Әр түрлі түлікті асыл тұқымды малдарды бонитировкалау ерекшеліктерімен танысу

1 Аннотация
Мазмұны
Нормативті сілтемелер
Анықтама
Қысқартылған сөздер
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10
1.1.2
1.1.3
1.1.4
1.1.5
1.2
1.2.1
1.2.2 Әр түрлі асыл тұқымды малдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
Әр түрлі асыл тұқымды малдардың экстерьері ... ... ... ... ...13
Бонитировка түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
Әр түрлі асыл тұқымды малдарды бонитировкалау ... ... ... ..21
Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
Асыл тұқымды қойды бонитировкалау ... ... ... ... ... ... ... .25
Асыл тұқымды түйені бонитировкалау ... ... ... ... ... ... ... .27
1.2.3 Жылқыны асылдандыру және бонитировкалау ... ... ... ... ...28
1.2.4
2 Асыл тұқымды ірі қара малды бонитировкалау ... ... ... ... .. 30
Техникалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
Қазақстанда мал шаруашылығы ертеден дамыған. Көшпенділер тіршілігі төрт түлік мал өсіріп, солардың өнімі мен күн көруге негізделгендіктен ғасырлар бойы бай тәжірибе жинақталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп кележатыр. Бүгінгі күнгі мал шарушылығы мамандарын дайындауда, осы құнды атамұрамызды аяқасты қылмай, жоғалтпай, қастерлеп,заманталабы мен дүниежүзілік нарық заңдылығына сәйкестендіре дамытуымыз қажет.
Бұл жолда еліміздің табиғи жағдайына әбден бейімделген қазақи мал тұқымдарын сұрыптап,көпжылдар бойына жүргізілген козсіз будандастыру данайырып, өзіндік қасиеттерін тазартып, жандандыру керек болып отыр. Демек, Республика мал шаруашылығын дамытуда табиғи бейімдеушілік қасиеттері жетілген мал генефонын сұрыптап, оны жергілікті ауарайы мен малды бағып-күту әдеттерімен сабақ тастыражетілдіріп, мал басының өнімділігін мейлінше арттыруға күш жұмсау қажет.Қазіргі таңда, халықтыңазық-түліктік және тұрмыстық қажеттілігін қамтамасыз ету үшін, қазақтың ежелгі төрт –түлік малымен қосашаруашылық экономикасына тез арада пайда келтіретін, жылдамөсіп-өнетін өсімтал шошқашаруашылығы секілді салаларды дамыту қолға алынып, емдік қасиеті жоғары панта өндіретін марал өсіру, құнды терілер өндіретін терісі бағалы аң өсіру, бал беретін ара өсіру, диеталық уылдырық пен ет өндіретін балық өсіру жолға қойылған.
Мал шаруашылығы адам қорегіне қажетті, биологиялық тұрғыдан бағалы сүт, ет, жұмыртқа, май секілді азық-түлікпен қатар, өңдеу кәсіп орындары үшін тері,елтірі, жүн,қауырсын секілді шикізат көзі болып табылады. Сондықтан бұл саланың дамуының, елдің ұлттық азық-түлікпен қамтамасыз етуде маңызы зор.
Бонитировка — малды конституциясы, экстерьері мен өнімділігі бойынша кешенді бағалау. Мақсаты - өте жақсы малдарды одан әрі дамыту, нашарларын жарамсыздыққа шығару. Бонитировканың екі түрі қолданылады: жеке және класстық.
Курстық жұмыстың мақсаты – асыл тұқымды мал алу болып табылады. Бонитировканың негізі – малды, оның конституциясы, экстерьері және өнімділігі бойынша бағалаумен аяқталады. қой малдарын олардың негізгі өнімділік белгілері толық көрінген уақытта бағалайды. Бонитировка нәтижесі: малдың асыл тұқымдық құндылығын анықтау үшін негізділік береді. Асыл тұқымдық жұмыс үшін құнды емес, экстерьерінде ақауы бар, конституциясы шамадан тыс дамыған және өнімі өте төмен малдарды асылдандыру жұмысынан алынып, отардан жарамсыздыққа шығарады. І класс сапасынан да жоғары малды элита тобына жатқызады. Элитаға бөлудің басты мақсаты – асылдандыру жұмысында жоғары сапалы асыл тұқымды мал тобын құрып, олардан құнды ұрпақ алу болып табылады.
1 Төреханов А.Ә.,Каримов Ж.К., Даленов Б.Д., Найманов Д.Қ.,Жазылбеков Н.Ә. «Ірі қара шаруашылығы» (оқулық) Алматы 2006.
2 Н. Омарқожаұлы Б.Әкімбеков «Мал шаруашылығы» «Фолиант баспасы» Астана 2008
3 Қ.Ш. Нұрғазы «Мал шауашылығы» Алматы,2012
4 Б.Р. Әкімбеков., Б.М. Мүслімов., А.Р. Әкімбеков.,Ш.Д. Дәленов., « Жылқы шаруашылығы» Қостанай,2007ке
5 Сабденов К.С., Абдуллаев М.А., ІШхенов СК. Интенсификация овцеводства. Алма-Ата "Кайнар", 1991.-258с.
6 Сабденов К.С. Технология тонкорунного и полутонкорунногоовцеводства в Казахстане. Алма-Ата "Кайнар", 1991.-120с.
7 Сәбденов Қ.С. Қой шаруашылығы. Алматы, Іңкәр. - І, ІІ кітап.– 1993.-468б.
8 Сәбденов Қ.С. т.б. Қой шаруашылығы I, II кітап. Алматы: Іңкәр, 1993.-400б.
9 Сәбденов Қ.С, Абдуллаев М.А., Шоуенов С.Қ Қой шаруашылығын интенсивтендіру. - Алматы, Қайнар. - 1991.-147б.
10 Скоробогатов Ю.А., Цой Л.И., Бетембаева М.М., Тавитов М.Д., Сабденов К.С., Елемесов К.Е. и др. Практикум по овцеводству и технологии производства шерсти, каракуля и баранины. Алматы. 1989.-145с.
11 Рахимжанов Ж.А., Бестембаева М.М., Сабденов К.С. Казахская мясо-шерстная порода овец (Чуйский тип) 1, 2. Алматы. 1994.-256с.
12. Рахимжанов Ж.А., Сабденов К.С., Кусайнов А.К. Новые породы и типы овец и коз Казахстана 1 и 2. Учебное пособие. Алматы.1997.-47с.
13 Инструкция по бонитировке овец тонкорунных пород с основными племенной работы, Москва, 1985.-28с.
14 Инструкция по бонитировке овец тонкорунных пород с основными племенной работы, Москва, 1986.-117с.
15 Инструкция по бонитировке овец мясосальных курдючных пород с основными племенной работы, Алма-Ата, 1992.-176с.
16 Кусаинов А.К., Нуров И.А. Справочник по овцеводству. -Алматы: Кайнар,1992.-36с.
17 Медеубеков К.У. Справочник овцевода. Алматы. Кайнар. 1990.-76с.
18 Медеубеков К.У., и др. Рекомсндаш:и. Поточно-цеховая технология ягнения и выращивания молодпяка на овцеводческих фермах и комплексах. Алма-Ата «Кайнар, 1990.-74с.
19 Малмаков Н.И. Краткий справочник фермора овцевода. Алматы
«Бастау, 2001. -51с.
20 Медеубеков К.Ү., Сарбасов Т.С. Қазақстанның қой шаруашылығы. - Алматы: Қайнар, 1989.-115б.
21 Елемесов К.Е.Қаракөл шаруашылығы. Алматы. 1986.-28б.
22 Елемесов К.Е. Қаракөл шаруашылығының негіздері. Алматы, "Қайнар". 1991.-35б.
23 Омарқожаұлы Н. Мал шаруашылығы: оқулық жоғары оқу орындары үшін / Н. Омарқожаұлы, Б. Әкімбеков. - Алматы, 2001.– 98б.
24 Нұрғазы Қ. Ш. Мал шаруашылығы негіздері: практикум / Қ. Ш. Нұрғазы – Алматы, ҚазҰАУ: Агроуниверситет, 2008.- 223 б.
25 Бегімбеков Қ. Мал өсіру және селекция: оқулық жоғары оқу орындары үшін / Қ.Бегімбеков, А. Төреханов, Ә. Байжұманов – Алматы, Нұр – Принт 2003.-150б.
        
        Мазмұны
бет
1
Аннотация
Мазмұны
Нормативті сілтемелер
Анықтама
Қысқартылған сөздер
Кіріспе.....................................................................9
Негізгі бөлім..............................................................10
1.1 ... ... ... асыл ... малдар......................................10
Әр түрлі асыл тұқымды малдардың экстерьері...................13
Бонитировка түсінігі....................................................20
Әр түрлі асыл тұқымды малдарды бонитировкалау........... ..21
Технологиялық бөлім.................................................. 25
Асыл тұқымды ... ... ... ... бонитировкалау.............................27
1.2.3 Жылқыны асылдандыру және бонитировкалау...................28
1.2.4
2
Асыл тұқымды ірі қара малды бонитировкалау.................. ... ... 33 ... 34
Пайдаланылған әдебиеттер........................................... 35
Аннотация
Бұл курстық жұмыстың тақырыбы арқылы малдың экстерьерімен дене бітімі ... ... ... ... ... 35-беттен, 1-суреттен және 1-кестеден тұрады.Бұл курстық жұмыс кіріспе,негізгі ... ... ... ... пайдаланылған әдебиет тізімінен тұрады.
Анықтама
Бонитировка -- малды конституциясы, экстерьері мен өнімділігі бойынша ... ... ... - өте жақсы малдарды данәрі дамыту, нашарларын жарамсыздыққа шығару. Бонитировканың екі түрі ... жеке және ... ... ... ... сыртқы бейнесі және дене бітімі бөліктерінің құрылысын және даму ерекшеліктерін айтамыз.
Корреляция-дегеніміз малдың бір өнім көрсеткішінің екінші өнім көрсеткішімен тығыз ... ... , әрі сол өнім ... ... өзгерсе екіншісінің де өзгеруін көрсетеді.
Құйымшақ биіктігі-құйымшақтың ең биіктігінен жерге дейін.
Қаракөл қозыларын бонитировкалау -қозылардың шыққан тегі мен дене бітіміп ескере отырып, ... ... ... ... ... ... мен қол ... жамбастың артқы төмпешігіне дейін.
Кеуде орамы-жауырынның артынан кеудесін орап өлшейді.
Сирақ орамы-сирақтың ең жіңішке жерін сантиметрмен лентамен өлшейді.
Белгілер мен ... ... ... ... ... ету ... сол сияқты
т.б. - тағы басқа
Кіріспе
Қазақстанда мал ... ... ... ... ... төрт ... мал өсіріп, солардың өнімі мен күн көруге негізделгендіктен ғасырлар бойы бай тәжірибе жинақталып, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... күнгі мал шарушылығы мамандарын дайындауда, осы құнды атамұрамызды аяқасты қылмай, жоғалтпай, ... мен ... ... ... сәйкестендіре дамытуымыз қажет. ... ... ... табиғи жағдайына әбден бейімделген қазақи мал тұқымдарын сұрыптап,көпжылдар бойына жүргізілген козсіз будандастыру данайырып, өзіндік қасиеттерін тазартып, ... ... ... ... ... ... мал ... дамытуда табиғи бейімдеушілік қасиеттері жетілген мал генефонын сұрыптап, оны жергілікті ауарайы мен малды бағып-күту ... ... ... мал ... ... ... арттыруға күш жұмсау қажет.Қазіргі таңда, халықтыңазық-түліктік және тұрмыстық қажеттілігін қамтамасыз ету үшін, қазақтың ... төрт - ... ... ... экономикасына тез арада пайда келтіретін, жылдамөсіп-өнетін өсімтал шошқашаруашылығы секілді салаларды дамыту ... ... ... ... ... ... ... марал өсіру, құнды терілер өндіретін терісі бағалы аң өсіру, бал беретін ара өсіру, диеталық уылдырық пен ет ... ... ... ... ... ... шаруашылығы адам қорегіне қажетті, биологиялық тұрғыдан бағалы сүт, ет, жұмыртқа, май секілді азық-түлікпен қатар, өңдеу кәсіп ... үшін ... ... ... ... көзі ... табылады. Сондықтан бұл саланың дамуының, елдің ұлттық азық-түлікпен қамтамасыз етуде маңызы зор.
Бонитировка -- малды конституциясы, экстерьері мен ... ... ... ... Мақсаты - өте жақсы малдарды одан әрі дамыту, нашарларын жарамсыздыққа шығару. Бонитировканың екі түрі ... жеке және ... ... жұмыстың мақсаты - асыл тұқымды мал алу болып табылады. Бонитировканың негізі - малды, оның конституциясы, экстерьері және ... ... ... ... қой ... ... негізгі өнімділік белгілері толық көрінген уақытта бағалайды. Бонитировка нәтижесі: ... асыл ... ... ... үшін ... ... Асыл ... ... үшін ... ... экстерьерінде ақауы бар, конституциясы шамадан тыс дамыған және өнімі өте төмен малдарды асылдандыру ... ... ... ... шығарады. І ... ... да ... ... ... ... ... Элитаға бөлудің басты мақсаты - асылдандыру жұмысында ... ... асыл ... мал ... ... ... құнды ұрпақ алу болып табылады.
1 Негізгі бөлім.
+ Әдебиетке шолу
1.1.1 Әр түрлі асыл тұқымды малдардың ерекшеліктері
Ірі қара ... ... да ең ... ... ... ең ... сапалы тағамдармен қамтамасыз етеді,екіншіден-жеңіл өнер кәсіпті шикізатпен қамтамасыз етеді,әрі бұл сала маңызды органикалық тыңайтқыштарды да өндіреді.Отанымызды азық-түлікпен ... ету үшін ірі қара мал ... ... өте ... сүт өнімі оның 99 пайызын,ал ірі қара еті 40-45 пайызға ... ... ... ... ірі қара мал ... де ... ... шаруашылығында көп қолданылады, әрі ірі қараның қиы егін шаруашылығында, әсіресе кейінгі уақыттарда, кеңінен органикалық тыңайтқыш ретінде пайдаланылуда. Ғылыми техниканың ерекше ... ... ірі қара ... да ... ... әрі одан ... ... де көбеюде.Ал кейінгі жылдарда ірі қара мал тұқымдарының асылдандыруын ерекше ... жөн, ... ... ... ... тұқымды ірі қара малы шығуда, ал асыл-тұқымды ірі қара ... ... ... ... ... ... Оған ерекше әсер еткен селекция жұмыстарының жақсаруы. Себебі селекцияның дамуына генетика, биотехнология ғылымдарының негізі мен электронды есептеу ... ... өте зор ... 2010 ... ... ... шарушылықта сауын сиырларының сүтін 4000-5000 кг дейін котеру көзделеніп отыр, ол үшін: мал азығын ... және ... ... ... жақсарту қажет, ал ірі қарадан алынатын ет өнімін, әр түрлі есептегенде 30-40 пайызға көбейту ... ... ... ... ... сүтті етті және 8-сүтті ірі қарасының асыл тұқымды малдары өсірілуде, айта кету керек, бұл асыл-тұқымды ірі қараларының ... жаңа ... ... ... емес. Сондықтан кейінгі уақытта будандастыру және гибридизациялау ... ірі ... жаңа асыл ... ... ... жұмыстар жүргізілуде. Дүниежүзі бойынша ірі қараның мал басы 1,3 млрд-қа жетіп отыр. Етті ... мал ... ... және субтропиктік белдеулердің неғұрлым құрғақ аудандарында таралған. Онда экстенсивті отарлап жайылымда бағу және көшпелі мал ... ... ... Дүниежүзінде етті ең көп өндіретін елдер қатарына АҚШ, Қытай, Бразилия, Аргентина және Ресей жатады.
Қой шаруашылығы- ата-бабамыз ежелден айналысқан ата кәсіп, ... ... ... мал ... Қой еті мен сүті тағамға, жүні мен терісі киім кешекке, қиы отқа,тұяқ пен мүйізі түрлі түйме бұйымдарға, құйрық майы емге, ... ... ... мен тобығы ойынға пайдаланылады.Қой жүнінен жіп иіріліп, түрлі жүн өнімдері тоқылады, киіз басылып, кілем, сырмақ, текемет сияқты ұлттық өнер бұйымдары ... Қой қысы ... қары ... Солтүстікте де, желі ызғарлы, жайылымы шөлейт жерлерде де, жазы ... ... ... ... де өсіріле береді. Дүние жүзінде кең тарағандықтан, қой тұқымдары да көптеп саналады. Олар түрлі табиғи жағдайларға ... ... ... ... Негізгі өнімдік бағытына қарай Қазақстанда аудандастрылатын 15-ке тарта қой тұқымы мен тұқымдық ... ... ... жүнді, қылшық жүнді және ұяң жүнді болып төртке бөлінеді. Солардың ... ... ... ... шаруашылық жағдайына бейімделген еділбай қойы, қазақтың биязы жүнді қойы, арқар-меринос солтүстік қазақ мериносы, оңтүстік қазақ ... ... ... қойы ... ... ... ... аудандарында цыгай, сараджа, совет мериносы, Алматы облысында- австралия мериносы, қазақтың биязылау жүнді қойы. Жамбыл, ... ... ... ... ... ... ... ақ қылшық жүнді сарыарқа, Павлодар, Шығыс Қазақстан,Ақмола облыстарында- солтустік қазақ мериносы,алтай қойы, Солтүстік Қазақстан облысында-кроссберд типті қой ... ... ... ... ... қойы кездеседі. Олардың басым көпшілігі биязы жүнді тұқымдарға ... ... ... ... ... ... цигай және кроссберд типті қой тұқымдары ғана ... ... ал ... ... құйрықты қойы қаракөл, сарыарқа, сараджақойлары қылшық жүнді қой тұқымдарына жатады.
Көбінесе жоғары сапалы жүн беретін биязы ... қой ... -- ... ... ... ... қаласында осы қойға "Үлкен Меринос" деп аталатын ескерткіш орнатылған. ... ... қой саны 1,2 млрд ... ... ... Қой ... ... бағытындағы тауарлы өндірісі Солтүстік және Оңтүстік Американың, Аустралия мен Оңтүстік ... ... және Орта ... ... ... ... және субтропиктік белдеулерінің құрғақ аудандарында жақсы дамыған. Биязы жүнді қойлар өте ... жүн ... ол жүн ... ... кілем тоқу мен тері-былғары өнеркәсібінде қолданылады. Алдыңғы Азия, Орта Азия және Оңтүстік Африка ... ... ... дайындау жолға қойылған. Дүниежүзіндегі қойы ең көп ел -- Аустралия (130 млн астам), одан кейін ... (112 ... ... Ал ... қойдың саны 2008 жылы 16 млн-нан сәл ғана асты. Жүн өндіруден жетекші ... ... ... ... Жаңа ... Уругвай және Ресей жатады. Қой шаруашылығының дүниежүзіндегі аса ірі аймағы -- Аустралияның шөлейтті аудандары. Қойдың басым көпшілігі жеке ... ... ... ... ірі қой шаруашылығында өсіріледі. Ондай шаруашылықтар "шипстейшнз" деп аталады. "Шипстейшнз" ондаған, кейде тіпті жүздеген мың гектарды алып жатады. Оның ең ... ... 2 мың ... ... Мұнда бір мезгілдегі қой басы 10 -- 20, тіпті 50 -- 100 мыңға дейін ... Қой ... жыл бойы ... ... ... ...
Жылқы шаруашылығы
Жылқы шаруашылығы -- мал шаруашылығының жылқы өсіретін саласы. Жылқы шаруашылығы бағалы азық-түліктік ет пен сүт өңдірумен қатар ... - ... қыл, ауыл ... ... - ... ... ... қанынан емдік вакцина, сарысу, гамма-глобулин жөне қой мен ... ... ... буаз бие ... ... ... Кең ... жайылымы бар Қазақстанның көптеген аудандарында жылқы шаруашылығымен айналысу тиімді.
Қазақстанда жылқы ... асыл ... ... ... ет, сүт ... ... пайдалану бағыттарында дамуда. Сонымен қатар жылқыны кез келген ... ... ... өтеу үшін салт ... жүк тасуға т.б. жұмыстарды аткаруға пайдаланады. Асыл тұқымды жылқы өсірумен арнайы мемлекеттік жылқы зауыттарымен қатар, ... ... жеке ... мен ... да ... ... ... табиғи жайылым отын мейлінше толық пайдалануға негізделген ет, сүт өндіру бағытындағы жылқы шаруашылығын дамыту мүмкіншілігі зор. Осы ретте жекелеген аймақтардың ... ... ... ... ... ... мүғалжар атты жаңа жылқы тұқымдары мен қазақы жылқының таза етті бағыттағы жабы атты жаңа түрі ... ... ... жылқы саны Қазақстанда қайтадан көбеюде
Дүние жүзінде 250-ге тарта жылқы тұқымы мен тұқымдық тобы ... Олар бір ... шығу ... ... ... дене ... мен тірідей салмағы, зат алмасу бойынша ерекшеленеді. Жылқы тұқымдарын топтастырып, жіктеу оларды зерттеуді жеңілдетіп, асылдандыру ісін жүйелі түрде ... ... ... ... ... ішінде іс жүзінде тиімдісі А.Красниковтың классификациясы.Ол жергілікті жылқы тұқымдарын (башқұрт,бурят,қазақ, моңғол,таулық алтай, гуцул,карабах,қырғыз,локай,мегрел,тува,тушин), ... ... якут ... деп үш ... ... болсе,ал зауыттық тұқымдарды мініс (араб,ахалтеке,иомуд,терск,тракен,таза текті салт мініc) , міністі жегісті (дон,буденный,кабардин,қарабайыр,қостанай,көшім,жаңа ... ... жүк ... ... ... ... тұқымдарына боледі.
Қазақстанда өсірілетін негізгі жоспарлы жылқы тұқымдарына қазақы жылқының жабы мен адай типі,мұғалжар,көшім,қостанай және дон ... ... ... шаруашылығында жергілікті жылқы тұқымдары осіріледі.
Түйе шаруашылығы
Түйе ежелден ... ... ... ... ... ... ыстықтарда апта бойына сусыз тіршілік ете алатын бірден-бір ... ... ... ... ... ... 2 рет, қыста 1 рет суару қажет, тұзды-кермек суды ... ... ... табиғат жағдайларында азық ретінде пайдалану үшін өркешіне артық май жиналады. Кеудесіндегі, табандарындағы, шынтағындағы, тізесіндегі қажау сүйелдерінің арқасында ыстық жерде, құмда жата ... ... тағы бір ... ... - қыста қолда бағуды, сапалы азықтандыруды және жылы қораны керек етпейді. Бірақ Түйелер жүні ... ... ... ... жел мен ... ылғалдылыққа төзімсіз, осы мезгілде олардың жауын-шашын мен суыққа ұрынбауын қамтамасыз ету ... ... ... өнімін молайту үшін жергілікті жағдайға бейім мол өнімді мал ... ... ... ... қарағанда түйу тұқымдары көп емес.Зоологиялық тұрғыдан түйені негізгі екі топқа-қос өркешті ... мен бір ... ... ... қос ... түйенің үш тұқымы-қалмақ,моңғол,қазақы түйелері,ал бір өркешті түйенің бір ғана тұқымы-аруана өсіріледі.
1.1.2 Әр түрлі асыл тұқымды малдардың экстерьері
Экстерьер деп малдың ... ... ... бейнесі және дене бітімі бөліктерінің құрылысын және даму ... ... ... оқу, ... ... ... арасындағы байланыс және олардың шаруашылықтық және асыл тұқымдық бағалығына сүйеніп негізделеді. Сөлекет ... ... ... ... ауыр ... қысқа жуан мойындылығы, мықындылығы қатты көрініп тұрады. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері жатады. Тығыз конституцияға жататын малдардың жалы, мықыны, шондайының өркені айқын көрінеді, ал болбыр конституцияға жататын малдар ... ... ... ... және белі түзулігімен, кең және бұлшық еті жақсы жетілгенділігімен, ... ... және ... ... Экстерьер - әр конституцияға жататын малды бағалаудың көрсеткіші ғана емес, кей кезде ... ... ... ... өзіндік маңыздылығын көрсетеді. Мықты конституцияға жататын малдың басы үлкен және кішкентай, мойыны ұзын және ... жалы биік ... ... ... ұзын және ... ... ... мүмкін. Экстерьердің бірнеше ақаулары мен жетіспеушіліктері малдарды дұрыс пайдаланбаудан ... ... ... ... ... окып үйренудің негізін 1768 жылы француздық ғалым Клод Буржел салды. Ол бірінші болып экстерьер (сыртқы) ұғымын енгізді. Орыс оқымыстылыры М.Г. ... М.И. ... П.Н. ... Е.Я. ... ... ... ғалымдарымыз В.А. Бальмонт, Ф.М. Мухамедгалиев, Л.И. Цой, К.У. Медеубеков, Т.Б. Бокенбаев, М.А. Алетов, М.М. Тойшыбеков, Д.Н. Пак және т.б. мал ... ... мен ... және олардың әр түрлі өнім беру бағытындағы дене ... ... ... оқу түрін құрады, яғни малды іріктеуде және бағалауда экстерьердің маңыздылығын көрсетті. Экстерьер бойынша белгілі мөлшерде ет және сүт бағытындағы ... ... ... және ... ... жарамдылық сапасын, өндірістік технологияға малдың жарамдылығын айтып беруге болады. Бұған бірден бір мысал ... ... ... машиналарына жарамдылығына қарап іріктейді. Малды экстерьерлік бағалағанда, олардың тұқымдық белгілерін есепке салуды ұмытпау керек. Себебі, әр ... ... ... ... тән ... ... ... Негізінен малдарды мақсатты түрде сұрыптау мен іріктеудің нәтижесінде және олардың мамандандырылуын ескергенде, сондай-ақ белгілі-бір сыртқы орта әсерінен және бәрінен де ... ... ... ауыл шаруашылық малдарының әр тұқымдары өзіне тән экстерьерлік ерекшеліктеріде құрылатынын білеміз. Сондықтан да, әр ... өнім ... ... ... ... ... ... өте маңызды айырмашылықтар бар. Сонымен, сүт бағытындағы ірі қара ет бағытындағы ірі ... ... ... тым ... және ... ... өте айқындылығымен ерекшеленеді. Мұндай ерекшеліктер бәрінен бұрын сүйектің құрылысының әр түрлілігіне, бұлшық ... ... мен ... ... ... ... атқаратын қызыметіне, жынысына және малдың жасына байланысты. Экстерьерде ... ... ... ... жыныстық белгілердің дамуы және зат алмасуының жағдайына байланысты анықталады. Ірі қара мен қой малында жыныстық деморфизм өте ... ... ... ... жас ... ... айқын көрінеді. Мұндағы үлкен айырмашылықтар ағзаның өсу жылдамдығында, ... ... және ... ... ... ондағы бөлек мүшелер мен ұлпаларда, әртүрлі онтогенез кезеңіндегі әсіресе қаңқада, малдарда жасы ... ... дене ... ... ... ... ... жас төлдерде сирақтары салыстырмалы ұзын және қысқа денелі, ал керісінше ересек малдарда салыстырмалы тапал және ұзын денелі ... ... ... дене бітімі өзгерген кезде, табиғи түрде маңызды өзгерістер және ... де ... ... ... ... ... ... жағдайы үлкен әсер етеді. Тек қана малды жақсы күту мен ұстаудан, азықтандырудан, олардың тұқымға берілетін экстерьерлік ... ... ... ... ... ... піштірген экстерьердің дамуына және қалыптасуына маңызды әсер етеді. Сыртқы түрі ... ... ... ... және ... малдың арасындағы аралық жағдайда болады. Дене бітімінің қалыптасуының ең маңыздысы ... оның өсу ... және ... ... ... ... және перифериялық бөліктерінің дамуы жатады. Тұяқты малдардың (шошқадан басқасының) эмбриональдық кезеңде қаңқаның перифериі тез өседі де, ... баяу ... ... ал ... ... ... ... алғанда эмбриональды кезеңде постэмбрионалдымен салыстырғанда каңқа тезірек өсіп жетіледі, сондықтан да оның жаңа туған малдың салмағындағы ересек малмен салыстырғандағы үлесі ... ... ... ... ... ... қойындағы жаңа туған қозының таза салмағы тірі салмағымен салыстырғанда 18% құрайды, ал ... екі ... ... (6,9%). Жаңа ... козыдағы осьтік қаңқаның салмағы перифериялықпен салыстырғанда аз болады және қаңқаның жалпы салмағының 41,9%-н құрайды, ал ... ... ... ... ... ... ерекшелікпен 55,4%- те боладыҚаракөл қойын 1,5 жасындағы дене бітімі, ... және ... ... ... ... қосымша бүлайша баға-лау міндеті болып табылады, өйткені азықтандырып, күтіп-бағу жағдайлары қанағаттанғысыз немесе түкым қуалаушылықтан асыл ... ... ... ... ... осы ... үнам-сыз белгілері көрініп қалады. Әбден өсіп толысқан малдың да-муы, дене бітімі және ... ... ... оның жас ... ... қосылып есептелуі тиіс.
Дамуы, дене бітімі және экстерьері бойынша сау мал әдетте 1,5 ... ... ... алдында бағаланады. Асыл түқым-ды малдың бүл бағасы, оның түқымдық, қүжатына жазылады. Малдың денсаулығының жақсы күйде екендігін көбінесе оның дамуына қарай ... ... ... ең ... оның осы ... ... қозы туған кезде күшті дені сау бо-луы тиіс, бүл оның ... төл ... ... ... Ірі, ... дамыған саулықтың қозысы да сау, күшті, тіршілікке бейім болып туады. Малдың төл кезіндегі қалыпты дамуы, оның ... ... ... дамып өсуінің кепілі. Ал еміп жүргенде және енесінен бөлгеннен кейін қойлайсыз жағадайға тап болса, мал өспей қалуы мүмкін.
Экстерьерін ... ... ... қосымша бағалағанда оның экстерьерінде есепке алу қажет. Қаракөл қойын өсіргенде оның өзіне тән түқымдық белгілері мен түқымның үйлесімі ... ... ... ... ... ... ... сүйегіннің жіңішкелігі, басының үлкендігі, қүйрығының жалпақ болуы т.б. экстерьерінің ақаулары жойылуға тиіс. Бүлардың бәрін ... ... ... маңызы зор. Жоғарыда аталып өткен сүрыптаудың бәрінің ішінде қозыларды елтірісі бойынша іріктеу, ... ... және ... ... ... негізгі және шешуші жолы болып табылады. 10-15 күнде бағалау косым-ша бағалау болып табылады және тек ... ... ... ... жеке ... ... қолданылады.
Қаракөл қозыларын бонитировкалау туғаннан кейін 1-2 күн ішінде жүргізіледі де мына төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... егіз ... ... ... ... ... ... (көк, ... ... ... ... (көк ... т.б.)- ... түрі ... қасиеттері көрініп түруы: ... ... ... ені; ... үзындығы; ... ... ... ... ... ... анық ... түруы. ... ... ... ... ... ... ... дене тұрқы (экстерьері)
Ірі қара малдың сырт ... ... ... алынатын өнімді және оның асылдығын білуге болады.Малдың сырт пішенін ... үшін ... ... мол болу ... ,әрі ол ... малды жақсы білуі қажет,сонымен қатар оның күтімі,азықтануы жөнінде мәліметтер болғанда ғана малдың сырт пішіні дұрыс бағаланады.
Басы.Малдың басының ... және ... ... мал ... баға ... ... тұқымға, әр жынысты малға,әр бағытына қарай лайықты бастың құрылысы болады.Сүтті бағыттағы сиырлардың басы үлкен емес ... ... ені ... басы сөлекет. Етті бағыттағы сиырлардың басы ауырлау ,ені улкен,ұзындығы қысқалау. ... өте ... ... ... басы ... донкиген,дене бітімі солекет түрге жатады.
Мойыны. Малдың жынысына байланысты,әрі тұқым бағытына қарай олардың мойындары да ерекше болып келеді. Сүтті тұқымға ... ... ... ... ... қыртысты,ал етті тұқымға жататын сиырлардың мойыны қысқа,жуан,әрі мойыны басына ... ... ... ... ... ... сиырларда нашар жетілген, ал етті сиырлардікі жақсы жетілген.
Шоқтығы.Сүтті бағыттағы сиырлардікі шоқтық ... ... ... ... ... ... ... , оның етінің нашар жетілгенін көрсетеді.
Кеудесі. ... ... өкпе ... ... ... демалу,қан айналуы үшін маңызы зор. Окпесі жақсы жетілген малдың кеуде қуысы өте ... ... Аса ... ... сиырлардың кеудесі кең,терең,енді әрі ұзын болады, ал етті бағыттағы сиырлардың ... енді және ... ... ... малдың биіктігіне қарап та айтуға болады.
Арқасы. Арқа дененің бір болімі ,алдыңғы жағында ... ... ... ... ,бүйір жақтарында қабырғаларымен шектескен. Малдың арқасы әр уақытта тегіс және енді ... ... әрі ол ... сырт ... ... көп әсер етіп, оның дене бітімінің мықтылығын анықтайды.Арқаның мықтылығы оның омыртқа сүйектеріне, оның етінің дамуына байланысты. Арқа ... өте ... ... ... ... бүкірлігі дене пішінінің кемістігі болып саналады. ... ... ... ... әрі ... бір ... және түзу. Осы түзу қалпында артқы бөксемен жалғасады. Белдің мықтылығы, оның бел омыртқа мен етінің жетілуіне байланысты. ... ... іші ... ... ... ... ал ... және салбырап тұрса, ол оның үлкен кемістігі. Іші салбыраған малдардың белі қайқы келеді. Әсіресе бұқалардың іші ықшамды, ... ... ... Табиғи жайылымда малдар жайылғанда төзімді болуы керек. Малдың аяқтары, әрі буындары жақсы жетілуі қажет. Тұяқтары мықты, ал түсі көмескі ... жөн. ... ... тән ... қайшы аяқтылық, ортақ тілерсектік және т.б. жатады.
Ipi ... сырт ... және дене ... Ірі ... ... ... және интерьерін білудің ірі қара шаруашылығын дамыту үшін маңызы зор. Тек қана конституциясы мықты, ал экстерьері мен ... ... мал ғана ... мол береді. Ірі қараның конституциясы, интерьері және экстерьері оларды тұқымына, өскен ... ... ... ... және ... ... ... дене құрылысы мен экстерьері.
Түйенің дене құрылысы өзге малдыкінен біршама ... - ... 7 ... ... 12 кеуде омыртқа, 7 белдеме, 5 құйымшақ омыртқа болады; мойын омыртқалары ұзын және қанатты келеді де, жалпы ұзындығы арқа ... ... ... ... ... ... ... шағын болады; омыртқаларына екі жағынан он екі қабырғадан бекіген кеуде сүйегі шағын болғандықтан, түйе денесінің тұрқы да онша ұзын ... да, ... ... ... ... ... ... оның бірінші омыртқасы белдеменің соңғы омыртқасымен айналмалы болып біткен; мұның өзі түйенің жұрісінің жайлы болуына және аяқтарын астына жинап, шөгіп ... ... ... ... - алдыңғы аяқтары артқы аяқтарына қарағанда етті де ... ал ... ... өте ұзын ... ... мен жая тұсы ... келеді; табандары жалпақ, мүйізденген теріден құралған, екі кішкене тұяғы бар; массасын салып, аяқтарын жерге басқан кезде ... ... ... ал ... ... болатындықтан, түйе құмда жақсы жұреді; ... еті - ... ... ... ... кеуде жағының бұлшық еті күшті дамыған; мойын, жауырын және тоқпан жілік тұсындағы бұлшық еттері жақсы ... ... - түйе ... ... көк ет ... ... ... созылмалы және жиырылмалы келеді, бірақ қалталанбайды; өте аз тер шығаратын бездері бауырының әр шетінде ... ... ... ... ... - ... ... тірек болатын сүйелді 7 беріші бар, олар төс сүйегінің, тізелерінің және тірек буындарының үстінде болады; сүйелді беріштер түйені ыстық ... ... ... және ... терісін жарақаттан сақтайды.
Жылқы экстерьері.
Жылқы пішіні, яғни экстерьері, оның ... және ... ... көп ықпал етеді.Сондықтан жылқы экстерьерін жақсы білу қажет, ол үшін олардың қозғалыс мүшелерін, ішкі ағзаларын, жүйке жүйесі мен ... ... ішкі ... бездері туралы мәліметтерді жете меңгеру керек.
Жылқының жалпы қозғалыс мүшелері екіге бөлінеді:
-суйек пен будандардан тұратынқаңқасы енжар мүшеге жатса,
-бұлшық еттері ... ... ... ... ... ... ... негізінің құрайды және организмге тіреу мен ішкі ағзаларды сыртқы әсерлерден қорғау ... ... ... ... 252 сүйектен тұрады.Қаңқаны арқау және шеті деп бөлу қабылданған. Арқау қаңқаға- бас сүйек омыртқа жотасы, төс ... ... ... құйымшақ бөліктері, шеткі суйектерге, кеуде мен жамбас ұштары мен жалғасатын сүйектер жатады.Жылқыда ... ... және ... ... ... ... ет. ... ет қаңқамен қосылып жылқының қозғалыс-қимылын қамтамасыз етеді. Жылқыда ... ... ... өте ... ... 250 ... ет болады. Жылқының қозғалысына қатысатынбұлшық ет әдетте қаңқамен жалғасып тұрады. ... ... ... ... ... деп атау қабылданған.
Бас. Жылқы малының басы етті және етсіз ашаң болып бөлінеді. Басы етсіз жылқының қан тамырлары әсіресе ... ... және ... ... ... ... жақсы білінеді.Ондай жылқылардың көзі үлкен танауы кең, құлағы қайшыланып ... ... ... ... сүйегі 7-мойын омыртқадан құралған. Бас пен мойын тұрғысының өзгеруі жылқының ауырлық түсетін жерінің ауысуына әсер ... ... ... ... ... және ... ... үшке бөлінеді.
Шоқтық.Шоқтық негізі-білікті ұзын сергегі бар төс сүйегі, жауырыншеміршегі, бұлшық етті және сіңір желбезегі. Салт мінетін ... ... ... ... және биік ... 11-12 ... шейін созылуы тиіс, ал жұмыс аттарының шоқтығы кеңде төмен келеді.
Арқа. ... ... ... ... ... ... бөлігін арқа деп атайды. Жылқының бүйірінен қарағанда арқаның ұзындығы және сырт көрінісі анықталады. Жылқының арқасы түзу және ... етті ... ... ... ... арқадағы 5-6 сербекті омыртқалар құрайды. Кеңдеу келіп,сауырға жалғасып кеткенбел жылқының барлық тұқымында жақсы саналады.
Сауыр. Сауырдың негізін жамбас пен ... ... ... ... ... кең, етті болуға тиіс. Сауырынын артқы аяқты денемен қосып ... ... ... ... ең соңғы бұғана қабырғасынан сербекке дейінгісі шат. Оны үлкен және кіші деп екіге ... ... ... төс ... мен төс ... ... тар ... өкпесі мен жүрегінің көлемі де кіші болады.
Иық. ... ... ... мен тоқпан жілік. Иықтың аласа биік болуы жауырынның ... және ... ... Салт ... және ... ... ... қиғаштау және ұзын болады. Олардың жауырының қиғаштығы 60 пайызға тең.
Алдыңғы аяқ. Алдыңғы ... ... ... сан, ... ... ... ... құндыздық, тұяқ жатады.
Тұяқ. Қалыпты тұяқ жарықшақтанбай, қабықтанбай теп-тегіс ... ... ... ... ... жылқы жиі ақсайды.
o Бонитировка түсінігі
Бонитировка -- малды конституциясы, ... мен ... ... ... ... ... - өте ... малдарды одан әрі дамыту, нашарларын жарамсыздыққа шығару. Бонитировканың екі түрі ... жеке және ... ... ... асыл тұқымды қошқарлар (негізгі, қосымша және сынақшы); асыл ... ... ... ... ... мен қошқарлардан алынған, ұрпағының сапасы бойынша тексерілетін барлық төлдер; басқа шаруашылыққа сатылатын және негізгі отарды жөндеуге арналған барлық асыл тұқымды ... ... ... Жеке ... ... ... бағалаудың барлық көрсеткіштері бонитировкалық кілтпен белгіленіп, арнайы ... ... ... ... -- ... ... ... журналға жазуды жүргізбейді, олардың тұқымдық, конституционалдық және өнімділік ... ... ... ... сәйкес келетін бонитировкалық класқа жатқызу арқылы жүргізіледі. Кластық бонитировкаға тауарлық фермадағы ... ... асыл ... ... - жеке бонитировкаға енгізілмеген барлық қой ... ... ... ... негізіндегі сұрыптауды топтық немесе кластық деп атайды. Ол жекелеп жұп таңдауды өткізуге мүмкіндік бермейді,тек топтық ... ... жұп ... жүргізуге болады. ... ... - ... оның ... ... және ... бойынша бағалаумен аяқталады. қой малдарын олардың негізгі өнімділік белгілері толық көрінген уақытта бағалайды. Бонитировка нәтижесі: малдың асыл тұқымдық құндылығын ... үшін ... ... ... ... кез келген қой тұқымын олар алғаш шағылысқа барар алдында ... ... Көп ... ... ... ... көрсеткіштері жасына байланысты өзгермейді, сондықтан оларды өмірінде бір рет қана бонитировкадан өткізеді. Жеке ... ... үшін ... асыл ... ... ... бонитировкадан кейін де, жыл сайын бағаланады, ол малдың селекциялық топта алдағы уақытта да пайдаланылуына байланысты, белгілерінің көріну дәрежесін айқындау мақсатында ... ... ... Негізгі бонитировканы малды әрі қарай пайдалану мақсатында, негізгі бонитировкалау белгілері толық көрінгенде және басты өнімділік ... ... баға ... ... туған мерзімде, оның өмірінде бір-ақ рет жүргізіледі. Сондықтан, осыған орай, қой шаруашылығы бағыттарына ... ... ... әр ... ... ... Биязы және биязылау жүнді қойларды бірінші қырқу алдында, көктемде 1 жасында бонитировкадан өткізеді. Қой ... ... ... ... 1-3 ... жасында, тондық бағыттағы қой шаруашылығында жас малды 8-9 айлық жасында бағалайды.
Аталған бонитировкалаудың негізгі мерзімінен басқа, асыл тұқымды шаруашылық отарда ... ерте жас ... да ... ... ... Ол ... дамуы жөнінде толық мәлімет алуға және қой малын асылдандыруға пайдалану керектігін, ... етке ... ... ... ерте ... ... ... Биязы және биязылау жүнді қозыларды көбінесе, енесінен бөлер ... және 15-20 ... ... ... Осы ... малдарды мұқият бағалау оларды әрі қарай пайдаланудың қосымша қорытындысы үшін маңызды. Қозыларды 15-20 ... ... ... оның ... ... жүн ... ... кемшіліктің бар-жоғын анықтайды. Енесінен бөлу кезінде бағалау жас ... ... ... ... ... ... ол бойынша жөндеу дм есептеуге болады.
Асыл тұқымдық жұмыс үшін құнды ... ... ... бар, ... шамадан тыс дамыған және өнімі өте төмен малдарды асылдандыру жұмысынан ... ... ... ... І ... сапасынан да жоғары малды элита тобына жатқызады. Элитаға бөлудің басты мақсаты - ... ... ... ... асыл ... мал ... ... олардан құнды ұрпақ алу болып табылады.
1.1.4 Әр түрлі асыл тұқымды малдарды бонитировкалау
Қой бонитировкасы
Бонитировканың түпкі мақсаты - қой ... ... ... сай ... ең ... малды таңдап алу және түқымдылығы мен өнімділік сапасы төмен малдарды бракқа шығару болып табылады. Селекциялық жұмыс үшін ... ... ... жыл ... ... өткізіп, олардағы негізгі белгілердің біліну, қайталану дәрежесіне баға беріп, оларды алдағы уақытта қай бағыт-та ... ... ... ... ... отырады.
Бонитировка түқымдық есеп қүжаттары негізінде және бонитировка ережесіне сай малды тексеріп-байқау арқылы жүргізіледі. Оның жүргізілу уақыты - ... ... ... өнімдері толық кемеліне келген уақытында болуы тиіс. Мәселен, биязы, биязы-лау, үяң және қылшық жүнді ... бір ... ... қой ... ... ... қаракел қойын туғаннан кейін 2-3 күндігінде бонитировкалайды. Ұяң, қылшық жүнді және қаракөл қойларын 1,5 жасында қосымша бонитировкалайды. Бұл кезде олардың ... және ... ... ... ... Бонитер қойдың барлық жағынан жақсы көріп бағалау үшін өз бойына қарай шұңқыр қазып, немесе арнаулы станок қондырғыда жұмыс істеу тиіс.
Қойды ... ... ... бөлгенде, зоотехниялық және мал дәрігерлік тексеруден өткізгенде, қан алғанда алдын ала ... ... ... ... ... ... ... малды автоматты жолмен таразыдан өткізу үшін Қазақ қой шаруашылығы технологиясы ғылыми-зерттеу институтының механикаландыру зертханасы (М. Абдоллаев, Қ.С. ... Ж.Л. ... және т.б.) ... ... арналған құрылғы мен жабдық жасаған.
Оның конструкциясы күрделі емес, сондықтан шаруашылықтар өз күшімен немесе ауыл шаруашылығы техникасы кәсіпорындары жасай ... ... ... ... үшін қосымша энергия қажет емес, сондықтан электр энергиясы көзінің бар ... ... оның ... нұсқасын жайлауларда пайдалана беруге болады.
Жылқы банитировкасы
Қазақстанда қазіргі заман тілегіне сай интенсивті жылқы ... ... ... ... ... отырған жылқы тұқымын қоғамның дамуына сәйкес ұдайы жақсарту, қажет болса жаңа ... ... ... Мал ... барлық саласындағы сияқты,жылқы шаруашылығында да өндірілетін өнім түрі мөлшері сапасы құны сайып келгенде өсирип отырған жылқы тұқымына ... ... ... ... ... ... ... жұмысын ұйымдастыруды тікелей қолға алып,бұл үшін шаруашылықтарда тиісті жағдай жасау-барлық шаруашылық басшыларының мал ... ең ... ... болып саналады.
Селекциялық асылдандыру жұмысын ұйымдастырғанда алға қойылатын ... ... ... ... және ... қасиеттерін адам өз тілегіне қарай озгертіп дамытып отыру жылқыдан тұрақты неғұрлым сапалы мол өнім алу. Бұл ... ... ... ... ... ... қуалаушылық өзгергіштік қасиеттеріне негізделген.Ал тірі ағзаларға және тұқым қуалаушылықпен өзгергіштікті тексеретін генетика ғылымы екені баршаға белгілі. Сондықтан жылқы тұқымын ... ... ... ... ... , ... заңдылықтарына сәйкес жургізу оны- интенсивтендірудің нәтижелілігін арттырудың алғы шарттарының бірі.Жылқы ... ... ... негізі адам озіне қажетті мол өнім беретін малды таңдап алу , солардың ... ... ... және ... жұп құру ... ... ... да мол аңа ұрпақ алу. Осы бір ... ... іс ... ... ... кепілдің бірі- өсіретін жылқының өнімділік белгілерінің тұқым қуалаушылық заңдылығын жете білу.Мысалы жылқыда сапалық белгілерге оның түсуі,қан группалары, қан ... ... ... ... ... және т,б жатады.Сапалық белгілерінің өзгергіштік қатарын жасасақ ,ол ... бір ... ... ... ... кластардан тұрады.Сапалық және сандық белгілердің генетикаық табиғатында ... ... , ... ,өсу және даму процестерінде ,өзіндік ерекшеліктері бар. Сапалық белгі мал туғаннан кейін көп өзгеріске ұшырамайды ,оның дамуына сыртқы ... ... ... деседе болады. Сапалық белгілерді көпшілігінде аз ғана гендер басқарады.
Түйенің сытқы пішіні және оны ... ... ... ... дене ... ерекшеліктері ... мал ... ... ... дене құрылысы бойынша едәуір озгешеленеді. Жылқымен салыстырғанда, түйенің денесі қысқа, ал аяқтары ұзын келеді. Түйелер ... ... ... , ... ... ... ... 85 пайызын құрайды. Түйе мойнының ұзындығы мықты мойын омыртқаларымен, олардың бұлшық еттерді бекітіп тұрған жақсы ... ... ... ... 7 ... ... бар: көкіректік, екі шынтақтық, екі білектік және екі тізе үстілік. Сүйелді құрылымдар аумағында түк жабындысы жоқ, бұл жердегі тері ... , ... Ең ... көкіректік сүйелді құрылым бүкіл төс сүйегі аймағын жабады, оның қалыңдығы 10-15 мм. Бір көрішті түелердің сүйелді құрылымдары, олардың ... ... ... ... жақсы жетілген. Қозғалыс кезінде түйенің кең табаны борпылдақ топырақта, құмда немесе қарда батпайды. Бұл шөл ... ... ... ... ... ... ал ... табандары жеңіл жүруіне көмектеседі.
Түйелер сыртқы белгілерімен өзгешелінетін екі түрге бөлінеді: бір өркешті дромедарлар және екі ... ... ... әр ... ... сыртқы дене мүшелерінің ерекшеліктері берілген. Таза тұқымды бактриандарда екі жекеөркеш бар: өркештер арасында майы жоқ, 20-40 см-дей аралық ... ... ... ... бактриандарда ұзын жал , ал мойнының төменгі шетінде ұзын сақал өседі, маңдайында жақсы жетілген кекілі бар, өркештер ... және ... ... ұзын жүн ... Таза ... ... ... ықшашады өркеш аздап артқы жақка ысырылған,шоқтық аймағын жаппайды. Дромедардың негізгі бөлмесі - ... ... ұзын жүні бар, ... мен ... ол ... ... сақалы мен мойынының жоғары үштен бір бөлігінде кекіл мен галифе болмайды. ... қара ... ... ... мал өсіру зауыттарында , шаруашылықтарда ірі қара малының тұқымдық қасиеті және шаруашылық қажеттілігін бағалау үшін жыл сайын бұқаларды, сиырларды және ... ... ... белгілері бойынша бағалаудан (бонитировкадан )өткізеді. ... және ... ... ... ... және жас ... жыл бойы ... , ал етті сиыр шаруашылықтарда малдарды тамыз айының орта шенінен қазанның аяғына дейін бонитировкалайды. ... және ... ірі қара ... ауыл ... ... 2000 жылғы арнаулы нұсқауы бойынша бонитировкаласа, етті ірі қара ... осы ... 1999 ... ... ... ... Асыл ... мал ... ... және ... ... бонитировкалауды зоотехник-селекционер өткізсе, асыл тұқымды мал фермаларында бонитировканы зоотехниктер, т.б мал мамандары өткізеді. ... ... ... ... ... асыл ... мал ... станциясының мамандары , немесе осы асыл тұқымды малды жақсы білетін , олармен ғылыми жұмыс жүргізетін қызметкерлердің ... ... ... ... ... Асыл ... қойларды банитировкалау
Асыл тұқымды қой өсіретін және тауарлы мал ... ... мал ... ... ... ... және ... одан әрі пайдалану үшін малға негізгі өнімдік бел-гілері бойынша баға ... ... ... ... ... деп аталады.
Қаракөл қозыларын бонитировкалау негіздері
Қаракөл қозыларын бонитировкалау дегеніміз- қозылардың шыққан тегі мен дене бітіміп ... ... ... ... ... бағалау.
Тұқым асылдандыру жүмыстарын терең жүргізілетін шаруа-шылықтарда және бірінші класты, элита қозыларының елтірілік белгілерін бүгешігесіне дейін білетін тәжірибелі бонитер жүмыс істейтін ... ... ... ... ... ... ... ол отарда түқымды түтас алғанда әлі кездеспеген жаңа белгілер пайда болуы мүмкін.Сонымен бонитировкалау жүмысы үлкен жауапкершілікті та-лап ... ... ... сол бонитердің үдайы жүмыс істеуі, оның отарды да, әрбір жеке асыл түқымда малды да жақсы біліп, өзінің қызметіне мүдделі болған ... ... ... әр ... ... ... ... қозыларды қосымша бағалау әр малдың елтірісінің бағалы қасиеттерінің сақталу ... ... ... ... ... ... қозылары бірсыпыра уақыт бойына (10-15 күн) жақсы елтіріге тән қасиеттерін - ... ... ... ... ... тез ... ... 3-4 күн ішінде, нашарлай кетеді. Елтірісі жақсы қозылар ғана бүйрала-рын үзақ уақыт сақтай алады.Асыл түқымды малды, ... ... ... ... ... бұл жайға елеулі көңіл бөледі.Асыл түқымды мал зауыттары мен мал шауашылықтарында еркек қозыларды 10-15 күн өткен соң міндетті түрде ... ... де, ... соң ... қосымша сипаттама береді:
- қозының өсуі мен қондылығы, яғни оның қалай өсіп келе жатқандығы атап ... ... ... ... ... дене бітімінің беріктігі қандай екендігі зерттеліп анықталады;
- түсінің сақталуы - қаракөл ... ... ... қанықтығының едәуір өзгергіш және соның сақталу уақытының түрпіше ... ... Бір ... 10-15 ... ... ... қара түсі ... сақталады да, екіншілерінде ол қоңыр таргады;
-- мөлдір қара түсті елтірілердің аса әдемі болуына байланыс-ты ... ... ... үзақ ... мал ... ... алынады.
Бұйра типінің сақталуы кейбір қозылардың 10-15 күннен ... де ... типі ... ... сондай, оның елтірісі сапасы жағынан туған қозының елтірісінен кем түспейді.Селекционерлер қозыларының бұйра типін үзақ ... ... ... ... ... бағалайды;Жүнінің жылтырлығы мен жібектілігінің сакталуы жасына қарай бұл сапасы жойылатын болса, елтірісінің бағасы төмендеп ... жүн ... қара ... 10-15 ... ақ ... жүні көп ... кетеді. Бүл асыл тұқымды малдың үлкен кемшілігі болып саналады. Қүрғақ жүн асыл түқымды қаракөл қозылары үшін ... ... ... ... Кейде туған қозыларды бони-тировкалаған кезде қүрғақ жүні ... ... де олар ... ... Бірақ 10-15 күн өткеннен кейін кұрғақ жүні әсіресе май құйрығы мен санында анык байқалады. Мүндай қозылардың асыл ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің сақталуы негізінде және соның өсуі мен дене бітімін ескере отырып, мынадай зауыттық баға беріледі. 5-өте жақсы мал, оның ... ... ... көзге түседі, олардың дене бітімінің дамуының, экстерьері, елтірісінің сапасының, т.б. ешқандай ақауы ... ... ... ... ... ... бонитировкалағанда ең жақсы елтірісі бар қозылар элита класына жатқызылады. Жакеттік елтірілік типтің элита кла-сына майда және орта ... ... бар ... ... ... ... ... бөлігінде ұшы жартылай шеңберлі бұйралары бар бүйірлерінде қысқа, орташа жартылай шеңберлі бұйралар орналасқан. Жүні қалың, жылтырауық, жібектілігі ... ... ... ... ... ... жүқа, тығыз. Жүні өскелең. Денесі орташа. Дене бітімі мықты, берік. Бүл қозылардың елтірісі сапасы жөнінен жакет ... ... ... жазық және қабырға гүлді елтірі беретін қозыларда элита класына тек қала орта бұйралы қозылар, ... ... ... ... ... ... гүлді болып келеді. Ал басқа қасиеттері бойынша жакет типіндеп ... ... ... ... ... 1-класты қозыларға бұйрасының ені бойынша әр түрлі қозылар (жіңішке, орташа, ірі) жатады, ал ... ... ... ... және ірі бұйрасы, ал қабырға гүлді қозыларда тек қана орта бұйралы қозылар жатқызылады. Жакеттік типті қозылардың арасында, артқы жағында ұзын ... ... ... ал ... ... қозыларда орташа, ұзын жазық бұйралар, ал қабырға гүлді қозыларда - орташа ұзын қабырға гүлді бұйралар және ұзын жалдар орналасады. Бұйралары ... ... анық ... тұрады. Жүндері қалың жылтырауық, жібектілігі жақсы. Конституциясы берік.
2-класс.Жакеттік типте 2-класқа тек ... ... ... ... артқы жағында қысқа жартылай шеңберлі бұйралар және бұршақ бүйралар кездеседі. Жібектілігі және жылтырлығы ... ... ... аркасында артқы жағында сегізкөз үстінде қысқа жазық бұйралар, жалдар бүйірлерінде бұршақ бұйралар кездеседі. Бұйраларының беріктігі орташа. Жібектілігі, ... ... ... орташа, жеткіліксіз. Жүнінің әсімділігі де жеткіліксіз.
Сурет 1. Қойды қарап, бонитировкалауға арналған құрылғы:
1 - шағын ... 2 - ... 3 - ... 4 - ... ... ... рама; 5 - динамометр; 6 - роликтер; 7 - ... ... 8-11 - ... ... 9 - тор; 10 - ... Асыл ... түйені бонитировкалау
Бір өркешті түйелердің барлығын елімізде аруана тұқымына жатқызады. Олар ғасырлар бойғы халықтық селекция ... ... ... Жаздың аңызақ ыстығы мен құрғақшылық жағдайларына көнбістігімен қоса басқа да бағалы қасиеттері көп. Түркменстанда кең ... ... ... ... мен ... ... ірі, мүсінді, тұрпаты берік, өте жақсы жетілген, басы етсіз, жеңіл, епті, ширақ және үстіңгі ерні ортасынан ... ... ... ... сәл ... ... ... қуатты және бұлшық етті, кеудесі биік және кең, ... ұзын және ... ... ... тұтасып біткен, артқа қарай сәл шығыңқы, алдыңғы аяқтарының табандары артқы аяқтарының табандарына қарағанда жалпақтау, терісі жұқа, созылмалы, жеңіл. Түсі ... ... және қара ... ... ... ... сарғылт, қызыл сарғыш, тағы басқа түстері де кездеседі.
Аруананың аталығы - үлектердің - ... ... ... - 670-690 ... кг, ... - 550-660 кг ... ... інгендері 12-15 ай сауылу маусымында майлылығы 4% 2000-2500 кг сүт ... Әр ... 2-4 кг, ал ... - 5-6 кг жүн қырқылады. Өсімтал түлік. Төлі 3 жасында 350-400 кг ... ... ... 70-75% ... Қоңдылығы жоғары аруана өркешінде 100-150 кг май жиналады. Денесінде 1 кг май жинауға - 7-8 а.ө. ... ... 4 ... ... 15 жыл шағылысқа пайдаланып, әрқайсысынан 200-300 бота алуға болады. 18-20 жасқа дейін пайдаланылған інген басынан 8-10 бота ... ... ... да тез ... өседі. 1,5 айлығында олар өркештеріне май жинай бастап , туғандағы салмағын 1 жаста - 5,5 есе, 2 ... -9 есе ... Жаз бойы ... ... , ... әр ... 3 ц жем ... қалмақ түйелері 1 жыл 8 айында 300-320кг сойыс салмағына жетіп, 50-52 ... ... - ... ет пен 8-12кг май ... Қоңдылығы бірдей малдың ұшасындағы майы жасына байланысты көбейеді -1,5 жаста ұша майы 3,5-4% құраса , сақа ... -5,7% ... да бұл ... ... , яғни категориясына , ықпал етеді. Түйе еті І ... ІІІ ... ... ... , ... ... еттердің үлестік салмағы -66%-дан 32%-ға , майдікі - 12-14% -дан 0 %-ға деін азайып, керісінше, ... ... ... ,дәнекер ұлпалардікі-4-6%-дан 10-12% -ға жоғарылаған. Егер категориясына байланысты оның энергетикалық құндылығы, яғни қуаттылығы 1000-1150 ккал/г аралығында ... Орта ... түйе ... ... құрамында 75-77% су, 17-19% ақуыз,2-4% май,0,9-1,1% күл болады. Сойылатын түйені мал дәрігерлік тексеруден өткізіп, жасы бойынша 3 топқа бөледі: 4 ... және одан ... сақа ... 2-4 жас ... жас ... 2жасқа дейінгі боталар. Сақа және жас түйелерді қоңдылығына сәйкес 3 категорияға бөледі. -жоғары ... ... ... ... жақсы дамыған, кеуде пішімі дөңгеленген, жауырыны мен сан еті жақсы жетілген, өркеші маймен толған, тік немесе сал еңкіш тұрады, өркештің ... ... май ... ... ... түйенің бұлшық еттері қанағатталарлық дамыған, арқа қабырғасының жоғарғы доғасының томпайған ұштары білінеді, сан еті аздап тартылған, өркештері ... ... ... бір жағына қарай еңкіш қисайған,олардың басталар жерінде май жиналуы байқалмайды;- ... ... ... ... ... ... ... қабырғалары мен иық жауырыны анық байқалады, май аз жиналған, өркештері кішігірім салбырап тұрады.2 жасқа дейінгі ... ... ... ... ... ... ... дамығандарын І-ші, оған жетпегендерін - ІІ-ші қоңдылық топқа жатқызады.
1.2.3 ... ... және ... ... ... білу және сұрыптау жұмысын ұйымдастыру үшін сынақтан өткізу керек. Әр ... екі рет ... ... Бірінші рет 2,5 жасынын бастап , ата тегі мен типі, дене өлшемі , тұлғасы және тебінді жайылымға төзімділігі сыналады, ... рет ... ... және ұрпақтарының сапасы қосылады. Ересек жылқыны үш жыл өткен сайын бонтировкалап , қосылған төліне қарай деректерін ... ... 6-8 ай ... ... және 1,5 жастағы тайларға бонтировка жүргізілмецді, бірақ олардың ата-тегін , тұлғасын көзбен шолып сынап және салмағын өлшейді. ... және ... ... ... ... үшін шаруашылықта үлгі баз-раскол болуы қажет. Айта кететін тағы бір жай ... ... және ... ... жеке-жеке кітапшалардың болғаны дұрыс. Сынақтан өткен жылқыны өзінің сапасына белгілі бір класқа жатқызады. Асыл тұқымдық ... бар ... үш ... ( ... ... және ... ... ) бөлінеді. Элита класына ең жоғары сатыдағы асыл тұқымды жылқылар жатады.Ата-тегі типін бағалау. ... ... ... ... маңыздысы жылқылардың ата тегін анықтау мен олардың белгілі бір тұқымға тән қасиеті мен толық ұқсас екендігін аңғару.
Дене ... және ... ... ... дене ... ... үшін ... өлшеуіш құрадармен оның шоқтығының биіктігі, тұрқының қиғаш ұзындығы, кеуде және ... ... ... да , ... ... таразыда өлшеніп, қысқаша түрде мынандай етіп жазылады (cм ) 145-150-175-18, 5-430кг. Бұл ... ... ... 145см, ... ... 150, ... ормы 175, жіліншік орамы 18,5 см және ... 430кг ... сөз. ... 1 - ... дене ... анықтау
Шоқтығынан
Биіктігі, см
Тұрқының
Ұзындығы,см
Кеуде орамы,см
Жіліншік орамы,см
Салмағы,кг
Балл
Айғырлар
146
151
181
19,5
460
10
145
150
179
19,0
450
9
144
149
178
19,0
440
8
143
148
177
19,0
430
7
142
147
176
18,5
420
6
140
146
174
18,5
410
5
Биелер
144
150
180
18,5
440
9-10
143
149
178
18,5
430
8
142
148
177
18,0
420
7
140
146
175
18,0
410
6
138
144
172
17,5
400
5
136
142
170
17,5
390
4
3,5 жастағы Қаракөз деп аталатын жабы тұқымды айғырының дене өлшемдерін анықтағанда ... ... 140см , ... ... ... 143см , ... орамы175см , жіліншік орамы 18,0см , салмағы 420кг. Енді ... ... ... 3,5 жастағы коэфиценттерді қосамыз. Сонда былай болады. Шоқтығынан биіктігіне 2 см қосамыз, сөйтіп ол (140+2) 142 см ... ... 4 см ... 147 см, ... ... 6 см ... 181 см ... ал салмағына 30кг қосамыз,(420+30) сонымен ол 450 кг жетеді. Сөйтіп ... ... ... ... жасын сақа айғырдың жасына жеткіздік.
Жылқының мүсін-тұлғасын, мүшелерін ... ... ...
Етке өсірілетін жылқылардың сүттілігін құлынның 1-2 айдағы өсіп жетілуі арқылы бағалайды. Құлын осы ... ... өте ... жетіліп, қоңдылығы жоғарғы болса биенің сүттілігіне 9-10 балл ... ... ... жасы ... 7-8 балл ... қанағаттанарлық жағдайда 5-6 балл , орташа боса 4 балл , ал ... ... , ... ... ... 1-3 балл беріледі. Биенің сүттілігіне баға бонтировка жасаудан ... ... ... ... , ... ... жазылады да , жалпы сынақтың кезінде 2 үлгі бланкісіне енгізіледі.
Төзімділігін бағалау
Үйірлеп бағылатын жылқының маңызын ерекше екенін ескере ... осы ... ... ... ... ... айта кету керек. Жергілікті жылқының тозімділігіне , оның қыс алдындағы, қыстан ... ... ... және шілденің ыстығына шыдамдылығына қарай баға беріледі. Айғырдың тозімділігін бағалағанда оның үйір ... ... ... ... биенің ұрықтануы 85 пайыз болғанда 9-10 балл , 80 пайыз және үйір түйсігі орташа болғанда 7-8 балл ... ал ... ... кем ... ... ... ... бағалайдв. Қатармен екі жыл ұрықтандыру 60 пайыздан аспаған айғырлар , бракқа шығарылады. ... ... ... ... ... ... қарай сынау үшін оның кемінде бонитировкадан өткен екі құрлыны болу керек, ал айғырлардың сапасын білу үшін үйіріндегі биелерден туған ... 10 ... ... ... ... Ол үшін ... жеке-жеке бағалап , одан алынған балдың жинағын ... ... ... , орташа балды табамыз. Ал ұрпақтары 2,5 жасқа толмаған әрі ... ... ... оған ... бонитер жобалап класс береді. Балл беру үшін мынадай критерий қолданылады. ... - 8-10 ... ... ... 6-7 ... ... класқа 4-5 балл , тұқым малына жатпағанға 3 балл не оданда кем беріледі.
1.2.4 Асыл ... ірі қара ... ... қара ... ... үшін ... шаруашылықта коммиия құрылды. Әр сиырдың 305 күн сауылған сүтін есептейді, әрі сол сүттің орташа майлылығы мен белогын анықтайды, сиырлардың ... ... ... таңбалары анық болмаса немесе жоқ болса, оны қайтадан жаңартады, сиырлардың машинамен сауға жарайтындарын анықтайды, әр малды таңертен суарудан және ... ... ... ... өлшейді, ал сауын сиырларды бұзаулағаннан кейін 2-5 ... ... ... ... ... ... мемлекеттік асыл тұқымды мал өсіру жұмыс кітабына жазылатын малдардың мүше өлшемдерін алады. Бонитировкалау кезінде малдың тұқымы ... ... ... ... ... ... конституциясы ,ұрпақ сапасы мен төлберу қабілеттілігі есепке алына отырып баға беріледі. Сиырды жыл бойы сауын маусымы аяқталысымен бонитировкалайды. Бонитировканың ... ... ... ... шаруашылықтың селекционер- зоотехнигі, малды асылдандыру қызметкрелері, жекелеген жағдайда тұқым ерекшеліктері мен жақсы білетін ғылыми қызметкерлер ... ... ... ... зоотехник малдың:
* Атауын, жеке номірін, туған уақытын анықтайды.
* Генотипін-тұқымын, тұқымдық қанын,ата-енесінің класын, ... мен ... ... ... бойынша сапасын анықтайды.
* Фенотип сапасын 305 күнде немесе қысқарған ... ... ... ... ... ... майлылығын, алынатын май мөлшерін есептейді,сиырдың салмағын бұзаулағаннан 2-5 ай ... соң ...
* ... және ... ... ... анықтайды. Тұмса туған сиырлардың- ұрықтандырғандағы жасын және салмағын,бұзаулаған жасын анықтайды.
* Мемлекеттік асыл ... мал ... ... ... ... дене өлшемдері жазылады: шоқтығының биіктігі, денесің кеудесінің тереңдігі, кеңдігі, орамасы,денесінің қиғаш ... ... ... ... ... ... сырт пішінін және дене бітімін 30балдық бағана бойынша, сиырды 10 және жас ... ... ... ... сынайды. Бұқаны 5 жасына дейін жыл сайын, сиырды 3-5 ... соң, ... ... 2-3 ... ... Егер ... сырт ... мен дене бітімі көрсетілген мерзімде сыналмаса, онда сынақты келесі бонитировкада ... Жас ... ... ... ... ... мен жынысы айқын болса, жан жақт ы дамыса, кеудесі жақсы дамыса (кең,терең,жауырынсырты бунақсыз) арқасы, ... ... ... ... ... ... ... ғана береді. Сирақтары дұрыс басылып, сүйегі мықты, ешқандай нәзіктік немесе сөлекеттік болуы тиіс.
Бұқа мен асыл тұқым бұқашықтары: элита- рекорд, ... және І ... ... мен жас тайыншыларды: элита-рекорд ,элита,І-ІІ кластарға жатқызылады. Көрсетілген кластардың талабына асй келмейтін малдарды кластан тыс деп ... ... ... ... ... ... болса, онда тұқым стандартынан 0,3 % және одан да жоғары болса-4балл, 0,2% жоғары болса-3 ... ... ... балл ... ... ... - рекорд немесе элита тобында сауылып жүрген ұрпақтары болса, онда сиырдың қорытынды бағасы 1 ... ... ... балды комплексті бағалаудың нәтижесінде зоотехникалық есеп құрастырады.Ол үшін сүтті және сүтті етті бағыттағы малдардың стандарты мен салыстырады.
2 ... ... ... материалдарымен жанасатын машиналар мен жабдықтар бөліктері халықтың санитарлық-эпидемиологиялық салауаттылығын саласындағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... материалдардан дайындалған болуы тиіс. 2. Машиналар мен жабдықтар ... ... ... ... ... ... алып келетін өнімді (шикізатты) сырттағы лас заттардан қорғауды қамтамасыз етуі, өнімді (шикізатты) шығарып тастауды және қоршаған ортаны ластауды ... ... ... ... ... ... ... етуі, өнімнің (шикізаттың) тұрып қалуын және шіру ошағының құрылуын болдырмауы тиіс. 3. ... мен ... ... ... ... мен жуу ... қамтамасыз етуі тиіс. Тағамдық материалдармен жанасатын ішкі беттер мен жұмыс органдарын жуу және ... үшін ... мен ... ... ... ... Егер бөлшектеу мен тазалауды стандартты құрал-саймандардың көмегімен жүргізу мүмкін ... ... мен ... ... ... ... жеткізілуі тиіс. Бөлшектеу мүмкін емес немесе мақсатқа лайық емес жерлерде бөлшектемей ... ... жуу ... ... 4. Машиналар мен жабдықтардан шыққан сарқынды суларды кәрізге төгу оны бақылау ... ... ете ... ... ... ... ... Сарқынды суларды еденге төгуге, сондай-ақ оларды кәрізге төгудің ашық науа құрылғыларына тыйым салынады. 5. ... ... ... ылғал, газ және тозаң бөлудің көзі болып табылатын олардың бөліктері конструктивті жабылған және барынша саңылаусыз болуы тиіс. Жеткіліксіз ... ... ... ... ... ... ... және жоятын арнайы жергілікті сорғыштар мен құрылғыларға, сондай-ақ атмосфераға таралатын лас ауаны тазалау құрылғыларына ие ... ... 6. ... ... ... жылу және ... ... технологиялық жабдықтары бар кешендегі өндірістік үй-жайларға арналған желдеткіш ... ... ... ... ... ... және уақытша жұмыс орындарында қолданыстағы санитарлық-гигиеналық талаптарға сәйкес ауаның микроклиматтық шарттары мен тазалығын қамтамасыз етуі тиіс.
Қорытынды
Қазіргі заманда бірден - бір ... ... ... ... ... ... Бұл ... ауылшаруашылық жағдайын жақсартпай тұрып мүмкін емес. Яғни ауылшаруашылығын жоғарғы деңгейге көтеру. Малдың тұқымын асылдандыру. Малдың ... ... Жас ... жаңа ... ... сақа ... қарағанда жеңіл өтеді, сондықтан асыл тұқымды малдарды түлектерін немесе жасанды ұрықтандыру жолымен көбейту әдістерін қолға алу. ... асыл ... мал ... ... үшін оларды селекциялық сұрыптау жұмысын көбейту. Селекциялық жұмыс үшін таңдап алынған малдарды жыл ... ... ... ... ... ... біліну, қайталану дәрежесіне баға беріп, оларды алдағы уақытта кай ... ... ... ... ... қадағалап отырады. Негізі бонитировканын түпкі мақсаты - ... ... ... алу және ... мен өнімділік сапасы төмен малдарды ракқа шығару болып саналады. ... ... ... ... мен шығу тегі , ... , өсіп-дамуы , экстерьері мен конституциясы, ұрпақ сапасы мен төл беру қабілеттілігі ... ... ... баға ... ... Төреханов А.Ә.,Каримов Ж.К., Даленов Б.Д., Найманов Д.Қ.,Жазылбеков Н.Ә. (оқулық) Алматы 2006.
2 Н. ... ... ... ... Қ.Ш. ... ... Б.Р. ... Б.М. Мүслімов., А.Р. Әкімбеков.,Ш.Д. Дәленов., > Қостанай,2007ке
5 Сабденов К.С., Абдуллаев М.А., ІШхенов СК. Интенсификация ... ... ... ... ... К.С. ... ... и полутонкорунногоовцеводства в Казахстане. Алма-Ата "Кайнар", 1991.-120с.
7 Сәбденов Қ.С. Қой шаруашылығы. Алматы, ... - І, ІІ ... - ... ... Қ.С. т.б. Қой ... I, II ... Алматы: Іңкәр, 1993.-400б.
9 Сәбденов Қ.С, Абдуллаев М.А., Шоуенов С.Қ Қой шаруашылығын интенсивтендіру. - ... ... - ... ... Ю.А., Цой Л.И., ... М.М., ... М.Д., Сабденов К.С., Елемесов К.Е. и др. Практикум по овцеводству и технологии производства шерсти, каракуля и баранины. Алматы. 1989.-145с.
11 ... Ж.А., ... М.М., ... К.С. ... ... ... овец (Чуйский тип) 1, 2. Алматы. 1994.-256с.
12. Рахимжанов Ж.А., Сабденов К.С., Кусайнов А.К. Новые породы и типы овец и коз ... 1 и 2. ... ... ... ... по бонитировке овец тонкорунных пород с основными ... ... ... ... ... по ... овец тонкорунных пород с основными племенной работы, Москва, 1986.-117с.
15 Инструкция по бонитировке овец ... ... ... с основными племенной работы, Алма-Ата, 1992.-176с.
16 Кусаинов А.К., Нуров И.А. ... по ... ... ... ... К.У. ... ... Алматы. Кайнар. 1990.-76с.
18 Медеубеков К.У., и др. ... ... ... ... и ... ... на овцеводческих фермах и комплексах. Алма-Ата

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түйелердің сапасын бағалау жүйесі4 бет
"Delphi ортасымен танысу."26 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Delphi ортасымен танысу7 бет
Delphi ортасымен танысу жайлы16 бет
Delphi тілінде программалау ортасымен танысу12 бет
Delphi-дің 7 версиясымен танысу20 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
WINDOWS-тың негізгі ұғымдарымен танысу6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь