Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның этникалық құрамы

1. Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның этникалық құрамы

2. Әлеуметтік және саяси құрылысы

3. Мәуереннахрды жаулап алу

4. Үлестік жерлер

5. Икта

6. Шаруашылығы мен өркениеттілігі

7. Ыдырауы
Х ғасырдың орта шенінде Жетісу аумағында және Шығыс Түркістанның (Қашғардың) бір бөлігінде әлеуметтік құрылымы біршама дамыған, өзінен бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың көптеген әлеуметтік институттарын табиғи түрде өзіне жинақтаған Қарахан мемлекеті пайда болды.
Қарахан мемлекетінің құрылуында және алдыңғы тарихында қарлұқ конфедерациясының тайпалары зор рөл атқарды, бұл конфедерацияға қарлұқтармен бірге жікілдер мен яғма кірді. Х ғасырда яғманың бір бөлігі қарлұқтармен бірге Жетісуда, Нарыннан оңтүстікке таман мекендеді. Кейінірек, ХІ ғасырда яғма анағұрлым солтүстікке таман – Іле өзенінің алқабында өмір сүрді. Ал осы алқапта Ыстықкөл өңірінің солтүстік аудандарынан көшіп келген жікілдер қонысталды. Жікілдер Тараз маңында, Құяста, Барысқан сыртында, жікіл мекенінде және т.б. өңірлерде шоғырлана қоныстанған бірнеше топ болды.
Қарахан сөзінің пайда болуы туралы осы күнге дейін тарих ғылымында белгілі бір тиянақты пікір қалыптаспаған. Зерттеулердің пікіріне қарағанда, «Қарахан» сөзі бір әулеттің атынынан пайда болған деген жорамалдар бар. Мұндай пікірді айтуға итермелейтін басты себеп көрсетілген тайпалардың тотемдік «арыстан», «бура» сияқты мақамдарды қағандар мен хандар өздерінің лауазымдары ретінде алған. Мәселен: жағма тайпасының көсемі өзін «Бурахан» деп атаса, бұл атақ кейіннен шын мәнінде оның атына айналған. Сонда «бара қарахан», «арыстан қарахан» сөздері қалыптасқан.
1. «Қазақстан тарихы. 1 том». «Атамұра» баспасы. Алматы 1996 ж. (398-407 б.)
2. «Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан». Сәйден Жолдасбайұлы. Алматы 1995 ж. (81-87 б.)
3. «Қазақ елінің тарихы». Е.Ө. Пірімбетова. Алматы 2003 ж.
(64-67 б.)
4. «Қазақстан тарихы очерк». Алматы 1994 ж. (70-72 б.)
        
        Жоспар:
1. Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның этникалық құрамы
2. Әлеуметтік және саяси құрылысы
3. ... ... ... ... жерлер
5. Икта
6. Шаруашылығы мен өркениеттілігі
7. Ыдырауы
Қарахан мемлекеті
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның этникалық құрамы
Х ғасырдың орта ... ... ... және Шығыс Түркістанның
(Қашғардың) бір бөлігінде әлеуметтік құрылымы біршама дамыған, өзінен
бұрынғы ... ... ... ... институттарын табиғи
түрде өзіне жинақтаған Қарахан мемлекеті пайда ... ... ... және ... ... қарлұқ
конфедерациясының тайпалары зор рөл атқарды, бұл ... ... ... мен яғма ... Х ... ... бір бөлігі
қарлұқтармен бірге Жетісуда, Нарыннан оңтүстікке таман ... ХІ ... яғма ... ... ... – Іле ... өмір ... Ал осы алқапта Ыстықкөл өңірінің ... ... ... ... қонысталды. Жікілдер Тараз маңында,
Құяста, Барысқан сыртында, жікіл мекенінде және т.б. ... ... ... топ ... ... ... ... туралы осы күнге дейін тарих ғылымында
белгілі бір тиянақты пікір қалыптаспаған. Зерттеулердің пікіріне ... сөзі бір ... ... ... ... ... ... бар.
Мұндай пікірді айтуға итермелейтін басты ... ... ... ... ... ... мақамдарды қағандар мен хандар өздерінің
лауазымдары ретінде алған. Мәселен: жағма ... ... өзін ... атаса, бұл атақ кейіннен шын мәнінде оның атына айналған. Сонда «бара
қарахан», «арыстан қарахан» сөздері қалыптасқан.
Жазба ... ... ... мемлекетінің құрылып, оның
дамуының алғашқы кезеңінің саяси тарихында, қарлұқ ... ... ... ... Оғылшақтың немере інісі Сатұқ Боғыра – ханды (915-955)
Қарахан әулетінің ... ... деп ... ... ... ... пайдалана отырып, Сатұқ боғыра –хан Оғұлшаққа қарсы
шығып, оны талқандады, сөйтіп Тараз бен Қашғарды бағындырды; 942 жылы ... ... ... өзін жоғарғы Қаған деп жариялады. Шынына
келгенде, Қарахан мемлекетінің тарихы осы уақыттан басталады.
Сатұқ Богра хан ... ... соң оның тақ ... – Мұсаның тұсында
күшейді. Ол 960 жылы қағанаттың мемлекеттік діні ислам деп ... ... ... ... ... ... қатар ол Тараз бен Баласағұнның да
билеушісі ... ... ... ... ... қаған мен оның мұрагерлері
жаулау саясатын күшейтті. Қарахан мемлекеті Х ғасырдың аяғында ... ... алып ... Х-ХІ ... ... ... батыстағы
Мәуреннахрдан, шығыстағы Қашқарға дейінгі аралықты қамтыды.
Қарахан мемлекетінің саяси тарихы ол өмір сүрген ... ... ... ... әрі ... екі ... - Әли Арсланхан
мен Хасан (Харун) Боғра-ханның ұрпақтары ... ... ... күреске
толы болды. Алғашқы кезде Әли (әлилер) ұрпағының ықпалы күштірек ... ... бұл ... ... ... (хасанилер) көшті.
Әлеуметтік және саяси құрылысы
Жоғарғы өкімет билігі хақанның қолында болған. Ол ... ... ... тап өкілдеріне хақанның ұрпақтары тегіндер, ілек хандар,
бектер, нәмеңгерлер, нөкерлер ... ... ... хан сарайында
(ордада) қарастырылды, ... хан ... - ... ... ... ... ... маңындағы қызметкерлерінен құралған тұрақтар ұйымы
(тапұшықтар) болды. Сарай адамдары ханға қызмет етті. ... ... ... есік ... ... қазынашылар
(ағнашылар), аспазшылар (ыдысшылар). хат жүргізушілер (бітікшілер), ... ... ... ... ... ... ... билікті илбашы (елбасы) жүргізді. Отырықшы аймақты мехтарлар, ал
қалаларды хакимдер немесе раистар (бастықтар, ... ... ... отырып, Қарахан ... ... ... шенеуліктердің, бұл уақытқа дейін тарих сахнасында орын ... ... ... ... тұрғандығын айта аламыз.
Орта ғасырлық деректердегі «мүлік әл-хакан», «әл-и-афрасиаб», «тамғаш»,
«алп-тоңға» атақтарына ие болғандар да ... ... ... ... ... ... де болған. Қараханидтер ... ... ... «көл-еркіндеріне» ұқсас. Махмұд Қашғаридың
жазуына қарағанда, ... мәні ... ... ... ... білдірген. Шындығында, қазақша уәзір сөзі ақыл-ойдың кені.
Мәуереннахрды жаулап алу
Бұл кездегі Саманилердің қуатты державасы Х ғасырдың екінші жартысында
өз ішіндегі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... құлдырау халіне жетті. Диқан ақсүйектері мен
мұсылман ... ... ... ... ... да, ... түрік ұланының
(ғұлямдар) қолбасшылары да қолдай бастады.
Саманилер державасының бір кездегі күш- қуаты Нух ибн ... ... ... ... феодалдық қырқыстардан ерекше қатты әлсіреді. 990 жылы
Саманилер ... ... және ... ... ... пайдаланған
Хасан (Харун) Боғра хан ... ... ... ... ... мұнда
ешқандай қарсылыққа кездеспеді, ал әскердің қалаға кіруін жергілікті
шонжарлар ... ... ... ... Екі жыл ... соң Қарахандар
Саманилердің астанасы-Бұхараны алды. ... көп ... ... ... ... ... ... кетуге мәжбүр болды. Қарахан
армиясының Мауараннахрдан шегінуіне, бәрінен гөрі Жент ... ... Нұх ибн ... ... ... тарапынан жабуыл жасалу қатері
себеп болған ... ... ... ... ... басқыншылық
желікпесін баса қоймады. 992 жылы хасанның ... ... ... ... ... Қарахандықтардың негізгі әскери-саяси ұмтылыстары Мауараннахрды
көздеді. 996 жылы Әли ... ... ... ... жаңа ... ... қарсы тұратын күші болмағандықтан Нұх ибн Мансұр
өзінің ... ... ...... ... ... ... бітім жасасты; бұл бітімге сәйкес ... ... ... ... ... Ал Әмудариядан оңтүстікке таман жатқан жерлер
газневилерге көшті.Самани мен Қарахан мемелекеттері ... ... ... ... ... ... даласы деп аталды.
Х ғасырдың аяғында Самани мемлекетінің ұзаққа ... ... ... ... 999 жылы Қарахан билеушісі Насыр ибн Әли Мауараннахрға бет
алды. Халық Самани билеушісінің тағдырына селқос ... ... ... ... ... ... ... алды. Нұх ибн Мансұрдың баласы
Әбді әл-Мәлік және Самани әулетінің ... ... ... ... ... ... ... Саманилердің соңғы билеушісі Әбд әл-
мәліктің інісі Әбу ... ... одан әрі ... үшін болған күресте бастапқыда Саманилерді қолдаған оғыз
тайпалары да (салжұқтар) араласты.
Әбу ... ... мен ... ... біріккен күштері
қарахандарды жеңген 1004 жылы Самарқанд түбіндегі шайқаста ... ... ... ... өз билігін сақтап қала
алмады. Салжұқ ... ... ... одақ уақытша жасалған
болып шықты. Салжұқ ... ... ... ... ... ... ... жақындасудың жолын іздестірді.
1005 жылы Әбу Ибраһим қаза ... ... ... ... ... ... Саманилер державасы Қарахандармен Газневилер
арасында бөліске түсті. Шекара ... ... ... ... ... ... ... басқару тәртібі, жер иеленудің
түрлері, алым-салық алудың жүйесі, әлеуметтік теңсіздік, қанаудың түрлері
туралы сөз еткенде, Орта Азиядағы ... ... ... ... ... жөн.
Билік үлестік жерлер арқылы жүргізілген. Үлестік жерлер ірі және кіші
болып бөлінген. Олардың көпшілігі, әдетте ірі ... ... ... ... ... ... ... болған Тараз, Испиджаб
және Баласағұн ірі үлестер еді. ХІ ғасырдың ... ... ... ... ал ... бен ... олардың жақын тумаларының қолында
болды.
Күшейген жер ... өз ... ... ... ... өз
теңгелерін салуды көздеді. Ұлы Жібек жолы арқылы Тараз, Отырар, Самарқан,
Бұқара, Қашқар қалаларында ... ... көп елге ... ... ... ... ... үш жағдайдың қалыптасқандығын
айқындайды.
1. Қарахандықтар Ұлы ... ... ... ... ... ... Закавказье, Орта Азия елдерімен сауда, ... ... ... ... ... ... күшейді.
3. Мәдениет өрледі.
Үлестік жүйе өзара қырқыстар туғызып, ... қоса ... ... ... Іс ... ... билеушілер өздерінің үлестік жерлерін
көбейту үшін кез келген сылтауды пайдалануға тырысты. Ал ... ... ... қайта бөлу арқылы бағынбаған вассалдарды әсіретуге
ұмтылды, мұның өзі екінің ... ... ... әкеліп соқтырып
отырды.
Отыршылық дамыған аудандарда мардымсыз болса да, ... ... ... болған. Ал көшпелі аудандарда жерді қауым ... жер ... көп ... түрі - әскери-үлестік жерлер.
Ол әскери қызмет үшін ... ... ... ... ... ... дәрежесіне, сіңірген еңбегіне қоғам алдындағы бет-беделіне
байланысты болған. ... ... ... ... ... да
бөліске түскен. Кейбір деректер, әскери қызметкерлерге заттай, ... ... ... ... ... жер ... да, ... да
өздерінің билеушілерінің алдында, қажет ... ... ... ... ... ... болған.
Жері жоқ шаруаларды қанаудың түрі оларға үлестік жер беру, араб-парсы
деректерінде ... ... ... ... барзигар деп аталған.
Олар мемлекеттен немесе мұрагерлік жер иелерінен ... ... ... ... ... ... өнімінің көбін жер иелелеріне төлеп отырған.
Қанаудың ... бір түрі ... Оның ... ұсақ жер иелері немесе
орта шаруалар отбасының, азын-аулақ мал-мүлкі мен байлығы күштілердің талан-
таражға түсуінен, зорлық-зомбылығынан сақтану үшін ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... отырған. Дәл осындай жағдай мал шаруашылығымен айналысатын аудандарда
да болды.
Өндіргіш ... ... ... ... ... байланысты
коммендациялық қанау түрі де өзгеріп ... ... ... қалған
шаруалар, кедейлер үстем тап өкілдерінің тәуелділігіне толық түсіп отырған.
Олар ... ... ... өтей ... өздерінің
борыштарын жауынгерлік қызметпен немесе жұмыспен өтеген.
Икта
Х-ХІІ ғғ. жазба деректерінде, хакандар ... ... ... ... туыстарына және жақын адамдарына тартуға сыйға беріп
отырған. Мұндай тартулар парсы тілінде «икта», ал иеленушілер ... ... ... ... ... деп ... ... иктасы бар мукта,
оны жаудан қорғауға тиісті болған. Бір ескеретін жағдай икта, муктаға заңды
түрде бекітіліп ... ... ... ... ... ... ... тәртіптеу дәлме-дәл тиянақталды. Низам ... деп ... ... бар ... мұны біліп қойсын, халыққа қатысты
оларға заңды түрдегі, өздеріне тапсырылған ... ізгі ... ... ештеңеге де бұйрық берілмеген; олар мұны жинаған кезде, халықтың ... ... ... мен ... қауіп келмесін, олардың заттары
мен иеліктері қауіпсіз болсын, ... ... ... ... болмасын».
Ал мукталар иктаны өздеріне мәңгі мұрагерлікке бекітіп алуға ... ... ... ... жолы ... Ол ... қоғамдағы орнына
байланысты.
1. Егер мукта қаған әулетінен болса, ірі жер үлестері берілген;
2. Орташа ... ... ... Кіші ... ... ... ... берілген.
Иқтаның және бір түрі жаулап алынған жерлер сыйға үлестіріп беріліп
отырған. ... ... ... ... ... ... ресми түрде алғаш қабылдаған (960) Қараханид мемлекеті.
Сондықтан да ислам дінінің өкілдеріне де вақфтық ... ... ... бір нәрсе, бұл жерлерден мемлекет пайдасына алым-салық төленген
жоқ.
Шаруашылығы мен ... ... ... ... ... ... және ... аудандарында шаруашылықтың аралас түрі болды.
1.Ірі қалаларда (Талхир, Тараз, Исптджаб, Баласағұн т.б.) және ... ... ... жер ... ... Таулы қыратты жерлерде көшпелі, жартылай отырықшы мал шаруашылығы
дамыған.
Мал шаруашылығында жылқы өсіру жетекші орын ... ... ... рөлі ... айта ... ... ... былай деп жазды:
«Олар үйірлеп жылқы бағады. ... ... ... салт ... ... мен ... ... көлік аттары да түріктерден
келеді. Тамағы қымыз, сүт, май, құрт-ірімшік болып, жүннен киім-кешек ... ... ... ... ... енген тайпалар отар-отар қой ұстады, сондай-
ақ түйе, ешкі мен ірі қара ... Сиыр ... ... ... ... ... мал ... ұстаған.
Аң аулау жартылай отырықша және ... ... ... ... ... ету көздерінің бірі болды. Құлан, киік, бұғы, арқар мен қабан,
қасқыр, түлкі, тиін, аю ... ... ... ... топтарының
шаруашылық тұрмысында, әсіресе Іле, Шу, Талас бойында, Сырдарияның орта
ағысында балық аулау айтарлықтай рөл ... ... ... аса бір ... ... ... ... дамуы. Х-ХІІ ғғ. қала халқының саны, қолөнершілердің қатары,
егіншілікпен айналысушылық, отырықшылық, қаланың үстем тап ... ... ... тайпаларының малы жоқ кедейлері мен кедейленген
шаруалардың қатарынан өсіп отырған. Бұл процесс Орта ... ауып ... ... да ... жатқан. Әсіресе, олардың түріктенуі,
бұрынғы түрік қағандықтардың-ақ ... Ал ... ... ... ... түскен. М.Қашғаридің жазуынша соғдылықтар түркілерше сөйлеп,
түріктерше ... ... ... ... ... бұл екі
халықтың жақындасуы отыршылықтықты өсіріп, суармалы егіншілікті дамытқан.
Қолөнер мен ... ... да ... үлес қосқан.
Ғылымның дамуы, жазба әдебиетінің жарық көре бастауы, сәулет ... шегі ... ... ... ... Қарахандықтар
тұсында Ұлы Жібек жолы гүлденді. Қытай, Русь, Иран, Орта Азия, Византия,
Кама ... қызу ... ... Бұл ... ... ... болды. Таразды «көпестер қаласы» десе, Исфиджабты «бүкіл дүние жүзі
саудагерлері үшін кен ... деп ... ... ... ... ... екіге бөлінуге әкеп соқты. Ол
шығыс және батыс ... ... ... мен ... ...... ... – батыс иелікке кірді.
Қарахан мемлекетінің шығысы мен батысындағы арпалыстар бәсеңдемеді.
Әулетті ру ... ... ... ... бірін-бірі түрлі жолдармен
өлтіруге дейін барды. 1056 жылы Шығыс қағанат билеушісі Яған ... ... хан ... ... ... ... иелігін талқандап, Арыслан ханға у
беріп өлтірді. Шығыс Қарахан мемлекетін Боғра әулетінен шыққандар биледі.
ХІІ ғ. ... ... бас ... құмырсқадай қаптаған қарақытай
(қидандар) халқы Жетісу мен Баласағұнды, сосын Шығыс Қарахандардың қалған
иеліктерін түгел ... ... да, оның ... ... қауіп төндіреді. 1141
ж. Қарахан-Салжықтың әскерін талқандағаннан кейін ... ... ... ... де ... ... көшті. 1210 ж. шығыс Қарахан
әулеті наймандармен қиғаш келіп, соқтығысып қалады. Ал 1212 ж. ... ... ... ... ... ... ... Османды өлтіреді,
ұзамай Қарахандардың Ферғана тармағы да жоқ ... ... ... ... ... ... аяқталады.
Глоссарий
Конфедерация – (лат. Confederatio – одақ, бірлестік) мемлекеттік құрылым
формасы, бұл ретте К. құрушы мемлекеттер ... ... ... ... ... өзіндік мемл. билік жүйесі ж/е басқару
органдары ...... ... ...... неғұрлым ірі феодалға
тәуелді, басқа тағайындалған міндеттерді ... ... ......... мен ... жер ... немесе барзигар – шаруалардың үлеске алған жерлерінен алынатын
алым-салық
Коммендация – жеке ... ... үшін ... ... ... ... басқа да жұмыстар атқаруы
Күл-еркіндер – билік иелері өкілдерінен құрылған кеңесші ұйым
Салжұқтар – түрік оғыздарының үрім-бұтағы. Оғыз тайпалық одағынан бөлініп
шыққан кездегі ... ... ... ... аталған
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. «Қазақстан тарихы. 1 том». «Атамұра» баспасы. Алматы 1996 ж. (398-407
б.)
2. «Ежелгі және орта ... ... ... ... ... ж. (81-87 ... ... елінің тарихы». Е.Ө. Пірімбетова. Алматы 2003 ж.
(64-67 б.)
4. «Қазақстан тарихы очерк». Алматы 1994 ж. (70-72 б.)

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның территориясы5 бет
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Үш жүз» партиясының құрылуы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь