Популяциялар экологиясы туралы


КІРІСПЕ 3
1. ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ 4
3. Бәсекелестік ығыстыру ережесі 14
ҚОРЫТЫНДЫ 15
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 16
Экологияда іюиуляция дегеніміз — бір бірімец өзара қарым-қатынаста болатын және үлкен террито рияда бірігіи тіршілік ететін бір түрге жататын да ралар тобы. C.G Шварцтың берген аныңтамасы бойьщ ша: шшуляция — бүл қоршаған ортаның үнемі өз геріа отыратын жагдайьшда санын тұрақты ұстаіі түруға қажетті жагдайлармен ңамтамасыз етілгев белгілі бір түрдің ағзаларының элементарлық тобы. Популяция үгымын латьш тілінен аударганда populus -халың, тұргыидар деген мағына береді. Поиуляция ларга өсу, даму, үнемі өзгерш отыратын жағдайді тіршілігін сақтауга қабілеттілік тән. Яғни іюиуляция-лардың белгілі бір генетикалық және экологиялык сшіаттамасы болады.
таралу тииін білудің іюнуляцияның тығыздығын іріктеи алу әдісімен бағалаудың маңызы зор.
Іріктеи алу деи іюііуляция тығыздығын бағалау-га арналган эксиерименттер қатарын атаймыз.
Іріктеу санын п белгілейміз. Егер әр іріктеудегі даралардың орташа санын m деи белгілесек, онда даралардың кеңістікте таралу сииатын көрсететін s2 дисиерсияны мына формула бойьшша анықтайды.
Л_
и-1 ' мүндағы: s2 — таралу шамасы;
х — шамасының орташа m ауытқуы
(дисиерсия);
п — әр эксиерименттегі даралар саны. Бірқалыпты таралу жағдайында s2 нөлге тең болады. Себебі әр іріктеудегі даралар саны түраңты және орта-шага тең.
бірқальшты
s2 = 0

2.1. Популяцияның негізгі касиеттері
іріктеу саны
m мен жеткілікті
кездейсоқ
s2 = m
Кездейсоң таралу кезінде орташа дисиерсия s2 тең (п -
болганда). Даралардың кеңістікте таралуы. ііопуляциялар дың күйі мен тіршілігі іюиуляцияның жалиы & нына және олардың кеңістікте орналасуына байланысты болады.
Поііуляцияны қүрайтын даралардың кеңістіки таралуы әр түрлі болуы мүмкін. Ол дараларды' қолайлы және қолайсыз физикалық жагдайларга н тьщ таралу кезінде .дисперсия орташадан месе бәсекелестік қатынастарга реакциясын көрсетеД бад^арьі -: және негүрлым жиналуга ңабілеті күшті Даралар мен олардың тоитарының таралуы кездейсб олардың айырмашылыгы да үлкен болады.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ КУРСОВАЯ
(демэкология)

ЖОСПАРЫ

КІРІСПЕ 3
1. ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ 4
3. Бәсекелестік ығыстыру ережесі 14
ҚОРЫТЫНДЫ 15
ҚОЛДАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 16

КІРІСПЕ

1. ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ

Экологияда іюиуляция дегеніміз — бір бірімец өзара
қарым-қатынаста болатын және үлкен террито рияда бірігіи
тіршілік ететін бір түрге жататын да ралар тобы. C.G
Шварцтың берген аныңтамасы бойьщ ша: шшуляция — бүл қоршаған
ортаның үнемі өз геріа отыратын жагдайьшда санын тұрақты
ұстаіі түруға қажетті жагдайлармен ңамтамасыз етілгев белгілі
бір түрдің ағзаларының элементарлық тобы. Популяция үгымын латьш
тілінен аударганда populus -халың, тұргыидар деген мағына
береді. Поиуляция ларга өсу, даму, үнемі өзгерш отыратын
жағдайді тіршілігін сақтауга қабілеттілік тән. Яғни іюиуляция-лардың
белгілі бір генетикалық және экологиялык сшіаттамасы болады.
таралу тииін білудің іюнуляцияның тығыздығын іріктеи алу әдісімен
бағалаудың маңызы зор.
Іріктеи алу деи іюііуляция тығыздығын бағалау-га арналган
эксиерименттер қатарын атаймыз.
Іріктеу санын п белгілейміз. Егер әр іріктеудегі даралардың орташа
санын m деи белгілесек, онда даралардың кеңістікте таралу сииатын
көрсететін s2 дисиерсияны мына формула бойьшша анықтайды.
Л_
и-1 ' мүндағы: s2 — таралу шамасы;
х — шамасының орташа m ауытқуы
(дисиерсия);
п — әр эксиерименттегі даралар саны. Бірқалыпты таралу
жағдайында s2 нөлге тең болады. Себебі әр іріктеудегі даралар
саны түраңты және орта-шага тең.
бірқальшты
s2 = 0

2.1. Популяцияның негізгі касиеттері
іріктеу саны
m мен жеткілікті
кездейсоқ
s2 = m
Кездейсоң таралу кезінде орташа дисиерсия s2 тең
(п -
болганда). Даралардың кеңістікте таралуы. ііопуляциялар дың
күйі мен тіршілігі іюиуляцияның жалиы & нына және олардың
кеңістікте орналасуына байланысты болады.
Поііуляцияны қүрайтын даралардың кеңістіки таралуы әр түрлі болуы
мүмкін. Ол дараларды' қолайлы және қолайсыз физикалық жагдайларга
н тьщ таралу кезінде .дисперсия орташадан месе
бәсекелестік қатынастарга реакциясын көрсетеД бад^арьі -: және
негүрлым жиналуга ңабілеті күшті Даралар мен олардың
тоитарының таралуы кездейсб олардың айырмашылыгы да
үлкен болады.
бірқалыпты және топтық больш^бөлінеді. АгзалардЫ1

-317

топтық s2 m
Даралардың бірқалыиты таралуы табиғатта өте сирек кездеседі. Ол
көбінесе әр түрлі даралар ара-сында бәсекелестікке байланысты болады.
Мұндай та-ралу тшіі жыртқыш балықтар мен территорияльщ инстинкті анық
байқалатын балықтарда болады. Бір-қальшты таралуга мысал ретінде Ла-Манш
ңұмды жағалауларында тіршілік ететін тақта желбезекті былқылдақденелілер де
мысал бола алады.
Кездейсоқ таралу тек біртекті ортада және жина-луга қабілеті жоқ
түрлерде байқалады. Мысалы, ұн қүртынық ұнның ішінде таралуы кездейсоқ
болады.
Топтық таралу — табигатта жиі кездеседі. Тон-тардың өзі кездейсоқ
немесе жинальш таралуы мүм-кін. Әсіресе агаштардың орман кеңістігіндегі
таралуы жақсы зерттелген. Егер ормандагы агаштар бір түрге жататын
бастаііқыда олар әдетте жинаңтальш тоата-нып таралады да, уақыт өте келе
олардың таралуы бірқальшты бола бастайды. Ал орманның қалыңдыгы түрішілік
бәсекелестік нәтижесінде кемиді. Аралас өсім-діктер бірлестігінде басылатын
түрлер әдетте тоатаныіі ал доминантты түрлер бірқальшты таралады. Кез кел-
ген іюііуляция төмендегі қасиеттермен сиаатталады.
Популяциялар сяны берілген территория немесе көлем бірлігіндегі
даралардың жалиы саны. Ол еш уақытта түрақты болмайды және ол көбею
(өаімділік) мен өнімнің интенсивтілігшің қатынасына байланысты Көбею
ароцесінде іюиуляцияның өсуі жүреді д& өлім оның санынын, кемуіне
әкеледі.
Популяцияньщ тығыздығы иоауляция альш жатқан аудан немесе көлем
бірлігіне шаққандагы даралар санымен (немесе биомассамен) анықталады.
Мысалы, агаштың 150 түбінің 1 гектарда өсуі осы іюііуляцияның тығыздығын
сшіаттайды.
Туылу - көбею нэтижесінде уақыт бірлігінде аайда болган жаңа даралар
саны. Тірі ағзаларга көбеюге деген мүмкіндік берілген. Бактериялар әрбір 20
минут сайын бөлінеді. Мүндай жылдамдықиен кө-бейгенде бір жасуша 36 сагатта
бүкіл планета бетін жауьш шығатын үриақ бере алады. Бір бақ-бақ өсімдігінің
барлық түқымдары өнетін болса 10 жыл-да өзінің ұриақтарымен бүкіл дүние
жүзін альш кетер еді. Іс жүзінде үлкен өнімділік еш уақытта жүзеге асаайды.
Өлім — белгілі бір кезенде өлген даралардьщ caHbL Өлімнің үш тииін
бөліи көрсетуге болады (7-сурет). I барлық жастагы өлімді сиааттайды
(гидра); II дара-лардың дамуының ең ерте кезеңде өлімінің жогары болуымен
(айқұлаң); III ересек (ңарт) даралардың өлімінің жогары болуымен
сиаатталады (адам).
Тірі дара.!іар%

Үриақтың оміріпің ұпаісгыгы (шартты) 1 сурот. Өлім қисыктары (D.
Макфродші бойынша)
Популяцияның өсімі — туылу мен өлімінің ара.. сындағы айырма; өсім оқ
немесе теріс болуы мүмкін.
Өсу жылдамдығы — уаңыт бірлігіндегі ортаща өсім. Erep R(, арңылы
берілген түрдіқ бір дарасыньц өміріндегі беретін үраақтарыаың орташа санын
бедгі. лесек (таза көбею жылдамдыгы), онда:
R() 1 иоауляция өседі (ұсақ жануарларға тән);
R() = 1 іюиуляция саны тұра^ты;
R() 1 кеміц бара жатқан іюауляция (кәсіатіц жаауарлар).
Популяциялардың жыныстық және жастық қ^. рылымы. Жыныстық құрылым
иоііулнциядагы жы-ныстардыц қатыаасьш көрсетеді. Бұл көрсеткіщтіц аегі-
зіаеа жьшыстың кобеюі басым түрлер үшін маңызы зор. Аталықтар меа
аналықтардың жасы жөне жы-нысгық жетілу жагдайлары аоііуляция саііьш үстаи
гұруга әсер етеді. Аталықтар мен аналыңтардың қо-рекгенуі, өмір ыргагы жоие
мінез-құлқы әр түрлі болуы мүмкін.
Мысалы, коитсгеи масалардап байңағаиымьгздай, ке нелердің ааалықтары —
қаасоргыштар, ал атальщ-тары гүлдің тозақымеа қоректеаеді аемесе сусардын
ааальаъі аталығымеа салыстырғаада барлың азық-тұ-лік түрімеа де ңоректене
береді, ал аталығы неғі-зіыеи тиінмен, ірі құстармеа ңоректеаеді.
Поиуляцияиың жастық қүрылымы тек жасы мен әр түрлі тоатардың қатыпасьш
ғааа емес, бұл қаты-настың жыл іМаусымдарыадагы биогерцеаоздардый ауысуы
кезіадегі өзгерісіа, аоауляцияаың жаңарУ жылдамдыгын. жастьщ тоатардың
қоршағаа ортамен өзара әсеріа көрсетеді:
жаңадан туылган;
2) жас - өсііі келе жатқан даралар, жыныстьщ жетілмеген;
3) жартылай ересек - жыныстық жетілуге жақын; t ересек -
жьшыстық жетілгеа жануарлар, кө-
бейетін немесе физиологиялық жағынан кө-
беюге қабілетті жануарлар; 5) қартайған - көбеюге қабілеті жоқ
даралар. Әдетге аоауляцияда барлық жастық тоитар болады. Олар біртіндеа бір-
біріне өтіа отырады және үаемі жаңарыа отыруы аоауляцияның оатималды санын
ұс-таа тұруды қамтамасыз етеді. Кей жағдайда бүл қа-тынас бұзылуы да
мүмкіа: қаадай да бір жастың тоатың саньшың кемуі аоауляцияның деграциясьша
немесе керісіаше, шектеа тыс артуыаа әкеліи соқтыруы мүмкія. Жастық
тоатардың саадық қатьшасы іюііу-ляция күйінің жәае оның биогеоцеаоздың
болашаіъі-ның көрсеткіші болыа табылады. Жастық аирамидалар-дың негізгі
тиатершің мысалы 8-суретте көрсетілген.
К'пгы

әр түрлі жагтық тоитардагы даралардыц оалыстмрмалы гаиы (%): а)
жаг даралардыц гпіп.иіыц isoii Гюлуы (балыңтар); ) жас даралар гаііының
орташа болуы (бүгы); ") жаг даралардың гапыиыц аз болуы (гііл).
8-гурот. Жастық пирамидалардын негізгі типтері
Адам иоиуляциясын да жыныстық-жастық қүрьь лыммен сиааттауға болады.
Негұрлым жыаыстық-жастық құрылым күрделі болса, согұрлым іюііуля-цияның
бейімделушілік мүмкіндіктері жоғары болады.
Ғалымдар түр ретінде адамға тән өмірінің ор-таша ұзақтыгы 110—120
жас деп есептейді.
Ертедегі Рим мен Ертедегі Грецияда орташа жас, бар болганы 25 жас ғана
болғаны туралы дерек бар. Орта гасырларда ол 30 жасқа дейін көтерілді.
Қазір өркениетгің дамуьша байланысгы дүние жүзіндегі орташа жас көрсеткіші
артьні келеді 1950 жылы ол жалііы алғанда 50 жас болса, 1990 жылы — 63 жас
болган.
Популяция санының динамикасы. Поауляцияның саны негізінен бір-біріне
қарама-қарсы екі қүбылыс-пен ааықталады — туу және өлім.
Поиуляциядагы даралар саныньщ көбею ироцесі теориялық жағынан алғанда
шексіз өсуге қабілетті -биотикалық потенциал (экспоненциалдық қисық) (А),
бірақ қоршаган орта жагдайлары бұл өсуді шектейді іс жүзіндегі өсу
логистикалық қисықиен (Б) сииатта-лады. Теориялық және іс жүзіндегі өсудің
арасындаш айырмашьшың ортаның қарсыльпъш сшштақгі^і (9-сурет).
Дпрплар-саиы

9-гурот. Популяцияныц санынын осуініи эксноіісициа.іды (А) жэне
логистикалык (Б) кисықтары
ГІоауляцияның жалпы саны маусымдық, көижыл-иериодты емес (мысалы,
зиянкестердің санының шектен тыс күрт артуы) өзгерістерге үшыраи отырады.
Популяция санының осындай өзгерістері оның санының динамикасы болыи
табылады.
Популяция санының ауытңуының төмендегі шартты себеатерін атаіі
көрсетуге болады:
1) азық мөлаіерінің жеткілікті болуы іюауляция сааьшың
артуына әкеледі, бірақ өсудің максималды шамасьшда азық
шектеуші фактор болады. Азық қорыаың жетісаеуі аоауляция
саныаың кемуіае әкеледі;
2) іюауляция сааыаың артуы мен кемуі мекен ету ортасы
үшін бірнеше аоауляциялардың бәсекелесу ароцесінде байқалуы
мүмкіа;
3) жыртңышаен, жемтік ааразитаеа иесі арасыа-дагы күрделі
өзара қатынастар аоауляция санының ауытқуының бір оебебі бола
алады;
4) Абиотикалық факторлар (темаература,
ылгалдылық, ортааың химиялық құрамы және т.б.)
аоауляциялар саныаа көа әсер етеді және олардың едәуір
ауытқуларыа гугызады.
Поауляция тьиъіздыгьшыа, бслгілі бір оатимумы бо пады. Осы оатимумаан
ауытқу аайда болганда оаы ретгеудщ аоауляция ішілік механизмдері іске
қосылады.
Понуляция ішілік реттеуші механизмге эмиграцин жатады. Эмиграция —
берілген ареалдың қолайсыз-дау бөліктеріне іюііуляцияның бір бөлігінің оръщ
ауыстыруы. Тіләннің кейбір түрлерінде іюііуляция тығыздығының артуы қанатты
даралардық иайда бо-луына әкеледі де, олар басқа территорияга орын ауыстыра
алады. Тығыздық артьш кеткен жағдайда бірқатар сүтқоректілер (әсіресе
тышқан тәрізді кемі-рушілер) мен ңұстарда да эмиграция байқалады.
Поауляция тыгыздығы оптималды деңгейден тө-мендеген жагдайда олардың
көбею кезіндегі өнім-ділігі артьш, ерте жыныстың жетілуге әкеледі.
Поиуляция санын реттеудіқ кейбір механизмдері түрішілік
бәсекелестікті болдырмауы мүмкін. Мысалы, егер қүстар өзінің үясын
әнімен белгілейтін болса, басңа жұп жерге ұя салады.
Көіітеген сүтқоректі-лердің салған белгілері әр жануардың аң
аулайтын территориясын белгілейді. Бүл құбылыстардың барлыіы
түрішілік бәсекені жойьш, іюііуляцияның тыгыз дығының
шектен тыс артьш кетуіне кедергі жасайды. ИИ. Шмальгаузен (1884—1963)
барлың биологаялык жүйелер белгілі бір дәрежеде өздігінен
реттелуге, ягні тмеостазт қабілетті (грек тілінен аударганда homoios '
ұқсас, сол, stasis — қозгалыссьц тұрақтьі) болады деді Гомеостаз —
тірі жүйелердің, соның ішінде попу ляциялардың қоршаілан
ортаның өзгермелі жагдайын^ түрақты динамикалық теие-тендікті ұстаіі
тұруга қабілеті Динамикалык тепе-теидік дегеніміз іюауляц^ санының
белгілі бір орташа шама шекарасьшД1 ауытқуы. Гомеостаз
терминін 1929 жылы гылымі"1 енгізген У. Кеннон.
Ен алдымен әрбір жеке дара, содаы соқ ғана пи^ляция
гомеостатикалық жүйе больш табылады. Поиуляция саньш реттеудің
маңызды механизмше гтпесс-реакциялар жатады.
Кандай да бір факторлардың қолаисыз әсерше жаүаи ретінде агаада екі
тшіті реакция ііайда болуы ™кін- арнайы зақымдаушы агенттщ табиғатына
байланысты (мысалы, салқын темиература әсер еткен-Де жылу өндірудің артуы),
және жалпы реакция, агзаның өзгерген жагдайларга бейшделуі.
.2. Биотикалық факторлар
Биотикальщ фактор дегеніміз даралар мен иоиу-ляциялар арасындаіы өзара
әсерлердің түрлері. Био-тикалық факторлардың екі тобы белгілі: ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Популяциялар экологиясы
Популяциялар экологиясы - демэкология
ПОПУЛЯЦИЯЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (ДЕМЭКОЛОГИЯ)
Популяциялар экологиясы – демэкология
Демэкология - популяциялар экологиясы
Демэкология–популяциялар экологиясы
Демэкология немесе популяциялар экологиясы
Экожүйелер экологиясы туралы
Популяциялар генетика
Адам экологиясы туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь