Малдардың тұқымын асылдандыру

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

l. ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1. Мал тұқымын асылдандыру жұмыстарының маңыздылығы ... ... ...6
1.2. Мал тұқымын жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.3. Мал тұқымын жерсіндіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.4. Мал өсіру әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
1.5. Малды будандастыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 22

ll. ЗЕРТТЕУ ЗЕРЗАТЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Малды азықтандыру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 28
2.2. Малдың азығына табиғи адсорбент бентонит қосу ... ... ... .. 31

lll. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1. Малды азықтандыру нормасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 33
3.2. Малдың азығына табиғи адсорбент бентонит қосу ... ... ... ... 35

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37

ӘДЕБИЕТТЕР ТlЗlМl ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
КІРІСПЕ

Жалпы, халқымыздың өмір бақиғы тіршілік көзі болған мал шаруашылығы Қазақстандағы ауыл шаруашылығының негізгі салаларының бірі болып есептелінеді. Ауыл шаруашылығының бұл саласының бірден-бір ерекшелігі жыл бойы өнім өндіруге бағытталғандығы. Мал шаруашылығы халықтың жылдың төрт мезгілінде етпен, сүтпен және маймен, ал өндірісті – жүнмен, қаракөл елтірісімен, мал терісімен, т.б. қамтамасыз етеді. Сала екі бағытта өркендейді; оның біріншісі жылдам өркендеу – сүт пен етті ірі қара мал, шошқа және құс шарашылығы, екіншісі жайбарақат қоркендеудегі-жайылым мал шаруашылығы – оған қой, түйе, жылқы және ешкі шаруашылықтары. Сондықтанда, мал шаруашылығын өркендету жолдарын таңдағанда мал өнімдерін өндірудің бағытын ең алдымен есепке алған жөн.
Адам баласы мен жануарлар әлемінде экологияның әсері қазір жалпы халыққа белгілі. Ал, жайылымда жүрген мал адам баласы пайдаланатын мал өнімдерінің бірден-бір сүзгіші десек болады. Өйткені, экологиялық организмге зиян элементтер мен заттар ең алдымен топыраққа сіңеді, одан мал азығы-шөпке әсерін тигізеді, ал жайылым шөбіндегі зиянды химиялық элементтер мал организмнде сүзіледі де жайылым малынан экологиялық таза өнім алынады.
Ал егер зиянды элементтер мал организмінде сүзіле не қорытыла алмаса, ол мал ауруға ұшырайды. Сондықтанда да жайлымда жүрген сау малдан алынған өнімді тағам үшін пайдаланған жөн. Ол экологиялық таза өнім. Ал, қазақстанда экологиялық таза мал өнімін өндіру үшін жайылым жеткілікті. Тек оны тиімді пайдалана білу қажет. Данышпан бабаларымыздың жылдың төрт мезгілін мал үшін көшіп-қонып жүріп тиімді пайдаланудың да сыры осында болар.
Болашақ адамзат тағдырына әсер ететін әлемдік проблемалар қатарына жануарлардың гендік қорын сақтау мәселесі де жататын болады. Осы жағдайды ескере отырып, Қазақстанда ауыл шаруашылығы малдарын сақтау, қорғау және пайдалану мемлекеттік қамқорлыққа алынып, осы бағытта жүйелі түрде ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде.
Дүние жүзінде Қазақстан қой шаруашылығы мал шаруашылығының негізгі саласы болып енсептелінетін бірден-бір республика. Қазақстанның көп көлемдегі шөлді-шөлейтті және кең байтақ жазық даласы қой шаруашылығын өркендетуге өте тиімді аймақ.
Мал шаруашылығын өркендету кезеңінде аса мән беретін жағдай, ол табиғатың тепе-теңдігін сақтау. Мал басы көбейген сайын жайылым нашарлай береді, ал азайса жайылым жақсарады. Сондықтан, мал басымен жұмыс істегенде жайылымдық өсімдіктер құрамымен, жемшөп қорына назар аудара отырып, жануарлар мен өсімдік әлемінің тепе-теңдігін сақтау қажет.
Сонымен бірге жергілікті тұрғындарының малының өнімділігін арттыру бағытында мал тұқымын асылдандыруға, пайдалануға етті ірі қараның қазақтың ақбас, санта-гертруда, әулиекөл, герефорд және қалмақ тұқымдарының әр елді мекеннің табиғи-климаттық жағдайына байланысты пайдалануға болады. Қазіргі таңда республика аудандары мен елді мекендерінде қолдан ұрықтандыру пунктері ашылуда. Бұл өте жақсы бастама. Ірі қара мал шаруашылығында қалай болғанда да ең басты міндеті жұмыс, ол осы мал тұқымының жоғары сүтті, кемінде жылына 8-10 мың литр сүт беретін қазақстандық тұқымын шығару.
Ауыл шаруашылығы мал тұқымын шығару төрт жолмен жүргізіледі.
1. Жаңа жоғары өнімді мал тұқымын шығару үшін ішкі таза тұқымдық немесе жаңартылатын тұқымдық селекция жолымен
2. Шет жерден әкелінген жоғары өнімді мал тұқымын жаңа жағдайға қалыптастыру арқылы
3. Жоғары өнімді мал тұқымын төменгі өнімді мал тұқымымен шағылыстыру
4. Бір немесе бірнеше мал тұқымдарын шағылыстыру арқылы жаңа жерден жаңа мал тұқымын шығару.
Жаңа мал тұқымын шығаруды мақсатқа қойғанда малдың негізгі екі қасиетін есепке алған жөн. Ол, біріншіден, жоғары өнімділік, ал екіншіден жергілікті ортаға, сол аймаққа тән ауруларына бейімділігі. Ал жергілікті малдардың осы бағыттағы гендік бағалылығы, құндылығы өте жоғары. Олардың генінде ұзақ мерзімдік жергілікті жерге бейімделуіне байланысты ерекше тұрақты өнімділік және биологиялық қасиеттері қалыптасқан, ал жергілікті жердің малындағы бұл ерекшеліктер шеттен алынып келген ешбір мал тұқымында болмайды. Тіпті шет елдің ең жоғарғы тиімді, дені сау малының өзі жаңа жерге қалыптастыру өте қиын құбылыс. Сондықтан шетелден жоғарға өнімді мал ұрығын немесе эмбрионын әкеліп, оны жергілікті мал жатырында өсіруін бастау қажет. Сонда ғана жергілікті жердің табиғатына, экологиялық жағдайына, ауа-райына, жайылымы мен жем-шөбіне сай жоғары өнімді мал тұқымын шығаруға болады. Одан бөлек шетелден әкелінген мал тұқымына сол елдің ауа-райы, жайылымы, табиғи-экологиялық жағдайы басқаша Қазақстанда қалыптастыру мүмкін емес.
Пайданылған әдебиеттер тізімі.

1. Қ. Сәбденов. Төрт түлік. Алматы, Қайнар, 2002. 184б
2. Перспективы развития животноводства в аридной зоне Казахстана //Труды международной научной конференции. Алматы, Бастау. 2005г. 208с.
3. Пути повышения продуктивности жвачных животных в Туркменистане. Сборник научных трудов. Туркм. СХИ, 1986.-250 с
4. А. Омбаев. Селекция и генофонд каракульских овец. Алматы, ТОО Бастау. 2003г. 224 с
5. Л.К.Эрнст, Н.А. Кравченко, А.П. Солдатов и др. Племенное дело в животноводстве. М. Агропромиздат, 1987г. -287 с.
6. Баймұқанов Д.Л. Селекционно-генетические параметры верблюдов казахской популяции молочного типа. /Дисс. на соиск. учен. степ. канд. сх. наук. РГКП Каз НИИ. Шымкент. 2000г. 100с.
7. Джумабаев Д.Көк қаракөл қойын өсіруде ұзақ мерзімде гомогендік жұптастырудың ұрпақ сапасына әсері. /канд. диссерт. Шымкент. 2006ж.
8. Өсербай А.Ж. Әртүрлі елтірлік типтегі ақ қаракөл қойларын жұптастырудың тұқымдық сапасы. /канд. диссерт. Шымкент. 2004ж.
9. Шуклина З.П. Повышение качества семени и эффективности использования каракульских баранов при искусственном осеменении. /Дисс. на соиск. учен. степ. канд. сх. наук. РГКП Каз НИИ. Шымкент. 2000 г. 100с.
10. Т.Н. Несiпбаев. Жануарлар физиологиясы, Алматы,
“Қайнар” 1996ж
11. Жандар Керімбектіњ Ермаханы. Тєнтану. Алматы. Білім. 2004, 464 б
12. Т. Несіпбаев. Адам жєне жануарлар физиологиясы. Алматы, Ы. Алтынсарин ат. Қазақтыњ білім академиясыныњ Республикалық баспа кабинеті. 348 б.
13. П.А.Глаголев, В.И.Ипполитова. Анатомия сельскохозяйственных животных с основами гистологии и эмбриологии. Москва. Колос. 479с.
14. Х.І. Сєтпаева., Ж.Б. Нiлдабаева., А. ¤тепбергенов. Адам физиологиясы, Алматы, “Бiлiм”, 1995ж
15. И.М. Тµлембеков. Нерв ж‰йесiніњ физиологиясы , Алматы,
16. “Ана тiлi”, 1992ж
17. Под ред. А.Д. Ноздрачева. Общий курс физиологии человека и животных, Москва, “Высшая школа”,1991г, в 2кн.
18. А.А: Гуминскии., Н.Н.Леонтьева., К.В. Маринова. Рук-во к лабораторным занятиям по общей и возрастной физиологии, Москва “Просвещение”, 1990г.
19. Н.Т. Несiпбаев., Е.Б. Бегаиылов., С.С. Алданазаров. Жануарлар физиологиясыныњ практикумы, Алматы “Бiлiм”, 1994ж
20. Қ.С. Рымжанов., Ж.Н. Адам жєне жануарлар физиологиясы курсы бойынша кiшi практикум, Алматы, 1992ж
21. Тугузова Л.И. Высококремнеземные цеолиты и их применение нефтепереработке и нефтехимий. Москва, 1974, 176с.
22. Сатпаева Х.К., Алибеков М.И. Влияние свинца и природных детоксикантов на системы крово-и лимфообращения. //Физиологические основы здорового образа жизни. Мат-лы IV-съезда физиол. Казахстана. г. Астана-Караганда. 1999г.
23. Шмановский Н.Л. Сывороточный альбумин-транспортная рецепторная система для физиологический активных веществ. /Фармакол. и токсикол. 1984. 2. С.93-100.
24. Кисилев А.В. Природа адсорбции цеолитов. М. 1965. с.5-25.
25. Зухрабов М.Г., Папуниды Э.К. Природные цеолиты и полисоли в профилактике нарушений обмена веществ у свиней. //Тр. 1 съезда вет. Врачей Респ. Татарстан. Казань, 1996, с.275-277
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫЊ БlЛlМ ЖЄНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛlГl
Жаратылыстану факультетi
Биология кафедрасы
ДИПЛОМДЫҚ Ж¦МЫС
Малдардың тұқымын асылдандыру
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ……………………………………………… 3
l. ... ... Мал ... ... ... ... Мал тұқымын
жіктеу...............................................................
10
1.3. Мал тұқымын
жерсіндіру...........................................................
11
1.4. Мал өсіру
әдістері................................................................
....... ... ... ... ... ЗЕРТТЕУ ЗЕРЗАТЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕСІ
2.1. Малды азықтандыру жолдары.............................................
28
2.2. Малдың ... ... ... ... ... ... НӘТИЖЕЛЕРІ
3.1. Малды азықтандыру
нормасы................................................. 33
3.2. Малдың ... ... ... бентонит қосу................
35
ҚОРЫТЫНДЫ…………………………………………. ... ... ... ... өмір бақиғы тіршілік көзі болған мал ... ауыл ... ... салаларының бірі ... Ауыл ... бұл ... ... ... ... өнім өндіруге бағытталғандығы. Мал шаруашылығы халықтың жылдың төрт
мезгілінде ... ... және ... ал өндірісті – жүнмен, қаракөл
елтірісімен, мал ... т.б. ... ... Сала екі бағытта
өркендейді; оның біріншісі жылдам ... – сүт пен етті ірі қара ... және құс ... ... ... қоркендеудегі-жайылым мал
шаруашылығы – оған қой, түйе, жылқы және ешкі шаруашылықтары. Сондықтанда,
мал ... ... ... ... мал өнімдерін өндірудің
бағытын ең алдымен есепке алған жөн.
Адам ... мен ... ... экологияның әсері қазір жалпы
халыққа белгілі. Ал, жайылымда жүрген мал адам ... ... ... ... ... десек болады. Өйткені, экологиялық
организмге зиян ... мен ... ең ... ... ... одан мал
азығы-шөпке әсерін тигізеді, ал жайылым ... ... ... мал ... ... де жайылым малынан экологиялық таза
өнім алынады.
Ал егер ... ... мал ... ... не ... алмаса,
ол мал ауруға ұшырайды. Сондықтанда да жайлымда жүрген сау ... ... ... үшін ... жөн. Ол ... таза ... ... экологиялық таза мал өнімін өндіру үшін жайылым жеткілікті. Тек
оны тиімді пайдалана білу ... ... ... жылдың төрт
мезгілін мал үшін көшіп-қонып жүріп ... ... да сыры ... ... тағдырына әсер ететін әлемдік ... ... ... ... сақтау мәселесі де жататын болады. Осы жағдайды
ескере ... ... ауыл ... малдарын сақтау, қорғау және
пайдалану мемлекеттік қамқорлыққа ... осы ... ... ... ... жұмыстары жүргізілуде.
Дүние жүзінде Қазақстан қой шаруашылығы мал шаруашылығының негізгі
саласы болып ... ... ... ... ... ... және кең ... жазық даласы қой шаруашылығын
өркендетуге өте тиімді аймақ.
Мал шаруашылығын өркендету кезеңінде аса мән ... ... ... ... ... Мал басы ... сайын жайылым нашарлай
береді, ал азайса жайылым ... ... мал ... ... істегенде
жайылымдық өсімдіктер құрамымен, жемшөп қорына назар ... ... мен ... ... тепе-теңдігін сақтау қажет.
Сонымен бірге жергілікті тұрғындарының малының өнімділігін арттыру
бағытында мал тұқымын асылдандыруға, пайдалануға етті ірі ... ... ... ... ... және ... ... әр елді
мекеннің табиғи-климаттық жағдайына байланысты пайдалануға болады. Қазіргі
таңда ... ... мен елді ... ... ... ашылуда. Бұл өте жақсы бастама. Ірі қара мал шаруашылығында қалай
болғанда да ең басты ... ... ол осы мал ... ... сүтті,
кемінде жылына 8-10 мың литр сүт беретін қазақстандық тұқымын шығару.
Ауыл шаруашылығы мал тұқымын шығару төрт жолмен жүргізіледі.
1. Жаңа ... ... мал ... ... үшін ішкі таза тұқымдық
немесе жаңартылатын тұқымдық селекция жолымен
2. Шет ... ... ... ... мал ... жаңа жағдайға
қалыптастыру арқылы
3. Жоғары өнімді мал ... ... ... мал ... Бір ... ... мал тұқымдарын шағылыстыру арқылы жаңа жерден
жаңа мал тұқымын шығару.
Жаңа мал тұқымын шығаруды мақсатқа қойғанда малдың негізгі екі қасиетін
есепке ... жөн. Ол, ... ... ... ал ... жергілікті
ортаға, сол аймаққа тән ауруларына бейімділігі. Ал жергілікті малдардың ... ... ... ... өте жоғары. Олардың генінде ұзақ
мерзімдік жергілікті жерге бейімделуіне ... ... ... ... ... қасиеттері қалыптасқан, ал жергілікті жердің малындағы бұл
ерекшеліктер ... ... ... ... мал ... болмайды. Тіпті шет
елдің ең жоғарғы тиімді, дені сау малының өзі жаңа жерге қалыптастыру ... ... ... ... ... ... мал ұрығын немесе эмбрионын
әкеліп, оны жергілікті мал жатырында ... ... ... ... ғана
жергілікті жердің табиғатына, экологиялық жағдайына, ауа-райына, жайылымы
мен ... сай ... ... мал ... ... болады. Одан бөлек
шетелден әкелінген мал тұқымына сол ... ... ... ... ... басқаша Қазақстанда қалыптастыру мүмкін емес.
1. ЄДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
l.l. Мал тұқымын ... ... ... ... ... адам ... сай ... оның өнімділігін
еселеп арттыру – ғылым мен озат тәжірибенің табыстарына сүйенеді. Малдың
қай түрі ... ... ... ол ... бағып-күту және
асылдандуру жұмысын ұйымдастыру ... ... ... ... Осыған сәйкес оның түрлі қасиеті мен өнімі де неше алуан құбылады.
Мал тұқымын жақсарту, оның шаруашылық ... бар ... ... – адам ... ... жұмысы дұрыс ұйымдастырылған
шаруашылықтарда малдың өнімділігі ешқанда төмендемейді, ... жыл ... ... ... ... іріктеп сұрыптау үшін ол сыннан өтеді, әрбір бас
мал есепке алынады, оның түрлі қасиеттері ... Мал ... ... өте ауыр және ұзақ жұмыс, кейде оның нәтижесі бірден
көзге түсе ... ... ... ... оның әрбіреуіне таңба салу ... ... ... тағы сол ... оның ... ... байланысты
жұмыстардың бірқатары мал мал шаруашылығындағы кейбір ... ... жоқ, тек бір ... ... ... ... жағдай кейде өз жұмысын
толық меңгермеген, оған терең мән ... мал ... ... да
кездеседі.
Бұл аса маңызды жұмысты ұйымдастыру бір ... ... ... ... ... үшін шаруашылықта тиісті жағдай жасау керек. ... ... ... адам күші жеткілікті болып, өндірістік жұмыстардың
бәрі де ... ... ... мал ... ... ... елеулі нәтиже шығады. Бұл іске мал фермасының иесі, мал бақташылары,
мал мамандары бәрі бір ... бір ... бір ... қол шығарып, бір
ниет, бір тілекте болып жұмысқа кіріссе ғана ойдағыдай ұйымдастырылады.
Осындай ... ... ... ... ал ... ... ... өнімді мал тұқымын өсіріп шығаруға қол жеткізеді.
Асылдандыру жұмысы бір басталғаннан соң, оны ... ... ... ... бір жыл сол ... ... ... не жұмыс
жоспары орындалмаса, соның өзінде содан бұрынғы бірнеше ... ... ... Бұл жәйт ... есте ... ... Ал бір ... үзбей
ұйымастырылған тұқым асылдандыру жұмысы жемісті табысқа жеткібей қоймайды.
Атақта кострома сиырының сүт өнімділігін осы күнгі дәрежесіне жеткізу
үшін 25 жыл ... ... ... сол ... ... бір ... сиыр ... кг сүт береді, оның ішінде 12-16 мың кг сүт беретіндері де ... тек ... өзі ғана жеке ... 1,5 пұт ... Жасы ... ... 800-900 кг дейін тартады. Міне ... ... күші ... Бұл ... әлі ... ... бір ... жүргізіліп
келеді. Өйткені зоотехнилық асылдандыру жұмысы сәл тоқталса-ақ, қол ... ... мал ... ... ... ... ... шығарылған биязы жүнді қой тұқымдарының жүн
өнімділігі бұрынғыдан анағұрлым асып түсті. ... ... пұт ... ... ... ... ... жүн беретін саулықтарды кешегі күнде көзіміз
көрді. Аскания тұқымының ... 30кг ... жүн ... және 17 кг ... ... да болды. Тіпті тоқты кг, төрт ... қозы ... ... 20 кг жүн ... де бар. Еділбай қойының қошқары
180кг, төрт айлық қозы қошқары 55кг ... ... Мал ... оның ... ... өте зор ... барлығына ешбір күмән
болуы тиіс емес екендігін осыдан да аңғаруға болады.
Осыдан бір ... ... ... ... бір ... ... ғана жүн
қырқылатын, оның дене құрылысы нәзік, тірілей салмағы да өте ... ... ... мал ... ... күні бұрын анықталып,
белгілі түрде жоспарлануы тиіс. Асылдандыру жұмысы да ... ... Мал ... ... ... бағытын белгілеу ең
алдымен халық шаруашылығының қажеттілігінен, белгілі бір өнімге сұраныстың
көлемін, талабынан ... ... ... ... ... соң,
оған сәйкес өсіруге қолайлы мал тұқымдары белгіленеді. Мал тұқымдары ... ... бұл ... ... ғой. ... ... әрқайсысысының
өзіне тән ерекшеліктері, өзгешеліктері бар. Осыны еске ала ... ... ... ... аса ... ... алу өтек жауапты да,
маңызды да жұмыс болып саналады.
Адам баласы мал ... ... ... ... ... ... ... де солай. Сондықтан малдың әрбір ... ... ... тіршілік жағдайын керек етеді. Ғылымдағы осы ережені дәлелдейтін
халқымызда өмір тәжірибесінен алынған түрлі нақты деректер бар. Биологиялық
ғылым тіршілік ... оны ... ... ... ... бөлмейді; тән
мен тіршілікті бір-бірінен айырып, оны әрбіреуіне жеке ... ... ... жатпайды. Тіршіліктің осы сырын ашқан ... оны ... ... ғана ... да, ... де неше ... ... шығара алады.
Малдың қандай тұқыцм өсіру керек екндігі жөнінде академик М.Ф. Иванов
мынадай пікір айтқан. Мал ...... күту және ауа ... ... таңдалып алынады және сол ... ... ... қатар малды азықтандыру, күту шарттары сол тұқымның
өзіне тән ... ... ... Тұқымның биологиялық
қасиеттері мен оған жасалған тіршілік жағдайының арасындағы ... көп ... ... ... ... шаруашылық жағынан алғанда
соғұрлым тиімсіз ... мал ... ... бір жағдайда өсіп-өнген, сондықтан ол ... үшін ... ... да сол ... ... ақ сол ... керек етеді.
Бір жағдайда жақсы өсетін мал тұқымдары екінші ... ... ... ... ... тән ... де толық бере алмайды. Егер жаңа жердің жағдайы
бұрынғы өзінің өсіп-өнген жерінің жағдайына өте қайшы келетін ... ... ... ... ... ... бара-бара азып, ауырып жоқ болып
кетуі ... ... ... да мал ... ... ... мен ерекшеліктерін жақсы білу керек. Сонда ғана ... ... мал ... ... ... ауа ... жер, суы әр ... әр түрлі. Терістікте мұз
қатса, оңтүстікте маужыраған жаз болады. Бір облыстың өзін ... та, ... ... табиғи жағдайы бірдей емес. Сондықтан мал өсірушілер,
біріншіден, жергілікті жағдайды түрлі жағынан тексеріп, ... ... ... үшін ... мал ... ... ... еске
ала отырып, соған сәйкес жергілікті жағдайды өзгерте білетін болуы керек.
Мал тұқымын адам өзінің белгілі бір қажеттілігін ... ету ... ... ... ... шығарады. Мал тұқымының басты қасиеғттері; шыққан
тегінің бірлігі, белгілі бір табиғи және технологиялық жағдайда өніп-өсуге
бейімділігі, тұқымның ... тән, ... ... ... болған
тиімді қасиеттерінің болуы, сол қасиеттерінің беріктігі мен белгілерінің
өзгергіштігі және ... ... ... ... болуы. Мал тұқымының
бір қасиеттері бір-бірімен тығыз байланысты, бір-біріне себепші, бірін-бірі
толықтырып отырады, жалпы мал ... ... ... сай ... басты шарттары.
Тұқым малы шаруашылыққа негізгі өндіріс құралы. ... мал ... ... талабына сай интенсивті мал шаруашылығын ұйымдастырудың
алғы шарттарының бірі-жоғарғы өнімді мал ... ... Ол ... ... ... ұйымдастыру қажетті және тиімді мал тұқымын
таңдап алудан басталады, мұның өзі мал шаруашылығын табысты жүргізудің алғы
шарты болып ... Мал ... ... ... ... адам еңбегінің сандық және сапалық сипатына қарай,
оларды үш топқа бөледі;
1. Аборигендік немесе байырғы жергілікті тұқымдар,
2. ... ... ... тұқымдар
3. Өтпелі тұқымдар
1. Аборигендік тұқымдар ... ... ... ... ... өнімдік қасиеттерінің дамуына адам аз араласқан.
Аборигендік тұқым малы жан-жақты өнгім бергенмен, олардың ешқайсысы
жақсы жетілмеген. ... ... ... тән ... ... ... төзімділік, дене бітім мықтылығы, жергіліктрі жағдайға
бейімділігі. Аборигенндік мал тұқымдарына қазақы ... ... ... сиыр ... ... мал ... ... аз екен деп мүлдем ... ... Олар жаңа мал ... ... ... ... болып есептелінеді.
2. Заводтық мал тұқымдарына көп жыл бойына жүргізілетін сұрыптау, жұп
таңдау және ... бір ... ... ... ... ... ... қалыптасқан тұқымдар жатады. Бұл топқа жататын мал
тұқымдарының өнім көрсеткіштері ... және осы өнім ... ... тұқымдармен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... малы
нәсілдік қасиеттеріне тән өнім беру ... ... ... ... ... ... Табиғи сыртқы ортаның қолайсыз
жағдайларына ... ... тез ... ... Заводтық
тұқымдарға – белгілі бір өнім беруге мамандырылған қазіргі тұқымдар
енеді. Мысалы: қазақтың ақсарбас сиыры, алатау сиыры, ... ... ... ... ... ... Өтпелі тұқымдардың қалыптасуына адамның қатынасуы тұрғысынан
қарағанда ол ... ... мен ... ... арасында орын
алады. Бұл топқа жататын тұқымдардың эволюциясына бағып-қағу,
азықтандыру, оларға ... ... ... ... ... тек ... ... ғана қолға алынып, қалыптасып келе жатыр.
Өтпелі тұқымдарға тән ерекшелік – ... ... әр ... ... селекциялық жұмыс жүргізіп, өнімдері елеулі
дәредеже молайа, өтпелі тұқымнан ... ... ... өткізу әбден
ықтимал. Мысалы, адай жылқысы, қалмақ сиыры, уақ жүнді қазақы қойлар
қазір заводтық тұқымдар қатарына ене ... ... мал ... ... бір ... ... қарағанда өте жақсы жетілген тұқымджар жатады. Тіркес
өнімді тұқымдарға екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... ірі қараның сүті, еті, етті-
сүтті, сүтті-майлы тұқымдары бар. ... ... ... ... ... тұқымдары бар. Бұлардың алғашқылары арнайы бір
өнімге ... ... ... қос ... ... /4.5.6/
1.3. Мал тұқымын жерсіндіру.
Жерсіндіру дегеніміз – мал тұқымдарын жаңа ... ету ... ... ... ... ... білу ... дүние
жүзілік және отандық мал тұқымдары қорын ұтымды пайдалану мүмкіндігінен
туындайды.
Жаңа мал ... ... ... аймаққа жерсіндіру адамның белсенді түрде
басқаруымен жүргізілуі тиіс. Мал ... өзге ... алып ... ... ... ... тбілу негізінде, олардың жас, жыныс,
ерекушеліктеріне ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар алып келген малдың ішінде, олардың жаңа жер
жағдайына, ауа ... ... ... ... ... бөле отырып,
сұрыптау мен жұп таңдау жұмыстарын мұқият жүргізу керек. Сөйтіп селекционер
әр малдың фенотиптік жерсінуін генотиптік ... ... ... ... бір мақсатқа – жаңа тіршілік ету жағдайына бейімделуге
бағытталған екі ... ... Бір ... мал ... ... ... ... жаңа жерге бейімделу өзгерістерін туғыссап, ... адам ... тез ... ... ... ... ... қасиеттерінің нәсілдік тұрғысымен бекітілуіне жағдай жасайды.
Жерсіндіру жұмысы нәтижелі болу үшін ғылым мен ... ... ... ... ала ... ... керек:
1. Жас малдың жаңа жағдайға бейімделуі сақа малға қарағанда жеңіл өтеді
2. Оңтүстік малының ... ... ... ... ... оңтүстік жағдайларына бейімделуіне қарағанда көп жеңіл өтеді.
3. Малды жерсіндіруге әкелуден бұрын оның ... ... мен жаңа ... ... жер ... жан-жақты салыстырмалы зерттеу
нәтижесінде, оларды жылдың қай мезгілінде алып ... ... ала ... Алып ... ... ... жақсы жағдай жасау
5. Сұрыптау мен жұптау жұмыстарын ұрпақтан ұрпаққа үзбей жүргізу
Әр түрлі ... жаңа ... ... әр түрлі болады. Малдың жаңа
ортаға бейімделуін, оның өсіп-өнуі, өнімділігі аз мекеніндегі ... ... онда бұл ... жаңа ... ету ... ... ... болып есептелінеді. Егер әкелінген мал бұл жерді жерсінбесе,
бірнеше ұрпақтан кейін өліп-жітіп бітеді, жартымды өнім бермейді /7,8,9/.
Басқа ... ... ... жаңа ал ... ... жерсіндіру Қазақст
анда сонау 1930 жылдан қолға алынып жүйеге ... ... ... дон, ... салт мінілетін таза тұқымды жылқы, қырдың қызыл
сиыры, симменталь, герефорд, ... ... ... ... ... австралия
мериносы сияқты мал тұқымдары әкелініп, оларды ойдағыдай ... ... ... жоғарғы өнімді мал шаруашылығы қалыптастырылды.
Мал тұқымын асылдандыру жұмысында, әсіресе сұрыптау мен жұп таңдауда,
малдың дене бітіміне үлкен мән ... ... ... дене бітімі мен өнім
бағыты, ... ... ... жер ... ... ауа
райының, бағып-күтудің жағымсыз жағдайларына ... ... ... ... байланыс бар.
Малдың дене бітімі деп организмнің нәсілдік қасиеті мен морфологиялық-
физиологиялық құрылыс жиынтығы. Дене ... ... ... ... ... қасиеттерінен және сыртқы орта ... ... ... ... ... дене бітімі малдың жақсылығын да,
жамандығын да қалыптастыратын негіз, оның маңыздылығы осында.
Малдың дене ... ... ... мыналар жатады
1. Организмнің бірлігі
2. Әр түрлі ден мүшелерінің формасы мен көлемінің және ... ... ... ... Нақтылы сыртқы орта жағдайларына бейімділігі мен орта өзгерісіне
бейімделу қабілеті
4. ... ... ... орта ... ... ... ... бір өнім беруге бейімділігі
7. Жұқпалы ауруға шалдығуға бейімділігіне қарсы тұруға төзімділігі.
Әр мал тұқымының өніміне сай дене ... ... ол сол ... ... ... ортасына лайықты болады.
Кез келгенн организмнің өзіндік ерекшелігі болады. Малдың өзіне тән,
басқалардан айырмашылығы бар дене ... ... ... Бірақ мал
арасында дене бітімі ... ... ... бар ... де ақиқат нәрсе. Екі
малдың өнім бағыты, тіршілік ортасы ұқсас болған сайын, ... ... де ... арта ... яғни ... дене ... жағынан бір
топқа біріктіруге болады. Сонымен бірге дене ... әр ... ... ... Мәселе сол дене бітімі ерекшеліктерін, түрлерін ажырата ... ... дене ... жіктеу малдың дене бітімін жәй көзбен
қарағанда анық ... оның ... мен ... ... ... арқылы ажыратуға негізделгенн. Осы әдіс бойынша
малдың дене бітімі қазіргі кезде бес түрге ... ... ... мықты
1. Сөлекет – дене бітімге жататын малдың сүйегі ірі, басы ... ... түгі ... ... ... толымды болады. Мұндай малдың жалпы түр-
тұлғасы сөлекеттеніп, көзге өреселеу көрінеді. Бірақ мал сыртқы ... ... ... ... көп шалдықпайды.
2. Нәзік – дене бітімділердің терісі жұқа, етсіз, ашық, сүйегі жіңішкелеу,
көзге ... ... ас ... ... біршама жақсы
жетілген, зат алмасуы жедел, нерв жүйесі тез тозғыш. Мұндай малдар
жақсы бағып ... ... ... Тығыз- дене бітімі малдың сүйегі мықты, бұлшық еттері жақсы жетілген,
терісі тығыз келеді. Қан айналу, ... алу, ас ... ... ... жүйкелері мықты. Бұл мал ірі ... әрі ... ... оны ... ... да ... Борпас – дене бітімі малдың денесі жалпақ, ас қорыту ... ... зат ... процесі баяу жүреді. Мінезі жуас, семіруге бейім.
Ет ... ... ... өте қолайлы.
5. Мықты – дене бітімді малдың смүйегі берік, барлық ... ... ... жетілген, терісі тығыз, бірақ аса қылшық емес, түгі жақсы
дамыған. Жалпы мал өте келбетті, ... ... мал ... ... өнімі
жоғары, қажырлы болады. өсіру үшін ең жақсы мал қатарына жатады.
Мал шаруашылығы әртүрлі мал тұқымдары еңбек ... ... ... ... ... саласындағы сияқты, мал шаруашылығында ... ... ... – мал ... ... дамуына сәйкес ұдайы
жетілдіріліп отыруы тиіс /11,12,13-15/.
Мал тұқымын асылдандыру жұмысының негізгі ... ... ... ... ... мен жұп ... жатады. Сұрыптау деп тіршілік пен
өндіріс технологиясы жағдайына жақсы бейімделген, ... ... ... ... ... айтады. Жұп таңдау – іріктеп алынған малдың ішінен
ұнамды ұрпақ беретін бір-біріне лайық аталық және аналық жұп құру.
Сұрыптау мен жұп ... ... бір, олар ... ... ... ... байланысты. Сұрыптау мен жұп құрудың бірлігін
селекция деп атайды.
Мал тұқымын ... ... ... бұл ... ... жүргізіліп отыруына тікелей байланысты. Кез келген мал тобымен
жүргілілетін тиянақты селекция жұмысы сұрыптаудан басталып, сол жылы ... ... ... Келешекте осы жұп таңдаудан алынған ұрпақ ... ... ... ... ... жүргізіетін
сұрыптау мен жұп таңдау тізбегі деп қарауға ...... ... ... ... ... ежелден түсінікті ұғым.
Сұрыптаудың ғылыми негізін қалаушы Ч. ... ... ... ... ... тірі организмнің жаңа түрлерінің, жаңа
тұқымдық топтарының пайда болуына сұрыптаудың шешуші ролі ... ... ... ... ... және ... біріге отырып, эволюцияның
негізгі қозғаушы күшін құрайтындығын дәлелдеді. өзгергіштік әр ... ... ... көптеген жаңа нәсілдік қасиеттер туғызады. Ал ... кзге ... ... ұсақ ... жа ңа нәсілдік қасиеттерді
жинақтап, белгілі бір арнаға түсіріп отырады. ... ... ... ... ... ... ... сұрыптауды екі түрге бөледі: табиғи сұрыптау және қолдан
сұрыптау.
Табиғи ... деп ... ... ... ... ... жеке ... арқасында тіршілік үшін
күресте тірі қалып, ұрпақ ... ... ... сұрыптау табиғат
күштерінің ықпалымен өтеді.
Қолдан сұрыптау деп адам өзіне ұнаған малдарды жеке іріктеп ... ... ... ... үй малдары ішінде тікелей өзі жүргізеді.
Бұдан жануарлар селекциясын адам өз қолына алысымен ... өз ... ... ұғым ... керек. Табиғи сұрыптау ұй жануарларының барлық
түрлерінде өз ретімен жүреді. Адам оның ықпалын бір ... ... ... ... ... ... ... қарай табиғи
сұрыптаудың әсерін күшейтіп не ... ... ... мен ... ... бір-бірімен ұқсастығы да
айырмашылығы да және байланыстылығы да бар. ... мұны ... ... асылдандыру жұмысында ескеріп, басшылыққа алуы тиіс.
Табиғи және қолдан сұрыптау аралығындағы ннегізгі ... ... ... ... ... тәндігі. Табиғи сұрыптау
түбінде жаңа түр ... ... ... ... жаңа мал ... ... малдың тіршілігіне қажет белгілерді ғана сақтап
қалады, сондықтан ол белгілі бір ортада ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Қолдан сұрыптау да мал белгісінің
адамға қажеттілігіне байланысты іріктеледі. Көпшілігінде кейбір ... ... ... дамуының организмге қажетті болмауы
мүмкін. Міне бұл екі ... ... ... ... ... қажетті өнімділіктің қасиеттері жақсы дамыған малдың дене
бітімінің беріктігі табиғи және ... ... ... анықталады. Сонымен, қорыта айтқанда, мал тұқымын
асылдандыру жұмысын жүргізгенде нақтылы ауа райы мен жер ... ... ... ... оны ... сұрыптаумен ұтымды
ұштастыра білу керек ... ... ... ... ... ... ... және
өнімділік қасиетін мүмкіндігінше дәл және ерте ... ... Осы ... ... ... біршама үлкен қиындықтар
кездеседі. Біріншіден, малдың сұрыпталатын белгілері көп. ... ... ... өсімталдығы, тез жетілгіштігі, төзімділігі
және т.б., екіншіден, малдың негізгі белгілері бойынша құндылығын бір
уақытта бір-ақ рет ... ... ... жоқ. ... малдың негізгі
пайдалы белгілерінің дамып жетілуі қатар жүрмейді. Сондықтан ... ... ... үшін ... ... 1 ... жетуін күту керек.
Үшіншіден, малдың негізгі өзіндік белгілеріне сыртқы орта жағдайларының
күшті әсер етуі, малдың сол белгілері ... ... ... ... біршама қиындатады. Төртіншіденн, әрбір селекционер өз
жұмысында нәсілдік қасиеті жоғары және сол ... ... ... ... ... таңдап ала білуі қажет. Бірақ малдың
нәсілдік қасиетіне тікелей баға беруге әзірге мүмкіншілік жоқ, ол ... ... ... оның ... көрінісіне ғна баға
бере алады. Сонымен малдың тұқымдық құндылығын өз өніміне (фенотипіне),
ата-тегіне және ұрпғының сапасына кешенді баға беру ... ... үш ... ... ... ... дәл болған сайын, сұрыптау
нәтижелілігі де арта түседі.
Малды ... ... мал ... ... ... ... жүргізілетін малды тұқымдық ... ... ... ... ... бонтировка деп аталады. ... ... жыл ... ... ... ... мал
дәрігерлері мен фермердің қатысуымен арнайы нұсқауға сәйкес тәжірибелі,
білімді зоотехник-бонитер жүргізуі қажет.
Іс жүзінде малға ... баға ... оны ... ... ... бонтировка кезінде жүргізіледі. Бонтировка
кезінде әр ... дене ... ... ... қасиеттерін көзбен
көріп және зоотехниялық ең ... есеп ... ... ... ... және ұрпағының сапасы туралы мәліметтерге сүйене отырып
жасайды.
Малға бонтировка жасағанда оның ... ... ... ... ... ... таңдап алып, тұқымдық және ... ... ... ... элита, бірінші, екінші, үшінші ... ... ... ... Ал ... бракка шығарылады.
Өнімділігі тұымның стандарттылығына сәйкес малды бонтировкалық бірінші
класка жатқызады. Егер өнімділігі тұқымның ... ... ол ... ... ... ... ... өнімділігі бірінші
кластың нұсқаудағы өнімділігінен артық ...... ... одан ... ... ... класына жатқызады.
Бонтировка әдетте ұрпақ беретін малға жүргізіледі. Онв жүргізу жыл
мезгілі мен ... ... ... ... ... ... ... малға ботировка оның негізгі ... ... ... уақытта
жүргізіледі. Шаруашылықтарда тұқымдық мал топтары жыл сайын белгілі
уақытта, ірі қара – ... ... алты ... ... ... ... ... Қошқар, тоқтылар, қаракөл қозылары 1-2 күнділігінде, жылқыда -
бие, айғыр, екі жастағы ... ... – мая, ... үшке ... ... ... жасан мал бонтировкадан өтуі тиіс.
Малдың түріне, тұқымына, жынысына байланысты оған бонтировка
жүргізудің ерекшеліктері бар. ... бәрі ... ... ... ... ... көрсентілген. Сол нұсқауларды
бұлжытпай орындау керек /18,19/.
Бонтировка қорытындысымен ... мал ... ... топ, ... топ, т.т) ... келешек жұмыс жоспары
белгіленеді.
Шаруашылыққа тиімді сапалы мол өнімді малдарды ... ... ... зоотехнияялық жұмыс – жұп таңау. Жұп таңдау сұрыпталған
малдардан ғылыми негізде бір-біріне лайықты, өздерінен жақсы ... ... және ... жұп ... ... Яғни жұп ... ... мысалы, саулықтан жақсы төл алу үшін оны қандай қошқармен
шағылыстыру қажеттілігін дұрыс шешу. Сұрыптау мен жұп ... ... тел ... Мал ... асылдандыруда бұл екі жұмысты бөліп
қарауға болмайды, олар ... ... ... де үзіліссіз қатар
қолданбайынша мал тұқымын асылдандыруда ойдағыдай нәтижеге жету мүмкін
емес. Мысалы ... ... пен ... шағылыстырғанмен жақсы төл
алынбайды. Белгілі бір мақсатта жұп таңдау арқылы бір жағдайда іріктеп
алған ... ... ... ... жетілдіріп, ұрпақтан-ұрпаққа
нәсілдік негізде бекітуге болады. Сөйтіп жұп таңдау, сұрыптау бағытында
белгіні жетілдіре түседі. Екінші бір ... ... ... жаңа бір ... біріктіріп және сол ерекшеліктеріне қарай
тұқым қуалайтын төл алуға болады. Бұл ... ... ... ... ... малдың тағдырын шешеді, ал жұп таңдау
келесі ... ... ... ... сапасы – ата-енесі
нәсілдік ... ... ... лайықтылығына, яғни
ата-ене жұбын дұрыс құруға байланысты. Тіпті нақты бір ата ана ... ... ... ... әр келесі ұрпақ алған сайын
өзгеріп отыруы мүмкін. Осы ... ... бір ... ала да ... да туады.
Мал шаруашылығында жұп таңдаудың екі түрі қолданылады: біртекті
немесе гомогендік және әртекті немесе гетергогендік. ... ... жұп ... дегенде өнімджік қасиеттері ұқсас малды
шағылыстырады. Бұл жолмен селекционер аталық пен аналықты ... ... ... ... ... гендік гомозиготалылығын
арттыру арқылы құнды белгіні одан әрі ... ... ... ... ... қол жеткізу.
Әртекті, яғни гетерогендік жұп таңдау - өнімділік қасиеттерінде,
тегінде айырмашылықтары бар ... пен ... ... ... ... алу. Бұл ... көздейтін негізгі мақсат ата-енелерінен өзгеше төл
алу. Гетерогендік жұп таңдаудың құндылығы да, ... да ... – ол ... ... өзгешеліктің пайда болуы, егер де ол
ұнамды болса. Осалдығы- кейде өзгешеліктер ұнамсыз болады. Олай ... ... ... ... ... бағып-күту керек.
Жұп таңдаудың екі түрі де сұрыптау әсерін селекция бағытында
күшейте ... әр ... жұп ... ... ... ... ... кеңейтсе, біртекті жұп құру –таңдап алған
белгілерді ұрпақтан-ұрпаққа бекіте түседі /20,22,23/.
1.4. Мал өсіру әдістері
Мал ... ... ... ... ... тұқымдық және түрлік тегін
ескере отырып жүргізген жұп таңдау жүйесінің нақты іске асыру ... ... оның ... тән ... ... пайдалану дұрыс
болады. Ол үшін мал өсірудің ғылым мен тәжірибе тапқан түрлі-түрлі
жолдары бар. Оның ... ... ... ... ... ... Қазір ғылымның қол жеткізген деңгейінде барша ... мал ... ... үш түрі бар. ... таза тқым ... будандастыру
3. түраралық будандастыру
Таза тұқым өсіру әдісі ұрпақтан-ұрпаққа бір тұқымның малын ... ... Таза ... өсіру қазіргі уақытта да, келешекте де мал
шаруашылығында жетекші роль атқарады. Себебі тек таза ... ... ... ғана ... бір мал ... сақтап және оны одан әрі жетілдіруге
болады.
Бір тұқымның малында өнімнің бағыты мен мөлшері жалпы биологиялық және
нәсілдік ... ... бір ... ... сұрыптау, жұп таңдау
жұмыстары жәнетегінің, өскен орталарының бірлігіне ... ... ... ... байланысты оларды шағылыстырып отырғанда, ... ... ... ... және ... береді, олардың өздеріне тән
биологялық және шаруашылыққа тиімді қасиеттерін ұрпағына беру ... ... ... бәрінің негізінде – мал тұқымын таза өсірген уақытта,
малдың тұқымқуалаушылық ... ... ... ... Таза ... өсіру әдісінің бұл ерекшеліктері асыл тұқымды мал
бағытталған шаруашылықтарының ... ... сай ... Ол ... ... тән, өз ... қасиеттерін ұрпағына тұрақты бере алатын мал
өсіру, оларды ... ... ... ... сату.
Таза тұқым өсру әдісі ... мол ... малы бар ... да қолданыфлады. Мұндай шаруашылық асылдандыру ... қою ... асыл ... мал ... ... ... айтқанда, таза тұқым өсіру әдісі белгілі бір мал тұқымын
сақтап, оны одан әрі ... үшін және таза ... мал ... ... ... ... мал санын өсіру әдісінің табысты ... ... ... байланысты
1. өнімі шаруашылықтың бағытына, биологиялық қасиеттері жергілікті
жердің жағдайына, ауа ... ... ... мал ... ... өнімділік және тұқымдық қасиеттері жағынан өсіру де ... ... сай ... ... ең ... жүйелі түрде
сұрыптап өсіру
3. іріктеліп алынған малдың бір-біріне неғұрлым лайықты аталық және
аналық жұптар құрастыру, яғни жұп ... мал ... ... ... мен ... ... ... қолайлы мал азықтандыру, бағып-күту
жағдайын жасау.
Таза тұқымды өсіру әдісі арқылы алынған малды таза ... деп ... таза ... әдетте оның келешекте мол өнім ... ... ... Таза ... ... ... ... күрделі түрі мал
тұқымы ішінде өзіндік ерекшеліктері бар топтар – аталық ... ... ... ... мал тұқымын жақсарту бағытында тиімді пайдалану. Мал тұқымын
жақсартудың шегі ... ... ... ... ... ... ... жұмысын жүргізбес бұрын
алдын ала барлығын, яғни тұқымды ... ... ... Сол ... ... ... аталығы мен жергілікті
ұрғашыларын шағылыстырады. Кейін әр келесі ұрпақ будандарының
ұрғашыларын тек ... ... ... ... Кейін әр келесі ұрпақ будандарының ұрғашыларын
тек жақсартқыш тұқымның аталық ... ... ... ... мал ... санына байланысты бұл
әдіс екі түрге бөлінеді: жай сіңіре будандастыру – жақсартқыш
тұқым ретінде бір ғана мал ... ... ... ... қойларын қаракөл қошқарымен будандастырып,
түбінде қаракөл қой ... ... ... болады.
2. Күрделі сіңіре будандастыру. Бұл әдісте жақсартқыш ретінде
бірнеше мал ... ... ... ... ... ... ... кейін Рамбулье қошқарымен шағылыстырып,
нәтижесінде жергілікті жерде тамаша биязы жүн беретін қой ... ... ... қай ... ... есте болатын мәселе: ол - жергілікті мао ... ... ... ... ... және ... тұқымдардың пайдалы қасиеттерін
олардың буданында дұрыс ұштастыру. Нәтижесінде көздеген нысанаға
қол ... ... ... ... ... тиімді
қолданудың мысалы ... ... ... ... ... ... швед тұқымымен,
солтүстік-шығыс аудандарында симменталь тұқыммен жақсартуды
келтіруге ... Қан ... ... ... бұл ... ... ... жағдайға бейімделген малд тұқымының кенйбір
кемшіліктерін жою үшін немесе кейбір өнімділік белгілерін жедел
жетілдіру үшін қолданылады. Қан ... ... ... ... ... ... өнімдік типін бұзбауға
тырысады. Қан араластыру әдісі жеміәсті болу үшін, біріншіден,
жергілікті ... ... ... бір рет ... Осы ... ... ұрпақты қайтадан
жергілікті тұқыммен шағылыстырады. Жақсартқыш ... одан әрі ... ... ... ... уақыт мұқият сұрыптап, олардан ұйлесімді жұп құрып
отыру ... ... ... ... өзінің өсімдік қасиеті
жағынан жергілікті жақсарылтушы тұқымға жақын болып. Ол малда
жетіспейтін қасиет ... ... ... ... Қан ... асыл ... мал ... да, өндірістік
шаруашылықтарда да қолдануға болады. Бірақ шаруашылықтың
бьағытына қарай әрқайсысында бұл ... ... ... бар. ... шаруашылықта жақсартқыш
тұқымның аталығы мен өнімі ... ... ... таза ... ... әдісіне мұндай нашар саулықтардан сапалы
төл алу үшін көп уақыт кетереді. Ал қан араластыру әдісі ... ... ... ... ... ... ... Бұған жалпы будандастыруларда бірінші ұрпақта
кездесетін гетерозис құбылысының пайдалы ықпалы тиеді. Бұл әдіс
Қазақстан қой ... жиі ... ... ... ... ... қой тұқымымен қан араластыру ... ... ... ... жақсартты. Ірі қарадан Алатау
сиырын Швед тұқымымен қан ... ... ... мен ... және ... формасын жақсартты. Асыл
тұқымды мал шаруашылықтарында қан ... ... ... ... – жаңа ... із ... Осы аталық
ізді пайдаланудағы негізгі мақсат жалпй мал тұқымын жақсарту.
Сондықтан жақсартқыш тұқыммен шағылыстыру үшін ... ... тән ... ... ... қасиеттері жақсы
жетілген таңдаулы ұрғашылар бөлінеді. Будандармен ... ... ... ... Қан ... ... аса ... пен біргірлік керек. Жақсартқыш тұқымға
жете мән бермеу, ... ... ... мен ... ... мал ... жақсартудың орнына керісінше
нәтиже алуға болады.
4. заводтық будандастыру шағылыстырылған мал ... ... ... ... ... ... қасиеттері бар
мал тұқымын шығару үшін ... ... ... жаңа мал ... басым көпшілігі будандастырудың
осы әдісімен шағылыстырылады. Бірақ бұл будандастырудың қиын да
күрделі екенін айту керек. Сондықтан бұл ... ... ... жету ... ... де білгір маман селекционер жұмысты
бастамас бұрын жоспар ... ... ... ... ... ашуы ... Заводтық будандастыруды
қолданғанда мына төменгі негізгі шарттарды ... ... ... ... ... жаңа ... ... болуы туралы нақты түсінік болуы шарт,
яғни жаңа тұқымның ұнамды типі алдын ала белгілі, оның ... ... ... мал ... ... ... ... схемасын белгілеу
г) мүмкіндігінше тәжірибеде мол малды пайдалану
д) туыстас малды өзара шағылыстырғанда әсіресе жұмыстың ... аса ... ... қажетті малға сәйкес белгілердің жақсы жетілуіне қолайлы
жағдай туғызу.
5. ... ... Етке ... ... ... өнім
алу үшін екі немесе бірнеше тұқымдарды будандастыру арқылы
өндірістің пайдалылығын ... үшін ... ... ... екі түрі бар: жай және ... Жай
өндірістік будандастыру екі тұқымның ... ... ... ... ... буданынан әр түрлі өнім алумен
шектелу. Күрделі будандастыруға үш тұқым қатынасады. әуелі екі
тұқымды будандастырады. Осы жолмен ... ... ... ... ... өнім ... пайдаланылады. өндірістік
будандастыруда көбіне тек бірінші будан ұрпақты ... ... ... ... құбылыс жиі
кездеседі. Гетерозистік будандар тез ... әрі ... ... ... Азықтандыруы, бағып күтуі бірдей
жағдайдың өзінде, гетерозистік буындар таза ... ... 20-30 ... ... береді. Бірақ гетерозис құбылысы кез
келген тұқымдарды будандастырғанда кездесе бермейді. Бұл құбылыс
көбінесе будандастырылған екі ... ... ... ... ... Республика ғалымдары мүйізді ірі
қара шаруашылығының барлық ... етті ... ... ... сиыр етін ... 10-15 пайзға көбейтіп
және өнімнің сапасын жақсартуға болатындығын ... ... ... ... ... ... ... қатысатын мал тұқымының
аталықтарын алмастыра, кезек пайдалану. Кезек будандастырудың
өндірістік будандаструмен мақсаты бірдеі, яғни ... ... ... ... ... толық пайдалану.
Сондықтан кезек будандастыруды жүргізгенде бірінші ұрпақтың және
одан кейінгі әр ... ... ... ... қай ... де ... төлдің енелері будан, ал
аталары таза тұқым болып отыруы міндетті. Осының нәтижесінде әр
уақытта біршама жоғары дәредедегі ... ... ... ... ... гетерозисті будандарды алуды
қамтамасз етеді.
7. Малды гибридтеу. Гибридтеу екі түрге жататын малдлы ... ... ... ... ... ... ... қуалаушылығын және ұрықтану процестері мен олардың ... ... ... өте үлкен. Дегенмен гибридтеуді
қолданудағы нешізгі ...... және ... ... адам ... пайдалану. Осы тұрғыдан гибридтеуді
екі түрге бөледі. Оның бірі – күнделікті пайдалануға ... алу ... ал ...... жаңа ... ... ... Күнделікті пайдалануға жарайтын мал алу ... ... көне ... ... Адам ... 4 мың
жыл бұрын есекпен жылқыны будандастырып, жүк артуға, ... ... ұзақ ... ... ұрпақ-қашарды алған. Сол
сияқты айыр түйе мен аруананы будандастырудан қоспақ түйе алған
II ЗЕРТТЕУ ЄДІСТЕРІ
2.1. Малды азықтандыру жолдары
Малдың өсіп-жетілуі үшін және ... өнім алу ... ... қажетті
мөлшерде қамтамасыз ету басты міндет болып табылады. Малдың ... ... ... малдан алынатын өнімнің сапасына тығыз
байланысты. Сондықтан малшаруашылығын ... үшін ... ... ... ... ... ... негізде ұйымдастыру қажет.
Мал азығының химиялық құрамы мен қоректілігі. Организмге енген түрлі
заттар мен қосындылар ас қорыту ағзаларында белгілі ... ... ... ... ... ... пайдаланылады.
Азықтық заттардың қосындылары күрджелі және алуан түрлі болып келеді.
Тек белок түрлері 5 миллионнан асады.
өсімдік ... ... ... ал ... тұратындықтан, біріншілерінің құрамында - ... ... ... көп ... ... оның ... ... байланысты болады. Қай
азық болмасын, оның құрамы судан тұрады. Су ... ... зат ... ол азық ... тіршілік үшін өте маңызды физиологиялық-биохимиялық
қзмет атқарады. Сондықтан азықтардың құнарлылығын, құрамын зерттеу олардың
ылғалдылылығын анықтаудан ... Шикі ... ... ... ... қосындыларды
біріктіретін ең маңызды қоректік зат. Жануарлар организмінің құрғақ затының
жалпы алғанда 45 пайызы, ал кебір мүшелерінің 85 ... ... ... ... көлемі біршама төмен.
Қоректік затар ішінде протеиндердің тіршілік үшін маңызы өте жоғары.
Протеин мал азығында үзіліссіз еніп ... ... ... қауіп
төнеді, тіпті тоқтауы мүмкін. Денедегі белок алмасуын қамтамасыз етіп,
ескіріп ыдыраған қосындылар орнын жаңалармен ... өсіп келе ... ... жаңа ... қосындылар құрастырып, өндірілетін өнім белогын
түзуге жағдай туғызуы үшін қоршаған ортадан ... ... және ... ... ... еніп тұруы шарт. Барлық протеиндер ... ... ... зат алмасу, денсаулық ... ... ... ... ... ... ... көзі ретінде де
пайдалы.
Белоктар адам мен малдың қорегінің бірі болып ... Олар ... ... ... күрделі, көп молекулалы органикалық
қосылыстар ... ... ... ... олар ... заталмасу барысына
да әсер етіп отырады. ... ... ... мен ... ... болады. Химиялық құрамы жағынан жай белоктар протеиндер және күрделі
белоктар протеидтер.
Малдың организмінде ... ... ... ол ... ... азықпен бірге келіп тұруы керек. Сондықтан мал ... ... ең ... ... ... аминг қышқылдық құрамы
бойынша бағаланады. Өнеркәсіпте орны ... ... ... жолмен
өндіруді қолға алған, сол белоктарды да қолдануға болады.
Күйіс қайыратын малдың (сиыр, қой, ... ... ... ... ... ... алуан түрлі микроорганизмдерден игеріліп, олардың
денесіндегі белоктар құрамына ... ... ... ... малының алдыңғы
қарындарында микробиологиялық түзілу процестері жүреді. Соның нәтижесінде
орны толмас аминқышқылдармен қоса ... ... және ... ... маңызды қоспалар түзіледі, бір сөзбен айтқанда алдындағы
микроорганизмдердің денесі малға белоктың көзі болып ... ... ... ... ... ас ... ... осы бөліктеріндегі сан алуан
микроорганизмдердің тіршілігін қамтамасыз ету жағдайын да ұдайы қарастыру
қажет.
Майлар – ... мен май ... ... ... ... қарағанда 2,25-2,3 есе көп энергия шығардандықтан азықтардың
қуатын арттыратын маңызды заттар ... ... Мал ... ... ... 1 г ... ыдыраған кезде 17,2 килоджоуль энергия
бөлінсе, 1г май ... 39,8 ... ... ... ... ... организмде түзілу процестерінде маңызды құрылымдық қызметтер
атқарады. Азықтардағы май құрамының ... мал ... ... ... ... етеді. Мысалы сиырға көк шөп берсе оның сүт маый жұмса
болады, егер сабан, ... шөп ... сүт майы ... ... май мөлшері сабағында аздай оның ддәнінде көп болады.
Зығыр, күнбағыс майында майдың мөлшері 30-60 ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Олардың
үлесіне өсімдіктердегі азықтың құрғақ затының 70-80 пайзы тиеді. Тез еритін
көмірсулар мал ... тез ... ... ... көзі ... ... мен крахмал күрделі көмірсулар полисахаридтерге
жатады, жеке және қос ... ... ... – моно ...... деген ұғымды білдіреді.
Крахмал астық тұқымдас дақылдар ішінде жүгеріде басым болады. Сұлыда 50-
60 %, арпала 65%, ... 70%. ... ... 20% ... ... ... крахмал суда ерімейді, дәмі де болмайды. Бірақ жеңіл ... ... ... ... мен қанттарды тез қорытылатын
көмірсуларға жатқызамыз.
Клетчаткалар, бұған керісінше ауыр ... ... ... себебі малдың ас қорыту бездерінің клетчатканы ыдыратқыш фермент ... ... да ... қайырмайтын мал клетчатканы баяу
қорытып, нашар пайдаланады. Ал күйіс ... мал олар ... ... тез ... ... ... да күйіс малы
рационындағы клетчатка көлемін қалыпты ... ... ... ... ... ... ішекте қорытылады да, глюкоза
және моносахаридтер күйінде қанға сіңеді. Бірақ малдың денесінде көмірсулар
өте аз ... олар ... мал ...... ... болады. Егер
мал организмінде көмірсулар артық мөлшерде түсетін ... онда ... ... ... ... ... Азық құрамында органикалық заттармен қатар минералды
заттар да бар. ... мал ... ас ... зат ... ... зор. ... 20 кг сиыр ... 20г кальций, 20г фосфор болады.
Мұндай маңызды минералды заттарды азық ... ... ... екі
топқа – макро және микроэлементтерге бөледі. Макроэлементтер ... ... ... микроэлементтер миллиграмммен есептеледі.
Маңызды ...... ... ... ... ... ... микрэлементерге – темір, мыс, мырыш, кобальт, марганец, йод жатады.
2.2. Малдың азығына табиғи адсорбент бентонит қосу
Малдың ... ... ... ... ол ... жылдар үзбей
еңбектенудің арқасында жететін нәтиже. Сондықтанда малдың жағдайын
жақсартатын ... ... ... Біз өз жұмысымызда ... ... ... оның ... ... ... еттік. Соның
ішінде табиғи адсорбент ... ... ... тексердік. Зерттеу
жұмыстарына бір жарым жастағы, салмағы 120 кг бұқаларды ... ... ... ай бойы ... Зерттеу жұмыстары қыстың күні болғандықтан азық
ретінде барлығына құрғақ шөппен, жем ... Жем ... ... ... 5 бұқа ... оның екеуінің азығына бентонит қосылды, яғни
жеміне 1г/кг тірі салмағы есебінде.
Бентонитті Шымкент обласы Сарыағаш ... ... ... ... ... ... қоры өте көп 40 млн. ... ауылындағы бентониттің химиялық құрамы.
|Химиялық | | | ... |SiO2 |Al2O3 |Fe2O3 |
| | |Бір күн |5 ай |Бір күн |5 ай ... күн |128 |2,73 |13,65 |4,2 |21 ... күн |155 |3,32 |16,6 |5,1 |25,5 ... күн |185 |3,78 |20,9 |5,9 |29,5 ... күн |217 |4,48 |22,4 |7,0 |35 ... күн |240 |5,26 |26,3 |8,2 |41 ... күн |270 |6,2 |31,0 |9,7 |48,5 ... ... бөлетін жайт микроэлементтердің құрамының көбеюі осы
бордақыланатын малдарда көрініс ... ... ... ... ... ... ... қоспа бентонитті қосу малдардың асқорыту жұмысының жақсарып,
олардың салмағының артуын ... Бұл ... ... 3 кестеде
келтірілген.
3 Кесте
Азықтың құрамына табиғи адсорбент қосу нәтижесіндегі бұқалардың
салмақтарының ... ... ... салмағы (кг) ... ... ... | ... |
| ... ... | |
| ... |қоспамен | |
|5 |190,3 |190,8 |0,5 |
|6 |223,3 |233,0 |9,7 |
|7 |259,0 |267,5 |8,5 |
|8 |280,6 |291,3 |10,7 |
|9 |310,0 |327,7 |17,7 ... |348,3 |363,3 |15,0 ... |350,4 |380,0 |29,6 ... |383,0 |423,4 |37,4 ... |412,5 |454,6 |42,1 ... ... ... ... әр ... күнделікті тәулігіне
бес ай бойы 1г/кг тірі салмағы есебінде берілді.
Алынған нәтижеден байқағанымыз табиғи адсорбент бентонит қосу олардың
асқорыту жұмыстарына ... әсер ... ... ... ... әкелді.
Сонымен бірге ірі қара мал басқа малдарға қарағанда аурулары өте көп, ... ... ... ... ешқандай ауруға ұшырамағанын көрдік, осыған
байланысты бентонит малдың ауруға шалдығуын азайтады деп айта аламыз. Яғни
алынған нәтижеден байқап отырғанымыздай ... ... ... ... беннтонит қоспасын алмаған малға қарағанда 42,1 кг артық болды.
Айта кететін ... ... ... ... малдың салмағының артуы
бір, екінші жағынан малдың етінің жұмсақ, ауруларға төзімді болуы ... ... ... ... ... ... ... екінші
жағынан ішек-қарын жолындағы артық газды бойына ... ... ... сонымен қатар белоктың түзілуіне де көп мүмкіндік ашады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі ... ... ... ... ... ... жоғары болуы. Бұл жағдай ауылшаруашылық жағдайын жақсартпай тұрып
мүмкін емес. Яғни ауыл шаруашылығын жоғарғы деңгейге көтеру. Малдың тұқымын
асылдандыру. ... ... жаз ... қыс ... ... ... Малдың санын көбейту. Жас малдың жаңа жағдайға бейімделуі ... ... ... ... сондықтан асыл тұқымды малдарды түлектерін
немесе жасанды ұрықтандыру жолымен көбейту әдістерін ... ... ... солтүстік аймақтың жағдайларына бейімделуі, солтүстік
малының оңтүстік жағдайларына бейімделуіне қарағанда көп жеңіл ... ... да аса ... бөлу ... ... ... бұрын оның өскен мекені мен жаңа тіршілік
ортасының ... жер ... ... ... ... ... ... қай мезгілінде алып келуді алдын ала шешу
Алып келген малға мүмкіндігінше жақсы жағдай жасау
Сұрыптау мен ... ... ... ... ... жүргізу.
Әр түрлі малдарыдың жаңа ортаға бейімделуі әр түрлі болады. Малдың жаңа
ортаға бейімделуін, оның ... ... аз ... ... ... онда бұл тұқым жаңа тіршілік ету жағдайына жақсы жерсініп,
бейімделген болып есептелінеді. Егер әкелінген мал бұл ... ... ... ... ... бітеді, жартымды өнім бермейді.
Осы мәселелерді көздей отырып біз осы малдардың азығын жақсарта отырып
оның салмағының артуын, етінің, өнімінің ұлғаюын ... ... ... ... ... ... ... болса
-Екіншіден мал азығының соның ішінде жемінің бұқтырылып, ішек-қарын
жолында тез ыдырап-қорытылуына назар аударылған
-Үшіншіден ... ... ... ... ... ... мақсат етілген. Жоңыршқа азоттың негізгі көзі ... Азот ... ... ... ... ... осы ... жатқан малдың азығының
құрамына табиғи адсорбент бентонит қосу. Бентонит негізгі минерал көзі
болып табылады, яғни организмге жетіспеген минералды ... ... ... бірге ол ішек-қарын жолында пайда болған зиянды
запттарды, газдарды бойына ... ... алып ... ... ... ... қоспа берілген малдардың
салмағы артып, сонымен бірге олардың еттерінің анағұрлым жұмсақ, майлы,
дәмді болуына әкелген.
Пайданылған әдебиеттер ... Қ. ... Төрт ... ... ... 2002. 184б
2. Перспективы развития животноводства в аридной зоне ... ... ... ... Алматы, Бастау. 2005г.
208с.
3. Пути повышения продуктивности жвачных животных в ... ... ... ... СХИ, ... ... А. Омбаев. Селекция и генофонд каракульских ... ... ... 2003г. 224 с
5. Л.К.Эрнст, Н.А. Кравченко, А.П. Солдатов и др. Племенное дело ... М. ... 1987г. -287 ... ... Д.Л. ... ... ... популяции молочного типа. /Дисс. на соиск. учен. степ.
канд. сх. наук. РГКП Каз НИИ. Шымкент. 2000г. ... ... ... ... қойын өсіруде ұзақ мерзімде ... ... ... ... ... диссерт. Шымкент.
2006ж.
8. Өсербай А.Ж. Әртүрлі елтірлік типтегі ақ ... ... ... ... ... ... Шымкент. 2004ж.
9. Шуклина З.П. Повышение качества семени и ... ... ... при ... осеменении.
/Дисс. на соиск. учен. степ. канд. сх. ... РГКП Каз ... 2000 г. ... Т.Н. ... ... физиологиясы, Алматы,
“Қайнар” 1996ж
11. Жандар Керімбектіњ Ермаханы. Тєнтану. Алматы. Білім. 2004, 464 б
12. Т. ... Адам жєне ... ... ... ... ат. Қазақтыњ білім академиясыныњ Республикалық баспа
кабинеті. 348 б.
13. П.А.Глаголев, В.И.Ипполитова. ... ... с ... ... и ... ... ... 479с.
14. Х.І. Сєтпаева., Ж.Б. Нiлдабаева., А. ¤тепбергенов. Адам
физиологиясы, Алматы, ... ... И.М. ... Нерв ... ... , ... “Ана тiлi”, 1992ж
17. Под ред. А.Д. Ноздрачева. Общий курс физиологии ... ... ... ... школа”,1991г, в 2кн.
18. А.А: Гуминскии., Н.Н.Леонтьева., К.В. Маринова. ... ... ... по общей и возрастной физиологии, Москва
“Просвещение”, 1990г.
19. Н.Т. Несiпбаев., Е.Б. ... С.С. ... ... ... ... “Бiлiм”, 1994ж
20. Қ.С. Рымжанов., Ж.Н. Адам жєне жануарлар физиологиясы курсы
бойынша кiшi практикум, Алматы, ... ... Л.И. ... цеолиты и их применение
нефтепереработке и нефтехимий. Москва, 1974, ... ... Х.К., ... М.И. ... ... и ... на ... крово-и лимфообращения. //Физиологические
основы здорового образа жизни. Мат-лы ... ... г. ... 1999г.
23. Шмановский Н.Л. Сывороточный альбумин-транспортная ... для ... ... веществ. /Фармакол. и
токсикол. 1984. (2. С.93-100.
24. ... А.В. ... ... ... М. 1965. ... ... М.Г., ... Э.К. Природные цеолиты и полисоли ... ... ... веществ у свиней. //Тр. 1 съезда
вет. Врачей Респ. ... ... 1996, ...

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Әр түрлі түлікті асыл тұқымды малдарды бонитировкалау ерекшеліктерімен танысу30 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
Жылқыны азықтандырудың негізгі көрсеткіштері18 бет
Исатай мен Махамбет басқарған көтерілістің басталу себептері8 бет
Малдардың эмбриондарын трансплантациялау11 бет
Симментал тұқымына жататын сиырлардың асыл тұқымы және өнімдік көрсеткіштері67 бет
Түйелердің сапасын бағалау жүйесі4 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
«Қошқарды тұқымына қарай азықтандыру»21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь