ... ... ... еңбек және техника қауіпсіздігінің қолайлы
жағдайларын қамтамасыз ету бойынша шығындар; машиналардың жабдықтары мен
оларды қозғалысқа ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ететін күрделі емес
сипаттағы басқа да қондырғы түрлері; арнайы қондырғылармен жұмыс ... ... емес ... ... ... ... ... қорғаныш заттармен, арнайы тағамдармен қамтамасыз ету; өндіріс
орындарындағы дезинфекциялайтын камераларды, жуынатын орындарды, душтарды,
моншаларды салу; арнайы талаптармен қарастырылған басқа да ... ... ... ... ... мен ... ... сүзгіштерге және басқа да табиғи қорғау кешендеріне
байланысты ағымдағы шығындар, экологиялық қауіпті қалдықтарды ... ... т.б. ... ... ... ағымдағы шығындар;
9) вахталық әдістегі жұмыстарды жүзеге асыруға байланысты,
жұмысшыларды ұйым орналасқан жерден жұмыс орнына дейін ... және ... мен ... поселке тұрған жерден жұмыс орнына дейін жеткізу, қайта
алып келлуге жұмсалған қосымша шығындар;
10) өндірісте жұмыс істемеген ... ... ... ... ... ... кезекті және қосымша демалыстарға төленетін
төлемақы мен төлемақылардың барлық басқа да түрлері;
11) ... ... ... ... қоры ... ... еңбегіне төленетін шығындардан
6
халықты қамтуға ықпал етудің мемлекеттік ... ... ... белгіленген норма шегінде сақтандыру қорын құруға,
аппараттардың, өртеудің, әуе ... т.б. ... ... ... мен жою ... шығыстарды қаржыландыру үшін, сондай-ақ үшінші бір
тұлғаның қызығушылығымен мүлікке келген зияннан ұйымның мүлкін қорғайтын
шығындар;
13) брокерлік, диллерлік, маркетингтік қызмет көрсетулермен қоса
тауарлық, ... ... ... ... көрсету құны;
14) ақаулы өнім шығындары;
15) белгіленген мерзімде бұйымдарды кепілдікпен ... және ... ... ... ішкі ... ... ... тұрып қалғандағы келген
шығындар;
17) ұйымның қайта ұйымдастырылуына, жұмысшылар саны мен ... ... ... ... ... ... ... және басқа да салаға кеткен шығындар.
1.2 Өнімнің өзіндік ... ... және ... ... ... өнімінің өзіндік құнына енбейтін және шығыстардың кезеңдегі
шығыстарына жатқызылған (есепті уақыт арасындағы жасалған шығыстар)
шығыстар:
– әкімшілік пен жалпы шығыстарды;
– өнім ... ... ... ... ... бойынша шығыстар.
Өнім шығаруға кеткен шығындардың бұл шығыстардан
айырмашылығы – бұл өндіріс көлеміне қатысты емес және өнімдерді жұмсауға
немесе қызмет көрсету түрлеріне
байланыссыз үнемі ... ... ... ... ... ... ... көлеміне емес, уақыт кезеңдеріне байланысты есептеу
дұрыс. Субъект белгілі уақыт ... ... ... да, сол ... ... ... ... және есептеме жүргізу тұрғысынан
алып қарағанда, өнеркәсіптің өзіндік құнын өтеу уақытында жасаған шығыстан
өзгешелігі–бұл өнім ... ... ... жатқызылмайды. Бұларды
есептеудің мұндай жолдары, нарықтық экономика жағдайында сақтылық
принцптерінен туады. Осылайша, кезеңдегі шығыстар–қаржы–шаруашылық
қызметінің есептеуінің нәтижесі болып ... ... ... ... ... бөлімдері көрсетіліп қосылады. Содан кейіг барып,
шаруашылық қаржы қызметінің есептік көрсеткіштерінің нәтижелері
көрсетіледі.
Кезеңнің шығыстары жасалған есепті кезең–уақытындағы ... ... ... келесі кезеңгі қалдығына да, өнімнің
есебіне де енбейді. Бұл сұрақтар субъектінің нарық ... ... ... қабылдауындағы маңызды мәселе.
Әкімшілік және жалпы шығыстар
Негізінен жалпы әкімшілік және жалпы шаруашылық шығыстарына мыналар
жатады:
– әкімшілік қызметкерлері мен ... ... ... ... ... мен ... ... көрсететін адамдардың
еңбекақысын төлеу;
– әкімшілік және шаруашылық қызметтеріне байланысты адамдардың
– еңбекақысынан әлеуметтік және медициналық сақтандыруға
байланысты заң ... ... ... ... ... ... үйлестірудің мемлекеттік қорына ақша аудару.
– әкімшілік аппараты ... ... ... ... ететін жұмысшыларды, мұның ішінде қызмет бабындағы жеңіл
автотранспорттарды ұстауға кететін шығындар мен жекеменшік жеңіл
автомобильдерді ... ... ... ... ... орнын
толтыру.
– техникалық басқармаларды ұстауға және олардың қызметін
ұйымдастыруға, байланыс бөлімшелерін, сигнализация құралдарын, есептеу
орталықтарын өндіріске жатпайтын және ... да ... ... ... ... арналған негізгі құралдардың тозуы,
ғимараттарды жөндеуге және оны ... ... ... ... мен ... ... ... өндіру саласындағы дайындық жұмыстарына, егер ол күрделі шығынға
жатпаса (негізгі қордың есебінде қаржыландырылмаған жағдайда) кететін
шығындар;
– техникалық бақылау–дирекция тобы болмаған жағдайда, ... ... ... сол ... жаңа ... мен ... іске
қосқанда кететін шығындар;
– құрылыс–монтаж жұмыстары мен жобалардың кемшіліктерін жоюға
объектіге зат беретін ... ... алу ... ... ... және
зақымдану салдарынан, тексеру кезіндегі (заттарды бөлшектегенде) осы сияқты
басқа да шығындарды тапсыру кезіндегі жұмыстардағы шарттардың
орындалмауынан туындайтын шығындар;
– банктердің қызметіне төленетін ... ... ... құралдары мен оның жүйелерін құру ме
жетілдіруге кететін шығыстар;
– субъектінің штат ... ... ... ... ... ... ... жалпы шаруашылықты басқару мен ұйымдастыру жұмыстарына
ақы төлеуге кететін шығыстар;
басқарманың әкімшілік ... ... ... шығындар;
– әкімшілік басқармасы аппараты қызметкерлерінің орын ауыстырғанда,
көтермеге төленетін шығындар;
– телефон, пошта, телеграф, баспахана, кеңсе шығындары;
– шаруашылық және кәсіпорындарды ұстауға ... ... ... ... ... ұйымдастыруға кететін, коммуналдық қызметтердің
бағасын төлеу, т.б.)
– жұмыс күштерін жинауды ... ... ... ... ... ... төленетін өтемақылар, коммиссиялық
шығындар;
– жалпы шаруашылықтың негізгі қорын жалға ... ... ... жылжымайтын мүліктен, басқа да мүліктерден түсетін жиындар, салықтар;
– коммуналдық қызметке, қызметкерлердің еңбегін қорғауға, өртке қарсы
қызмет ұйымдастыруға, денсаулық, сауықтыру ... ... ... ... және ... ... ... басқа да
шығындар;
– есептен тыс шығындар, қоймаларды тауарлы–материалдық байланысты
және басқа да өнімге жатпайтын жоғалтулар мен ... ... ... ... ... ... ... жойған жағдайда төленетін қосымшалар;
– қолданымдағы заңға сәйкес өндіріске тікелей қатысты емес
адамдарға қызмет көрсеткен жылдары үшін бір рет ... ... ... қызметі және аудиторлық кеңес беруге төлеу;
– денсаулық мекемелерін, мектеп жасына ... ... ... ... ... пен мәдениет объектілерін, тұрғын
үй қоры объектілерін ұстауға кететін шығыстар;
– қаланы көріктендіру жұмыстарына, ауылшаруашылығына
көмек көрсету, т.б. ... ... ... байланысты шығындар
Өнімді сатуда туындаған шығыстар қосылады:
– өткізу бөлімі ... ... ... ... (сауда) жұмысшылардың еңбекақысынан аударымдар, жекменшікті
қамсыздандыру шығындары, іссапар шығындары, қор және басқа шығындарды
пайдалану, негізгі қорды ұстауға және ... ақша ... ... ... ... жүктерді апару, тиеу–түсіру жұмыстары;
– сату рыногін зерттеуге және рынокке дейін тауарды апаруға
(маркетингке шығындарды қосса), жарнама шығаруға ... ... ... ... ... ... контрактілерге
сәйкес немесе басқа құжаттар мен келісімдерге тұтынушылар мен ... ... ... мен тегін және қайтаруға жатпайтын осы сияқты ... ... ... шығыстарға мыналар жатады:
– банктерден алған несиелердің айыздарын төлеу;
... ... ... ... ... ... жалға алу және басқалар бойынша пайыз шығындарын
төлеу;
1.3 Кәсіпорынның ... ... ... мен ... ... ... мәні,
теориялық және тәжірибелік жағынан өзара ұқсас емес. Кәсіпорын шығындары,
олардың ... ... ... ... ... ... ... рөлін анықтап, айыру өте маңызды. Ұдайы өндірістік
белгісі ... ... ... үш ... ... болады:
өнімнің өзіндік құнын құрастыратын өндірістік және өнім өткізуге
жұмсалатын шығындар. Бұл айналмалы капиталдың айнымалы арқылы ... ... ... өтелетін ағымдағы шығындар;
өндірісті ұлғайту және жаңартуға жұмсалған шығындар. Бұл негізгі
және айналмалы қорлардың ... ... ... ... ... шығын сомасы;
әлеуметтік, мәдени, тұрғын үй – тұрмыстық жағдайларға жұмсалатын
шығындар. Олар ттікелей өндіріспен байланысты емес және ... ... ... және өнім ... жұмсалатын кәсіпорынның ақшалай түрде
есептелетін шығындары–олар өндіріс процесінде материалдарды, отын мен
энергияның барлық түрлерін, еңбекті, негізгі қорларды, бейматериалдық
активтерді пйдалануға байланысты және ... ... ... ... ... ... ... іске қосатын факторлар немесе
экономикалық ресурстарға жұмсаллған ресурстар деп анықтайды. Мұнда барлық
ресурстар ... деп ... бұл ... ... ... үшін ... кез-келген ресурстадың баламалығы–оның құнына
немесе пайдаланудың барлық ықтимал баламаларынан, ең таңдаулы нұсқасындағы
құндылыққа тең. Бұл–нарықтық экономиканың маңызды ... ... ...... және ... болып
ажыратылады.Экономикалық шығындар – жеткізушілерге пайдаланылатын
ресурстар, оған кәсіпорын төлемдерінің барлық түрлерін атауға ... ... ... ... ... (көрінетін немесе ақшалай) және ішкі (көрінбейтін
немесе имплициттік) шығындар.
Сыртқы шығындар–ресурс жеткізушілерге ақшалай төлемдер:
материалдарға, отынға, жұмысақы төлеуге, тозуды есептеуге арналған
төлеулер. Осы шығындар ... ... ... ... ... өзінің қосымша пайдаланылатын ресурстарына
алуға боатын табыс пен қалыпты ... ... ... ... өз
капиталын жалгерлікке берсе немесе банкке салса, қосымша табыс алуы мүмкін.
Ал ... ... ... ... жалақы алуы мүмкін.
Сонымен:
Экономикалық – Имплициттік = ... ... ... ... ... ... нақты сомасы
белгіленеді. Өнімнің өзіндік құны есептеліп, салық салынатын таббыстың
мөлшері анықталады.
11
II тарау ... ... ... ... ... ... ... энергия,
жабдықтың тозуы, т.б,) мен өнім өндіруге жұмсалған еңбек шығынддарының
жиынтығы және ол кәсіпорында өнімді өндіру мен ... ... ... ... ... ол ... өзіндік құны–кәсіпорынның ағымдағы
шығыны болып саналады.
Өндіріс шығындары–пайдалы қазбаларды сатудың ең төмен бағасын
білдіреді, оны–заласыздық баға дейді. Ал ... ... ... ... ... Сонымен, тау-кен кәсіпорны өзінің өніміне оны
өнддіруге, өткізуге жұмсаған шығындарды, сондай-ақ жұмсалған күш-жігер ... ... ... ... ... ... жабатындай баға қоюға
ұмтылады.
Тау-кен кәсіпорында өндірілген пайдалы қазбалардың өзіндік құнын
талдау үшін, шығындардың әр түрінің ерекшеліктерін біліп, сол ... ... ... өзара байланысын айқындау керек.
Өндіріс шығындарын әбден талдап, зерделеу үшін оларды ... ... әр ... ... ... жөн. Әдетте өндіріс шығындары
экономикалық мазмұнына, өндіріс процесіндегі міндетіне, өнімнің өзіндік
құнына жатқызу тәсіліне, шығындардың құрамына, өндіріс процесіндегі рөліне,
өндіріс көлеміне, ... ... ... Экономикалық мазмұны
бойынша өндіріс шығындары былай бөлінеді:
жанды (нақты) еңбек шығындары–қызметкерлердің ... ... ... ... ... отынға, энергияға, негізгі
қорлардың амортизациясына, т.б. материалдық құндылықтарға жұмсалған
шығынддар.
Өндірістік процеске қатысуына қарай шығындар: нгізгі және ... ... ... ... процесті жүзеге асыруға
байланысты.
Оларға:
–технологиялық процеске қажетті материалдар (бекітпе материалдары,
жарылғыш заттар, қосалқы бөлшектер);
–негізгі ... ... ... және ... ... әлеуметтік сақтандыруға төлемдер;
–технологиялық отын;
–технологияға қажетті энергия–электроэнергиясы, сығылған
ауа, су;
–негізгі қорлардың өтелімі жатады.
12
Үстеме шығындар – өндірісті ұйымдастырумен, басқарумен, оған қызмет
көрсетуге байланысты ... Оған ... ... шығындар–басшылар мен мамандардың, басқару
аппаратының, басқа да қызметкерлердің негізгі және қосымша жалақысы,
әлеуметтік сақтандыру аударымдарына – ... ... ... ... ... ... іссапар шығындары;
–қызметкерлерге қызмет көрсетуге арналған шығындар;
–негізгі өндірісте істейтін және машиналар мен жабдықтарды
пайдаланумен және оларға қызмет көрсетумен ... ... ... ... сақтандыру аударымдары;
–жұмысты ұйымдастыруға жұмсалатын шығындар–негізгі өндірістік
қорларды күтіп ұстауға, жалгерлік төлемдер, құнсыз және тозғыш аспаптарды
жөндеуге жұмсалатын шығындар, т.б.
Өндірілген ... ... ... ... ... ... ... болып ажыратылады.
Тікелей шығындар – өнімді өндіруге, жұмысты орындауға, қызмет
көрсетуге жұмсалған шығындар. Олар ... ... ... тура және ... ... ... забойларда істейтін жұмысшылардың еңбекақысы,
забойларда пайдаланылатын бекітпе материалдар – тікелей шығындар болып,
есептеледі де, тазартым забойлардан қазып алған кенбайлықтардың өзіндік
құнына тұтасымен енгізіледі.
Жанама ...... өнім ... және ... ... ... жұмсаған өнімнің өзіндік құнына тікелей
жатқызылмайтын және олардың арасында ... ... ... Бұл ... мыналар қамтылады: жалпы цех пен жалпы кеніш
шығындары, яғни жылуға, жарықтандыруға, ... ... ... ... басқарушылық қызметкерлердің жалақысына жұмсалатын шығындар.
Жанама шығындар өнімнің күні бұрын белгіленген негізге қйлесімді өзіндік
құнына ... ... ... калькуляциясын жасау кезінде шығындар
экономикалық біртектігіне қарай – бір элементтен тұратын жай шығындарға
және әртекті шығындардың бірнеше ... ... ... ... шығындарға қосалқы материалдары, отын, энергия, негізгі
қорлардың амортизациясы, негізгі және қосымша жұмысақы, әлеуметтік
сақтандыруға аударымдар жатады.
Кешенді шығындарға жалпы цех шығындары, ... ... ... ... ... яғни ... жәй ... құрылған шығындар
жатады. Мысал ретінде кен қазбаларды жөндеуге жұмсалған ... ... ... ... ... ... ... заттар, жөндеу
жұмыстарында қолданылатын жұмыстардың
13
жабдықтардың амортизациясы кіреді. Кәсіпорын шегінде барлық кешенді
шығындардыжай шығындарға бөлуге болады.
Шығындардың жұмсалу тиімділігінің деңгейіне байланысты өнімді
(сапалы өнім ... жаңа ... ... ... және
өнімсіз (ақаулы өнім шығарудан, бос тұрудан, айыппұлдар төлеуден болатын)
шығындарға топтастырады.
Шығындар – өндірістік және ... ... ... ... ... ... шығындардың, кәсіпорындардағы өндіріс
процесіне тікелей қатысы бар. Өндірістік ...... ... ... ... ... ... байланысты. Өндіріс
шығындары өнім көлеміне байланыс жағынан екі түрде болады:
Тұрақты шығындар – олар өндіріс көлеміне тәуелді емес, оларды шартты-
тұрақты шығындар ... ...... ... ... ... оларды –
пропорционалдық немесе шартты-өзгермелі шығындар деп атайды.
Тұрақты шығындарға – негізгі қорлардың пассив бөлігінің
амортизациясы, электр ... ... қуат ... екі ставкалық
тарифпен есептейтін электроэнергия құнының бөлігі, үстеме шығындардың
көбірегі жатады.
Өзгермелі шығындарға – материалдар, электроэнергия (электр санауышы
бойынша алынған құны), кесімді жүйеде ... ... ... ... (негізігі, қосымша және аударымдар) кіреді.
Тұрақты және өзгермелі шығындардың қосындысы әрбір нақты жағдайда
жалпы шығын болып табылады:
TC=FC+VC,
Мұндағы:TC–жалпы шығындар (total ... ... (fxed ... ... ... ... ... 3.1 Экономикалық элементтері бойынша
шығындар топтастыру
(өндіріске жұмсалған шығындардың сметасы)
Өнеркәсіптік өнім өндіруге жұмсалған шығындарды ... ... ... мен ... ... ... әр түрлі
кәсіпорындағы өнімнің өзіндік құнын салыстыруға мүмкіндік жасап, оны
төмендетужолдарын ашады.
Өнімнің ... ... ... зерделеу үшін оны өндіруге және
сатуға жұмсалған шығындардың ... ... ... ... ... ... ... бойынша топтастырылады.
Шығындарды экономикалық элементтері бойынша топтастыру кәсіпорынның
материалдық және қаржы ресурстарын, өнімнің өзіндік құнының құрылымын
анықтап және оны ... ... ... ... үшін ... ... ... бойынша жіктеу, өнім өндіруге және
өткізуге жұмсалған жалпы ... білу үшін ... ... ... бойынша топтастыру, өнім өндіруге
және өткізуге арналған шығындар сметасында көрсетіледі. Онда шығындар –
экономикалық мағынасының бірлігі бойынша жинақталады. Мысалы, «Негізгі және
қосымша жұмысақы» ... ... ... санатқа жататын
қызметкерлерге байланыссыз кәсіпорынның толық еңбекақы қоры көрсетіледі.
Бұл мәселе тау–кен өнеркәсібіне өте маңызды, өнімнің өзіндік құнында ... ... ... ... Осы ... бойынша тау–кен кәсіпорында
өндірістегі жұмысшылар, қызметшілер мен инженерлердің жалпы табыстарын
білуге болады. «Энергия» ...... ... және шаруашылыққа
қажетті энергияның барлық түрлерін есепке алады.
Өндіріске жұмсалған кешенді ... ... қосу үшін ... ... ... ... топтарға қосады. Тауар өнімін шығаруға қатысты
жоқ жұмыстармен байланысты шығындар да (басқа ... ... әр ... ... ... ... немесе күрделі жөндеу, т.б.) өндіріске
жұмсалған шығындар сметасында есепке алынады, бірақ тауар өнімнің өзіндік
құнын есептегенде, ... ... ... ... ... ... ... ресурстарға төленген шығындар
көрсетіледі. Егер кәсіпорынның өзі ресурстың бір ... ... ... сығылған ауаны, буды, энергияны, онда оларды шығаруға жұмсалған
шығындар сметада тиісті элементтерге ... ... ... ... ... жоспар бөлімдерінің
үйлесуі жүзеге асырылады: материалдық–техникалық жабдықтау, еңбек жоспары
мен айналым қаражаттарға қажеттіліктер анықталады. Смета
15
бойынша жалпы өнімнің өзіндік ... ... ... қалдықтарының
өзгеруі есептелінеді.
Шығындар сметасы мына элементтерден тұрады:
1) шикізат, негізгі материалдар, сатып алынған жартылай дайын
(шала) ... ... ... ... ... ... материалдар;
3) сырттан алынған отын;
4) сырттан алынған энергия;
5) негізгі және қосымша ... ... ... ... негізгі қорлардың амортизациясы;
8) басқа да ақшалай шығындар.
Шығындар сметасы бойынша, шығындардың нақты ... мен ... ... болмайды. Осы мәселелерді калькуляция – баптар бойынша
шығындарды жіктеу арқылы шешеді.
3.2 Калькуляциялық баптар ... ... бір ... ... ... шығынның есебін – калькуляция
дейді. Калькуляция – кәсіпорын дайындаған өнімнің ... ... ... құнын анықтау үшін негіз болып саналады. Шығындарды
баптар бойыша калькуляциялау – пайда мен ... ... ... ... ... құнын талдауға мүмкіндік береді.
Шығындар топтастырудың калькуляциялық принцпі біздің елде ... ... ... ... салаларының бухгалтерлік
есепшоттарының жоспарын құруға негіз болады. Шығын баптары бойыша үлгі
топтастыру мына түрде болады:
1) шикізат, негізі ... шала ... ... ... қалдықтарды шегергенде);
2) қосалқы материалдар;
3) технологиялық мақсаттарға арналған отын;
4) технологиялық мақсаттарға арналған энергия;
5) өндірістік жұмысшылардың негізгі және қосымша
жұмысақысы;
6) әлеуметтік сақтандыру ... ... ... ... дайындау мен игеруге жұмсалған шығындар;
9) жабдықтарды күту мен пайдалану жөніндегі шығындар;
10) цехтық шығындар;
Өнімнің цехтық өзіндік құны
16
11) жалпы өндіріс шығындары;
Өнімнің ... ... ... ... ... ... ... құны.
Келтірілген жіктеуде шығындардың алғашқы жеті бабы жұмыс орнында ... ... ... ... ... ... ... Қалған баптары
кешенді. Өндіріске қызмет ету және басқару жөніндегі шығындар үш түрлі
кешенді баптарға ... ... ... жалпы өндіріс шығындары.
Цехтық шығындар – өндірісті ұйымдастыруға, басқаруға жұмсалған
шығындар, олар:
– әлеуметтік сақтандыру ... ... ... ... төлеу;
– цехтың негізгі құралдарының амортизациясы, жөндеуі және
күтуі;
– құнсыздау және құрал–саймандардың ... ... ... және ... ... шығындары;
– осы баптарда қарастырылмаған басқа да шығындар, мысалы,
материалдық құндылықтардың жетіспеушілігі, әр түрлі ысыраптар себебінен
шығындар, т.б.
Жалпы өндірістік шығындарға ... ... ... ... ... ... өндірістік негізгі қорларды күту,
амортизациялау мен ағымдағы жөндеу жүргізу, іссапар, ... ... тыс ... – негізінде өнім өткізуге байланысты
шығындар мен әр түрлі төлемдерді қамтиды.
Жабдықтарды күту мен пайдалану шығындарына – жабдықтар мен ... ... ... ... ... ... ... мен жабдықтарды күту мен пайдалану жөніндегі
шығындардың құрамында өндіріс көлемінің ұлғаюына байланныссыз және
шартты–өзгермелі шығын элементтері бар. Өндіріске қызмет ету мен ... ... ... ... құнындағы үлес салмағы жоғары
болғандықтан, олардың шығндарын кемітудің маңызы зор.
17
IV тарау 4.1 ... ... ... ... ... өндірістің кейбір факторлары өзгермей қалады. Сондықтан
қысқа мерзім кезеңінде өндірістің жалпы шығындарын (ТС) анықтауда, оның
тұрақты (FC) және айнымалы ... ... ... (FC) деп – ... ... ... өнім ... өзгеруіне байланысты өзгермейтін шығындарды айтамыз. Оларға
мыналар жатады: амортизациялық өтемдер, жал ... ... ... ... ... басқарудың жалақысы және т.б.
Айнымалы шығындар (VC) деп – ... өнім ... ... ... ... шығындарды айтамыз. Айнымалы шығындарға: шикізатқа
кететін шығындар, жұмысшылардың жалақысы, салықтар, энергия мен отын
ресурстарын, транспорттық қызметтерді ... ... ... және т.б.
жатқызамыз.
4.2 Орташа және шекті шығындар
Өндірістік шығындарды талдағанда, жалпы ... ... ... ... ... да өте жие ... орташа жалпы шығындары (АТС) шығынның (ТС) өндірілген өнім
көлеміне (Q) қатынасымен анықталады да, ... бір ... ... ... ... ... ... шығындарды екі түрге бөлуге болады: орташа тұрақты
шығындар (AFC) және орташа айнымалы шығындар (AVC):
AFC=FC/Q ... ... ... (МС) жалпы шығындардың өзгеруінің (∆ТС) өнім
көлемінің өзгеруі (∆Q) қатынасына тең болады және өнімнің қосымша данасын
шығаруға кететін қосымша шығындарды көрсетеді, яғни:
МС=∆TC/∆Q
Өнім ... ... ... кезде тұрақты шығындар өзермейтіндігі
белгілі, сондықтан жалпы шығындардың өсуі ... ... ... тең ... Осы ... ескере отырып, шекті шығынды былай
есептеуімізге болады:
МС=∆VC/∆Q
Орташа өнімділік пен орташа шығындар арасында, сонымен қатар
18
шекті өнімділік пен шекті шығындар ... кері ... бар. ... ... ... үшін, біз еңбекті тұрақты төлем мөлшері бар Р
жалғыз айнымалы фактор деп қарастырайық. Бұл жағдайда:
МС=∆VC/∆Q=PL*∆L/∆Q=PL/∆Q=PL/MP;
AVC=VC/Q=PL*L/Q=PL/Q/L=PL/APL;
AC=PL/APL+AFC
Осы жерден біз зерттеп отырған ... ... кері ... МР ... жағдайда, МС төмендейді және керсінше МР максимумге
жеткен уақытта МС минимумге жетеді. Осындай байланыс АР және АС ... ... ... МС және МР, АС және АР ... өзара байланыстар
көрсеткішті шығындары мен өндіріс факторларының өнімінің арасында тығыз
байланыс бар екендігін көрстеді.
6.2-сурет.
МС және МР, АС және АР арасындағы өзара ... ... ... ... және ... ... ... қатынасы
Өндірістің шекті шығындары мен орташа шығындарының қатынас график
түрінде көрсетсек. Ол үшін 4.3-суретте көрсетілген VC және TC қисықтарын,
онымен ... AVC, AC және МС ... ... және АС ... U ... ... ... айтылғандай
шекті шығындар мен өнімділіктің, орташа шығындар мен өнімділіктің, орташа
шығындар мен орташа өнімділіктің арасындағы кері байланыс.
Өнім шығару көлемін көбейткен ... AC және AVC ... ... ... өйткені AFC бұл кезде азаяды.
МС мен АС аралығындағы тәуелділікті ... ... ... ... ... бір данасын өндірген кездегі шекті шығындар орташа
шығындардан асып кетсе (МСАС болса онда ... ... ... МС қисығы АС қисығын, оның минимум нүктесінде қиып өтеді. Осындай
тәуелділік МС және AVC арасында да бар.
Фирманың пайдасын ең ... ... ... ... өнім көлемін
таңдаған кезде, өндірушілер әрдайым орташа және шекті шығындардың өзгерісін
ескеріп отырады.
4.4 Изокоста және ең кіші ... ... ...... ... құны ... боатын, еңбек пен
капиталдың барынша мүмкін болатын тіркесімін қамтитын сызық. Изокостаның
теңдеуін табу үшін еңбектің бір ... ... ... PL ... белгілейік,
ал Рк арқылы капиталдың бір данасына кеткен жал төлемінің құнын белгілейік,
сонда жалпы шығын былай анықталады:
ТС=PL*L+PK*K
Мұнда, PL*L-еңбекке кететін шығындар;
PK*K-капиталға жұмсалған ... ... ... ... изокоста болып табылады.
Изокостаның теңдеуін былай жазуға болады:
K=TC/PK-/РL/PK*L
Бұдан біз изокостаның бұрыштық көлбеуі – (РL/PK) – ге тең ... ... ... кез ... А және В ... ... ... деңгейі бірдей. А нүктесінен В нүктесіне жылжығанда
қолданылған капиталдың саны ∆К-ға ... ал ... саны ... ... еңбектің қосымша сағаттарын төлеуге кеткен шығындардың орнын
капитал шығындарының азаюымен толтыру керек, ... ... - ... тең ... ... Яғни, изокостаның бұрыштық
коэффициенті, шығындар тұрақты деп ұйғарғанда, капиталды еңбекпен ауыстыру
шамасын көрсетеді.
Фирма берілген өнім көлемін (мысалы, Q=200) ең аз ... ... ... ... пен капиталдың санын анықтауы керек деген есепті
қарастырайық .
4.5-суретте Q=-200 дана өнім көлемін шығаруға сәйкес изокванта
көрсетілген. Үш изокостаны қарастырайық, 1-изокоста изоквантадан ... және ... ... олар ... немесе бірін бірі жанап
өтпейді, яғни өндіріс көлемін 200 бірлік өнім ... ... ... ... болады.
Бұл нүкте тепе-теңдік жағдайын көрсетеді, сонымен қатар төмендегідей
шарт орындалады:
МРL/PL=MPK/PK
В ... Q=200 өнім ... ... шығындар A нүктесіндегіден
көп болады немесе ТС3>TC2. Сондықтан 3-изокоста берілген өнім көлемін
өндіргендегі ... ... ... көрсетеді.
21
Мазмұны
І
Кіріспе.....................................................................
.........................................3-4
ІІ Негізгі бөлім
І тарау. Шығындардың түрлері
1.1 Өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... өзіндік құнынажатпайтын және кезеңдегі шығыстарды
мойындайтын
шығындар....................................................................
....7-10
1.3 Кәсіпорындағы шығынның
түрлері....................................................10-11
ІІ тарау. Өндірістік шығыдарыды
жіктеу................................................12-14
ІІІ тарау. Шығындарды топтастыру.
3.1 Экономикалық элементтері ... ... ... баптар бойынша шығындарды
топтастыру..................................................................
...................................16-17
IV тарау. Нарық жағдайындағы шығындар есебінің ерекшеліктері
4.1 Өндірістің қысқа мерзім кезеңіндегі
шығындар............................18
4.2 Орташа және шекті
шығындар..........................................................18-19
4.3 Шекті, орташа ... және ... ... ... ... және ең кіші ... тарау
Қорытынды...................................................................
.................22-23
2
Қорытынды
Өндіріс шығыны – бұл кәсіпорынның өндіруге және өнімді сатуға кеткен
барлық ... ... яғни ... ... ... ... ... еңбек, өткендегі еңбек) жиынтығы.
Кәсіпорынның қызметін айқындайтын экономикалық көрсеткіштердің
жиынтығы өнімнің өзіндік құны болып табылады. Бұл оның пайдаланылған
өндіріс құралдарының шығынын және ... ақы ... қоса ... ақшаға айналдырылған құнының бір бөлігі.
Өнімнің өзіндік құны белгілі бір өнім өлшемін өндірудің және сатудың
кәсіпорынға қаншаға түсетінін көрсетеді.
Өндірілген өнімді ... ... ... ... өзіндік құнының
құрамына кірген, өндірісте тұтынылған элементтер шығынының орны
толтырылады, ал қалған қаржының бір бөлігі ұлғаймалы ... ... ... ... ... ... бірі бола отырып
өнімнің өзіндік құны кәсіпорынның экономикалық тиімділігін анықтайтын
неғұрлым толық көрсеткіш болып саналады.
Өндіріс шығындары–пайдалы қазбаларды сатудың ең ... ... ... баға ... Ал ... ... жоғары бағасы сұраныспен
анықталады. Сонымен, тау-кен кәсіпорны өзінің өніміне оны өнддіруге,
өткізуге жұмсаған шығындарды, ... ... ... мен ... ... ... нормасын толық жабатындай баға қоюға ұмтылады.
Тау-кен кәсіпорында өндірілген пайдалы қазбалардың өзіндік ... ... ... әр ... ... ... сол шығындардың
өнім өндіру көлемімен өзара байланысын айқындау керек.
Өндіріс шығындарын әбден талдап, зерделеу үшін оларды ... ... әр ... топтарға бөлген жөн. Әдетте өндіріс шығындары
экономикалық мазмұнына, өндіріс процесіндегі міндетіне, өнімнің өзіндік
құнына жатқызу тәсіліне, шығындардың құрамына, өндіріс процесіндегі рөліне,
өндіріс көлеміне, ... ... ... ... мазмұны
бойынша өндіріс шығындары былай бөлінеді:
жанды (нақты) еңбек шығындары–қызметкерлердің жұмысақысы, әлеуметтік
сақтандыру төлемдері;
затталған еңбек шығындары–материалдарға, отынға, энергияға, негізгі
қорлардың амортизациясына, т.б. материалдық құндылықтарға ... ... ... ... ... ... және үстеме
шығындарға жатады.
Негізгі шығындар–тікелей өндірістік процесті жүзеге ... ... мен ... ... ... мәні, теориялық және
тәжірибелік жағынан өзара ұқсас емес. ... ... ... ... ... ажыратылады. Шығындардың ұдайы өндіріс
процесіндегі рөлін анықтап, айыру өте маңызды. Ұдайы өндірістік белгісі
бойынша кәсіпорынның ... үш ... ... ... ... ... ... өндірістік және өнім өткізуге
жұмсалатын шығындар. Бұл айналмалы капиталдың айнымалы арқылы өнім
өткізуден түскен ... ... ... ... ... және ... жұмсалған шығындар. Бұл негізгі
және айналмалы қорлардың көлемін қлғайтуын, құрылымын жақсартуға
жұмсалатынбір жолғы шығын сомасы;
әлеуметтік, мәдени, тұрғын үй – тұрмыстық жағдайларға жұмсалатын
шығындар. Олар ... ... ... емес және ... ... қаржыланады;
Өндіріске және өнім өткізуге жұмсалатын кәсіпорынның ақшалай түрде
есептелетін шығындары–олар өндіріс ... ... отын ... ... ... ... ... қорларды, бейматериалдық
активтерді пйдалануға байланысты және шығарылатын өнімнің өзіндік құнына
енгізіледі.
Шетел оқулықтарында өндіріс шығындарын іске қосатын факторлар немесе
экономикалық ресурстарға ... ... деп ... ... ... ... деп ... бұл мынаны көрсетеді:
өнім өндіру үшін таңдалған кез-келген ресурстадың баламалығы–оның құнына
немесе ... ... ... баламаларынан, ең таңдаулы нұсқасындағы
құндылыққа тең. Бұл–нарықтық экономиканың ... ... ... ... Нұрғалиев Қ.Р. Қазақстан экономикасы: Оқу құралы – Алматы:
Қазақ университеті. 1999 ... ... А.Қ., ... Қ.Э. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы.
Алматы: Экономика 2003.
3. А.Қ. Ерали, М.Ғ. ... ... ... ...
Алматы: ҚазҰТУ, 2004.
4. Дүйсенбеков К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның
қаржылық жағдайын талдау: Оқу құралы – Алматы: Экономика. 2001.
5. Қаржылық ... Оқу ... ... К.К., Әжібаева З.Н.,
Құдайбергенов Н.А., Жанатаева А.Ә. – Алматы: Экономика, 2001.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Семей былғары-мех комбинаты» ЖШС-дегі өндірістік шығындардың аудиті және талдауы66 бет
Кәсіпорынның технико-экономикалық және өндірістік шығындары96 бет
Кәсіпорынның өндірістік шығындары есебінің ақпараттық жүйесі25 бет
Шешім қабылдау және жоспарлау үшін өндірістік шығындарды топтастыру7 бет
Қабат қысымын ұстау жүйесіне кеткен жылдық өндірістік шығындар есебі22 бет
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мен өндірістік шығындарды талдау95 бет
Өндірістік және үстеме шығындар есебі96 бет
Өндірістік функция және оның шығындары14 бет
Өндірістік шығындар11 бет
Өндірістік шығындар есебі мен өнімдердің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтік әдісі26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь