Асыл тұқымды еділбай қой тұқымының өнімділік және биологиялық ерекшеліктері

Нормативтік сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қысқартылған сөздер мен белгілеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1.1 Қойдың шыққан тектері мен биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ..
1.1.2 Қой тұқымдарының зоологиялық және өнеркәсіптік жіктеу сипаты
1.1.3 Еділбай қой тұқымының тұқымдық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ...
1.1.4 Асыл тұқымды өнімділігі жоғары еділбай қой тобын (құру) шығару тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2.1 Еділбай ұойының салмағы, төлдерінің өсіп жетілуі ... ... ... ... ... ... .
1.2.2 Қой тұқымының ұнамды түрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2.3 Қойды сұрыптау және жұбын таңдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 Техникалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қой шаруашылығы Қазақстан мал шаруашылығының жетекші саласы болып келген, қазір де солай, алдағы уақытта да бола береді. Оның солай болуының себебі, қой негізінен жайылым малы. Қазақстанның 180млн. гектарға жуық табиғи жайылымын тек қой малы ғана тиімді пайдаланады. Соның нәтежесінде ең арзан ет, жүн, тері, басқа да өнімдер өндіруге болады. Сондықтан Қазақстан даласын қой малынсыз елестету қиын.
Қой шаруашылығын нарық заманына эканомикалық жағынан тиімді етіп өсірудің кілті¬¬¬-ғылым мен озат тәжірибенің берік бірлігінде. Соңғы жылдарда дүние жүзінде ауыл шаруашылық ғылымдарының қатарына қой жөніндегі ғылым сан алуан жағалықтармен, жаңа технологиялармен,селекция әдістерімен байытылады.
Қойдың халық шаруашылығындағы маңызы. Дүние жүзі халық шаруашылығында қой малының маңызы өте зор.Ол адамға аса қажетті көптеген азық-түліктер атап айтқанда ет,май,сүт,жүн,былғарылық,тондық терілерімен елтірі сияқты өнеркәсіптік заттарды береді.Қой сойғанда қалдық ретінде жиналатын ішек,мүйіз,сүйек сияқты заттар да өңдеген соң өз орнын табатын байлықтар.Олардан желім,түйме,малға берілетін қан-сүйек ұны,минералдық азықтар және дәрі құрамына кіретін заттар жасалады.
Қой малы адамға осындай аса қажетті көп түрлі өнім өндіретіндігімен қандай да табиғат құбылысына және биологиялық қасиетіне байланысты дүние жүзінің барлық континенттерінде және елдерінде өсіріледі.Қазіргі кезде де қой малы ғаламшарымызда ең көп тараған,көп өсірелетін үй малдарының қатарына жатады.Дүние жүзінің елдерінде үшінщі мыңжылдықтың басында 620-дан астам қой тұқымдары,1.300 қой малы өсіріледі.
Еділбай қойының Бірліктік тұқымішілік түрі
Жаңа тұқымішілік түрге жататын жануарлар үйлесімді дене бітімімен, мықты сүйегімен, тығыз терісімен, жеткілікті жалпақ және ұзын денесімен мойнының орташа ұзындығымен, кең бұлшық етті кеудесімен, түзу арқасымен сипатталады. Олардың басының көлемі орташа, кейде орташадан жоғары, тұқыл, аздап қошқар тұмсықты, аяқтары мықты және ұзындығы орташа. Түсі қара, қоңыр және жирен. Қойлардың құйрығы үлкен жинақы немесе аздап түсіңкі, саулық қойлардың құйрығы үлкен немесе орташа жинақы.Жүні айқын көрінетін ірі және тұлымы орташа, қылшығының жуандығы негізінен орташа, түбітінен едәуір шығып тұрады.
Дүние жүзінде қой санынан алдыңғы қатарда болып келген Австралия, Жаңа Зеландия елдерінде де қой басының кеміп бара жатқандығы бұл елдердің экономикасының өсуімен, ауыл шаруашылығын екпінді даму жолдарына көшірумен түсіндіруге болады. Дегенмен, дүние жүзінде біраз Азия, Африка мемлекеттері қой басын өсіріп келеді. Мысалы, Қытай соңғы он жыл ішінде қой басын 112,3млн-нан 137,0млн-ға дейін өсірсе, Судан 21,3млн-нан 47,0 млн-ға дейін өсіріп отыр.
        
        МАЗМҰНЫ
бет
Нормативтік сілтемелер......................................................................
5
Анықтамалар.............................................................................
6
Қысқартылған сөздер мен белгілеулер.......................................................
7
Кіріспе............................................................................................................
8
1 Негізгі бөлім................................................................................................
9
1.1 Әдебиетке шолу......................................................................................
9
1.1.1 Қойдың шыққан тектері мен биологиялық ерекшеліктері..............
12
1.1.2 Қой тұқымдарының зоологиялық және өнеркәсіптік ... ... ... қой ... тұқымдық ерекшеліктері...........................
14
1.1.4 Асыл тұқымды өнімділігі жоғары еділбай қой тобын ... ... ... ... ... ... ұойының салмағы, төлдерінің өсіп жетілуі .........................
18
1.2.2 Қой тұқымының ұнамды түрі..............................................................
23
1.2.3 Қойды сұрыптау және жұбын таңдау...................................................
26
2 ... ... ... ... курстық жоба пәні бойынша тақырыбы ... ... ... ... кесте, 30 беттен тұрады.
Курстық жобада өз құрамында: кіріспе, әдебиеттік шолу, өзіндік ... ... ... мен ... ... ... техникалық қауіпсіздік, қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімі көрсетілген.
НОРМАТИВТІК СІЛТЕМЕЛЕР
АНЫҚТАМАЛАР
Қой-қуысмүйізділер тұқымдасына жататын, күйіс қайтаратын жұптұяқты мал.
Шоқтық-жауырынның үстіндегі ең биік ... ... ... бөлігі.
Шоқтығының биіктігі - шоқтықтың ең жоғары нүктесінен жерге дейін.
Құйымшақ биіктігі- құйымшақтың ең биіктігінен жерге дейін.
Кеудесінің тереңдігі- шоқтықтың биіктігінен төсіне дейін.
Кеудесінің ... ... екі ... ... ... ... ... орап өлшейді(матамен).
Сирақ орамы- сирақтың ең жіңішке жерін сантиметрмен лентамен өлшейді.
Сербегі аралық енділігі- ... ... ... ... ұзындығы- жауырынмен қол жіліктің буыннан жамбастың артқы төмпешегіне дейін.
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР МЕН БЕЛГІЛЕУЛЕР
т.-тонна
г. - грамм
кг. - ... - ... - ... - ... ... - тағы басқа
т.с.с. - тағы сол сияқты
№. - нөмір
%. - ... - ... - ... - ... - ... ... ... шаруашылығы Қазақстан мал шаруашылығының жетекші саласы болып келген, қазір де солай, ... ... да бола ... Оның солай болуының себебі, қой негізінен жайылым малы. Қазақстанның 180млн. гектарға жуық табиғи жайылымын тек қой малы ғана ... ... ... ... ең арзан ет, жүн, тері, басқа да өнімдер өндіруге болады. Сондықтан Қазақстан даласын қой малынсыз елестету қиын.
Қой ... ... ... ... жағынан тиімді етіп өсірудің кілті - - - ... мен озат ... ... бірлігінде. Соңғы жылдарда дүние жүзінде ауыл шаруашылық ғылымдарының қатарына қой жөніндегі ... сан ... ... жаңа ... ... ... халық шаруашылығындағы маңызы. Дүние жүзі халық шаруашылығында қой малының маңызы өте зор.Ол адамға аса қажетті көптеген азық-түліктер атап ... ... ... ... ... ... ... береді.Қой сойғанда қалдық ретінде жиналатын ішек,мүйіз,сүйек сияқты заттар да өңдеген соң өз орнын табатын байлықтар.Олардан желім,түйме,малға берілетін қан-сүйек ұны,минералдық ... және дәрі ... ... ... ... малы адамға осындай аса қажетті көп түрлі өнім ... ... да ... ... және биологиялық қасиетіне байланысты дүние жүзінің барлық континенттерінде және елдерінде өсіріледі.Қазіргі кезде де қой малы ... ең көп ... ... үй малдарының қатарына жатады.Дүние жүзінің елдерінде үшінщі мыңжылдықтың басында 620-дан ... қой ... қой малы ...
Еділбай қойының Бірліктік тұқымішілік түрі
Жаңа ... ... ... ... ... дене бітімімен, мықты сүйегімен, тығыз терісімен, жеткілікті жалпақ және ұзын ... ... ... ... кең ... етті кеудесімен, түзу арқасымен сипатталады. Олардың басының көлемі орташа, кейде орташадан ... ... ... ... ... ... мықты және ұзындығы орташа. Түсі қара, қоңыр және жирен. Қойлардың құйрығы үлкен жинақы немесе аздап түсіңкі, саулық қойлардың ... ... ... ... ... ... ... ірі және тұлымы орташа, қылшығының жуандығы негізінен орташа, ... ... ... ... ... ... қой санынан алдыңғы қатарда болып келген Австралия, Жаңа Зеландия елдерінде де қой басының ... бара ... бұл ... экономикасының өсуімен, ауыл шаруашылығын екпінді даму жолдарына көшірумен түсіндіруге ... ... ... ... ... ... Африка мемлекеттері қой басын өсіріп келеді. Мысалы, Қытай соңғы он жыл ішінде қой ... ... ... дейін өсірсе, ... ... 47,0 ... дейін өсіріп отыр.
Соңғы жылдарда қой етін көбірек өндіруге баса назар аударуда.Сондықтанда қой етінің көлемі арта түсуде.Ет өндіру жөнінде ... ... ... ... ... ... әр қойдан алынатын ет көлемі жөнінде қазір көшбасшы болып келеді.
Қойдың аса бір құнды бір қасиеті - өсімталдығы.Сондықтан азықтандыру,бағып-күту жағдайы ... ... екі ... үш рет ... ... төлі тез ... ірі қой тобына қосылады.Осы қасиеттері қойдың басын тез көбейтуге ... ... өте ... ... ... өте суық ... аса ... жерлерде де жақсы өсе береді және оңай ... Қой үшін ... ... биік ... бірдей.Қайсысын болса да өте тиімді пайдаланады.
Қой шаруашылығы басқа салалармен ... , ... , ... және қора - жайды тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... де ... Оны ерте жаста ... өнім ... көре ... Малдың еті мен жүн өнімін 6-8 айлығында, қозы ... - 5 ... ... 1-3 ... ... ... ... Тәжірибелік жағынан құнды болып келетін тағы бір ... ... - ерте ... ... 5-6 ... жасында оларды нәтижелі ұрықтандыруға болады. Алайда малды ерте жасына ұрықтандыру өсуі мен ... ... ең ... ... 12-8 ... ... НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Еділбай қойы- ет-май өндіру ... ... ... ... құйрықты қазақы қой тұқымының бір түрі. 19 ... ... ... бойынан тараған. Құрғақ және шөлейт аймақтарда өсіруге бейімделген. Түсі ... ... ... ... қара ... Дене ... мығым, басы үлкен, тұрқы ұзын, жоталы, кеудесі кең, құйрығы үлкен. Қошқарының тірідей салмағы 100-120кг (160 кг-ға ... , ... 65-75 кг (115 ... ... , қозысы енесінен айырғандас 40-45 кг тартады. ... қойы ... ... тез ет ... ... ісектің сойыс салмағы 40-45 кг тартады, құйрық майы 10-12 кг. Ет ... 50-55%. Жүн ... де ... ... қой тұқымдарынан жоғары, түбіті көбірек, қылшығының ұзындығы 15 см, жіңішке әрі ... ... 3,5-5 кг, ... 2,3-2,6 кг, ... 0,6-1,0 кг жүн ... Әр 100 ... 110-115 қозы ... Еділбай қойы құйрықты қазақы қой тұқымдарын жақсарту үшін пайдаланылады. Көбінесе Батыс ... ... ... ... ... қой ... ... негізгі үш бағыт айқындалды. Олар елдің табиғи климаты, жем-шөп, жайылым жағдайы, қойдың биологиялық ерекшеліктері, тағы да ... ... ... 3аймаққа бөлінеді:
1) далалық,қуаң-шөлейт аймақтар мен оңтүстік таулы ... ... ... және биязылау жүнді қой тұқымдары (барлық қойдың 65%-ы) өсіріледі.
2) шөл және шөлейт аймақ. Бұл ... ... ... ұяң не ... ... қойлар (барлық қойдың 16%-ы) шоғырланады.
3)Қаракөл қойлары өсірілетін оңтүстік және батыс аймақтар. 1990 жылдың басында 1250, оның ішінде 702 арнайы ... ірі қой ... ...
Академик М.Ф.Ивановтың жіктеу жөнінде ұсынысына сәйкес бүкіл қой тұқымдары негізгі өнімдеріне қарай мынадай топтарға ... ... ... ... ... совет мериносы, қазақтың биязы жүнді қойы, қазақтың арқар мериносы. Биязылау жүнділер- ... ... ... ... ... етті-майлы- гиссар, еділбай, етті-жүнді-сүтті- кучукур, тушинский.
Дүние жүзі қой шаруашылығының қазіргі жағдайы. Қой үй жануарларының ішіндегі кең тараған, көп ... ... ... жатады. ҒАО-ның мәліметі бойынша дүние жүзінің мемлекеттерінде 2009 жылы 1000 млн. бас қой бар. Олар Қиыр ... ... ... ... отты жерге дейін барлық құрлықтарда: Австралия, Жаңа Зеландия ... ... ... ... мен ... ... ... құрамдары мен қыраттарында, Американың солтүстік және оңтүстік бөліктерінде, ... адам өмір ... ... ... өсіріледі.
Соңғы 30-35 жылдың ішінде қой шаруашылығы өсіп-өніп, дамып тұқымдық жағынан өркендеп, ... мен ... ... ... ... нарық экономикасына бейімделіп келеді. Бұл жылдардағы өзгеріс мына төмендегі 1-кестеде көрсетіліп отыр.
Кесте-1
Соңғы жылдардағы қой шаруашылық өнімділігінің ... ... ... ж.
1991 ж.
2002 ж.
2009 ж.
Қой саны
(млн.бас есебімен)
1044,2
1157,7
1194,5
1034,0
1000,0
Өндірілген жүн (таза талшық,мың ... ет ... ... ... сүті (мың ... ... ... жүзінде жүзден аса жаңа қой тұқымдары шығарылып, жалпы қой ... саны ... ... ... ішінде биязы, әсіресе биязылау кроссбредті немесе кроссбред типтес жүн беретін етті-жүнді қой тұқымдары көбейе түсті.
1.1 ... ШОЛУ ... ... ... ... мен ... ...
Қой шаруашылығының дамуы, қой тұқымдарын асылдандыру, оның өнімділігін жақсарту жұмысы үшін ... ... ... ... осы ... дейін орын алған өзгерістерін білу, оны ғылыми дәйектемеден өткізудің маңызы зор. Бұл жөнінде Дарвиннің "Түрлердің шығуы"(1859 ж.) және "Қолға үйретілгеннен ... ... мен ... ... ж.) ... ... ... Жабайы қойлардың үй қойларына айналу құбылысы біздің эрамызға дейінгі Неолит дәуірінен басталып, осыдан 8-10 мың жыл ... ... ... ... ең ... ... үйретілген иттен кейін, қой мен ешкі үй жануарларына айналғанын дәлелдейді. Сол көне ... ... ... ... араласып, сонымен бірге өсірген малы да араласып дүние жүзінде қой малы таратылып, олар жергілікті қой ... ... ... ... ... түскен.
Қойдың шыққан жабайы тектері
Қолда өсірілген үй қойлары ... қой ... ... ... шығарылған. Қазіргі кезде Натузус, Северцов, Насонов, Эверсам, Лейдеккер, Кюн, ... ... ... және т.б. ... ... нәтижесінде мынадай ғылыми тұжырымға тоқтады: дүние жүзіндегі барлық қойлардың шыққан тегі қазіргі кезде ... ... өмір ... ... ... арқар, арғали және жалы бар жабайы қойлар. Бұлардың бәрін де шағылысқанда жақсы ұрпақ береді.
Муфлон- бұл жабайы ... ... ... ... ... Сырдария, Корсика аралдарында, күнгеф Кавказдың таулы аудандарыда, Иран, Туркия тауларында өмір сүреді. Муфлондар жүрде, таудың ... ... ... дене бітімі берік болып келеді.
Арқар-Арал және Каспий теңіздері аралығындағы үстіртте, Қазақстанның Орта Азия ... ... ... Ұзын жіңішке құйрықты және ұзын майлы құйрықты қой тұқымдарының арғы тегі осы ... ... ...
Арғали- құйрықты қойлардың арғы тегі, қазіргі жабайы қой тұқымдарының ең ірісі. Тірілей салмағы 180-200кг. ал аса ірілері 240кг-ға ... ... ... ... ... да ... ... тегімен салыстырып қарағанда көп өзгеріске ұшыраған. Сол сияқты қойдың табиғаты да өзгереді, оның барлық ағзалары мен жүйелері де өзгеріске үшырады. Ең ... оның ... ... ... Қой ... ... бағына бастайды. Соның нәтежесінде баптап бағуға көніп, байлауға,қолға ұстауға, саууға, жүнін қырқуға үйренеді.
Қойдың биологиялық ерекшеліктері. Үй ... ... ... ... ... ортаға бейімделуі, өзгергіштігі, әр түрлі жағдайларға оңай дағдыланатындығы. Сондай қасиеттерінің арқасында жер шарының әрқилы ... ... ... өсіп-өніп, кеңінен таралып кеткен. Қойдың басқа малға қарағанда биологиялық ерекшеліктерінің бірі - бас ... ... ... ... басы ... жақ ... ... тұмсығы үшкір, еріндері өте икемді, тез қимылдағыш, тістері өткір және ұзын болады. Бұл ... ... ... малы ... анықтайды. Зерттеуші ғалымдардың тұжырымына қарағанда қой басының мұндай өзгеруі, өзінің даму эволюциясында мыңдаған жылдар бойы ... ... ... тапшылық жағдайларына бейімделуінен тамақ іздеуінен болған. Қойдың шөпті үзіп ... ... ... 8 ... тісі және күйіс қайтаратын 24 тісі болады. Қойдың көп тұқымдары жеген азығының құнарының 75% (ал етті ... ... ... одан да ... ... денесінде ет, сүйек, май құрауға немесе еттілігін арттыруға ... ... ... өсу, ... ... ... ... қой малының бір жасында жоғары болады. Сондықтан қойды, әсіресе, ет үшін семіртіп союда пайдалануда тиімді болады.
Қой ... ... ... ... ол ... ... тез ... Қой 100 саулықтан 130-150, кейбір тұқымдары 200-250 ... ... ... ... ... тез ... 4 айда жетіліп, 6-7 айда ұрықтанып 1 жасында төл береді. Технология жетіліп, бағып- ... ... қой ... 2 ... 2 жылда үш рет төл бере алады. Мұндай жаңа технология Франция,Германия,Ұлыбританияда қолданылады. Қойдың қозысы 3-4 айлығында етке ... ... ... ... ... қозының 2-3 күндігінде өте құнды да сапалы болады. Қойдың ендігі бір ерекшелігі -оның көп түрлі өнім беретіндігі:ет,сүт,жүн,тері,елтірі т.б.
Қойдың табиғат ... ... ... ... ... қой шөл ... құрғақтықты жақсы сезінеді, ал сыз және сазды жерді жақтырмайды,ондай жағдайда әртүрлі ауруларға тап болады.
Қойдың дене бітімі. Қойдың ... ... ... ... дене ... әртүрлі болатыны сөзсіз.Бірақ көп қойдың ішінде дене бітімі ... ... ... болатыныда ақиқат.Қойдың тұқымдары өнім бағыты, тіршілік ортасы ұқсас болғанда дене бітімінің де ... арта ... ... бір ... ... ... және ... қойдың дене бітімін жіктеудің П.Н Кулешовпен, М.Ф ... ... ... қолданылады. Бұл жүйе малдың дене бітімін анатомиялық және ... ... ... Оның ... ... мен ... мал ... ағзалар арасында биологиялық қатынастардың болатынын заңдылық ретінде басшылыққа алған ұғым жатыр. Әр түрлі өнім бағытындағы ... ... ... ... т.б ... өнім бағытына сәйкес өзгешіліктері болатыны және олардың арақатынасы да өзгеріп тұратыны негізге алынады.
Қойдың ... ... ... ... туралы ғылымның қалыптасуына малдың дене бітімі,сыртқы түрімен өнімділік ... ... ... болуы негіз болған. Сондықтан, қой тұқымын асылдандыру жұмысында ... ... ... ... баға ... үлкен мән беріледі.
Қойдың сырт пішініне қарап, төмендегі:
- дене бітімін бағалау;
- тұқымдық ұқсастығын анықтау;
- ... ... өнім ... ... ... ... қоңын анықтау;
- денсаулығын тексеру сияқты селекциялық мәселелерді шешеді.
Дене бітіміне ... беру үшін ... даму ... ... ... түрі ... ... жүргізілу мүмкіндігін беретін және іс жүзінде өзара байланысты дене өлшемдерінің арақатынасын көрсететін, пайыз арқылы дене бітімін ... ... ... ... дене ... ...
Тұлға индекстері
Өлшемдер қатынасы, %
Аяғының биіктігі ... ... ... ... ... ... тереңдігі
Шоқтығының биіктігі
Тұрқының сипаты
Тұрқының қиғаш ұзындығы
Шоқтығының биіктігі
Сүйектілігі
Жіліңшік орамы
Шоқтығының биіктігі
Кеуде-бөксе қатынасы
Кеудесінің ені
Сербегі аралық енділігі
Дене ... ... ... ... биіктігі
Дене толықтығы
Кеудесінің орамы
Шоқтығының биіктігі
Дене жұмырлығы
Кеудесінің орамы
Тұрқының қиғаш ұзындығы
Кеуделілігі
Кеудесінің ені
Кеудесінің тереңдігі
1.1.2 Қой ... ... және ... ... сипаты
Қой тұқымдары белгілі бір қасиеттерімен белілері бойынша топтарға бөледі. Мұндай топтарды жіктеу деп ... Қой ... ... ... және ... екі ... ...
Зоологиялық жіктеу негізі ретінде қой құйрығының пішіні және ұзындығы алынады. ... ... мен ... ... ... қой тұқымдары бес топқа бөлінеді.
Қысқа майсыз құйрықты- олардың құйрықты тірсек буынына жетпейді және майсыз болады. Құйрық омыртқаларының саны 10-12. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Ұзын майсыз құйрықты- олардың құйрығы тірсек буынынан төмен түседі және майсыз болады. Құйрық омыртқаларының саны 22-24. Бұл ... ... ... (грузиннің биязы және биязылау майлы құйрықты қойынан басқасы), биязылау және кейбір қылшық ... ... ...
Қысқа майлы құйрықты- құйрығы тірсек буынына дейін және одан да қысқалау болады. Майы құрғақ түбіне ... сәл ... ... Бұл ... ... ... қысқа жүнді қойлары жатады.
Ұзын майлы құйрықты- құйрығы ұзын, тірсек буынына дейін және одан датөмен болады. Құйрығында омыртқа болады.
3.2. Қой ... ... және ... ... сипаты
Қой түқымдары белгілі бір қасиеттері мен белгілері бойынша топтарға ... ... ... ... деп ... Қой ... жіктеудің зоологиялық және өндірістік екі жүйесі қолданылады.
Зоологиялық жіктеу негізі ретінде қой ... ... және ... ... ... ... мен ... қарай барлық қой түқымдары бес топқа бөлінеді.
Қысқа майсыз қүйрықты - олардың қүйрығы тірсек буынына жетпейді және ... ... ... ... саны -10-12. Бүл ... Романов, Солтүстік Ресейдің қысқа қүйрықты қойлары жатады.
Үзын майсыз цүйрьщты - олардың қүйрығы тірсек буынынан төмен ... және ... ... ... ... саны 22-24. Бүл топқа барлық биязы (грузиннің биязы, және биязылау майлы қүйрықты қойынан басқасы), биязылау және кейбір ... ... ... ... ... цүйръщты - қүйрығы тірсек буынына дейін және одан да қысқалау болады. Майы қүйрық түбіне жиналып, сәл бүлтиып түрады. Бүл топқа ... ... ... жүнді қой-
лары жатады.
Үзын майлы қуйрьщты - қүйрығы үзын, ... ... ... және одан да төмен болады. Қүйрығында омыртқа болады. Қүйрықтың үшынан басқа жері майлы келеді де, едәуір бүлтиып, жайылып түрады. Бүл ... ... ... ... және ... ... ... және солтүстік кавказ бен закавказдық көпшілік қой түқымдары жатады.
Қүйръщты қойдың қүйрығы өте келте (5-8 омыртқа) және ... ... май мол ... қүйымшақ пен сауырынды түтастай алып түрады. Бүл топқа ... ... ... сияқ-ты көптеген қой түқымдары жатады.
Зоологиялық жіктеуде қойды тек қүйрығының ... ... мен ... бойынша біріктіріп топтайды. Зоологиялық бір топқа өнімділігінің сипаты жөніндегі едәуір айырмашылығы бар қой түқымдары бір топқа біріктіріледі. Қой малының нақты бір ... ... үшін ... ... ... ... жіктеу кеңінен қолданылатын болды.
Өндірістік жіктеу қой түқымдары негізгі өніміне қарай топ-талады. Топтьтң ... да ... ... ... ... ... Мысалы: биязы, биязылау, үяң жүнді немесе етті-майлы, елтірі деген сияқты. ... ... де бүл ... ... шартты түрде ғана айтылады. Себебі қойдың барлық түрі де бірнеше ... өнім ... және елде ... ... ... ... ... жарату үшін бір қой түқымын өсіреді. Мысалы, цигай қойын балкан елдерінде (Румыния, Болгария, ... және т.б.) ... сүт ... үшін ... ал ... Қазақстан, Украина оны жүн мен ет алу үшін ... ... ... ... ... болғандықтан, беретін басты өнімді дәл көрсе-тетіндіктен қазір ғылым мен ... ... ... ... ... болды.
Барлық қой түқымдары өндірістік (шаруашылық) жіктеуге сәйкес 8-бағыттағы топтарға бөлінеді.
I - биязы жүнді қой тұқымдары. Бұл қойлар өз ... ... ... ... ... ... ... үш топқабөлінеді.
II - биязылау жүнді бағыттағы қой түқымдары өзара екігебөлінеді. Бірінші жүнді-етті бағыт. Бүл ... ... қойы ... ... ... қойы жатады. Екінші етті-жүнді бағыт.Оның өзі үшке бөлінеді:
* үзын жүнді: бүл топқа линкольн, ромни-марш, корридельтиптес биязы жүнді-қойлар ... ... ... бүл ... ... ... суффольк, горь-кий тұқымдары және солардың будандары жатады;
3) биязылау ... ... осы ... ... ... ... шығарылған биязы жүн беретін көптегенкроссбред және кроссбред типтес жүн беретін қой түқымдары дажатады. Олардың саны жылдан ... ... ... ... да осы ... ... - үяң жүнді қойлар тобына үяң жүн беретін сараджа, тәжік,алай, қазақтың үяң жүнді қойлары жатады.
* - тондық тері ... қой ... ... ... ... ... ... қүлынды қойы жатады.
* - елтірілік бағытқа-қаракөл, сокол, решетиловка, чушке,малич қой түқымдары ... - ... ... - ... ... ... қырғыз-дың қылшық жүнді қойлары, жайдары т.б. Азия елдерінің қүйрық-ты қойлары жатады.
* - етті-жүнді қылшық ... ... - ... ... черкес, баку қой түқымдары жатады.
* - етті-жүнді - сүтті ... ... ... ... ... қарашай, лезгин, дағыстан, бурят қой түқымдары жатады.
Төменде осы класқа, топтарға бөлудің негізі болған ерекше-ліктерге, өнім бағыттарына ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы тұқым түрлері
Қой өсірудің негізгі мақсаты жоғары сапалы қой түқымдары-ның түрлерін өсіру және ... ... ... ... ... ... саны мен сапасы, оның өсімталдығы, жер жағдайына, ауа райына ... ... ... ... оның түқымның сапасына, өнімі жоғары мал түқымын өсіруге ... ... ... шаруашылығында әр түрлі қой түқымдары мен түқым-дық топтары негізгі еңбек қүралы болып ... ... өзі ... ... ... кой шаруашылығы өнімдерін мол өндірудің басты шарты экономикалық тиімділік.
Қазақстанда қой шаруашылығы негізінен төрт бағытта өркен-деп келеді. Олар ... ... ... ... және үяң жүнді қой шаруашылықтары.
Биязы жүнді қой тұқымдары.
Биязы жүн қой түқымдарының басқа қой түқымдарынан негізгі айырмашылығы тек біркелкі ... ғана ... ... ... ... ... 25 мкм - ден аспайтын, иректігі айқын, шайырлы, тығыз ақ жүнділігі. Биязы жүн түқымдарының ... ... ... атап ... ... ... жүнді қой түқымы, оңтүстік қазақ меринос қой түқымы, қазақтың арқар меринос қой түқымы, солтүстік қазақ мериносы қой түқымы жа-тады.
Қазақтың ... ... қой ... ... ... ... ... лайықты биязы жүнді қойдың жаңа түқымын шығару мәселесі 1931 жылы басталған. Бүл жүмысты ... В. А. ... ... Е. В. ... А. И. ... жұмыс істеді. Негізгі селекциялық жүмыстар К. Мыңбаев атындағы тәжірибе шаруашылығында жүргізілді. Жаңа ... ... үшін ... ... ... ... алынды, олар таза түқымды прекос қошқарымен шағылыстырыл-ды. Одан ... ... ... ... жүнінің сапасы жағы-нан бірнеше түрлі болды. Жүніне қылшық араласқан 3-4 класс будан саулықтарына қайтадан таза ... ... ... жіберілді. Осы шағылыстырудан шыққан екінші үрпақтың биязы жүнді будан қошқарларымен бірінші үрпақта алынған ... ... ... ... ... Олардың төлі бірнеше жыл бойы үзбей сүрыпталып, таңдалды, соның нәтижесінде қазақтың биязы жүнді жаңа қой түқымы шығарылды.
1931 жылы ... бүл ... 1946 жылы жаңа ... мәскеудің бекітуімен өте нәтижелі аяқталды. Авторлары В.А. Бальмонт, Е.В. Баканова, А.И. Пшеничный Одақтың мемле-кеттік ... ... ... ... ... ... жүнді қойы бірінші, екінші үрпақтың прекос пен қазақы қойдың ... ... ... ... ... Бүл ... ... жайып бағу жағдайында ғана өсірілді, жазда жайлауда, тауда, көктемде, ... ... мен ... ... ... Қара күз қыста сарытау қүмда, сөйтіп жыл он екі ай бойы даланың табиғи жайылымында өсті.
Сондықтан қазақтың биязы жүнді қойы өте ... ... ... ... қысқа қайратты, табиғи жайылым шөбін жақсы пайдаланатын түқым болып қалыптасты. Еті мен жүні өнімділігі жағынан да бүл қой ... ... ... таза ... қалысқан жоқ.
Жаңа шығарылған қазақтың биязы жүнді қой түқымы Рес-публиканың Оңтүстік-шығыс облыстарында (Талдықорған, Алматы) жерсініп, өте жоғары ... ... ие ... Сондықтан осы облыстарда кеңінен тарады. Өткен 50-55 жыл ішінде үдайы селекциялық ізденістердің нәтижесінде ... ата ... 3 ... ... ... ... шыға-рылды.
1991 жылы Алматы, Талдықорған облыстарында шаруашы-лықтарында жоспарлы түқым ретінде өсіріліп, саны 4400 мың ... ... Ал ... ... ... өсіп келе ... яғни бұл ... қойларының саны 2,0 миллион басқа жақын.
Соңғы жылдары жүн сапасы мен өнімділігін арттыруда бүл түқым Австралия мериносымен жақсартылуда.
Қазіргі қазақтың биязы ... қой ... ... ірі, ... ... сырт ... жақсы, кеудесі кең, арқасы тегіс, жал-пақ, сан еттері жақсы дамыған, аяқтары түзу, түяқтары мықты. Жыл бойына жайылымда болуға, алыс ... ... ... ... бейімделген қой түқымы.
Қошқарлары мен саулықтары тоқал, мойнында бір немесе жартылай қатпары бар. Жүні жабық ... ... ... ... ... жіңішкелігі көбінесе 60-64 сапада, ал қошқарла-рының жүні 58 ... ... ... ... түсі ақ, ... сары, кейде қоңырқай болады. Жүн тығыздығы орташа, 1 см[2] -4630 жүн талшығы болады.
Қошқарларының салмағы 100-110 кг, саулықтары 55-60 кг, жүн ... ... 7-9 кг, ... 3,5-4,5 кг, таза жүн ... ... ... жетеді. Жүн үзындығы қошқар-ларда 9-10 см, саулықтарда 8-9 см. 100 саулықтан 125-135 қозы алынады.
Оңтүстік шығыс өңіріне ... ... ... ... ... ... қой ... бірі жүмсалған еңбек пен азықты жоғары өнімділігімен толығымен ақтайды.
Қазіргі кезде ... ... ... жүнді қой түқы-мын өрістетіп, өркендетуде жүмыс істеп жүрген ауыл ... ... ... ... ... ... ... арқар - меринос қой тұқымы. Қазақстанның биік тауларында 20 млн. гектардан астам жайылымдар бар. Сол жерде өсетін аса ... ... ... жүғымды шөгттер пайдаланудың экономикалық маңызы зор. XX ғасырдың ортасына дейін осы биік тау ... ... ... ... келді.
Таудағы, теңіз биігінен 2000-3500 метр биіктіктегі жайылым-дарды пайдалану мақсатымен тау ... ... ... сол ... ... жан-жақты өмір сүріп жоғары өнім беретін биязы ... ... жаңа ... ... ... ... ... 1930 жылдарда қолға алды. Бүл жүмысты 1934 жылдың күзінде КСРО ғылым академиясы-ның генетика институтының Н. С. Бутарин ... ... ... ... ... асыл ... кеншарында бастады, 1933 жылдан онан әрі Қазақстанда жүргізілді.
Бүған дейін М. Ф. ... ... арғы тегі - ... бия-зы жүнді қойдың саулықтарымен шағылыстырып, қойдың жаңа түқымын шығарған еді. Ол жүмыстар Украинада Аскания-Нова ... ... ... ... еді. Н. С. ... өз ... таулы жерде өсірілетін түқым шығару үшін муфлонның орнына арқарды пайдаланды, өйткені арқар биік ... ... ... тауда өсетін қой тектес жануар. Сонымен қатар арқар муфлоннан ірі. Оның қүлжасы (еркегі) 200-250 кг дейін ... ... бойы да биік (125 см). ... ... қойлардың арғы тегі болып саналады, жүні қылшықты, түбіті қысқа келеді.
Биязы жүнді қойларды арқармен табиғи шағылыстыру мүмкін болмаған соң, ... ... алу ... ... ... ... атып ... оның үрығын өлтірмей жедел түрде қойды қолдан үрықтандыратын пунктке жеткізіп, күйлеп ... ... ... ... ... ... жүр-гізілді.
Арқармен будандастыру үшін алғаш кеңес меринос, кейіні-рек рамбулье, прекос және ... ... ... жылы ... ... ... алынды. 1936 жылдың күзінде алғашқы алынған гибрид үрпақтардың ішінен өсірілген 4 қошқар ... - ... ... ... ... ... бүл ... Алматы облысы асыл түқымды және Шығыс Қазақстан кеңшарында, ... ... ... ... шаруашылығында жүргізілді. 1936 жылы бүл шаруашылықтарда гибрид қошқарларының үрығымен 300 бастан астам прекос және рамбулье саулықтары қолдан үрық-тандырылды. 1937 жылы ... бүл ... ... екінші үрпағы (376 бас) алынды.
Алайда және кеңшарларының табиға-ты мен ауа райы және шаруашылық жағдайлары таулы аймаққа сай ... ... ... ... түқымын өсіру-де алға қойған мақсатты орындай алмайтын болды. Сондықтан 1938 жылы Қазақ КСР ... ... ... ... ... және Іле ... Алматы облысы Кеген ауданы-ның биік таулы жерінен ғылым ... ... ... үйымдастырылды. Мүнда 1938 жылы жоғарыдағы екі кеншардан алынған гибрид қойлар және олар-дың рамбулье түқымынан болған ... ... ... ... ... шағылысты-рудың сіңіре будандастыру және зауыттық будандастыру тәсілдері қолданылды. Үшінші үрпаққа дейін ... ... ... ... яғни ... 7/8 ... ... жүнді қойдың, 1/8 бөлігі арқардың қаны болды. Онан әрі екінші және үшінші үрпақтар ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, сіңіре будандас-тыру арқылы үшінші үрпақтың үнамды ... ... ... ... екіншіден, шағылыстырудың заводтық әдісі арқылы келесі үрпаққа шаруашылыққа пайдалы ... мен ... ... ... ... және ... арқылы қойдың түқымдық жаңа тобын шығару. Мүны одан әрі жетілдіріп биік таулы жердің жағдайына бейімделген ... ... қой ... шығару болды.
Қазақтың арқар-меринос қой түқымын шығаруда (1934-1950 ж.ж.) гибридтердің ішінде кейбір белгілері жағынан арқарға ... ... ... қойға көбірек үқсағандары болды. Мүнымен қатар ата-енесінің биологиялық ерекшеліктерімен шаруашылыққа пайдалы ... ... ... ... да ... ... ... селекциялық жүмыс үшін өте қолайлы еді. Олар арқарға немесе ... ... ... ... ... ... ... сіңіре будандастыруға пайдаланылды.
Іріктеу және жүп таңдау, сондай-ақ басқа да күрделі жүмыс-тарды зор ықыласпен орындаудың нәтижесінде қойдың отандық жаңа түқымы ... ... ... ... авторлары Н. С. Бутарин, А. И. Жандеркин, А. Е. Есенжолов, Е. В. Болыдакова осы еңбектері үшін әрқайсысы мемлекеттік сыйлықтың ... ... ие ... жаңа ... ... ... ... Алматы об-лысының биік таулы Кеген, Нарынқол, Шығыс Қазақстан облы-сының таулы аудандарында және ... ... үсақ ... ... ... меринос қой түқымы жақсы көрсеткіштерге ие болды, аталған аймақтарда өзінің лайықты орнын ... ... - ... ... ... ... нәтижесінде Ленин, Крупская үжымшарлары, Шығыс Қазақстанда , Алматы облысында Ұзынбүлақ кеншары, Павлодар облысында Қ.И. ... ... ... ... ... ... ... атанды.
Қазіргі арқар-мериностар конституциясы өте мықты, қимыл-дары жедел, таулы-тасты жерге ... ... ... ... үзын және ... ... мен белі түзу және ... Аяқтары түзу, түяқтары өте берік. Қошқарларының мүйіздері үлкен, саулықтарының ішінде мүйіздісі де тоқалы да ... ... ... ... қатпарсыз. Арқар-меринос таулы жердің табиғатына, қырат жерлерге де жерсіне береді. Жүнінің ... ... ... ... көбінше 60, бірақ 64 сапада бола береді. Бас, бауыр, ... ... ... және ... бо-лады.
Қошқарларының салмағы 100-110 кг, саулықтары 60-65 кг. ... 7-10 кг, ... 3,5-5,0 кг жүн ... таза жүн ... 50-55%. 100 ... 120-130 қозы алынады.
Алматы облысының таулы аймақтарының шаруашылықтарын-да 280 мыңға басқа жуық ... ... ... 57-60 кг ... ... ... жуылған жүн талшығы 2,1-2,5 кг, селекциялық топта 2,7-3,0 кг-ды қүрайды. Өндіруші қошқарлар орташа есеппен 4,5-5,3 кг таза жүн ... және ... тірі ... ... ... ... қойлары Алматы, Шығыс Қазақстан, Павло-дар облыстарында өсіріледі. Бүл ... ... ... ... өте ... қой ... қазақ меринос қой тұқымы Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарының көптеген шаруашылықтарында қой жыл бойы жайылымда: қыста қой шөл және шөлейтті жайылымда, ал ... тау ... ... ... ... 500-1000 ... дейінгі биіктікте болады. Ал кейбір тау жайылым жоқ шаруашылықтарда қой жыл бойы шөлейтті жайылымда болады, кейбіреулерінде қүм және ... ... ... Бүл ... суд ... ... ... туғызады.
Міне осындай табиғаты қатаң жерлерде жыл бойы тәуелділікті ... осы ... өмір ... ... жүн, ет өнімдерін бе-ретін биязы жүнді қой түқымын шығару селекционер-зоотехник-тердің ... ... ... ... жаңа ... шығару үшін жергілікті қазақы қүйрықты қойлардың саулығын биязы жүнді қой түқымының қош-қарларымен шағылыстырды. Алғашында (1932 ж.) Жаңа Кавказ түқымының қошқарлары, ... ... ... меринос түқы-мының аталықтары пайдаланылды. Ол кезде кейбір себептерге, әсіресе әкелген қошқарлардың сапасының төмендеуіне және қой-ды бағып-күтудің нашарлығына ... ... ... ... ... ... ... болып, берген жүні қырқыл-ғандағы салмағымен 2,7 кг-нан аспады, әрі ... ... Сол ... қарқыны да, нәтижесі де Үлы Отан соғысы біткен-ше ... ... Отан ... ... кейін бүл жаңа түқым шыға-ру жүмысы жоғары қарқынмен жүргізілді. Қолда бар ... және ... ... қойдың саулықтарын жүнді, жүнді етті биязы жүнді қой ... ... ... және ... ... ... ... Қошқарлары пай-даланылған қой түқымдары мыналар болды: грозный, ставро-поль, кавказ, алтай, кеңес меринос өте сирек қолданылған прекос қошқары. Сүйегі берік, ... ... ... ... бейімделген, жүнінің сапасы мен өнімділігі, дене бітімі мен пішіні үнамды, селекциялық талаптарға сай келетін қойлар ... ... ... ... ... сатысында қойылған талапқа, әсіресе жүнінің жіңішкелігі, үзындығы, қоюлығы, тығыздығы және біркелкілігі сай келмейтін будан саулықтар мен ... ... ... ... мен ... ... ... (ерекшелігін ескере отырып) шағылыстырылды. Мүнан алынған үнамды биязы жүнді саулықтар мен тоқтылар онан әрі шағылыстырудан алынған осы типтегі ... ... Ал ... ... сай ... үрғашы тоқтылар грозный немесе ставрополь қойының қаны басым қош-қарлармен қайта будандастырылды. Соңынан класы жоғары отар-лардағы саулықтар мен түсақтарды ... ... ... ... ... типті қошқарларымен шағылысты-рылды.
Әр түрлі түқымның қошқарларын пайдалану тәртібі барлық шаруашылықтарда бірдей болған жоқ. Оңтүстік Қазақстанның кеншарында көбінесе ... ... ал ... ... мен ... ... ... - ставро-поль түқымы қолданылды. Бүл өсіріп жатқан қойдың жүн сапасы жақсартуға елеулі әсер етті, әрі ... үш ... ... ... ... ... берді. Соның негізінде бүл үшеуі де кейіннен асыл ... қой ... ... атағыана ие болды.
Іріктеу кезінде қошқарларға өте жоғары талап ... Жүн ... ... қоюлығы және біркелкілігі, түтас жүнде шайырдың жеткілікті болуы әрі оның ... ... ... ... ... қазақ мериносыныц бірінші класына қойылған талаптар
Мал топтары
Салмағы, кг
Қырқылғаи жүн, кг
Таза жүн шығы-мы, %
За-уыт-тык
мал
та-уар-лы мал
жуылмаған
жуылған
За-уыт-тық
та-уар-лы
за-уыт-тық
тау ар-лы
Ересек қошқар
85
80
10
8
4,5
3,5
40-45
Тоқты қошкар
45
40
5
4,5
2.3
2,0
45-50
Ересек саулық
50
45
4,5
4,0
2,2
1,9
42-48
Үрғашы тоқты
36
32
3,6
3,2
1,8
1,5
48-50
леңдігі, малдың ... ... мен ... ... ... ... ең таңдаулы түқым қуалайтын қасиеттер ұрпағына бері-летіні ескертілді. Қойдың жаңа ... ... ... ... ... ... мынадай талаптар белгіленді (41-кесте).
Қойдың бүл түқымын шығаруда төлдің басым көпшілігін шал-ғайдағы жайылымдарда жыл бойы бағуға назар ... Бүл ... ... ... ... мал ... мүмкіндік берді. Елімізде өсірілетін басқа биязы жүнді қой түқымдарынан оңтүстік қазақ мериносының мынадай ерекшеліктері бар:
* бүл қой ... ... ... ... ... бейімделген. Қуаң, сирек жайылымда қозғалғыш, жүрдек,таулы жайлауда тез семіреді, ал қалта-қүмды жайылымды жақсыпайдалана алады, сондай-ақ қосымша азықты да жақсы ... ... тері ... ... көп ... ол тек ... ай-мағында ғана қатпарланады. Бірақ жүн түсімі жоғары, көбінде50%-дан астам;
* көп ... ... ... ... ол ... ... жақын болады;
* жыл бойы жайылымда бағылғанның өзінде саулықтары егіздікөп табады. 100 аналықтан 125-145 қозы береді.
Соңғы жылдары ... ... ... ... түсу ... ... аралык типтерімен (Күйік, Ленин, Мерке, Монтайтас, Шанақ т.б.) қан араластыру, қан жаңарту жүмыстары жүргізілді. Мүның өзі ... ... ... қол ... Қазіргі кезде Австралия мериносымен жүндестігін, жүн сапасын жақсарту жүмысы жүргізіліп жатыр. Оңтүстік қазақ ме-ринос қойы селекционерлердің және малшы шопандар мен ... ... ... ... Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында күрделі өндіре будандастыру әдісімен шығарылды. Авторлары А. И. ... Л. И. Цой, О. ... В. А. ... және тағы ... Бүл ... шығаруда Кавказ, кеңес мериносы, алтай, ставрополь, грозный сияқты бия-зы қойлар катынасты.
Қазіргі күнгі Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарында ... ... ... ... ... ... денесі ықшамды, дене қүрылысы мінсіз, саулықтары тоқал, қошқарлары мүйізді. Мойнында бір кейде екі қатпары бар. Жүні тығыз, биязылығы 64 сапада, ... жүні 60 ... ... ... түсі ақ, ... Таза жүн ... -45-48%. Қошқарының салмағы 80-85 кг, саулығы 50-55 кг. Қош-қарларынан 10-12 кг, саулықтарынан 5-6 кг жүн қырқылады. Жүнінің үзындығы 8-9 см. Шр 100 ... 120-130 қозы ... ... ... шөл және ... ... жақсы қалыптасқан, қысы-жазы жайылымды жақсы пайдалана алады.
Солтүстік қазақ мериносы қой түқымы. Қазақстанның сол-түстігінде, солтүстік-шығысында, сондай-ақ ... ... ... ... қой ... ... ... ертеде де болған. Меринос қойын Шығыс Сібірге әкеліп өсірмекші болған ... еді. Олар ... сол ... прогресшіл жандар болғанымен, декабристердің бүл тәжірибесі сәтсіздікке үшырады. ... М.А. және Н.А. ... ... себебін қойдың әлжуаздығьшан және жергілікті халықтың мери-нос қойын өсіргісі келмегендігінен деп түсінді. Олар: , -деп жазды.
Кейбір жеке қожалықтардың өз үлесін ... алып ... ... ... ... қой ... басы ... кеміді. Бірақта бөлініп шыққан шаруа қожалықтарындағы қой малы ЖШС-гі асыл тұкымды еділбай қойының үрпақтары немесе бір ... деп ... ... ... ЖШС-ндегі асыл тұқымды өнімділігі жоғары еділбай қой тобын (құру) шығару тәсілдері
Ет-май өнімділігін және қозының тез жетілгіштік касиетгерін, енесінен ... ... ... ... ... ... филиальшың ғылыми қызметкерлері Атырау облысы Құрман-ғазы ауданының жауапкершілігі шектеулі серіктестігіндегі мал мамандарымен бірге жергілікті еділбай ... ... 2000 ... бері ... ... ... ... асылдандыру жұмысыньщ жыл сайын жүргізілген есеп мэліметтеріне (өнім сапасын деңгейін ... ... ... есепке алу, сұрыптау, іріктеу, бонитировкалау, кошқарларды саулық-тарға тағайындау, жекелеген отарлар бойынша туылған төлдердің салмағы мен басқа да ... ... ... ... алу, ... жасы мен класы бойынша қүру табындағы малдардың шығу тегін генелогиясын зерттеу, қошқарларды ... ... ... баға беру т.б. ... ... ... ... етгі-майлы қойдың уламды түрін селекциялық топқа іріктеп алу үшін жэне алдағы жұмысымызға жаңа зауыттық түр мен ... ... үшін ... ... ... ... белгіледік: элита классты ірі қошқарларға тірілей салмағы - 95 кг. I кластың тірілей салмағы-87 кг, жүн түсімі - 3,0-3,5 кг. Сол ... ... -62-77; 2,0-2,5 кг. 1,5 ... ... 63-75; 1,3-2,0 кг. 1,5 ... ұрғашы тұсақ 47-55; 1,0-1,3 кг.
Мал түқымын асылдандырудың әдістері ғылыми-зерттеу жұмы-сының негізгі бағыттарына сүйене отырып жасақталды.
Тұқьшдык малдардың тез жетілгіштік ... ... ... ... ... аралығында тірілей салмақтары жоғары, дене пішіні жэне дене қү-рылымы, кұйрық пішіндері мен үлкендігі ... ... сай ... іріктелініп алынып, ұнамды қошқарлармен шағылыстырылды. Асыл түдымды еділбай ... ... ... ... сапасы жоғары еділбай қошқарын пайдаланып, тегі бойынша өсіру эдісі колданылды.
Селекциялық асылдандыру ... ... ... ... сапалық қасиеттері үнемі тексеріліп, соның нәтижесінде қошқарлардьщ ... ... ... ... ... ... анықталып шығарылды.
Қошқарлардың сапасын анықтау, іріктеп-сұрыптау өз нәтижесін берді. Шаруашылықтағы еділбай түқымды қойларды асылдандыру жұмысында жақсартушы-қошқарларды кеңінен пайдалану ... ... ... ... өсірудің нәтижесінде, өнімділігі және тұқымдық қасиеті жогары қой тобы пайда болды. Бірнеше ү^эпақтан алынған, ... ... ... ... ... ... бере алатын ұрпақтар тобы өсіп көбейді.
Көп жылғы жүргізілген селекциялық асылдандыру жұмыстардан ... ... (шөл, ... жағдайында, жергілікті жерге бейім-делген), өнімділік қасиеттері біршама жоғары (қошқарлары - 97-107 кг, ... - 67-75) ... ... екі ... ... жаңа ... типінің тірілей салмағын және жетіл-гіштігін арттыру мақсатында ғылыми негізінде үнемі сұрыптау, іріктеу мен таза тұқымды өсіру ... ... ... ... қой ... жаңа ... типі екі желі ... шығарылды (сызба).
Осындай жыл сайынғы галыми-зерттеу мен селекциялау жұмыстарын жаңа зауыттық типі жасақталып, іріктелген селекциялык топпен ... ... ... ғылыми негізде жүргізілген селекциялык-асылдандыру жү_мысының нәтижесінде еттілік сапасы жоғары, бірақ кейбір селекциялық белгілеріндегі айырмашылықтарға байланысты ЖШС-нде еділбай қойының жаңа ... ... ... типі ... етті-майлы бағыттағы №2359-2248.
И-желі етті-жүнді бағыттағы №6884-1706.
Төлдердің ... Тірі ... ... ... ... бір ... орта ... бейімделуінің ең басты көрсеткіші болып саналады. Туылғандағы тірі салмақ қозының ене ... ... ал ... ... ... бөлінгенге дейінгі өзгеру сипаты төлдің сүт ему кезеңіндегі өсіп-жетілу шапшаңдығын көрсетеді. Жаңа туылған қозылардың салмағы эмбрионалды кезевдегі даму дең-гейімен ... ... ... ... ... ішкі ... ... қойының аса маңызды ерекшеліктерінің бірі - төлі өте тез өсіп жетіледі. Туғаннан кейін 13 күн өткен соң ... ... екі есе ... 37 ... 4 есе, ал 88 күвде 7 есе артады.
ЖШС-дегі еділбай тұқымды қойлардың қозылары да тез жетілгіштік қасиеттерін көрсетті.
Қозылардың ... ... ... еркек қозыларда 5,3-6,06 кг болса, енесінен айырғанда 35,9-37,5 кг болып тэуліктік үстеме салмақ алуы 251-262 г ... ... ... 4,8-5,46 кг; 34,8-35,2; 236-245 г болды.
Бүл орташа көрсеткіштер, ал ... ... ... ... ... ... айырғандағы салмағы: еркек қозыларда 40-43 кг болса, осы пайыздық мөлшердегі ұрғашы қозыларда 37-40 ... ... ... ... ... 650-800 г, ... қозыларда 600-700 г аралығында болды.
15 айлығында еркек тоқтылардың (түхақтардың) салмақтары 60-65 кг, жүн түсімі 1,5-2,0 кг болса, ұрғашы тоқтылардың (түхактардың) ... кг; 1,0-1,3 кг ... Бүл ... ... тоқтыларда енесінің салмақтарының 67,1-71,4%-ын кңэаса, еркек токтыларда қошқарлардың салмақтарының 66,7-72,2%-ын қү_рады.
Төлдердің өсіп-жетілуін ... ... ... сырт ... ... ... ... беретін, олардың туылғаннан 15 айлық кезеңіне дейінгі даму аралықтарындағы кейбір дене ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары екі желі бойынша жүргізіліп отырды.
Қозылардың енелерінен бөлгеннен бастап 15 айға дейінгі кезеңмен салыстырғанда туылғаннан енелерінен ... ... сырт ... өлшемдерінің жылдамырақ өсуі кү_йрықты қойлардың тұқымдык ерекшеліктеріне жатады. Ересек малдар мен төлдердің дене өлшемдерін ... жаңа 2 ... ... ... қасиеті жоғары өнімділері селекциялық топтарға жасақтапады.
Қозылар 4 айлығында ... ... ... өлшемдері бойынша 15 айлықтағы төлдердің осындай көрсеткіштерінің І-желіде 76,4-85,3%-на, И-желіде 69,3-83,7%-на, ал ұрғашылары І-желіде ... ... ... ... 15 ... ... тоқты (түхақтар) ересек қойлардың І-желіде 87,1-93,3%-на, ІІ-желіде 89,7-89,9%-на, ұргашы ... ... ... асьш тү_қымды қошқарлар іріктеліп, жұптастырыП бекітіледі, ал басқа отарларда ... ... ... ... да ... ... өнімділігін және ата - енесіній шаруашылыққа пайдалы белгілерін (тірілей салмағы, жүн ... т.б.) ... үшін ... бір текті жүлтау жүргізіледі. Жалпы еділбай қойы үшін ... мен ... ... ... ... қолдану қажет: а) конституция жэне экстерьері бойынша; сұрыптау мен жұптау; жылдам өсіп жетілгіштігі мен тірілей салмақтары ... б) ... ... мен ... карай, г) шыққан тегімен д) төлдегіштігі жәнб сүттілігіне ... ... ... ... ... талаптар.
Құйрықты қойлар жайылым малы болғандыктан экстерьер, конс титуциясы жақсы дамыған, сүйегі мықты, дене бітімі пропорционалдьі өскен болу қажет. Осывдай селекциялық ... ... ... ... ... ... бейімделген, тіршілікке бейімдІ; төзімді болып келеді. Денесі енсіз, қушық жаурынды, арқасы салбы-раңқы, конституциясы нәзік, артық ... ... ... болса, ондй мұндай малдар есептен шығарылып, асыл түқымды малдарғй қосылмайды. Қүйрыкты қойлардың экстерьерлік ерекшеліктерінің бірі, ол мүйізі жоқ болуы керек. ... ... мен ... ... ... ... ... болуы шарт. Бүл құйрықты қойлардың морфоло-гиялық белгілері, денеге тек қана май жинау емес, ... ... ... ... төзімділікті сақтайды.
Селекциялық топқа, орта көтеріңкі немесе жай көтеріңкі күй-рықты қойлар іріктеледі. Салпаң құйрыкты ... асыл ... мал ... ... ... Ал ... пішінді кұйрықты қошқарлардың, жайылымда жүруі мен саулықтарды қашыруы қиынға түседі. Жас ... өсіп - ... тез ... ... ата-аналарының ірілігіне байланысты. Еділбай, қазақтың қылшық жүнді және жартылай қылшық жүнді тұқымдарының қозыларының енесінің сүтін пайдалану мезгіліне үлкен мэн ... Бұл ... және ... ... сапалы ет көзі, еркек қозылар 4-5 немесе 7-8 айлығында етке тапсырылады. Неғұрлым енелері ірі ... ... ... да ірі туады, ал енесінен айырған кезде ірі ... ... ... жэне әр ... саулықтарды салмағына қарай жұп-тағанда олардың аталық жағынан түдым қуалаушылык, эсері қозының туганға дейін және туғаннан кейін тез ... ... ... ... ... қошқарлардың салмағы 60 -- 70 пайыз жоғары болуы тиіс. Қойдьщ салмағына байланысты жүргізілетін селекциялық жұмыстың ... оның есеп ... ... ... ... да ... тү_кым сапасы, тірілей салмақтың өсуімен етті - майлылық көрсеткіштері, яғни бақылау сойысы арқылы анықталады.
Құйрыкты қой ... ... ... ... ... ... ие ... малдар кездеседі. Осындай езара тығыз байланысты етті -- ... ... ... қойдың көрсеткіштері екінші класты еділбай қойына да тән. Бұлдай қойлар көнбісті, мықты болып келеді. Сол себепті таза еділбай қойларын өсіргенде, ... жүн ... да ... ... ... ... бірінші кластағы биязылау жүнді койларды конституциялық типін ескере отырып, оларды бірыңғай жұптау кезінде екінші класты жүндес конституциясы берік элита қошкарларымен ... ... Ал, ... ... ... ... ... бірыңғай жүптау тәсілін (гомогенный) қолдану керек. Құрамында өлі және құрғақ қылшықты ... ... ... қойлар бірінші класты жүнді элита қошқарларымен шағылыстырылады.
Еділбай қойлары, негізінен эр түрлі жүн ... Ал, ... ... енеркәсіп орындары үшін ақшыл және ак түсті жүн қажет. Сондыктан күні бүгін ақ және ақшыл түсті еділбай қойын көптеп өсіру күн ... ... ... ... ... қарай іріктеу оның ту-қымдық сапасын анықтағанда үлкен рөл атқарады. Көптеген реттерде малдың ішінде енімдшігі жоғары, малдары ... ... ... ... ... асыл ... ... жиі кездеседі.
Сондықтан асыл тұкьшды қой шаруашылықтарда, осы қасиеттер қатаң ескеріліп, міндетті түрде есепке алынады. Бүл селекциялық ... ... көзі ... ... Яғни ... мен жулітау оның сапалық көрсеткіштерін жүргізудің негізі:
Асыл тү_қьшды жэне тауарлы ... ... жэне ... ... басқа негізінен кластық жұптау (классный подбор) әдісі қолданылады. Ол қай кластың болмасын сапалық негіздемесінде іске асады. Әр кластағы аналыққа ... бір ... ... мал ... ... "жақсы" жақсымен, "нашар" да жақсымен жүлтастырылады. Бүл болашақ алынатын төлдің еттілігін, майлылығын ... ... ... ... ... және ... сапа-сына қарай баға беру. Селекциялық асылдандыру жұмысының табысты болуы, қойдың асыл тү-қымдық қасиеті мен өнімінің өсуі шаруашылықта ... ... ... ... ... ... бере алатын, жеткілікті дәрежесіндегі қошқарлардың болуына байла-нысты. Қошқарларды тексеру бір отарға іріктелген 1 класс саулықтарға жүргізіледі. Себебі ... ... ... да ... ... бірдей болады. Тексерілетін әрбір қошқар кемінде 30 -- 40 бас ұрғашы тел алу үшін 80 - 90 бас ... ... ... ... ... ... ... үшін эрбір кошкар бірдей санды саулықтармен шағылыстырьшуы тиіс.
Етті - ... қой ... ... ... ... екі ... ... Қозьшарды 4,5-5 айлығында жеке-жеке бонитировкадан алдын-ала өткізіп, өлшеп бағалайды. Бұл ... ... ... ... ... ... жүні ... 4 және 5 балл алған қошқарға (экесіне) ұксастык түрі басым козылардың саны ... ... Тез ... ... ... үшін ... семірген жэне бақылап семіртілген төлдерде 7-8 айлығында тексеруге қойылған эр қошқардың төлінен 10 басқа дейін сойылып ... ... асыл ... малдар 1-1,5 жаста бонитировкадан еткізіліп түпкілікті баға беріледі. Тексеруге ... ... ... 4,5-5 ... 4 және 5 балл ... көп қозылар жэне 1-1,5 жасында элита жэне I класты тез ... ... ... көп ... ... қошқарлар ғана бағаланып болашаққа өсімге, пайдалануға калдырылады. Нәсілдік қасиеттерін тексерудің дербес (жекелей) жүргізілген бонитировкалар талдағаннан кейін нәтижелері тұқымдық қошкарларды сұрыптау жэне ... ... ... ... ... ... Осы мағлү-маттардың негізінде қошқарлардың нәсілдік асыл тұкымды қасиеті анықталады. Тексеруге қойылған қошқарлардың нәсілдік қасиетін және оның өнімділігін, ұрпағының сапасын аныктау ... ... ... ... ... ұрпактардың сапасы мен өнімділігін салыстырумен жүргізілуге тиіс. Қатарластарымен салыстыру, ... ... ... ... ... ... қортьшдысы бойынша, ұрпағының өнімділігі жоғары қошкар деп саналады. ... ... ... ... т^қыммал ү_рпактарының өнімділігін, енелерінің өнімділігімен де салыстырумен анықтауға болады
Саулықтарды ... және ... ... іріктеумен қатар, оны төлдегіштігіне қарай іріктеу қажет. Көрсеткіштері бірдей ұрғашы қозыларды бағалағанда бірінші кезек егіздерден ... ... ... ... ... ... сұрыптаганда бірінші кезек көп төл беретін саулықтарды іріктеуден ... ... ... ... ... іріктеу оньщ сүттілігіне тікелей байланысты. Сүті мол аналық саулықтардьщ төлдері, ... ... ... ... ... ... артық болады. Сүттілігі мен төлдегіштік қасиеттеріне қарай іріктеу қозыларды ... ... ... ... бұл ... ... үшін ... индекс пайдаланылады. Алынған үстеме салмақты қозының айырғандағы күн санына бөлініп, 100 ге көбейтіліп алынады.
Мысалы: 2 қозы ... ... ... 7 кг, ал 120 күнде айырғандағы салмақтары - 56 кг. 1 қозы ... ... ... ... 4 кг. Ал айырғанда 120 күнде 36 кг ... ... ... (56 - 7) х 100 = 40,8; ал ... (36 - 4)х 100 = 26,6 кг. ... ... жоғары болған сайын оның сүттілігі мен төлдегіштігі де ... ... орта ... жогары бола береді және бұл белгілері бойынша сау-лықтарға жоғары баға беріледі. Бұндай саулықтар әдейі есепке ... ал ... ... ... ... кой ... толықтыруға қалдырылады.
Қой тұқымын асылдандыру есебін және таңбалау жұмыс-тарын жүргізу. Қой шаруашылығында селекциялық жү-мыс дү-рыс жүргізілген түқымдық есепке байланысты. ... асыл ... ... ... байланысты жеке -- жеке жүргізіледі. Асыл тұкымды малға мынандай кұдықты есеп жүргізіледі:а)асыл түдымды ... жеке ... ... №1); б) асыл тұқымды саулықка жеке карточка (форма №2); в) қойдың өнімділігі жэне жеке сұрыптау журналы; д) қой ... ... е) ... ... ... ... ж) асыл ... төл есіру журналы.
Асыл тұқымды қошқарлармен саулықтардың карточкаларына 1,5 жастағы жүргізілген сұрыптау, өнімділігі, малдардың асыл тү_қымды ... ... ... ... ... туылған уақытындағы салмағы 4 - 4,5 айлығында салмағы түгел журналға жазылады. Саулықтардың қозы ... ... ... ... ... ... туылғандағы салмағы, тегі, егіз немесе жалқы, ал қозы айыру кезінде қозының салмағы, ... балы және сол ... бір ... сү_рыптау қорытындысы жэне алынған жүні, салмағы жазылады. Шағылыс ... ... ... тегі, сү_рыптау мэліметі, жасы, қашырылған қошқар нөмірі, шағылыс уақытында қашқан саулық нөмірі және қошқар нөмірі, нақты шағылыскан ... ... ... ... жэне ... ... ... бонитировка мәліметі, салмағы және алынған жүні, бонитировка жүргізіп болған соң, шаруашылық қой малының тізімі жэне журнал бойынша ... ... ... Қой ... қай ... қанша қошқар жэне қандай желіден әкелінді, оларды қандай саулықтарға пайдаланады, олардың тү.қымдық және өнімділік қасиетгерін анықтау. Сонымен қатар қанша жүн ... ... таза ... бір ... ... жүн өлшемдері мен класы қой малының еттік қасиеттерін сипаттау және эр ... етке ... орта ... ... жазылады.
Қой шаруашылығындағы асылдандыру жұмысының есебі (бони-тировка, шағылыс және төлдеу журналдары т.б.) шаруашылықтың бас ... мен мал ... ... ... ... ... Қой шаруашылығының өнімін өндіру технологиясы, қойды
азықтандырудың мвлшері
Мал азығын тиімді ... қой ... ... ... ... Сол ... жеткілікті жемшөп қорын жасақтау, оны дұрыс сактау және тиімді пайдалану керек. Малды дұрыс азыктандыру асыл тү-қымды малдарды ұзақ ... ... ... жэне ... қасиеттерін артгыруға мүмкіндік береді.
Жемшөп қорын жоспарлағанда, малды азықтандыру нормасына байланысты есептеледі. Бүл норма бойынша бір бас ... ... ... азық мөлшері центнер есебімен: шөп-4,0, жайылым шөбі-14-15, жем 20-21.
"Ақжонас" шаруашылығында кой жақсы табиғи - климаттык жағдайында жайылымды толық ... ... ... және қыс ... ... ... косымша азьщтандыру қамтамасыз етілмеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Соңғы жылдары дәлірек айтсақ, 2000 жылдан ... ... ... түрлі шаруа құрылымдары қазіргі нарықтық экономика жағдайында ет ... ... ... ... соның ішінде ет-май өнімділігі жоғары еділбай қойын көптеп өсіруге бағыт алуда. Себебі кұйрықты қойлар басқа қойларға қарағанда ... ... ... ... ... орта ... ... келеді деп есептейді. сонымен қатар төлдері туылған жылы ... ... өсіп ... ... ... ... сол жылы ... асады.
Егер де 1.01.2011 жылы барлық шаруашылық санаттарындағы қой 610 мың ... ... ... 71%-ы ... 433 мың басы ... ... ... кой деп есептеуге болады.
Ал 1.01.2011 жыл басындағы асыл тұқымды 80185 бас, оның ішінде 52478 басы ... 65,4%-ы асыл ... ... ... ... ... ... 7 жыл ішінде Исатай ауданынан шаруа қожа-лыга, Индер ауданының шаруа қожалығы, Жылыой ауданынан шаруа қожалыгы, Құрманғазы ... ... ... Атырау филиалының ғалымдарымен бірлесе жұмыс істеудің нэтижесінде асыл ... ... ... ... ... ... ... осы койдың жергілікті жерге бейімді, ет-май өнімділігі таза ... ... ... ... кем емес ... жаңа желілерін шығару бойынша жұмыстар жүргізілуде. Бүл шаруа ... ... 1800 ... 4000 ... дейін асыл тұқымды еділбай қойлары өсірілуде.
Атырау облысының табиғи климат жағдайына ... ... ... ... ... ... Қазақстанның шөл, шөлейт аймақтарында қазақтьщ қылшық жүнді етті-майлы кұйрықты койын, соның ішінде еділбай қойын өсіру барлық шаруашылық нысандары үшін ... эрі ... осы ... Құрманғазы ауда-нындағы ЖШС-гі, асыл тұқымды шаруашылығындағы шығарылып жатқан еділбай қой тұқымының жаңа зауыттық түрінің (типінің) қошқарларын басқа ... ... кой ... ... толық пайдалануға болады,
Қазактың кұйрықты койлары Республикадағы өте зор жер аумағының табиғи-тарихи және жайылымдылык ... ... ... ... ... белгілері мен касиеттері жөнінен ұксас, бірак дене түлғасы (кұрылысы), тірі салмағы, бас ... жүн ... жүн ... жэне ... ... бойынша едэуір айырмашылығы бар геофафиялык варианттар мен тармактар кұрайды.
1928 жылы Бүкілодактык ғылым академиясы мен Москва ... ... ... М. Ф. Иванов баскарған экспедкциясы жүргізген зерттеулер мен онан эрі жалгаскан казактың кұйрыкты койларының популяциясын зерттеу жұмыстарының нэтижесінде бұл ... ... 22 ... ... мен ... ... болды.
Кезінде М.Ф. Ивзное - деген.
Сонымен катар М.Ф. Иванов (1925) ... ... ... ... ... кой ... жоғары баға алғандығын айта келіп бүл койлардың еті өте дэмді, ал кұйрык майы сары ... тең ... деп ... ... В.А. ... М.А. ... М.Ф. Попов, А.В. Голоднев, С.М. Макпузов, К. Канапин, А. Ахатов Т. Көптілеуов, А. Жандеркин, Ж.С. ... С. ... т.б. ... ... ... ... өсіп-өнетін кұйрықты кой тұкымдарының ішінде ең төзімтал, мол өнімді, тез жетілгіш, шөлшіл, жүндес т.б. шаруашылыкка пайдалы касиеттері бойынша ... ... койы ... ... осы ... ... пайдалану үшін галымдар баска жергілікті жерде өсіп-өнетін кұйрыкты койларды (сараджа кой ... ... осы ... ... кошкарларымен шагылыстыруды дұрыс деп тапкан.
Сондыктан жергілікті жерде есетін ... ... ... ... ... ... ... үнемі жаксартып отыру қажет._
Бүгінгі танда бұл конлардың тандаулы ... ... ... ... . Атырау облысының , , , тұкыммал зауыттарында шоғырланган.
Одак ... ... ... кой ... өсірумен шұғылданатын шаруашылыктары казактың кұйрыкты койы оның ішінде еділбай ... ... ... 1959-1962 жылдары сол кездегі Гурьев облысының Сүйіндік совхозындагы кұйрыкты ... ... ... өнімділік касиеттерін Орал облысынын жэне Калинин атындағы колхоздарынан әкелінген еділбай кошкарларымен сіңіре будандастыру
жолымен ... ... ... ал 1962 жылдан бастап, Теңіз өресіндегі , , казіргі ЖШС, ... ... ЖШС ... жергілікті койлар жэне тұкыммал шаруашылыктарынан экелінген еділбай тұкымды және жаксартылган еділбай типтес кұйрыкты кой кошкарларымен сіңіре будандастырыла ... ... ... ... алынған будандардың тірі салмагы мен жүн түсімі едәуір жоғарылады, олар ... ... ... және ... бола ... ... өресіндегі , , тұкыммал шаруашылықтарындағы еділбай типтес кұйрыкты койлар, жергілікті кұйрыкты койларды Батыс Қазакстан облысының ... ... және ... ... ... ... әкелінген кан үлесі жоғары будандармен сіңіре будандастыру нәтижесінде шыгарылған.
Қазіргі танда бүл шаруашылыктар Қазакстанда асыл тұкымлы еділбай койын өсіретін ... ... ... ... ... ... жэне асыл тұкымдарын көбейту - койды таза өсіру аркылы да сондай-ак ... ... ... ... ... алынганша жергілікті күйрыкты койдьщ саулығын еділбай кошкарымен ... ... ... да іске ... ... ... малдың тұкымдык жэне турлік ерекшеліктеріне карай мал өсіру әдістерін үш түрге бөледі: таза ... ... ... ... ... ... іауытындагы кой отарларының өніміділігі мол болу үшін іа і,і ң м.ім ӘДІ< ш іі.ін і.і Івну КЛ/КСТ.
І.и.і іукі.ім вСІр) вркы ІЫ ... ... ... касиеті жоғары бо і.і и.і Ол в іінс гән вніім іік ... ... ... бере алады.
Бірак [п]\-і

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың қылшық жүнді құйрықты қойы тұқымының биологиялық ерекшеліктері18 бет
"Қайрақ" ЖШС шарттарындағы абердин ангус тұқымды малдардың сипаттамасы39 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Асыл тұқымды көк түсті қаракөл қой шаруашылығында жұптау түріне байланысты селекциялық белгілерінің көрсеткіші»30 бет
«Мәдени Мұра» және «Асыл Мұра» бағдарламалары: аудиовизуалды құжаттар мәселелері37 бет
Асыл тұқымды бұқалардың табынын толықтыратын таналарды азықтандыру34 бет
Ата дәстүрі – асыл қазына8 бет
Гальваникалық өндіріс қалдықтарынан асыл металдарды алу32 бет
Герефорд асыл тұқымды малының өнімділік қасиеттерін зерттеу58 бет
Денсаулық - баға жетпес асыл дүние4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь