Астронимдер

Реферат

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

1 ТІЛДІ ЗЕРТТЕУДІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ.ТАРИХИ ЖӘНЕ ЛИНГВОМӘДЕНИ АЯЛАРЫ
1.1 Лексиканы салыстырмалы.тарихи және салғастырмалы зерттеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.6
1.2 Тілді лингвомәдени талдау мәдени ақпарат
трансляторы ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.8

2 АСТРОНИМДЕРДІҢ ІШКІ ФОРМАСЫНДАҒЫ ТАРИХИ.МӘДЕНИ АҚПАРАТТЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
2.1 Ежелгі славяндардың мифологиялық суретіндегі
ғарыш пен табиғат ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9.16
2.2 Қазақ, орыс әлем суреттеріндегі астронимдер ... ... ... .16.26
2.3 Ежелгі дүниетаным метафоралығы және қазақ және орыс тілдерінің астрономиялық лексикасындағы метафоралар ... ... ... ... ... ... ...27.38


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39.40

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМ ... ... ... ... ... ..41.43
Зерттеудің өзектілігі. Лингвомәдениеттанушылық, салыстырмалы-тарихи, этнолингвистикалық зерттеулер жиынтығы ғарыштық құбылыстарды, олардың ассоциативтік және семантикалық байланыстарын білдіретін сөздердің пайда болу, даму жағдайын анықтай алады.
Лексика мен фразеология этнолингвистикалық және салыстырмалы-тарихи зерттеулер үшін аса берекелі сала болып табылады. Морфологияда аса мәнді және фонологияда да өте қатты әсер ететін жүйенің бұл тілдік деңгейлерге ықпалы аз. “Лексиканың біршама мозаикалығы оның дамуының теңсіздік деңгейін жоғарылатады және лексикалық мозаиканың жекелеген ұяшықтарының формалық түрде де, мазмұндық түрде де консервациялануына септігін тигізеді. Лексиканың автономдығы (әсіресе есім сөздер саласында айқын көрініс табатын) жеке сөздің тілдің өзге деңгейлерінде жоғалған сипаттарын (құбылыстар, формалар, жиі жағдайда мән-мағына)” және архаикалық, лексикалық деңгей сипаттарын сақтап қалуға мүмкіндік береді [1, 186-б.].
Сөздердің жекелеген лексико-граммитикалық топтарының (ЛГТ) тарихын зерттеудің өзектілігі белгілі бола бастады. “Астронимдер” ЛГТ-н қарастыру арқылы халық менталитетін жақсырақ түсінуге, рухани тереңдей енуге, “әлем суретін” осы халықтың көзімен көруге болады.
Туыс емес тілдердегі ЛГТ-ды салғастыра зерттеуге арналған жұмыстар салыстырмалы түрде аз. Семантикалық жүйелердің объективті типологиясын құруға жетелейтін және тілдік әмбебаптық типологиясын қалыптастыруға қажет өлшемдерді аша алатын жұмыстар дәл осылар екендігін айта кеткен жөн. Мұның үстіне, қазақ астрономиялық лексикасының зерттелуі алғашқы сатысында.
Талданып жатқан ЛГТ сөздерін білдіретін түрлі термендер бар: “астроним”, “космоним”, “астрономиялық лексика”, “астрологиялық лексика”.
Зерттеудің дереккөздері ретінде қазақ және орыс тілдерінің түсіндірмелі, фразеологиялық, этимологиялық, салыстырмалы-тарихи, диалектілік сөздіктері, В.И.Дальдің сөздігі [5], Т.Жанұзақов сөздігінің материалдары [6, 7], қазақ, орыс тіліндегі шығармаларының, халық шығармашылығының мәтіндері пайдаланылды.
1. Толстой Н.И. О предмете этнолингвистики и ее роли в изучении языка и этноса // Ареальные исследования в языкознании и этнографии (язык и этнос). – Л., 1983.
2. Абдуллаев Н.Ш. Формирование таджикской астрономической терминологии и космонимии: Автореф. дис. канд. Филол. наук. – Душанбе, 1978. – 24 с.
3. Абдуллаев Н.Ш. Русско-таджикский словарь по астрономии. – Душанбе: Дониш, 1977.
4. Мамадрасулова Т. Таджикская и английская астрономическая лексика в сравнительно-типологическом освещении: Автореф. дис. канд. филол. наук. – Тбилиси, 1987. – 24 с.
5. Даль В.И. Толковый словарь живого великорусского языка: В 4 т. – М.: Рус. яз., 1999. – Т. 1. – 699 с.
6.Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алма-Ата: Наука, 1982.
7. Искаков М.И. Народный календарь (на каз. Яз. – Алматы: Қазақстан, 1980.
8. Щерба Л.В. Очередные проблемы языкознания // Избранные работы по языкознанию и фонетике. – Л.: Изд-ство ЛГУ, 1958. – Т. 1.
9. Мейе А. Введение в сравнительно-историческое изучение индоевропейских языков. – М., Л.: 1938.
10. Колесов В.В. Древняя Русь: Наследие в слове. Мир человека. – СПб, 2000. – 326 с.
11. Афанасьев А.Н. Поэтические воззрения славян на природу. В 3 томах. – М.: Соврем. Писатель, 1995.
12. Степанов Ю.С. Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. – М.: Языки русской культуры, 1997. – 824 с.
13. Гумбольдт В. фон О различии строения человеческих языков и его влиянии на духовное развитие человечества // В. фон Гумбольдт. Избранные труды по языкознанию. – М., 1984.
14. Уорф Б.Л. Отношение норм поведения и мышления к языку // Новое в зарубежной лингвистике. – Вып. 1. – М., 1960.
15. Телия В.Н. Русская фразеология. – М., 1996.
16. Кайдаров А. Этнолингвистика // Білім және еңбек. – 1985. № 10.
17. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1997. – 198 с.
18. Толстой Н.И. Язык и народная культура. Очерки по славянской мифологии и этнолингвистики. – М., 1995.
19. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. – М.: Наследие, 1996. – 206 с.
20. Апресян Ю.Д. Образ человека по данным языка: попытка ситемного описания // Вопр. Языкознания. – 1995. № 1.
21. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. – М., 1993.
22. Гачев Г. Национальные образы мира. Общие вопросы. – М., 1988.
23. Евсюков В.В. Мифы о Вселенной. – М., 1988.
24. Маковскийй М.М. У истоков человеческого языка. – М.: Высш. Школа, 1995.
25. Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на материале романа М.Ауэзова). – Алматы, 1989.
26. Цивьян Т.В. Лингвистические основы балканской модели мира. – М., 1990.
27. Потебня А.А. Слово и миф. – М., 1989.
28. Топоров В.Н. Первобытные представления о мире (общий взгляд) // Очерки истории естественнонаучных знаний о древности. – М., 1982.
29. Белякова Г.С. Славянская мифология. – М.: Просвещение, 1995.
30. Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. – М., 1976.
31. Семенова М. Быт и верования древних славян. – СПб.: Азбука, 2000. – 560 с.
32. Маковский М.М. Сравнительнный словарь мифологической символики в индоевропейских языках: Образ мира и миры образов. – М., 1996. – 416 с.
33. Афанасьев Н.А. Мифы, поверья и суеверья славян. – М.: Эксмо, 2002. – Т. 3.
34. Слово о полку Игореве / Вступ. Ст. и подготовка древнерус. Текста Д.Лихачева; Сост. И коммент Л.Дмитриев. – М.: Худож. литература, 1987. – 222 с.
35. Даль В.И. Толковый словарь живого русского языка: В 4 томах. – М.: Рус яз., 1999. – Т. 3. – 555 с.
36. Казахские народные сказки. – Алматы: Балауса, 1994. – Кн. 1.
37. Гордлевскийй В.А. Временные и пространственные представления в “Книге моего деда Коркута” // Советская тюркология. – 1978. - № 6.
38. Гак В.Г. Сравнительная типология французского и русского языков. – Л.: Просвещение, 1977.
39. Черных П.Я. Этимологический словарь русского языка. – М., 1999. – Т. 1. – 624 с.
40. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. В 4 т. / Пер. И доп. О.Н.Трубачева. – 2-е изд. – М.: Прогресс, 1986.
41. Сулейменов О.О. “Аз и Я”: Книга благонамеренного читателя. – Алма-Ата, 1975. – 303 с.
42. Турсунов Е.Д. Истоки тюрксогог фольклора. Коркыт. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 168 с.
43. Шаханова Н. Мир традиционной культуры казахов. – Алматы, 1998.
44. Маковский М.М. Удивительный мир слов и значений. – М.: 1989. – 159 с.
45. Маковский М.М. Феномен табу в традициях и в языке индоевропейцев. Сущность – формы – развитие. – М.: Азбуковник, 2000. – 268 с.
46. Арутюнова Н.Д. Язык и мир человека. – М., 1998. – 673 с.
47. – Мечковская Н.Б. Язык и религия: Лекции по философии и истории религии. – М.: Фаир, 1998. – 346 с.
48. Рыбаков Б.А. Язычество Древней Руси. – М.: Наука, 1988. – 657 с.
49. Даль В.И. Толковый словарь живого русского языка: В 4 томах. – М.: Рус. яз., 1999. – Т. 2. – 779 с.
50. Валиханов Ч. Сочинения: В 5 т. – Алма-Ата, 1961. – Т. 1.
        
        МАЗМҰНЫ
Реферат
Кіріспе................................................................
...................3-4
1 Тілді зерттеудің салыстырмалы-тарихи жӘне лингвомӘдени аялары
1.1 Лексиканы салыстырмалы-тарихи және салғастырмалы зерттеу
мәселелері..................................................................
.....................5-6
1.2 Тілді лингвомәдени талдау мәдени ақпарат
трансляторы
ретінде.............................................................7-8
2 ... ішкі ... ... ... ... ... славяндардың мифологиялық суретіндегі
ғарыш ... ... орыс әлем ... ... Ежелгі дүниетаным метафоралығы және қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы-тарихи талдау, лингвомәдениеттану,
әлемнің тілдік суреті, ішкі форма, мифологема, архетип, метафора, кейіптеу.
Жұмыс көлемі – 43 бет.
Мақсаты: қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда талдау.
Міндеттер:
1) ежелгі славяндар мен түркілер дүниетанымының даму ... ... ... ... ... талдау
жасау;
2) астронимдерде сақталған архетиптер мен мифологемаларды анықтау;
3) салғастырылатын ... ... ... ... ... мен айырмашылықтар деңгейін ашу;
4) Ежелгі славяндар мен түркілердің метафоралық көзқарасын көрсететін
тура және кері ... ... ... ... пәні – ... және орыс тілдерінің астрономиялық лексикасы.
Зерттеу материалы қазақ, орыс ... ... және ... ... ... ... сәйкес сөздерді; фразеологизмдерді
қамтиды.
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Лингвомәдениеттанушылық, салыстырмалы-тарихи,
этнолингвистикалық зерттеулер жиынтығы ғарыштық ... ... және ... ... білдіретін сөздердің пайда
болу, даму жағдайын анықтай алады.
Лексика мен ... ... және ... үшін аса ... сала ... табылады. Морфологияда аса мәнді
және фонологияда да өте қатты әсер ететін жүйенің бұл тілдік ... аз. ... ... ... оның дамуының теңсіздік деңгейін
жоғарылатады және лексикалық мозаиканың жекелеген ұяшықтарының ... де, ... ... де ... ... ... автономдығы (әсіресе есім сөздер саласында айқын көрініс
табатын) жеке сөздің ... өзге ... ... сипаттарын
(құбылыстар, формалар, жиі ... ... және ... ... ... ... қалуға мүмкіндік береді [1, 186-б.].
Сөздердің жекелеген лексико-граммитикалық ... (ЛГТ) ... ... ... бола бастады. “Астронимдер” ЛГТ-н қарастыру
арқылы халық менталитетін жақсырақ түсінуге, рухани тереңдей ... ... осы ... ... көруге болады.
Туыс емес тілдердегі ЛГТ-ды салғастыра зерттеуге ... ... ... аз. ... ... ... типологиясын
құруға жетелейтін және тілдік әмбебаптық типологиясын ... ... аша ... ... дәл ... екендігін айта кеткен жөн. Мұның
үстіне, қазақ астрономиялық лексикасының зерттелуі алғашқы сатысында.
Талданып ... ЛГТ ... ... ... ... ... ... “астрономиялық лексика”, “астрологиялық лексика”.
Зерттеудің дереккөздері ретінде қазақ және орыс ... ... ... ... ... В.И.Дальдің сөздігі [5], Т.Жанұзақов сөздігінің
материалдары [6, 7], қазақ, орыс ... ... ... ... пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... негіздемесі, өзектілігі, зерттеудің мақсаты
мен міндеттері берілген, келешекте қазақ және орыс астрономиялық лексикасын
салыстырмалы-салғастырмалы аяда зерттеу қажеттілігі айқындалады.
“Тілді зерттеудің салыстырмалы-тарихи және ... ... ... тарау “Лексиканы салыстырмалы-тарихи және салғастырмалы ... ... ... талдау мәдени ақпарат трансляторы ретінде”
деген тармақтарды қамтып, мәселенің теориялық аспектілері баяндалады.
“Астронимдердің ішкі формасындағы тарихи-мәдени ақпараттың зерттелуі”
деген екінші ... ... ... ... ... ғарыш пен
табиғат”, “Қазақ, орыс әлем суреттеріндегі астронимдер”, “Ежелгі дүниетаным
метафоралығы және ... және орыс ... ... лексикасындағы
метафоралар” атты тармақтардан құралып, қазақ, орыс ... ... ... ... лингвомәдени
талдаулар жасалады.
Қорытындыда зерттеудің тұжырымдары келтірілген.
1 ТІЛДІ ЗЕРТТЕУДІҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ-ТАРИХИ ЖӘНЕ ЛИНГВОМӘДЕНИ АЯЛАРЫ
1.1. Лексиканы салыстырмалы-тарихи және салғастырмалы тұрғыда зерттеу
мәселелері
Салыстырмалы-тарихи тіл ... ... ... ... болуын, олардың
арасындағы тарихи (туыстық) қарым-қатынастардың сипатын айқындау, жекелеген
тілдердің параллельді өрбуі мен ажырауының себептерін, бір ... ... ... ықпал жасау жолдары мен алғышарттарының ашу, т.б. міндет етіп
қояды. Салыстырмалы-тарихи тіл білімінің міндеттеріне ... ... ... мен ... т.б. ... ... арасындағы тұрақты
фонетикалық сәйкестіктерді табу, ... ... ... мен ... анықтау, ортақ сөздердің, түбірлер мен
қосымшалардың ежелгі замандағы болжамды ... ... ... ... ... ... ... пен грамматикадағы
сәйкестіктерді бұл құрылымдардың барлығының бір ата-тілге (язык-предок)
тоғысатындығымен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде-ақ пайда болды. Француз ғалымы А.Мейе:
“Егер екі тіл бұрын қолданыста болған бір ... ... ... ... ... онда олар ... тілдер деп аталады”, - деп жазады
[9, 50-б.].
Салыстырмалы-тарихи тіл білімі үндіеуропалық тілдерді олардың ... ... ... ... Ол ... ... диахрондық ұқсас
бірліктерге қатысты түрлі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ сол сәйкестіктерді
зерделеуді негізге алады.
Үндіеуропалық және ... тіл ... ... ... ... ... келесі мәселелермен айналысады: үндіеуропа және алтай
семьяларының тілдері арасындағы қарым-қатынастар, туыстас тілдердің ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі
үндіеуропа және алтай тілдерінің жүйесі (салыстырмалы-тарихи грамматика),
ежелгі үндіеуропалықтар мен алтайлықтардың өмірлік ... ... ... ... отбасы және некелік қарым-қатынас
жүйесі, дін, мифология, т.б.).
Қазіргі үндіеуропа тілдерінің тарихы ... ... ... ... ... тұңғыш жазба ескерткіштер пайда болғанға дейін көп
уақыт өтті. Көне ... ... ... түрінде сақталған кезеңмен
салыстырғанда ұзақ уақытты қамтитын және кей тілдер үшін аса ... ... жазу ... ... дейінгі дәуірді ескермей қазіргі тілдердің
құрылымын түсіну мүмкін емес.
Көптеген тілдер тарихының жазу пайда болғанға дейінгі кезеңі – ... ... өмір ... ... ... ... жазу ... халықтық пен
халық тілі қалыптасқан уақытта, феодализмнің алғашқы ... ... ... ... ... ... тарихындағы жазу
пайда болғанға дейінгі кезеңге көп көңіл бөлу керек. Тіл білімінде “тарихқа
дейінгі ... ... ілім ... Аталған ілім ерте дәуірлердегі
үндіеуропа тілдерінің түрлі ... ... де, ... түрде де зерттеу
мазмұнына сәйкес. Бұл ... ... ... ... ... ... ажырауынан ғана емес, тілдік үдерістердің өзін ... ... ... ... ... ... ... алғышарт
– аталған тілдерде генетикалық тұрғыда ұқсас ... ... дәл ... ... және оның жекелеген ... ... ... ... бірліктердің болуы.
Туыстас тілдердегі сөздерді, бізге ежелгі ескерткіштер мен ... ... ... ... ... сөздер мен олардың бұрынғы
мағыналарын салғастыра отырып, сөздердің бірізді сатылану түріндегі өзгеру
үдерісін анықтауға және белгілі бір ... ... ... ... деп ... “... егер ... айту мүмкін болса, өткен
ғасырлар гносеологиясы ... ... ... Алайда біз өз
бабаларымыздың нені және қалай ... ... ... ... әлемінің
суретін тым болмағанда жалпылай қалыпқа келтіру және өзіміз үшін осы қол
жеткізулерді өркениет пен ... ... ... ... жетістіктері
деп түсіндіруіміз қажет. Өйткені кез келген мәдениет... ... ... және ... [10, 8-б.].
Осылайша, үндіеуропа және алтай тілдері бір ата-тілдің (праязык) түрлі
эволюцтяларының нәтижелері болып табылады. Сондықтан, сөз тарихын, ол ... ... ... келтіру үшін салыстырмалы-тарихи әдіс қолданылуы
қажет.
“Салыстырмалы филология көмекке келмегенде адамзат тарихының алғашқы
парақтары ... ... ... ... қояр еді. М.Мюллер әділ
байқағандай, бұрын біз бұлыңғыр дақтарды ғана ... ... ... ол
(салыстырмалы филология) ғалымдарға енді белгілі бір бейнелерді анықтауға
болатын телескоп ұсынды. ... ... ... ... түбірлеріне
жеткізу арқылы және олардың ұмытылған мәнін ... ... ... ол ... дейінгі әлемді ашты, сол кездің танымы, ... діні ... ... ... ... [11, ... ... мифологиялық танымдарының көпшілігі алыста қалған
арийлер дәуіріне жетелейді; ... ... ... ... шалғай
жерлерге қоныстанған халықтар бай сөздік қорымен қоса өздерімен бірге
танымдарын да ала кеткен. ... ... ... ... жөн. ... ... ... тұтас ертегі де және ғұрып та бар
жерде бірдей тағдыр кешпейді: бір халықта ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен ажыраған бөлшектеріәр жерде
сақталады, кейін тұтасып, бір-біріне түсініктеме беріп тұрады және “ешбір
зорлықсыз біртұтастанады. Салыстырмалы әдіс ... ... ... мүмкіндік береді, сол арқылы ғалым тұжырымдарын айрықша
тегеурінді етеді” [11, 11-б.].
1.2 “Тілді ... ... ... ... ... ретінде”
Тіл адамның ғаламды және ондағы өзін танып, түсіндіруге ұмтылған ... ... ... хикаятты сақтап келеді. Тілдің мәдениетпен
әсіресе тығыз ... ... ... ... болса керек: ол мәдениетке
етене енеді, сонда өркендейді, соны ... ... ... ... ... ... ... және оның маңызды құрамдас бөлігі, мәдениеттің
өмір сүру жағдайы болып табылады.
Тіл – бұл мәдениеттегі адам болмысының ... ... орын ... Сондықтан ХХ ғасырдан бастап (Я.Гримм, Р.Раск, В.фон ... ... ... ... тіл мен ... ... қарым-қатынас,
өзара әсер ету мәселелері – тіл білімінің ... ... ... ... тіл мен ... ... ... мен әсер етуі
идеясына негізделген бірнеше маңызды ғылыми бағыттарды атауға ... ... ... ... [16], ... [17], ... А.Н.Афанасьев және т.б. еңбектерінен тамыр ... ... ... ... ... ... тілдің белгілі материалды немесе
мәдени-тарихи кешендерге қатысты лексикалық жүйесінің элементтері ғана орын
алады. Осы ... ... ... екі ... төңірегінде белгіленген екі
дербес бұтақтарды ажыратуға болады:
1) Этникалық территорияны тіл бойынша реконструкциялау (мұнда, ... ... ... В.В.Иванов, Т.В.Гамкрелидзе және
басқаларының еңбектері қамтылады);
2) этностың материалды және ... ... тіл ... бойынша
реконструкциялау – В.В.Иванов, ... ... ... және оның мектебінің еңбектері.
Сондай-ақ қазіргі дербес ғылыми ... ... ... ... ... ... атауға болады.
В.Н.Телий, В.В.Воробьев және т.б. ... ... да ... ... деп ... ...... мен мәдениеттану шегінде пайда болған
және тілде бедерленіп, бекітілген халық ... ... ... ...... ақпараттың тасымалдаушысы
(транстлятор) болып табылатын тіл мен халықтың тарихи жадысы – ... ... ... ... ... пәні – ... ... эталондық,
бейнелілік-метафоралық мағынаға ие болып, ... ... ... ... діни ... т.б. сөз ... ... прототиптік адам санасының нәтижелерін жинақтайтын тіл бірліктері.
Тіл – адамның әлем жайлы білімінің қалыптасуы мен өмір сүруінің маңызды
тәсілі. Адам ... ... ... ... ... көрсете
отырып, таным нәтижелерін сөз арқылы ... ... ... ... ... ... білімді толықтырады. Түрлі тұжырымдамаларда
(концепция) бірде “тілдік аралық ... ... ... ... ... ... ... моделі”, “әлемнің тілдік ... ... ... ... ... ... сол ... жиынтығы
болып табылады. Көп таралғандығына байланысты біз соңғы нұсқаны таңдаймыз.
Лингвомәдениеттануда әлемнің тілдік суретінің ... ... ... ...... ... ... білімдер жиынтығы
(В.А.Маслова).
Әлемнің тілдік картинасы –“Тілде белгіленген және сол тілдік ұжымға тән
шындықты қабылдау желісі... бұл тіл айнасы арқылы әлемсезінудің өзінше ... ... ... ... картинасы – жалпыхалықтық әлем картинасының адамның
әлемді тіл ... ... ... ... және ... ... ... бір
бағдар беретін мейлінше терең қатпары (В.И.Постовалова).
Әлемнің тілдік картинасы – халықтың көп ... ... ... және ... ... ... ... асырылатын бүкіл
ғаламның тұтастық, бөлшектелген әлем ... ... Ол өз ... тіл арқылы танылатын бөліктерді, ең алдымен, адамды, оның ... ... ... оны ... ... ... кеңістік пен уақыт,
тірі және өлі табиғат, адам тудырған мифтер саласы мен социумды ... ... ... ерекшеліктерін, халықтың ділін тіл арқылы ашуға
болады. Тілде бекітілген мәдени дәстүрлердің тұтас кешендерін де, ... ... ... ... мифологиялық білімдерді де тіл
арқылы анықтауға болады.
Тіл адамзат мәдениеті мен адамдар тарихының баға жетпес қоймасы болып
табылады. Адам ... ... тіл – оның ... бір ... ол ... ... өмірінің дамуына сәйкес өзгеріп, өркендеп отырады. Оның
тағдырында адамзат болмысының барша жетістіктері мен ... ... ... мен қателіктері көрініс табады.
Ежелгі тілдік деректерге жүгіну қазіргі үдерістердің, мәдени білімдерді
қамтыған ... ... шығу ... жете ... жол ашады.
Осылай, салыстырмалы-тарихи тіл білімінің әдістері сол көне тілдік
жағдаяттарды реконструкциялап, ... ... тіл ... ... береді. Алғашқы адамның тілінде ... ... ... ғана ... ... ... өмір мен ... жан мен тән –
барлығы бірге: су, от, жел – жасқы да, жаман да бір ... ... ішкі ... ... ... ... “Ежелгі славяндардың мифологиялық суретіндегі ғарыш пен табиғат”
Шынайы әлем көрінісі ретіндегі әлем ... мен сол ... ... ... ... ... ... қатынастар
күрделі. Әлем картинасы кеңістіктік (жоғары – төмен, оң – сол, шығыс ... ... (күн – түн, қыс – жаз), ... ... және ... ... мүмкін. Оның қалыптасуына тіл, дәстүр, табиғат пен
ландшафт, тәрбие, оқу, және басқа әлеуметтік ... әсер ... ... картинасы әлемнің арнайы картиналары қатарынан (химиялық, физикалық,
т.б.) орын алмай, олардың алдында болады және ... ... адам әлем мен өзін тек ... адамзаттық, ұлттық тұрғыдағы қоғамдық-
тарихи тәжірибелері бекітілген тілдің көмегімен ғана түсіне алады. Ұлттық
тәжірибе тілдің барлық ... ... ... ... ... ... оны қолданушылар санасында әлемнің белгілі бір
тілдік картинасы қалыптасады және адамдар әлемді сол ... ... ... мен ... ... тән үш ... бар. Бұл ... тілде
көрініс тапқан.
1) Антропоморфизм – табиғат күштерінің тұлғаландырылуы ... ...... салыстырғандағы соғұрлым әлсіз күйі.
Ежелгі тасқа табынудың ... ... ... тұту ... ... ... не ... денесінің формаларын, мейлінше мінсіз, шынайы
құдіретті құбылысқа сай формаларды ... ... ... ... 11, ... адам өзін ... ... санады, табиғаттың түрлі құбылыстарын
өзінің өмірлік жағдаятымен, тілектерімен түсіндіреді. Табиғат ... ... деп ... адам оларды тек жан мен санаға ие етіп қойған
жоқ, сондай-ақ сыртқы түр-тұрпатын да өзіне ұқсастырды. Бұл кезең ... anima - жан) деп те ... бұл ... ... ... күн ... ... ауаның райының қыңырлығы (құбылуы), соқыр жаңбыр
және т.б.
“Жеміс ... ... ... ... ... ... мен символы
есебіндегі жануарлар культі де қалыптасты. Жердің барлық ... ... ... телінді. Құрбақа, тасбақа, жылан және басқа сол сияқты
хтоникалық жаратылыстардың айрықша мәнге ие болып, ... ... ... ... ... оларды ерік, ақыл-ой, жан, сезімге ие деп өздерінен
жоғары қойып, ерекше күшті және ... ... деп ... [23, ... өзі ғарыштық зор жануар ретінде пайымдалды, осыған байналысты:
авест. anghi – ... ... ... ahi, ... angius ... ... loka – “Дүние”, немісше Schlange “жылан”, орыс тілінде
змея, ежелгі сев. Heimr “Дүние” [24, 56-57 ... ... адам – ... ... ... билеуші, адам өзін
табиғат күштеріне қарсы қояды. Өзін өзі тануда жетіле түскен адам ... адам ... ... ... патшалығы, мағынасыз жазмыш
ретінде ашыла түседі.
Бұл кезеңге ... ... тән: жас ... ашу ... ... ... жауған сөгіс, сарғайған сағыныш, ғылым жемістері, піскен
теория, бедеу идея, т.б.
3) Антропокосмизм (ХІХ ғасырдың соңы – бүкіл ХХ ... адам енді ... ... Ол өз ... ... үстінде емес, оның ішінде ... ... ... ... ... ... ішінде тіл тұрғысындағы
іс-әрекеті табиғатпен арадағы тығыз байланысқа сүйенеді.
Орыс ... ... ... ... ... ... ... ұлттық орыс тілі осы тілді қолданушы орыс халқының ... ... ... ... іспеттес. К.Д.Ушинскийдің мына сөздері соған
дәлел: “Халықтың тілі – оның рухани өмірінің ешқашан ... және ... бүр ... түс ... ... ... халық және олардың Отаны жанжана
түседі. Халықтық тілдің жарқын, ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қоса халықтың рухани өмірінің бүкіл тарихы да
көрініс табады. Міне, халық мінезін терең білу үшін ... әрі ... оның ... ... екендігі сондықтан”.
Күн, Ай және жұлдыздар ежелгі адамдарға кеңістік пен ... ... ... ... Күн ... жарықтың географиялық
жақтарын оңай анықтаған, жарықтың орналасуына қарай – тәуліктің ... ... мен ... ... күндері мен күн тұруын анықтаған;
“шығу – кіру” (восход – заход) күндері бойынша ... ... ... жолсілтеуші жұлдыз болып солтүстікке бағыттайтын әрі қозғалмайтын
Шолпан жұлдызы саналған, Үркер бағдар қызметін атқарған, Ай ... ... ... Жеті ... ... ... ... шығуына қарай ай кезеңдерін, түнгі уақыттарды, жылдың
табиға-климаттық, биологиялық және ... ... ... ... халықтарында астрономиялық бақылауларды пайымдау
нәтижесінде алынған білім шаруашылық жұмыс кезеңдерін анықтауда ... ... ... комо ... адамдары (Заир, Африка) жұлдыздар қозғалысы
бойынша жыл басын ... ... ... ... Көкжиектегі Таразы
(Орион) шоқжұлдызының маңынан “мокуфе” атаулы бес жұлдыздың пайда болуы
орманды жаңа ... ... үшін шабу ... ... ... ... - ... жақындағаны аспанда “Корзина с мачете” ... ... ... ... ... білінеді. Бұл шаруаға үлкен
пышақты ... ... ... ... ... бет алу керектігін
ескертеді. Бұл ... ... ... ...... ... ... қысқа мерзімді кезең Үлкен Аю бойынша анықталады.
Әрбір еңбек әрекетінің (шаруаның ұзақ та ауыр ... ... ... уақтылы тазалау, нөсерлі жауындар басталмас бұрын ағаштар ... ... және т.б.) ... ... ... дұрыс белгілеу
қажеттілігіне байланысты “макуфе” маусымы ... ... ... қарай ерекшеленетін бірнеше кезеңге бөлінді.
Жылдың басқа маусымында жекелеген мерзімдердің басталуы мен ... ... ... ... ... екінші жартысы “мбонди”,
“сага” деген құрғақ және жауынды маусымдарға бөлінген. “Мбонди” – аңшылыққа
ыңғайлы құрғақшылық пен ... ... ... ... кезеңінің
жақындағанын жұлдыздар емес, “мбу және ... ... үні еске ... ... ... кей ағаштардың бұтақтарында пайда болған
құрттар сырғып жерге түседі де оларды әйелдер мен ... ... ... ... жыл ... ... ... комолықтарда “сага” сөзі өзінің
екінші мағынасына – жыл ... ие ... ... бұл ... ... ... (циклды) бөлудің екі тәсілі болған: бірі – жарықтар
(светила) қозғалысын зерттеугу сүйенген дәл тәсіл, ...... ... ... ... ауа ... ... тұспалды тәсіл.
Балық аулаумен, жер өңдеумен айналысатын фанги атаулы басқа халық өз
шаруашылығының ... он ... ... ... “кваквар” жұлдыздар тобының пайда болуы егіс даласындағы жұмыстарға
кірісіп, жаңа жерлерді игеруді, ... ... ... ормандарды отауды
жылдамдату керектігін білдірген.
Сырдария алқабының (присырдарьинские) малшылары silde (40 күндік ... деп ... ең ... ... Қаратау тауын мекендеген. Аспанда
Таразы (Орион) жұлдызының ... ... соң ... соңы) олар тау етегіне
түскен. Көкжиектен жарық Сүмбіле ... ... ... ... соңы ... басы), Сыр-Дария өзенінің бойына көшкен (Қаратаудың жоны салқын
болады. Шілдеде дәл жонның оң ... ... ... ... ... ... туған соң етектеңкірейміз. Сүмбіле туған соң ... ... ... ... ... ... ... бейнелеп
айтқандай, “адамның, халықтың, бүкіл өмір бойы, тарих бойында оның ... ... оған ... ... ... ... ... икемділігі” [22, 47 б].
Осылайша, халық тарихының негізі – ол өмір сүретін ортадағы табиғаттың
өзгерісіне сай еңбек етуінің тарихы. ... адам мен ... ... көне
байланыстар көрінеді. “Сәби қалпындағы дамымаған ... ... ... әлі әзір емес ... Ол ескілік оның сөздік құрылымына ... сол ... оның өмір мен ... ... ... ... әр күн, әр сағат сайын ол мыңдаған сөздер мен ... ... ... беретін” [11, 238 б].
Дуализм – барлық табиға үдерістердің негізгі сипаттамасы. Өйткені ... ... ... екі ... не жақты қамтиды. Екіұдайылық қарама-
қарсы полюстер күшіндегі өзара тепе-теңдікке негізделген ... ... Екі фаза ... ... симметриалы я симметриалы емес, бірізді
я бір мерзімді болуы мүмкін. Бірізді екіұдайы фазаға мысал ретінде күн ... қыс пен жаз, ... ... мен ... өмір мен ... дем алу мен ... ... пен кәрілікті келтіруге болады. Бірізді де, мезгілдес ... ... ... мысалдар: дым / құрғақ, суық / ыстық / ерлерге
тән / әйелге тән ... / ... озық / ... күн / ай, ... /
күміс, от / су, жан / тән, т.б.
Екіұайылықтың құпиясы, кез ... ... ... кез келген қарама-
қарсылық арқылы көрінеді: ғарыштық, физикалық, рухани. Ең алғашқы аспан мен
жер үйлесімі көптеген мәдени дәстүрлерде ... ... ... ... ... орын ... ... мәңгілік екіұдайылығы ешбір
құбылыс аяқталған шындықты емес, соның тек бір жартысын ғана ... ... Әр ... өзін ... ... ие: ер ... ... / тұрақтылық, оң / сол, салу / бұзу. Шынайы ақиқат тезис пен
антитезистің бірігуінен ... ... ғана ... ... ... әлем ... және ... белгілер кешені құрылады. Бір мезгілде күрделі де, қарапайым да
болып келетін осы ... ... ... деңгейде отрақ. Себебі мұнда
бір субъект көзқарасы арқылы бір ғана объект (әлем) суреттеледі.
Әлдеқандай шеңбер, тұйықтық ... ... ... игеру жіктік материал
түріндегі архетиптік түсініктерден бастау алады. Жіктеудің бірінші кезеңі –
белгілер жүйесін құратын бинарлық оппозициялар; ... ... әлем ... және соны ... архетиптік түсініктерті кодтайды. Бұл ... ... және оны адам ... ... ол ... ... де
керісінше де рөл атқарады: әлемдің өзіндік дербес моделін ... сол ... өзі ... ... ... негізгі мазмұны әлемнің бүкіл тұжырымдамалық
(концептуальная) моделін ... ... Тіл ... ... тек ... концептілерді беру мағынасында ғана емес, өзінің
мазмұндық құрылымы бойынша да байланысты болмаған жағдайда ақпарат ... мен ... ... ... атқара алмас еді. “Әлем ... мен тіл ... ... ... ... әлем ... ... оппозицияларының жинағы мен тілдік ... ... ... ... ... Ол ... екі бағыттағы – әлем моделінен тілге, тілден әлем моделіне –
өзара әсерін ... ... әлем ... тіл көмегімен
суреттелетіндігін ғана ... тіл ... ... ... ... ... арқылы суреттелетінін білдіреді” [26, 9 б].
Әлемнің дамыған ... ... ... ... тұрғыдағы
алғашқы формасы мифопоэтикалық ойлау болды. Миф ... ... ... ... ... ... ... – “Сөз, аңыз арқылы
болсын, заттық ескерткіш, әдет-ғұрып, салт бойынша болсын ... ... ... ... ... ... тарихы” [27, 89 б].
Мифология ғаламдық ... ... ... ... мифологиялық баяндаудың (сюжеттер, оқиғалар) берік бірлігінен
және мифологиялық түсініктен (әлемнің мифтік картинасы бойынша әлем ... ... ... ... ... тірі миф ... және ... ойлау
типіне хронологиялық тұрғыда да, мән-маңызы жағынан да ... ... ... типі ... ... ... кері және сөздік із түрінде
ғана зерттеу мүмкін [28].
Кең тараған мифтердің бірі – ... әрі ... ... ... ... қоя ... Бұл ... жаралуы жайлы ежелгі
славян мифтерінде көрініс тапқан. ... ... хаос есеп ... ... ... Оған ... ... (су – құрлық,
қараңғы – жарық, түн – күн, суық – ... ...... ер – ... т.б.)
енгізіп, мифологиялық сана біртіндеп хаосты ғарышқа айналдырды [Қараңыз:
11; 29, 109-122 ... ... ... ... ... ... ... – барлығына
қатысты қарама-қайшылықтар арқылы қабылдаған. Дүние мен өмірдің ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтардың (түн – күн,
өмір – өлім, өзіндік – ... ...... ...... көп мән ... ойлау – жұмыстың салттық (ритуальная) формасы
негізіндегі ойлаудың көрнекі бейнелі ... Осы ... миф ... ... әлемді тануға мүмкіндік береді деген сауал туындайды. Жауап айқын –
мұндай күрделі механизм ... ... ... ... ... бұл ... толығырақ сипаттайды: “Мифологиялық
символдық жіктеудің ең алғашқы “кірпіштері” – ... ... ... ... түріндегі қарым-қатынастар. Олар, ең алдымен,
адамның ең қарапайым кеңістіктік және сезімдік бағдарына ... / ... / оң, ... / ... ішкі / ... ... / ... жылы / суық, т.б.)
сәйкес келеді. Ол кейін ғарыштық, ... ... ... / жер, жер / жер асты ... жер / ... ... / ... күн
/ түн, қыс / жаз, күн / ай”, ... ... / ... ер / ... жасы
үлкен / жасы кіші, жоғары / төмен) немесе социум мен ... ... ... ... (су / от, күн оты / ошақ оты, шикі / ... үй / ... / дала, т.б.) қарапайым қатынастармен, тіпті неғұрлым ... ... (жұп / тақ, үш / төрт және т.б.) және өмір / ... / сор, т.б. ... ... ... ... сондай-ақ сакральді
/ дүниәуи магистральді мифологиялық ... ... ... дүниені қабылдаудағы мұндай бинарлық...
контрастілеу оның “тұтастығын” ... ... ... ... керек
[30, 230-231 бб].
Әлемді иемденіп, қауіпсіз әрі түсінікті ету үшін мифологиялық адам
санасы, ... ... ... ... содан кейін қайта
біріктіруі қажет. ... ... ... ... бөгде Хаосты өз
әлеміне айналдыруға ұмтылған архаикалық адам қоршаған болмысқа тор – екілік
және үштік ... ... ... және ... ... ... [28, 25 б].
А.Н.Афанасьев “Славяндардың табиғатқа ... ... ... осы ... ... ... табыну (язычество) түсініктерінің өз
тарихы бар. Олар тосыннан пайда ... адам ... ... ... ... ... баяу түрде қалыптасады. Адам,
алдымен, ... ... ... ... жасайтын әлдеқандай құдірет
барлығын сезінді. Адам өзін дүниеден ажытатып, ... пен ... пен ... ... ... ... нан берген не ... ... пен ... ... ... бермес күш алдындағы өзінің
әлсіздігін, шарасыздығын көрді. ... ... ... ... ... өз
кеудесінен емізуге әзір мейірімді ана болса, бірде нан ... қара ... ... өгей шеше ... ... екі жағдайда да – толық әрі риясыз
бағынуды талап еткен құдіреті күшті билеуші. ... ... ... тәуелді
болып қалған адам оны аса жоғарғы ерік, әлдеқандай ... тед ... ... ... оның ... та ... әрі қаһарлы
көріністерінен адам тек ... ғана ... пен ... жылу мен суықтың, көктемгі өмір мен қысқы
жансыздықтың қарама-қарсылығы – бақылаушы адам ақылын ... ... осы. ... ... ... шығатын және сансыз ... даму ... ... ... сәнді өмірі жарық пен жылу
күші арқылы түсіндіріледі; онсыз барлығы ... [11, 30 ... ой ... ... ... ... дәлелденеді:
а) антонимдер: табиғат бірде мейірімді ана (жарық, жылу, ... ... ... ... ... бірде зұлым өгей шеше (қараңғылық, суық,
аштықпен жазалады, қасірет, қысқы жансыздық);
ә) ... ...... ... ... ... – асу
бермейтін, өткізбейтін; риясыз – санасыз, инстингті; ... - ... ... ... ... тән ... сәйкес бір серия
элементінің өзге серия элементіне салғастырылуы арқылы пайымдалады. ... ... ... ... бір ... ... ие түрлі кодтар белгісі болып қабылданатын аударма деп қарастыруға
болады. Ондай кодтар баршылық: ... ... ... ... ... ... ... мен атмосфералық стихиялардың
тілі, киім, ас, үй және егіс жұмыстарының, әлеуметтік және отбасылық қарым-
қатынастар және т.б. ... ... ... ... ... ... ал кеңістік пен уақыт туралы ... ... ... ... ... осы ... әлем ... құрайды.
Келесі үзіндіде әр жұп бинарлық оппозиция болып келетін ... екі ... ... ...... құрғақ – дымқыл,
піскен – шикі, еркекке тән – әйелге тән, жарық (күндізгі) – қараңғы (түнгі)
және т.б. ... ... пен ... ... және ... ... ... негізгі қайшылықтардың 10-20 жұбы адам үшін ... ... ... мен ... ... ... ... белгілі бір мағына беріп жіктеуге мүмкіндік береді.
Мысалы, құстар белгісінің қатынасы арқасы арқылы жердің ең ... ... ... ететін жануарлармен ... ...... ... әлемімен, жоғары тірішілік
иелерімен қатынасы бақыланады. ... ... ... ... ... ... шығады (Салыстырыңыз: правильный, ... ... но ... ... отправить “налево” және т.б.).
Негізі, әр оппозицияның бір ... ... ... ... – жағымсыз қасиет телінеді, осылай бүкіл әлемге баға ... ... ... ... ... күнді (тәулік), көктем мен жазды,
аспанды және т.б. өмірдің табиғатқа сыйлайтынының барлығына табынып, құдай
санаған. Бұл даму мен ... ... ... ... ... ... ... әрекеті
толастайтындай, “үнсіз түн ... ... ... ... ... ... да барлығы қатты ұйқыға батады – мәңгіге ұйықтатып тастайтын
өлім ... ... ... ... ... ... аяз, салқындық басталады, жердегі өмір жансызданады, сол
кезде адам ауыр жұмыстарға ... ол ... ... жылы киім мен ... керек.
Алғашқы қауымдық тайпаларда қараңғылық пен суық, жарық пен ... ... өзге ... – таза ... ... бұзушы күштен туындайды
деген сенім болды. Діни наным-сенімдердегі дуализм ... ... ... ол адам ... ... ... ... жоқ, керісінше
олардың физикалық алғышарттары мен тірі ағзаға жасайтын түрлі әсерлерінен
бастау алды; адам ... өз ... мен ... ... ... ... негіздер кейін жасалды және табиғатқа деген ... ... ... ... ... ... [11, 48 б].
Ежелгі адамдар табиғат құбылыстары төңірегіндегі барлық түрлерді ... екі ... ... ... зерттеулер славян тайпаларында болмыс
құбылыстарына осындай диалистік көзқарастың болғанын ... ... ... әлемді мифологиялық түрде ... оның ... ... ... ... ... мен
эмоционалдық жағынан ... ... ... ... белгілердің әмбебап кешендері құрылады да ... ... ... игеріледі және суреттеледі. Әмбебап бинарлық
оппозициялар жүйесі бүкіл дүниеге сипаттама беруге және ... ... ... Мифтерде алуан түрлі діни-нанымдар қабаты түзіліп, олар
нақтылана, байи түсті. Бірақ олардың барлығы әлемді екіжақтылық жүйесімен ... пен ... ... пен зұлымдық, өмір мен өлім, оң мен сол
арқылы суреттеді. Мұндай екіжақтылық дүние мен өмір ... ... деп ... әлем ... ... тіл, дәстүрлер, табиғат және
ландшафт, тәрбие, оқу және басқа әлеуметтік факторлар әсер ... ... ... орта ... ұлттардың рухани әлеміне ерекше ықпал жасайды.
Табиғатты өзіне қарай икемдеу сонымен қатар аталған ... ... ... ... ... ... ... сөз.
Ежелгі адамның ойлауы кеңістіктің, нақты сипатта болды. Әр зат, құбылыс
сезім ... ... ... ... ал ... ... құбылыстың тек
сыртқы жағын ғана, яғни, көзге көрінетін, білінетін қырын ғана ... ойы өз ... ... ... ... тірі мен өлі ... ... оны түрлі магиялық бейнелер мен символдар арқылы жүзеге
асыратын.
Ежелгі адам айналадағы ... ... ... ...... ... ... қабылдады. Қайшылықтардың бинарлығына
көп мән берілетін (түн – күн, өмір – өлім, өзіндік – бөгде, жоғары – ...... және т.б.). ... ... ... ... пен
қараңғының, жылу мен суықтың, көктемгі өмір мен қысқы жансыздықтың қарама-
қарсылығы үнемі таңқалдырды.
Тіл және онымен тығыз ... ой ... ... ... рөл атқырытын метафораларды, кейіптеулерді өмірге әкелді.
Қазіргі орыс ... ... және ... ... бар. Оған адамның
рухани өмірін, іс-әрекетін, түр-тұрпатын сипаттауда қолданылатын табиғат
құбылыстары, табиғи стихияларды қамтитын тілдік ... тән. ... ... келу ...... адам ... арқылы
қарайтын ерекше көзқараспен байланысты. Әрбір метафораның соңында миф,
мифологема, архетип жатыр.
2.2 ... орыс әлем ... ... қазақ және орыс тілдерінде аспанмен негізгі аспан денелерін
белгілеуде көне ... ... ... ... ... ... ... Шолпан, Қызыл жұлдыз, Есекқырған).
Берілген ЛГТ негізгі лексикалық ... ... ... ... ... ... “күн”, “ай”, “жұлдыз” деген бірқатар нысандар
қатынасады.
Күн – солнце (синоним – дневное ... ... ...... ... ... ауа райы ... қытай тіліндегі ұқсас мағынасы
tian “күн” > liangi ... ... күн ... ... сәттілік.
Ежелгі славяндар күнді Даждьбог (Дажьбог) деп ... Бұны ... ... ... деп ойлау қате, бұл – ... ... ... сыйлаған”. Славяндар Даждьбог алтын қанатты алтын ... ... ат ... ... ... аспанда жүреді дегенге сенген. Ал күн
сәулесі Даждьбог өзімен ала жүретін отты қалқаннан шығады [31, 24-28 ... күн мен ... ... ... ... ... қатынасын қарастырады.
Салыстырыңыз: авест. mah- “ай”, ал бірақ грек. Μαγεια “магия”, ... Suar ... ал лат. Sors ... ... ... ... орысша “көз
байлау”.
Салыстырыңыз: еж. үнді. suar ... ал еж. үнді sura ... [32, ... ... ... ... көптеген аңыздар мен ескерткіштер
куәлік етеді. Кирилл Туровский христиан дінін қабылдауды ... ... ... ... ... бо ... ... стихиа, ни солнце”; басқа
уағыздаушылар: “не нарицайте собе бога ни в солнци, ни в луне; луце же ... лучю ... нежь лучю ... - деп ... орыс ... ... ... ант етеді: “Құдайдың жарығын көрмей
кетейін!” [11, 35 б]. Күнді осылайша құдайдың алмастыруы ... Күн ... ... жоғалып, үнемі таңертең бар ... ... ... шығатындықтан, күннің мәңгілік, құдіретті күш ... ... ... ... ... сөздер үнді еуропа тілдерінде “белгі, алдын-
ала белгілеу” мағынасымен байланысты. Салыстырыңыз: грек. ηλιος ... ... сев. heill ... лат. monstrum ... ал еж. ... ... mon, ... moon “ай” + хет. tar- (tar-pella –мен тіркесте:
салыстырыңыз: тох. Ал pallent “ай”) “алдын-ала белгілеу” [11, 210 ... ... ... ... ... ... ... емес.
Қазақша тұтылу (тура мағынасында ұсталу, ... Күн мен ... ... ... ... ... “айдың тұтылуы” «аспан»), ал тал. ... ... ... ... өмір ... ... тіршілік иесін алмастыратын
өзіндік «көшірмелер» сақталған: салыстырыңыз: лат. stella ... ... tells ... ... еж. ... tungol ... ал лат. ef-
tigies «бейне, көшірме», лат. sigus «жұлдыз», ал хет. sena ... ... luna ... ал еж. ... ling ... ... Жұлдыз әйел бастамасы сапасында берілген: салыстырыңыз: ағыл. star
«жұлдыз», ал еж. ... dir ... хет. mul ... ал лат. mulier ... hull ... ал тох. kuli «әйел», грек. θηλυς «әйелге тән», ал лат.
stella «жұлдыз»; орыс. звезда «жұлдыз», еж. ағыл. cwen ... ... ... ... басты өмірлік Ұстанымы ретінде ... ... ... звезда, ал хет. cwen «алғашқы, бірінші»,
ағыл. star «жұлдыз», ал ү.е. *dir «үш»; алб. hull «жұллдыз»; ал лат. ... ... еж. ... tungol ... ал нем. ... mulier ... θηλυς «жұлдыз», ал норв. stella, дат. stella «он ... ... ... ... болып, оларғы дұға бағышталатын:
салыстырыңыз: орыс. звезда, ал хет. handas «Құдай алдында бас ... ... еж. ... nahsatra «жұлдыз», ал хет. nahsaras «Құбайға
табынушы»; орт. хет. nahhan «Құдайдан қорқу».
6. ... ... ... ... ... ... теңдестіріледі:
салыстырыңыз: хет. wallas «жұлдыз», ал ирл. feil «шеңбер», ирл. ... ал нем. rund, ... round ... алб. hull ... ал ... *kell ... еж. ... halig «әулие», орыс. звезда «жұлдыз», ал
хет. handaz ... ... ... ... ... ... ... салыстырыңыз: лат.
fors «тағдыр», ал еж. ағыл. srearra ... еж. ... tungell ... ... τυχη ... лат. sidus «жұлдыз»; ал ж. ирл. sonas «тағдыр».
8. Жұлдыз ұғымы ... ... ... ... ... еж. үнді udu ... ал лат. omen ... алб. hull
«жұлдыз», ал еж. сев. heill ... ... ... ағыл. tungol
«жұлдыз», ал ағыл. token «бейне, белгі»; ағыл. star ... ал хет. ... ... ... ... ... әр адамның өз жұлдызы бар деп есептелген. Жұлдызы ... ... ... ... ... ... ... оңынан туды
тіркесі сәті түсті дегенді білдіреді. Жарық жұлдыз (тура ... ... ... «аса дарынды, дана» деген метафоралық мағынаға ие.
Julduz сөзі ежелгі түркінің jult «жалтыл» + –ir/-iz, салыстырыңыз: жұп
сөздер jalt/jult, жалт-жұлт ... тез ... ... > calt julldiz
«тез», түркі тілдерінде: қазақ. жалтыр; ашық (ауа райы ... ... ... жылт ет; ... ... Julldiz ... ... сыртқы жалтыл», алтай. Juldis «жұлдыз», чуваш. Jaltar
«жарқырау», өзбек. Jiltilla «жалтылдау».
Кейінгі кезде ... ... ... ... ... ... орнына
жұлдыз лексемасы қолданылады. Архаикалық сипаттағы бұл тәсіл ... ... ... араб ... оралу жұлдыз сөзінің жаңа мағынада
қолданылу себебін ашуға мүмкіндік берді, мұндағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... табыну құбылысы қазақ халқының жеті рет қайталанса,
құт әкеледі деп сенген келесі сөз оралымынан ... ат, Көк боз ат – екі ...... ... ... – жеті жұлдыз.
Жұлдыз сөзінің метафоралық ... ... ... назар
тартады.Салыстырыңыз:
Аққын жұлдыз – метеор;
Қыдырма жұлдыз – планета;
Құйрықты жұлдыз – ...... ... – ғаламдық жұлдызаралық кеңістіктен жерге құлаған
кішігірім қызу дененің ... ... ... ... ... Жер ... ... астероид (кіші планета) сынықтары деген
ғылыми болжам бар.
Қазақтар жұлдыз аққанын көргенде оны ... ... ... ... ... Бұл “маған ұзақ өмір бер, сәттілік, береке, атақ-
даңқ сыйла” деген тілекті білдіреді. Жұлдыз ақты ... ... ... ... Қазақ халқы жаңа туған нәрестеге денсаулық, ұзақ ғұмыр тілеп:
“Бауы ... ... ... Бұл сөзде жұлдыздардың адам тағдырымен
байланысының ... ...... ... ... zuw zanab) – тұманды жарық дағы
сипатындағы, құйрық формалы ... ... бар ... ... Үлкен
кометалар қиындықтың, қасіреттің, соғыстың. т.б. ... ... ... құдіретті құпияларын білмекке әзәзілге жанын сатқан
Фауст жайлы ... ... ... ол ... ... ... ... тосын өлімнен, басқа да жұқпалы дерттерден
хабар беретін. Ары ...... су, ... ... ... ... және т.б.
сол сияқтылар”» [33, 199 б].
Планета – Қыдырма ... ... aster planetes ... ... ... ... “қозғалыстағы жұлдыз”, түрікше ... gez < ... ... ... ... салғастырылатын екі телге де
ортақ айқын ішкі қисынға (логикаға) ... ... ... ... және ... және орыс тілдерінің
астрономиялық лексикасындағы метафоралар”
Тілдің сөз бен мәдениет байланысы ... ... ... ... ... – бейнелілік. Бұл тілдік бірліктердің ... ... ... ... ... Метафора мен фразеологизм ... ... да, ... мағынасын зерделеу бойынша да түсіндірілмейді,
ол ішкі формасы арқылы анықталады.
“Метафора исключительно практикалы. Оның кез ... ... ... құралы ретінде қолданылуы мүмкін... Метафора, қай ... да, ... ... іс-әрекет, білім, тіл тұрғысындағы түсінігін
байытады” [46, 374 б].
Отандық ... ... ... ... 1892 жылы ... Кейін 20-30 жылдардың аяғында ол ... тіл ... ... ... еңбектерінде өзі ... ... ... ішкі ... оның ... көрді. Оның ойынша, сөз,
мақал-мәтелдер, жұмбақтар сияқты, адам шығармашылығы нәтижесінде жасалады.
Сондықтан ол ішкі форманы ... тура ... ... салғастыра
қараған.
Халықтық дүниетанымның ... ... ... үшін ішкі форма үлкен қызығушылық тудырады. Сөздің
семантикалық өрісі ішкі ... ... ... ... сөздің
лексикалық мағынасына қайшы мәнге ие болуына әкеледі.Осылай, сия тек қара
түсті ғана емес, ... да ... т.б., ... ішкі ... ... семантикасында өмір сүреді.
“Бұл тілдің шығармашылық иелері үшін қол жетерлік тарихи жадысы, ... ... ... ... ... ізі ... [47 ... форма, сөз денотатына қарағанда, жүзеге асыратын ассоциация,
мағыналық бояулар, коннотация үлкен мәдени-ұлттық ... ие. ... ішкі ... ... рөлі де ... ... метафоралық көзқарас дәстүрлі түрде антропоморфизммен – адам
арқылы әлемге деген ерекше көзқараспен байланыстырылады. ... ... ... ... ... олар тез өшеді. Яғни метафора болудан
қалып, тілге, мәдениетке етене еніп ... ... ... ... тез өшуіне әкеліп соғады.
Орыс, қазақ тілдері осындай ... ... бай. ... ... ... радуга – жаман бола алмайтын әдемі
құбылыс – мечты деген “жақсы” сөз ... ... ... түседі
[Қараңыз: 19, 140 б].
Н.Д.Арутюнова: “Қилы жаңару, қилы даму шығармашылық актіден ... Бұл ... ... де, ... де ... ... шығармашылық
актісі көптеген семантикалық үдерістер негізінде – синонимиялық құралдардың
дамуында, полисемияны ... жаңа ... мен ... ... мен ... лексика жүйесінің дамуында
жатыр”, – деп ... [46, 374 ... ... ... ... “Славяндардың табиғатқа
поэтикалық көзқарастары” атты кітабында неғұрлым ... әрі ... [11, 5-7 ... үшін ... тек ... ұғымды білдіретін белгі ғана ... ... ... ең ... ... ... ... суретті
ерекшеліктерін де сипаттайтын бейнелілігі тілде осы ... ... орыс ... ...... бекімеген топырақ; пробежь –
проточная вода, леи (лить ...... ... сеногной – әлсіз,
бірақ ұзақ жауын, листодер – күзгі жел, ... – жер ... ... қазақ тілінде: Құс жолы, Тырна жолы, Сабан жолы, Сабаншының
жолы.
Түрлі құбылыстар мен заттар кей ... ... ... ... ... ... ... Әрине, осыған байланысты адам оларды
жақынжастырып, бір ат берді. Бір ... әр зат пен әр ... бір ... бірнеше пікір қалыптастыруы мүмкін. Осыған байланысты бір затқа не
құбылысқа бірнеше атау қойылған. ... әр ... ... ... ... ... ғана толық анықтамаға ие болған. Әр
синоним ұқсас басқа заттар мен ... да ... ... сол арқыл
заттарды байланыстырған.
А.Н.Афанасьевтің ойынша, “Бізді өз күшімен, ... ... ... ... ... ең ... ... келетін метафоралық сөздер көзі” осында болса керек [11,
6 б].
Тіл қалыптасқан кезеңдегі аламдағы табиғат туралы көзқарас ... ... ... ... соң, ... ... “Ұзақ
қолданыстан, әдеттен сөз өзінің бастапқы суретті сипатынан айырылады ... ... ... ... ... атау дәрежесіне
түседі... Халық санасында түбірдің ұмыт ... сол ... ... ... ... ... ... ал мұнсыз жады (память) сөздің барлық
мағыналарының көптігін сақтай ... ... қоса ... туыстастығымен
сабақталған жекелеген түсініктер көмескілене түседі” [11, 7 б].
Н.Д.Арутюнова былай деп ... ... ... ... таба ... туа ... Метафора – бұл тілдегі алогиялықтың тұрақты өрісі –
ол салғастыруға мүмкін еместі – табиғаты әртүрлі элементтерді – ... ... ... пен ... ... ... береді”.
“”Метафора – барлық толық мағыналы және ... ... ... ... ... “көмескіленген метафоралар сөздігі” деп атауына негіз бар ... 348, 367 ... және ... ... ... ... түрі мен ең алғашқы ... ойын ... ... зор рөл ... ... ... ... тілдік деректер дәлелдейді:
Санскрит sŭris, sŭnas “күн” sur “жарқырау, сәуле шашу, оқ пен жебе ату”
етістігінен, еж. русь. ... ... ... svari ... славян тілінде стрела сәуле дегенді және тура мағынасында жебе
мағынасын берген, ... ... Străl ... Străla ... Халық
говорларында стрела әлі күнге дейін “найзағай” мағынасында қолданылады:
“Сені жебе өлтірсін!” ... б тебя ... ... ... ... ... жебе ұшып келеді, оны ешкім – патша да, падиша да, сұлу ... ... ... ... ... ... никто ее не поимает – ни царь, ни
царица, ни красная девица”), ал ... ол ... ... жебе ... [11, 125-126 ... ... ... жақындығы күман тудырмайды. “метафора
жинақы... Ол түсіндіру мен негіздемеден іргесін ... ... ... ... ... ... ... тарата түседі. Бұл троптар
поэтикалық тілдің түрлі бағыттарына жауап береді... Метафора бейнелі, бірақ
ол жеке ... ... ... – сот ... ... ... себеп-
салдарсыз жасалған қорытынды”, – деп жазады Н.Д.Арутюнова [46, 355 б].
Ежелгі жер иеленушілердің діни сұранысының аспан құдайы, жер ... ... ... пен жылу ... ... ... ... өте ерте
кезеңдерде пайда болды. Пұт құдайға ... ... ... ...... ... ... Перуна және т.б. антик
мифологиясымен үндес құдайлардың болуы осыған байланысты. ... ... ... ... ... отырып, орыс кітапшыларының
күндізгі жарықты күн ... деп ... ... ... ... [48, ... – күн ... құдай – бұлтты қастары мен кірпіктерінің
арасынан найзағайлы көзін тігіп, өлім мен өрт ... ... ... суреттелген. Тағы бір ... ... ... ... ... бұлтты аспанда жүріп, ат ... ... ... ... ... – жеңісті, жазалаушы құдай, оның пайда болуы үрей ... ... ол отты ... қараңғылық (бұлттар) әзәзілін жеңеді
және түрлі қасіреттерді жазалайды. Салыстырыңыз: гроза – Перуна ... ... ... ... ... ... смурный, нахмуриться.
Перун жерге бұршақ, дауыл, нөсер жібере отырып, адамдарды қуаңшылықпен,
ашаршыфлықпен, ... ... ... ... бір ...... (ауру).
Күн күркіреуінің, жарықтың, жауынның, қардың және ... ... ... ... болуын түсіндіретін өзге де тілдік деректер
жеткілікті. В.И.Даль сөздігінде: Жауыннан кейін Құдай күн сыйлайды; Құдай
жауынды ... егін де ... От пен суға ... ерік ... - ... 340, 345 бб].
Ежелгілердің қызғылықты қиялы әсіресе күн мен адамның ұқсастығын ... ... орыс ... күнді суреттеу үшін ежелгі архетип бойынша
құрылған метафоралар мен салыстырулар қолданылады:
... уже восходило солнце; курган ... его ... а оно, ... ... на мир, ... пялило свои лучи во все стороны и
заливало горизонт ... ... ... ... и лучи его, ... и ... купаются в лужах
вместе с воробьями (А.П.Чехов);
Тем временем выглянуло солнце, оно ... свои лучи на ... ... в ... ... ... каждую ветку (М.М.Пришвин);
Ниское солнце целует в висок, его поцелуи теплыми струями разливаются
по всему ... тело ... ... ... ... и бодростью
(В.П.Катаев);
Солнце уже выглянуло сзади из-за горизонта и ... без ... ... свою ... (А.П.Чехов).
Орыс говорларында күн туралы айтқанда, оны адамға ұқсастырады:
“Солнце косится” күннің түстен кейін батысқа еңкеюін білдіреді;
“Солнце слезится” – ашық күндегі ...... ... ... – күннің бұлт арасынан бірде, көрініп, бірде көрінбеуі;
“Солнце схоронилось” – күнді бұлттың ... ... ... адам келбетіне ұқсатқан. Келтірілген
сөйлемдердегі күннің аспан биігінен ... ... ... ... анық байқалады: пялило свои лучи; выглянуло; целует в висок;
коситься; слезится; зевает.
Звезда “жұлдыз”, ай ... ай ... ... ... қолданысында
славяндардың мифологиялық көзқарастары көрініс береді. Мысалы:
а) Жұлдыз көзбен салыстырылады: Ночью небо ближе и глядят с него ... ... ... ... ... ... задумчиво мигали над Ветлугой
(В.Г.Короленко).
Көз күн мен айды ... ...... от, ... ... Орыс ... ... етістігі және жалпыславяндық *gledati
(gledeti) және ... ... ... ... ... жақын сөздер
“жарқылдау”, “жылтылдау” сияқты тосын мағыналарға тап болады. Салыстырыңыз:
еж. неміс тілінде. glinzen; қазіргі нем. Glanz, орыс ... ... Glanta ... ... ... бретон. glein “ашық”, “жарық”, ирл.
glend, glenn “алқап” [39].
б) Ай ... ... ... ... для вас ... говорящих (П.Лажечников); Была глухая полночь. Месяц, насупившись
бросал дремлющий свет на землю (П.Лажечников); Луна ... по ... ... ... ... ... ... тілде “кері” метафоралар да
кездеседі. Орыстың әдепкі санасы мен тілі үшін адамның рухани әлемін, мінез-
құлығын, түрін ... ... ... мен табиғи стихияларды
пайдаланатын ... ... ... ... ... ... тіркестерді қалыптастырады:
- махаббат жалыны; құштарлық оты; тілегі жану; ғашықтықтан өртену;
жүректе махаббаттың, өшпенділіктің тұтануы; ... ... ... ... май ... және ... жанын салу; шаттық теңізі; құштарлықтың қобалжуы; ... ... ... бір ... аяушылық; құмарлық қамыты;
сезім айналымы; ляззатқа шому; жүректе табы қалу және т.б.;
Бұл – шынайы әлемнің де, елес ... де ... адам ... ... антропоцентристік көзқарастың ... ... ... ... ... ... суретін құруда маңызды рөл
атқарады.
Орыс, қазақ тілдеріндегі астрономиялық атауларда ішкі ... ... ғана ... ... болатын метафоралар қолданылған.
Астрономиялық лексика метафоралардан ежелгі ... ... ... болатындығына куәлік етеді. Осылайша, қарастырылған тілдік
деректерде “көне ататектің” ізі (А.Н.Афанасьев), ... ... ... ... ... көзқарасы көрініс береді. Мысалы, ... ... ... ... бірнеше қазақ астронимі сәйкес
келеді.
Кесте 1 – Орыс және ... ... ... ... ... ... путь |Құс жолы |
| ... жолы |
| ... жолы |
| ... жолы ... ... ... қарақшы |
| ... ұры |
| ... қарт ... және ... ... ... ішкі ... көрінісі тұрғысынан
қарастырайық.
Құс жолы – Млечный путь (еж. қыпшақ. Qus yoli), ... ... таяу ... ... ... нәтижесінде Сабан жолы,
Сабаншының жолы (қырғ. Sabansi joli, өзб. Somon juli) ... ... ... ... ... ... ұрысы”), samanyolu (сабан), kehkesan ( өзб. Yetti ogayni > yettigen ~ yetigen.
А.Н.Афанасьев Құс жолына қатысты бірнеше ... ... ... ... жеті жұлдыз аспанның екі тұлпарының қарауылы болып
табылады (Темірқазықтың β және γ ); егер ... ... ... ... ... шайтан оларды жеп қойса, жетеуі шашырап кетеді де ақыр
заман туады. Qaraqsi ... өзі ... ... мағынасына ие екені
белгілі және ол өз семантикасын дамытып, көпмағыналы болды:
1. Мал қоралардың, ... ... ... ... мен ... қорқытатын үркітуші құрал.
2. Жеке иеліктің (жердің) шекараларын білдіретін арнайы аралық белгі.
3. Жарысқа қатысатын аттардың тоқтайтын межесі.
4. ... ... жол ... ... ... ... ... (халық астрономдары) Жеті қарақшының күндіз де, түнде
де көкжиектен таймай, үнемі аспанда айналып ... ... Төрт ... ... ... ... – құйрығы. Олардың ойынша, шоқжұлдыздың күндізгі ... ... ... ... Колеснице он открыл звезды,
По коим финикийцы правят путь в море.
Жеті қарақшы мен Алты арқар “Күйме” (Колесница) ... ... ... ... түсіндірмесімен мақұлданады: “Жеті қарақшы мен Алты ... екі ... ... ... – жүк, ... ат, ... оған
Шолпан кіреді” [49].
Қазақ поэзиясында ежелгі мифпен байланысты шоқжұлдыздардың атаулары жиі
кездеседі.
Қарақшы жеті жұлдыз шеттеп жүріп,
Құр ... ... ... ... ... екі-екіден Босағада
Соларды аңдығандай тұр үңіліп,
Айқайлап: “Тай мынау” деп – Шолпан ... алты ... түсі ... “Аһ, ... ...... – Жеті ... мейлінше жарық жұлдызы, қазақ
аңыздарында қарақшылардың басшысы.
А.С.Пушкин “Өлген падиша мен жеті батыр ... өз ... ... ... ... жеті ... ... күнелтеді:
Братья в пору домой
Возвратилися толпой
С молодецкого разбоя.
Олар сондай-ақ ертегі қаһарманы – падишаға іштеріндегі біреуімен ... ... ... ... ... таңдаған жары – Елисей сұлтан бар
екенін ... Бұл ... ... ... ... атты ... ... болып келеді.
Үлпілдек – Алькор, Қыран қарақшыға жақын орналасқан, жарықтығы жағынан
Үркер жұлдыздарына теңдес. Аңыз бойынша, Үркер қызы – Үлпілдек ... ... ... ... Ал ... “Жеті ағайын” ертегісінде қыз әкесі Urker
қызын ... үшін жеті ... ... ... ... болады, бірақ
олар үнемі оған бетімен бұрылады. Қазақ ... Жеті ... Suluw ... қашу үшін ... қуып жүр деп ... ... ... кетеді де 40 күн
жерде болып қара қойдың етін жейді.
Аспанда ана тұрған үркер жұлдыз,
Туасын ... ... ... ... ... ... алып ... мына түрған жеті жұлдыз.
Үркер – Плеяды (түрік. Ulker, Sureyya, өзб. Hulkar, ... ... Ulger ~Ulker, ... Hirkal), Елек. Шоқжұлдыз көп жұлдыздар тобынан
тұрады. Торпақ ... ең ... ... мен бір ... жарқырайтын
жұлдыздардан тұратын тығыз орналасқан жұлдыздар тобын ... ... ... ... Бұл ... ... шоғырының атауынан да байқалады және
ол фольклорда кездеседі:
Әуеде бір жұлдыз бар – алтауы үркер...
Аспанда Үркер алты топ тұрады...
Жеті ... ... жаз ... ... ... ... ... шығады деген болжам бар.
Бір-біріне жақын орналасқан жұлдыздар үріккен қой отарын еске салады (Шоғыр
Үркер жамбаста үріккен ... ... ... Аңыз ... ... ... шабуыл жасаған кезде, соңғысы зұлымдардан қорқып қалады.
Сондықтан Үркер ... ... ... ... (сұлулығымен)
ерекшеленетін қызын көзден таса қылу үшін әкесі Үркер ... ... ... ... қайда үркіп барасың?
Өз еліме барамын:
Орақ орған ұлыма,
Жібек ... ... ... ... кезінде Үркер бойынша уақытты анықтаған. Той қызығын
аяқтайтын соңғы ... ... жуық ... ... ... соң ... ... жанрындағы бір әнде мынадай сөздер бар:
Оу, халайық, халайық!
Көп отырдық думанмен,
Үркер ауып кетіпті,
Той тарқарға салайық!
Ш.Уәлиханов: “Пляды – Үркер. ... ... Жеті ... ... ... ... өз қызын құтқару үшін жеті ұрыны аңдуда ... ... ... ... түн ... мен жыл ... – дейді [50].
“На краю света” атты Лесков романының ... ... ... ... жалғыздыққа тап болып, түнгі аспанға көз тігеді: ... көп ... ... бұл ... ... ... мен ... анық көрінді
– бұл енді менің уақыт есебін жүргізуіме көмектесетін аспан сағаттары...
Үркер орналасуына ... ... ... сағатын тоғызды көрсетіп тұрды”.
Сондай-ақ бұл шоқжұлдыздың орын ауыстыруы жаздың жақындағанын да білдірген
(Барады Үркер ауып ... ... сары ... және ... ... жұлдыздары қазақ
ертегілерінде Үркер қыздары болып табылады. Қазақ мифологиясында ... ұлы және ... ... ... ... ... ұлы, Шолпан қызы,
Тауыс болмай қатпайды жердің мұзы).
Поляр жұлдызы – ... ... ... Temir qazik, ... ... ... қазық, Алтын қазық (еж. түркі. Altin Qaziq, монғ. ... od ... ... ... ... ... (өзб. Qulb yulduzi, ... yildizi < араб. Qutb).
“Поляр жұлдызы” атауы (ағыл. Polaris) ... ... ... polaris < polar ... және ... ... < polos ... қазық көк күмбезінің өзегі деп саналып, “жер ... ... ... moon ... еж. сев. maenir ... ал
еж. сев. maena “омыртқа” [32, 158-159 бб].
В.И.Даль дәйектемесі бойынша, Жеті ... ... ... ... атауларына ие болған. Прикол “қазық” сөзінің семантикасын және
астронимдердің тура мағынасын (ағыл. the Pole Star ... ... ... ... Temir qaziq “темір қазық”) ескерсек, Темір қазақ жұлдызын
алғашында Қазық ... ... ... ... ... аю сөзіне
берген келесі нұсқауы сілтемесі ... ... және Кіші аю ... екі ... ... возъ, қазықтағы ат дегеннен, оған
үркер енеді” [49, 312 б].
А.Н.Афанасьев Кол “қазық”, прикол атауларының мағынасына мейлінше ... ... ... ... ... казактар Түйреуіш-жұлдыз
(“Прикол-звезда”) деп атаған; Том губерниясында ол қазық-жұлдыз (“Кол-
звезда”) атымен ... алд ... оны ... деп ... [33, 585
б].
В садах Прованса и Луары
Едва ли ... ... ... ... в небе ... ... в ... жұмбағымен салыстырыңыз: “Өлшеусіз жайылым, есепсіз қой, ал
бақташы – мүйізді” (Поле не ... овцы не ... а ...... ... ... жұлдыздар және ай).
Темір қазық әлемнің солтүстік жартысының жұлдызы болып табылады. Жер
бақылаушысы көзқарасы ... оны ... ... ... байлаулы
тұрғандай айналып жүреді. Жұлдызды түндері жолаушылар Темір қазық ... ... ... ... ... анықтаған. Бұл жұлдыз кабарды
тілінде “жол басшы” деген мағынаға ие. ... ... ... ... бар: ... (Торпақ шоқжұлдызының желтоқсан-қаңтар айларында жақсы
көрінетін екі жұлдызының аттары).
Шолпан – Венера, Таң ... Таң ... ... жұлдызы, Керуен
Шолпан, Қойшының қоңыр жұлдызы. Салыстырыңыз: ... Coban yildizi ... Өмір зая, Тұл ... ... ... ... ~ Зура ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
Астрометрия ғылымы32 бет
Астрономия4 бет
Астрономия пәнінің оқу-әдістемелік кешені (дәрістер жинағы)80 бет
Астрономиялық объектер эволюциясының информациялық – энтропиялық критерийлері61 бет
Астрономияның қазақстанда даму жолы48 бет
Астрофизика пәні, негізгі мәселелері5 бет
Астрофизикада бақыланатын сызықтар6 бет
Астрофизикалық ағын лақтыруларды моделдеу3 бет
Астрофизикалық объектілерді фракталды талдау11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь