Ірі қара малы

1 Негізгі бөлім
1.1 Аналитикалық бөлім
1.1.1 Ірі қара малының биологиялық ерекшеліктері
1.1.2. Ірі қараның шығу тегі.
1.1.3. Ірі қараның туыстас түрлері.
1.1.4. Ірі қараның дене тұрқы (экстерьері).
1.2 Технологиялық бөлім
1.2.1 Ірі қараның сүтті.етті тұқымдарының сипаттамасы
1.2.2 Сүтті.етті бағытағы ірі қараның ет өнімділігі
1.2.3 Сүтті.етті ірі қараның сүт өнімділгі
2.1.4 Ірі қара шаруашылығындағы селекциялық.асылдандыру жұмыстары
2. Тіршілік қауіпсіздігі
Қорытынды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Ауыл шаруашылығында сүтті, сүтті-етті және етті ірі қара мал шаруашылығының маңызы өте зор. Ірі қара малынан алынатын өнімнің түрі көп: сүт, ет және тері жатады. Ал, оның қиы топырақтың құнарлығын арттыру үшін қолданылады.
Жалпы мал шаруашылығының ішінде ірі қара мал шаруашылығынан алынатын өнім 60%-дан асса, ал Ресейдің солтүстік-батыс облыстарында, Балтық теңізі бойындағы республикаларда және ауыр өнеркәсіпті ТМД-ның аймақтарында бұл өнім 65-70%-ға дейін жетеді. Сүт өнімі жағынан ірі қара мал басқа ауыл шаруашылық малдарына қарағанда көп береді. Көптеген алдыңғы қатарлы шаруашылықта әр сиырдан жылына 7000 кг-нан артық сүт сауса, ал аса сүтті сиырлардан бір маусымда 27600 кг дейін сүт сауған, ол Кубаның Убре-бланки атты тәулігіне 110,9 кг сүт берген. Бордақыланған төлдердің тәулікте қосатын салмағы 1500 г-нан да асуда.
Ірі қара малы өте төзімді және өмір сүретін орталығына тез бейімделгіш, сондықтан да әлемнің барлық аймақтарында өсіріледі. Ірі қара малының ас қорыту органдарының ерекшеліктеріне байланысты клечаткасы көп азықтарды жақсы қорытады, әрі қорытуы 55-60%-ға дейін жетеді. Жылқы мен шошқа шошқа малдарын алсақ олардың азық клечаткасын қорытылуы тек қана 18-30%-ға ғана жетеді.
Жаз айларында ірі қара жайылымды жақсы пайдаланып, өнім өндіріп, шаруашылыққа көп пайда келтіре алады.
Кейбір етті асыл тұқымды ірі қара малының бұқалары 20 жасқа дейін де шаруашылықта пайдаланады. Ал сүтті сиырлар оданда көп пайдаланылып, 23 жасқа дейін өмір сүре алады. Ғылыми деректер бойынша 35-40 жасқа дейін өмір сүрген сиырлар бар. Ал, орташа шаруашылықтарда сиырларды 10-12 жасқа, бұқаларды 7-8 жасқа дейін ұстайды, себебі бұл малдардың жасы ұлғайған сайын өнімі азайып, төлдеуі кеми бастайды.
Сиырдың сүті бағалы тамақ өнімі және тамақ өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Сүт және оның өнеркәсіптік қалдықтары а.ш. малдарының төлдерін тамақтандыруда кеңінен пайдаланылады. Ал етінің тамақтық сапасы жоғары, калориясы мол, жеңіл қорытылады және диеталық қасиеті бар. Сойылған Сиырдан алынатын әр түрлі сортты терісінің өнеркәсіптік маңызы зор. Сойылған малдың қалдықтарынан қайта өңдеу арқылы, ет-сүйек, сүйек, қан ұнтақтары, эндокринді препараттар, стеарин, желім, сабын, т.б. алынады. Кейбір тұқымдардың бұқалары мен өгіздерін арба, шана тартуға пайдаланады.
1 Шойманова М.Б. Сиыр малына қатысты қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипаты: оқулық./ М.Б.Шойманова. – Шымкент.: 2012.-177б.
2 Сүлейманова З. ҚазАгроИнновация АҚ баспасөз қызметі: оқулық./ З.Сүлейманова. – Алматы.: 2012.-239б.
3 Байжұманов А.Б. Мал өсіру: оқулық./ А.Б.Байжұманов – Алматы.: Қайнар, 1987.¬-230б.
4 Байжұманов А.Б. Селекция сырлары: оқулық./ А.Б.Байжұманов, А.А.Отарбаев. – Алматы.: Қайнар, 1990.-215б.
5 Байжұманұлы Ә. Мал шаруашылығы сөздігі: оқулық./ Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. – Алматы.: 2011.-290б.
6 Бегімбеков Қ.Н. Мал өсіру және селекция: оқулық./ Қ.Н.Бегімбеков, А.А.Төреханов, А.Б.Байжұманов – Алматы.: 2006.-190б.
7 Борисенко Е.Я. Практикум по разведению с.-х. Животных: учеб./ Е.Я.Борисенко, К.В.Баранова, А.П.Лисицин. - М.: Колос, 1984.-256с.
8 Борисенко Е.В. Практикум по разведению сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко. - М.: Колос, 1984.-210с.
9 Борисенко Е.В. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко - М.: Колос, 1967.-310с.
10 Завертяев Б.П. Справочник зоотехника-селекционера по молочному скотоводству: учеб./ Б.П.Завертяев, В.И.Волгин. - М.: Колос, 1984.-223 с.
11 Кравченко Н.А. Разведение с.-х. животных: учеб./ Н.А.Кравченко. – М.: Колос, 1973.-310 с.
12 Кравченко Н.А. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Н.А.Кравченко. - М.: Колос, 1973.-210с.
13 Красота В.Ф. Разведение с.-х. животных: учеб./ В.Ф.Красота, В.Т.Лобанов, Т.Г.Джипаридзе. - М.: Агропромиздат, 1990.-421с.
14 Меркурьева Е.К. Генетика: учеб./ Е.К.Меркурьева, З.В.Абрамова, А.В.Бакай, И.И.Кочиш. - М.: Агропромиздат, 1991.-446с.
15 Плохинский Н.А. Биометрия для зоотехников: учеб./ Н.А.Плохинский. - Алматы.: Қайнар, 1969.-189с.
16 Садықұлов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных: учеб./ Т.С.Садықұлов. – Алматы.: 2003.-240с.
17 Садықұлов Т.С. Мал өсіру пәнінің практикумы: оқулық./ Т.С.Садықұлов, А.Б.Байжұманов, К.Н.Бегімбеков. - Алматы, 1997.-215б.
18 Садықұлов Т.С. Практикум по разведению и селекции животных: учеб./ Т.С.Садықұлов, Г.Л.Ким, Р.А.Жазылбекова. - Алматы.: 1997.-290с.
19 Сүлейманова З., «ҚазАгроИнновация» АҚ баспасөз қызметі, 2012 ж.
20 Шойманова М.Б., Сиыр малына қатысты қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипаты. Шымкент, 2012 ж.
21 Бегімбеков Қ.Н. Мал өсіру және селекция: оқулық./ Қ.Н.Бегімбеков, А.А.Төреханов, А.Б.Байжұманов – Алматы.: 2006.-190б.
22 Борисенко Е.Я. Практикум по разведению с.-х. Животных: учеб./ Е.Я.Борисенко, К.В.Баранова, А.П.Лисицин. - М.: Колос, 1984.-256с.
23 Борисенко Е.В. Практикум по разведению сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко. - М.: Колос, 1984.-210с.
24 Борисенко Е.В. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко - М.: Колос, 1967.-310с.
25 Кравченко Н.А. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Н.А.Кравченко. – М.: Колос, 1973.-210 с.
26 Борисенко Е.Я. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.Я.Борисенко. - М.: Колос, 1967.-208 с.
27 Вацеевский Я. Генетика и методы разведения животных: учеб./ Я.Вацеевский, Ю.Зёмба - М.: Высшая школа, 1989.-195 с.
28 Дарвин Ч. Изменение животных и растений в домашнем состоянии: учеб./ Ч.Дарвин - М.: Сельхозиздат, 1941.-190 с.
29 Джамалова Г.А. Биотехнология воспроизводства с основами эмбриоинжәнерии: учеб./ Г.А.Джамалова, С.Ш.Мирзабеков и др. – Алматы.: Ғылым, 1996.-247 с.
30 Красота В.Ф. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ В.Ф.Красота, В.Т.Лобанов, Т.Г.Джапаридзе. - Агропромиздат, 1993.-230 с.
31 Омарқожаұлы Н. Мал шаруашылығы: Оқулық/ Н.Омарқожаұлы, Б.Әкімбеков. – Астана.: Фоллиант баспасы, 2007.-424 б.
32 Петухов В.Л. Генетические основы селекции животных: учеб./ В.Л.Петухов, Л.К.Эрнст и др. - М.: Агропромиздат, 1989.-258 с.
33 Пискун Е.Ф. Экстерьер сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.Ф.Пискун - М.: Сельхозгиз, 1947.-233 с.
34 Рыжик И.А. Конституция и экстерьер сельскохозяйственных животных: учеб./ И.А.Рыжик. - М.: Колос, 1979.-190 с.
35 Садыкулов Т.С. Практикум по разведению и селекции животных: учеб./ Т.С.Садыкулов, Г.Л.Ким, Р.А.Жазылбекова. - Алматы.: 1997.-200 с.
36 Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных: учеб./ Т.С.Садыкулов. - Алматы, 2003.-240 с.
        
        1  Негізгі бөлім
1.1 Аналитикалық бөлім
1.1.1 Ірі қара малының ... ... ... ... ... ... және етті ірі қара мал ... маңызы өте зор. Ірі қара малынан алынатын өнімнің түрі көп: сүт, ет және тері жатады. Ал, оның қиы топырақтың құнарлығын ... үшін ... ... мал ... ... ірі қара мал ... алынатын өнім 60%-дан асса, ал Ресейдің солтүстік-батыс облыстарында, Балтық теңізі бойындағы республикаларда және ауыр өнеркәсіпті ТМД-ның аймақтарында бұл өнім ... ... ... Сүт ... ... ірі қара мал басқа ауыл шаруашылық малдарына ... көп ... ... ... ... шаруашылықта әр сиырдан жылына 7000 кг-нан артық сүт ... ал аса ... ... бір ... 27600 кг дейін сүт сауған, ол Кубаның Убре-бланки атты тәулігіне 110,9 кг сүт ... ... ... ... ... салмағы 1500 г-нан да асуда.
Ірі қара малы өте төзімді және өмір ... ... тез ... ... да әлемнің барлық аймақтарында өсіріледі. Ірі қара малының ас қорыту органдарының ерекшеліктеріне байланысты клечаткасы көп ... ... ... әрі ... ... ... жетеді. Жылқы мен шошқа шошқа малдарын алсақ олардың азық клечаткасын қорытылуы тек қана 18-30%-ға ғана жетеді.
Жаз ... ірі қара ... ... ... өнім ... ... көп ... келтіре алады.
Кейбір етті асыл тұқымды ірі қара ... ... 20 ... ... де ... пайдаланады. Ал сүтті сиырлар оданда көп пайдаланылып, 23 жасқа дейін өмір сүре ... ... ... ... 35-40 ... ... өмір ... сиырлар бар. Ал, орташа шаруашылықтарда сиырларды 10-12 жасқа, бұқаларды 7-8 жасқа дейін ұстайды, ... бұл ... жасы ... ... ... ... ... кеми бастайды.
Сиырдың сүті бағалы тамақ өнімі және тамақ өнеркәсібінің негізгі шикізаты. Сүт және оның ... ... а.ш. ... ... тамақтандыруда кеңінен пайдаланылады. Ал етінің тамақтық сапасы жоғары, калориясы мол, жеңіл ... және ... ... бар. ... ... алынатын әр түрлі сортты терісінің өнеркәсіптік маңызы зор. Сойылған ... ... ... ... ... ... ... қан ұнтақтары, эндокринді препараттар, стеарин, желім, сабын, т.б. алынады. Кейбір тұқымдардың бұқалары мен өгіздерін арба, шана ... ... Ірі ... шығу ... ... ... өте ... мәселе. Бұл мәселенің күрделілігінің себебі осы уақытқа дейін ғылыми, немесе сенерліктей ешқандай ірі қараның ... ... ... жоқ. ... ... ... ірі қараның шығуы жөнінде кейбір қағидалар пайда болып жүр. ... ... бұл ... келешекте де кеңінен зерттелуге тиісті.
Ірі қара малының шығуын зерттеу оның эволюциялық өсіп-дамуын қамтиды. Аймағымызда жабайы ... ... өте көп, біз үшін ... ... ғана ... Әрі ол жабайы түрлерінің қайсысы қолға үйретуге қолайлы және келешекте жоғары өнім бере алатындығына мән берген ... ... арғы тегі ... ... ... далалы, орманды далалы өңірінде таралған жабайы тур болып табылады. Ол бұдан 7-10 мың жыл бұрын Жерорта теңізі маңындағы елдерде қолға ... Ірі ... ... ... 2 м ... ... алға қарай бағытталып, ұзын болып келеді. Ерте кездерде көп аулағандықтан, тұрлар саны азайып, XVII ғасырдың ... ... ... ... Ірі қараның адамзатқа ерте заманнан танымал жануар екендігі белгілі. Оның шығу тегі ... ... ... бар. ТМД және ... ... ... ... осы күнгі ірі қара Европа мен Азия жерінде тіршілік еткен жабайы ... ... ... алғашқы даму сатысының өзінде олар малды мақсатсыз сұрыптамаған. Қажеті шамалы ... ... ... ... қажетсіздігін түсінген. Келе-келе адамзаттың санасы малды сұрыптау жұмыстарына ерекше ден қоюға жеткен. Сөйтіп малды ... ... ... өсіре бастаған. Сұрыптау, жұп таңдау жұмыстарының, сауу тәсілдерінің жетілдірудің арқасында, азықтандыруды жақсарта түсу нәтижесінде желін қызметі жақсарған. ... ... де ... ... жыл маусымына байланыстылығы жойылды. Асау сиыр жуасып адамның дегеніне көнетін болды. Қолда ... ... дене ... ... ... мен ... нашар болғанымен, адамзаттың ұзақ жылдар жетілдіріп, қалауынша сұрыптауының нәтижесінде қазіргі ... өз ... ... малға айналды.
1.1.3. Ірі қараның туыстас түрлері.
Шығу тегі және шаруашылықтағы мәніне қарай ірі ... ... ... ... ... қодас, буйвол, бантенг, гаур және гаялды айтуға болады.
Зебу өзінің дене бітімі, шоқтығындағы өркеші, сүтінің сапалылығына ... ірі қара малы ... ... ... ... орын ... Зебудің өркеші оның шоқтық тұсындағы ромба және трапеция ... ... ... ... өсуіне байланысты. Өсу кезеңінде бұл бүлшық еттер майлы шандыр мен жақсы қапталған, қайсібір кезде түгелімен майға айналып кетеді. Еркек зебудың ... оның ... ... ... үлкен. Зебудің басы ұзынша, ықшам, шотмаңдайлылау, салпаң қүлақ, кеудесі кең, жоны түзу, сауыры қысқалау және түсіңкі келеді. Зебудің түсі әр ... - ... қара сұр, сұр, ... ... ... болады. Зебу гибридтері 3000-3500 кг дейін (майлылығы 4,2%) сүт ... ... ... атты ғылыми шаруашылығында сүттілігі 4000-4500 кг (майлылығы 4%) будан табыны шығарылды [44].
Зебудің биологиялық ... оның ... ... 5-6% ... және сиыр малында кездесетін жұқпалы аурулармен ауырмайтындығы. Зерттеулердің арқасына ірі қара малында көп ... ... ... ... және қан ... зебудің мүлде ауырмайтындығы, ауырсада жеңіл ауыратындығы анықталды. Зебудің қасиеттерін пайдалану үшін соңғы жылдары сиыр мен зебуден ... алу ... ... ... ... Америкада шығарылған етті бағыттағы санта-гертруда, брангус, бифмастер, брафордчарбрей тұқымы сиырларында зебудің каны бар тұқымдар шығарылған. Куба ... ... ... 110 л шамасында сүт берген, майлылығы 3,8% атты сиырдың тегінде зебудің де қаны бар.
Қодастар: қодас ... ... ... және ... ... ... Ең көп тараған жерлері Моңғолия, Қытай және Ауғанстан. ... ... ... тауларында кездеседі. Терісінде қылшық жүн мен түбіт болғаны оның ызғырық суыққа шыдамдылығын арттыра түседі. Бауыр жүнінің ұзындығы 70 см. ... ... ... ... ... ... жер ... білдіреді. Басы үлкен, мүйізі ұзын, жұмыр, таза қанды қодастың шоқтығының биіктігі 120 см, бұқасының салмағы 350-400 кг, ал ... ... 300 ... еті ... ... ... ... келетіндіктен шүжық, консерві жасау өндірісінде пайдаланады. Сойыс шығымы орта ... 45% ... ... қалың болғанымен босаң, көбінесе үлтан жасалынады [45].
Қодасты 180-220 күндей сауып, майлылығы 6-8,5% дейін келетін 650-700 кг сүт ... ... ... сүтінің майлылығы 12-15% жетеді. Қодастың сүтінде майдан басқа белок, сүт қанты және құрғақ заттар мөлшері де өте көп. ... пен ірі қара ... ... ... ... ... мал тұқымсыз болады, ал үрғашы мал үрпақ бере алады. Будан мал қодастан үлкен ... ... ... 62% ... ... ... сүті ... кг-ға жетеді. Қырғызстандағы атты асыл тұқым мал өсіретін совхозда қодас пен сиыр будандары сауын маусымында майлылығы 6,4%, 3100 кг сүт ... ... ... табиғи жағдайлар әсерінен пайда болған тұқым малын айтады, мысалы, кавказ, ... ... ... ірі қара малдары.
Зауыттык, тұқым малының пайда болуы үзақ уақыт, адамзат араласып, сұрыптау, жұп ... ... ... ... ... ... қасиеті бекіген (өнімдік ерекшеліктері және сырт пішіні, дене бітімі) малды айтады. Қорыта айтқанда, сыртқы орта мен малдың өнімін ... ... адам ... ... пайда болған тұқым. Мүндай тұқым малына ғалымдар лебеды, истобе ... ... Егер ... ... жұмыстар жете қолданылса, мүндай тұқым малы зауыттық тұқымға ауыстыруға әбден болады.
Бантенг, Гаур, Гаял-айыр кеуде, сом дене, алды биіктеу келген мал.
Бантенг. Үнді ... ... Кіші Азия ... ... жабайы түрін де, қолға үйренгендері де кездеседі. Олар явалық, бирмалық және манипурлық деп үш түрге бөлінеді. Бір-бірін тұлғасы мен ... ... ... ... ... ет малы ... ... түрғысында пайдаланады. Бантенг ірі қарамен будандаса алады.
Гаур. Джунгли, қалың орман малы. Жабайы түрінде Индия тауларында болатындығы белгілі. ... мал ... ... 150-160 см). Шаруашылықта пайдасы аз [46].
Гаял. Бирма жерінде ертеден үй шаруашылығында ет малы, ... ... ... майлы сүт алу үшін өсіреді. Ірі қарамен будандаса береді.
Енеке. Зоологиялық ... ... ... лық және ... ... екі топқа бөлінеді. Олар Үнді елінде, Қытай, Болгар, Румын жерлерінде өсіріледі. Енекенің әлемдегі ... саны 2 ... ... ... ТМД ... 500 шамасында. Енекені сауады және күш-көлік ретінде пайдаланады. Шоқтығының биіктігі 125-130 см, ... ірі, жоны ... ... ... 450-500 кг. Түсі әр ... - ... ... қарасұр. Терісінің салмағы 26-32 кг, жас енесінің сойыс шығымы 40-50%. Енеке сауым ... ... кг ... 7-8%) сүт бере алады. Буаздығы 300-305 күн. Енеке улағыш, өте ... ... ... ... ... талғамайды,әр түрлі ауруларға төзімді.
Бизон (зубрлар) американдық бизон және еуропалық зубр екіге бөлінеді. Біздің елде еуропалық зубр ... ... түрі ... ... ... жерінде, Украинада Кавказда кездеседі. Қазіргі кезде зубрлар тек қорықтарда өсіріледі (Кавказ сатылы ока және Аскания нова ... Өте ірі, ... ... Басы үлкен, мойны қысқа, жұмыр, сом денелі, кеудесі жүндес. Бұқаларының салмағы 1000 нан жоғары, аналықтарының салмағы 600-700 кг. ... ... ... ... ... зубр өсіріледі.
Украинада (Аскания нова) зубр мен ірі қара ... ... ... ... ... 260-280 күн. ... ... 5-6 ай. Зубрлар орман өсімдіктерін пайдалануға бейімделген, қарақайың, ... ... ... ... Олар ... ... ... да төзімді. Зубр тебін малы, қарды аяқпен аршып, қар ... ... ... ... алады. қорығы еліміздегі жануарлар паркіне және :қа да қорықтарға ... ... ... ... ... ... Ірі ... дене тұрқы (экстерьері).
Ipi қараның сырт пішіні және дене ... Ірі ... ... ... және интерьерін білудің ірі қара шаруашылығын дамыту үшін маңызы зор. Тек қана конституциясы мықты, ал экстерьері мен интерьері жақсы мал ғана ... мол ... Ірі ... ... ... және ... ... тұқымына, өскен ортасына, шаруашылық бағытына, дүрыс және толық азықтандыруына байланысты.
Экстерьер малдың сыртқы дене құрылысы. Ол малдың биологиялық ерекшеліктеріне және шаруашылықтағы ... ... ... ... ... зерттеу арқылы, оның денсаулығы жөнінде және қандаә тұқымға жататындығын білеміз. Сүтті және етті ірі ... ... ... ... ... Асыл ... мал ... жұмысымен айналысқан уақытта малдың өнімділігін зерттеумен қатар, сыртқы дене құрылысын да зерттейді, әсіресе сұрыптау мен жұптау мезгілдерінде ... ... ... ескереді. Малдың экстерьері оның тұқымына, жынысына, жасына, бағып-күтуіне байланысты. Малдарды экстерьері бойынша іріктегенде оның өнімділік бағытына, сүйегінің ... дене ... ... және дене құрылысының әрбір мүшесіне баға береді.
Ірі қара экстерьерін жете ... ... М.И. ... Е.А. ... П.Н. ... т.б. ... жатады.
Әр тұқымның өзіне тән стандарты болады, бағалағанда тұқымына және өніміне қарайды, әрі әр ... ... ... ... ... ал тірідей салмағын дене өлшемдері арқылы анықтау т.б. тәсілдері ұсынылған.
Сүтті-етті бағыттағы ірі қараның дене тұрқы ... ... ірі ... ... сырт ... аралас қалыптасқан. Бірақ, көбінесе етті немесе сүтті бағыттағы өнімдері басым келуі мүмкін, соған орай дене пішіні де өзгеріп ... ... олай ... ірі қара ... тұқымына және асылдандыру жұмысының төл өсіру, бағып-күту, пайдалану себептеріне байланысты.
Сүтті бағыттағы ірі қараның дене тұрқы (экстерьері). Басы ... ... ... ұзын, әрі жіңішке, мойын қыртысы көп. Арқасы түзу және ұзын, ... ... жағы кең, ... ... ... ... ... буындары айқын көрініп тұрады. Біріңғай сүтті тұқым ірі қарасының желіні үлкен жіне аумақты, сауын алғаннан кейін жақсы қайтады.
Желіннің пішіні ... ... ... ... желіннің барлық сүт бөлігіде бірқалыпты дамыған. Дене пішіні сүйірлеу буындары, қабырғалары қаңқасының бірқатар бөліктері білініп тұрады. ... дене ... ... ... басы ... әрі ... мойыны қысқа, әрі етті, шоқтығы қос айыр, арқасы, белі қайқы, кеуде сүйегі қысыңқы, іші ... ... өте биік ... ... ешкі ... ... жетімсіз дамыса оны сүтті ірі қара сырт ... ... деп ... ... ... жұмсақ жүнмен жабылан. Ең қолайлы желін тегене немесе ... ... Сүт ... тамыры өте жақсы жетілуі қажет, әрі сүт құдықшасымен жалғасып жатады. ... тең ... ... ... болғаны жөн.
Етті бағыттағы ірі қараның дене тұрқы (экстерьері). Басы ықшам, етті, әрі ... ... ... және ... етті, бұлшық еті жауырынмен тұтасып жатады. Жауырыны арқасымен тұтасқан жалпақ. Арқасы мен белі кең, ... етті және ... ... ... ... ... сыртына теуіп тұрады. Ақтары қысқа, талтақ. Терісі босаң, қалың шел қабаттары күшті дамыған, Ұйысқан жүн басқан.
Жануарлардың экстерьері мен конституциюсын ... ... ... иық ... ... тереңдігі, қиғаш дене ұзындығы, кеуде орамы, білезік ... ... ... ... ... арқылы алынса, тірілей массасы таразығы тарту арқылы, жануарлар дене индексітері әртүрлі топ арасында есептеп шығару ... ... ... ... ... ... ... алынды.
* Ұзынаяқтылық индексі = [кеуде орамы / иық биіктігіне] * 100 ... ... ... = ... ... / иық ... * 100 (2)
* Толықтылық индексі = [кеуде ... / иық ... * 100 ... ... ... = [білезік орамы / иық биіктігіне] * 100 ... ... ... ... ... қателігін көрсетеміз, оны мына формула арқылы шығарамыз:
mr = [1-r2]/n ... r - ... - ... ... ... ... саны.
Кесте 1 - Сиыр топтарының экстерьер,конституциясы,тірілей массасы көрсетілген.
Көрсеткіш
Иық биіктігі, см
Кеуде тер., см
Дене ұзынд., см
Кеуде орамы, см
Білезік ... ... ... ... ... %
3,3
4,2
4,4
4,06
5,3
11,5
Бірінші топ
М+-m
127,2+-0,9
68,4+-0,6
169,5+-1,45
187,9+-1,8
19,12+-1,19
517+-11
3,9
2,7
5,99
7,3
0,78
45,3
Cv, %
3,0
3,8
3,5
3,9
4,06
8,7
Екінші топ
М+-m
127,9+-0,97
68,2+-0,8
165,6+-1,94
185,9+-2,09
18,5+-0,3
509,5+-18
4
3,4
8,03
8,7
1,18
74,3
Cv, %
3,0
4,8
4,8
4,7
6,4
14,6
Үшінші топ
М+-m
130,6+-1,3
67,3+-0,6
162,5+-1,6
184,6+-1,7
18,4+-0,2
515,1+-14,6
5,03
2,6
6,2
6,6
0,9
58,2
Cv, %
3,8
3,8
3,8
3,6
4,9
11,3
Ірі қараның сырт пішінін бағалау тәсілдері. Ірі қара малдың сырт пішінін бағалай ... одан ... ... және оның ... ... ... Малдың сырт пішінін бағалау үшін зоотехник-селекционердің тәжірбиесі мол болу керек, әрі ол бағаланатын малды жақсы ... ... ... ... оның күтімі, азықтануы жөнінде мәліметтер болғанда ғана ... сырт ... ... ...
Көзбен бағалау тәсілі. Малдың дене пішінін бағалаудағы ең негізгі әдіс ... ... ... мамандар осы тәсілді пайдаланып малдың дене бітімін, әрі денсаулығын т.б. анықтайды. Көзбен бағалау екі ... ... ... ... ... жеке-жеке сипаттап,оның мүшелерінің жетістігін және кемістігін анықтаса; екіншісі мүшелерін балмен бағалау, сосын ... ... ... ... ... Малдың әр мүшесін өлшей бағалаудың да маңызы зор. Жалпы малдың 70 дене өлшемі бар. Соның ғылыми ... 52 дене ... ... ... үшін -11, ... дене ... - 18. Бірақта дене өлшемі дұрыс болса да, малдыңсырт пішіні жөнінде толық түсінік бере алмайды. Сондықтан бұл тәсілді ... ... ... мәлімет ретінде қолданады.
Графикалық тәсіл. Бұл тәсілдердің негізі, мысалы бір дене өлшемін 100 ... деп ... де, ... ... ... ... ... шаға анықтайды. Содан кейін график сызады. Ал 100 пайыз деп
алған дене өлшемі түзу линия ... ... ... ... дене ... салыстырмалы бағлары анықталады.
Фотографиялық тәсілмен бағалау. Әсіресе, асыл тұқымды малдарды фотосуреттермен бағалаудың маңызы зор. Дене өлшемін толықтыруда ... ... ... ... өте ... ... асыл ... малдарды бағалағанда да фотосуреттің маңызы зор.
1.2 Технологиялық бөлім
1.2.1 Ірі қараның ... ... ... асыл ... ірі қара ... тұқымға жатады. Швейцариядан Италияға, Францияға, Австралияға, Германияға, Чехословакияға, Ресейге, Оңтүстік Америкаға әкелінген. Бірақ Оңтүстік ... мен ... ... жоқ. ... ... көп ... жергілікті ірі қара малын асылдандыру үшін қолданылады.
Біздің мемлекетке симментал ірі қара малы өткен ғасырдың басында әкеліне бастады. 1926-1927 және 1930 ... шет ... ... ... ірі ... асыл тұқымды мал савхоздарының табындарын толықтыруда ерекше роль атқарды. Жаңа табиғи өлкелік ... ... ... ... ... ... ... Одағында симментал ірі қара малы саны жағынан бірінші орында, әрі барлық республикаларға тараған. Әкелінген ... ірі қара ... ... үшін ... себебі бұл тұқым сүтті және етті болып келеді, ал тірідей салмағы жоғары.
Түсі негізінен сары ала, қызыл аласы да ... Дене ... ... басы ... ... маңдайлы. Мойыны етті, арқасы мен белі түзу және жалпақ, жауырыны ұзын, сандары етті, ... ... ... ... ... ... жақсы жетілген. Терісі мықты, ауыр. Денесі өте ірі.
Симментал ірі қара малы ... ... ал ... дәмі ... ... ... ... 800-1000 кг салмақ қосады. Жас малының ет ... 56-58% ... ... 64%-ға ... әр ... әр ... Украина шаруашылықтарындағы симментал ірі қара малының сүттілігі 9000 кг-ға жетеді. Артистка атты ірі қара малы 5 ... 305 ... ... ... 3,9% 12950 кг сүт берген. Ондай сүтті сиырлар бұл тұқымда көп.
Швиц асыл тұқымды ірі қара малы.
Швейцарияның таулы ... ... Бұл ірі қара ... ... бойы іріктеу, сұрыптау арқылы шығарылған, жергілікті аймаққа өте жақсы бейімделген. Бұл тұқым сүтті-етті бағытқа ... ... ... де, етті де жақсы беретін тұқым. Түсі қоңыр. Швейцариядан солтүстік ... және ... ...
Сүтті типті Швиц ірі қара малының етті-сүтті типке ... дене ... ... төрт ... еті ... ... ... салмағы онша үлкен емес, ал сүттілігі өте жоғары болып келеді.
Сүтті типті сиырларының дене бітімі ықшамды, еті жақсырақ дамыған, ал ... ... ... ... және сүт ... ... сүтті типке жататын сиырларға қарағанада кемдеу. Швиц ірі қара малының түсі қоңыр, ал тұмсық айналасы ақшыл, бұқаларының басы, мойыны, дене ... ... ... ... болып келеді.
Сиырларының орташа сүттілігі 3100-4200 кг болса, ... ... ... ... ... 3,2-3,6%, желін индексі 41-44%.
Алатау ірі қара тұқымы.
Сүтті-етті тұқымға жатады. Ол Қазақстан мен Қырғыстанның ... ... ... және ... ірі қара малын Швиц және Кострома ірі қара малының тұқымымен шағылыстыру арқылы өсіріліп шығарылған, Швиц ірі қарасы Швиц Қазақстанға бірнші рет ... ... ... ... ...
Ірі қараның түсі негізінен әр түрлі реңді қоңыр ... Дене ... ... швиц тұқымына ұқсас. Басы үлкен, мойыны жалпақ және орташа ... ... мен белі ... жалпақтығы орташа, кеудесі кең, сандары білеуленген, сирақтары орташа, ұзын, түзу, мықты. Тұяқтары да мықты.
Ірі қараның сүттілігі ... кг, ал ... ... 3,8-4,0% . ... ... көп. ... ... ірі қара малынан 10300 кг сүт алады. Бұл тұқымның еттілік қасиеті жақсы. Пішпелері тәулігіне 800-900 г-ға дейін салмақ қосады. Ірі қара ... ет ... 53-55% ... ... ... 60%-ға ... ... бағытағы ірі қараның ет өнімділігі
Малдан алатын негізгі ... азық - ет. Оның ... ... және ... ... жоғары каллориялығына байланысты анықталады. Көптеген адамдардың мәзірінен етті алып ... асқа ... тез ... ашушылық болатыны белгілі.
Әлемдегі ет өндірудің құрылымына талдау меншікті салмақ ... 1-ші ... ... ... 2-ші ... сиыр (31-32%), 3-ші орынды құс (20%) алатындығын көрсетеді. Біздің ... ... ... ... сиыр еті мен қой еті ... ... ... ет өнімділігінің негізгі көрсеткіштеріне: тірі салмақ, тез жетілушілік және ... ... сою ... сою ... ... ... ... және физикалық-химиялық құрамы жатады.
Ет өнімдерінің негізгі көрсеткіштерін бағалау және есепке алу малдың тірі кезінде де сойылғаннан ... де ... тірі ... ... ең алдымен малды кезеңмен өлшеу арқылы жүргізіледі, осы арқылы ... және ... тірі ... ... ... және ет ... көлемінің қаншалықты болатынын болжай алады. Етті мал түрінің даму ... оның ... ... ... арқылы анықтайды.
Малдың еттілігінің дамуын көрсетуші өлшемдерге: кеуденің қисық, көкірек қуысының ені ... ... ... айналымы, жалдың биіктігі және т.б. жатады.
Тірі кезіндегі малдың ет сапасын анықтау малдың ет өнімділігін ... ... ... ... Өте нақты және ақырғы қорытындыны мал сойылғаннан кейін еттің саны мен сапасына қарап айтады. Бұл .шін анықталатындар: сою массасы, сою ... ... ... ... ... ... ... құрамы, ет талшығының гистологиялық құрамы, еттің каллориясы.
Сою массасы. Бұл - малдың ... ... ... ... ... ішкі ... және ... дейін аяқтары, тілерсегі алынып тасталған артқы аяғы ішкі майларымен қосқандағы еті.
Сою шығымы деп малдың сою ... сою ... ... ... айтады.
Ет өніміне ықпал ететін әсерлер. Малдың беретін ет ... ... және ... ... ... түріне, тұқымына және жеке ерекеліктеріне, экстерьерлік конституциясына, жасына, өсіру жағдайына және ... ... ... ... ... жақсы кқп мөлшердегі ет, өзіне кететін шығынды жақсы ақтайтын, ет ... ... ... алады. Мұндай тұқымдар тез жетілуімен ерекшеленеді және өте жоғары сіңімділіктегі толық бағалы ет өнімін береді. Мұндай малдың еттері мрамор тәрізденіп ... және өте ... ... және ... ... Мамандандырылған ет тұқымының сойылу шығымы өте жоғары. ... жаңа ... ... ет ... өте ... ... генефондтар: Шароле, Абердин-ангусс және қазақтың ақбас сиыры. ... ... ... ... А.К. ... ... Солтүстік Қазақстан облысы жағдайында бұлар өте тез жетілуімен және ет өнімділігімен ерекшеленеді.
Ет өніміне мал жынысының айтарлықтай әсері бар. Өте мол етті ... ... ... алады. Бұқа мен еркек тоқтыларды белсенді бордақылап өсірсе, 12-18 айға дейін піштіруге ... олар ... ... 20-30% етті ... ... Ет ... ... малдың жасына да байланысты. Малдың жасы ұлғайған сайын оның өсуі мен ... тірі ... ... және ... массасы үлкейеді.Сондықтан да ересек малдардан, жас төлдердің жетілмеген етіне қарағанда нәзік және жағымды дәмді болады, ал өте жас ... ... ... майы аз және аз ... ... пен май сапасы. Май мен ет сапасының бірден-бір көрсеткіші Д. Хэммонд көрсеткендей, бұлшық ет түйінін құрайтын ет ... ... ... ... ет түйіні жұқа болса, ет соғұрлым жақсы болады. Қойдағы бұлшық ет талшығының саны негізінен құрсақта жатқанда қалыптасып, құралады, ал ... ... ... дамуда тіптен көбеймейді, бірақ талшық өзінің өлшемі бойынша азырық үлкейеді.
Көптеген авторлардың зерттеулерінде еттің дәмдік сапасы мен ... ет ... ... ... ... ... ... бір байланыс барлығы анықталған.Бұлшық ет талшығы диаметрі мен еттің мраморлығы арасында байланыстылық бар: талшық жұқа болса ... ет ... ... ... ет ... есептеу және бағалау
Шаруашылықтарда малдардың етінің сапасын оның тірідей салмағы, тез өсіп - дамуы және 1 кг тәулік салмағын мал ... ... ... ... ... ... ... оның ұшасының салмағы, ұшасының шығымы, ұшасының морфологиялық құрамы, етінің химиялық құрамы және етінің ... ... ... шығымын бағалау үшін, малды арнайы сойып, бақылайды. Малды ет комбинаттарына ... оның ... ... ... ... және ... анықтайды. Малды өткізерде бірнеше топқа бөледі: 1-ші топ сиыр және ... 2-ші топ ... 3-ші топ ... ... 3 ... дейінгі толдер; 4-ші топ 14 күндік бұзаудан 3 айлық аралығыдағы төлдер.
Малдың тірі ... оның ... дене ... етінің жетілуіне, тері астындағы май бітісіне қарап ... ... ... ұша ... ... ... ішкі ... мен ет бұлшықтарының арасындағы майға қарап айырады.
Сиыр, өгіз және төлдерді семіздігі 1-ші және 2-ші ... деп ... Жасы 3 ... ... ... мен сақа сиырлардың ұшасын 12 мүшеге бөлсе, ал бұзаудың ... 9 ... ... Әр ... ... әр түрлі болады, себебі, ол әр мүшені таза ет пен ... ... ... ... етті 3 сұрыпқа (сортқа) бөледі.Ірі қара тұқымдары бір-бірінен өнімінің жетілгіштігі, дене бітімі, сырт ... ... ... етінің сапасы, тағы басқа шаруашылық және биологиялық ерекшеліктеріне қарай ерекшеленеді.
Етті бағыттағы ірі қарадан ... өнім екі ... ... ірі ... ... шикізат және ірі қара өнімдерін қайта өңдеу қалдықтары. Ірі қарадан алынатын шикізат - ... ... ... және бордақылау нәтижесінде алынатын өнім.
Ірі қара жасына және жынысына қарай, 1 - ... 2 - ... 3 - жас мал ... және 4 - бұзаулар болып төрт топқа бөлінеді. Ірі қара ... ... үш ... ... ... және төмен.
1.2.3 Сүтті-етті ірі қараның сүт өнімділгі
Сүт өзінің бай химиялық құрамына және жоғары биологиялық бағалығына байланысты адамдардың маңызы ... ... ... ... сүт ... тіршілік қызметі нәтижесінен шыққан өнім. Сүттің түзілуі және онығ желіннен бөлінуі - жүйке жүйесі мен ... ... ... ... ... ... Сүт ... әр түрлі заттар альвеоларға қанмен әкелінеді.
Сүттің негізгі құрамдары: май, ақуыз, ... адам ... 95,96 және 98 % ... ... ... Орташа есеппен ересек адамның тәуліктік 25% энергиясын қамтамасыз етеді: белокпен 61%, маймен 100%, кальциймен 150%, ... ... 2 - Әр ... ... ... ... түрі
Сүттің құрамындағылар (%)
Су
Май
Ақуыз
Сүт
Қанты
Күл
Сиыр
87,2
3,8
3,5
4,8
0,7
Енеке аналығы
82,2
7,5
4,3
5,2
0,8
Ешкі
86,9
4,1
3,5
4,6
0,9
Қой
82,2
6,7
5,8
4,6
0,8
Бие
89,0
2,0
2,0
6,7
0,3
Інген
86.4
4,5
3,5
4,9
0,7
Зебу
86,2
4,8
3,0
5,3
0,7
Қодас
82,0
6,5
5,0
5,6
0,9
Шошқа
83,1
5,6
7,1
3,1
1,1
Қоян
69.5
10,5
15,5
2,0
2,5
Сауылу ұзақтығы әр малда әр түрлі. Жабайы ... тек қана ... ... ... кезінде ғана сүт береді, ал үй жануарлары, әсіресе зауыт тұқымдары мол азықтандыру нәтижесінде, ... және ... ... ... сүт ... ... ... айтарлықтай ұзағырақ сүт береді.
Төлдегеннен суалғанға дейінгі сүттің берілу уақытын сүттің түзілу (лактация) кезеңі деп атайды, ал сүттің түзілуі мен ... ... ... ... деп ... ... мен ... төлдеуге дейінгі уақытты дем алу кезеңі деп атайды.
Сүттің құрамы малдың түріне, тұқымына және жеке ерекшелігіне, ... сүт ... ... жыл мезгіліне, сауылудың қайталануына, сондай-ақ азықтануы мен күтілуіне байланысты.
Сүт өнімінің сапалы ... ... ... көрсеткіштеріне оның құрамындағы ақуыз, май және құрғақ майсыздандырылған сүттің қалдықтары жатады.
Сүттің майлылығы - малдың сүт өнімділігі бағалаудың негізгі ... ... ... ... ... өнімнің қоректік құндылығы жоғарлайды, өзіндік құны төмендейді, сүт өнімдерін өндіру арзандайды. Әр тұқымға жататын сиыр сүтінің майлылығы 2,5-10,5% аралығында ... ... ... ... ... ... негізгі факторларға жануарлардың тұқым қуалаушылық және дербес ерекшеліктері есептеледі. Әрбір тұқым өзіне тән сүтінің ... ... ... Сүт майы ... ... ет майынан, қан плазмасынан және жем-шөптен өзіндік айырмашылығы болады. Химиялық тұрғыдан қарағанда май ... 3 ... ... ... ... Оның ... 150 май қышқылы кіреді. Сүт майы түзілуінің ... көзі - ... және ... майы және ... ... ... ... болатын аралық заттардан түзілетін қан плазмасындағы май қышқылдары. Сүт майының басты алғы шартына ұлтабардағы көміртегінің ашуы, ... ... ... жатады.
Сүттің майлылығына мал жасының әсері өте үлкен емес. Жас сиырларда бұл ... ... ... содан соң 4-5 сауылымда өседі, одан соң ақырындап төмендейді. Сүттің майлылығына сауу жиілігінің де әсері бар. Неғұрлым жиі сауылса, сиыр ... сүт ... ... және сүт ... ... арылады.
Сүттің майлылығына тәуліктің уақыты да әсер етеді. Сүттің майлылығы кешкі сауылымда неғұрлым жоғары болады.
Кесте 3 - ... ... ірі қара ... сүт ... ... стандарттары.
Тұқымы
Майлылығы,%
Қара-ала, остфриз
3,6
Қызыл-дала, Холмогор,швиц
3,7
Бестужев, костромалық, симментал
3,8
Курган, қоңыр кавказ, қызыл эстон
3,9
Қоңыр - латвия, ярослав, ... ... ... ... ... ақуыздың болуы. Оның сүтте болуы малдың тұқмына, оның жеке ерекшеліктеріне, сондай-ақ бірқатар факторлар әсер ... ... ... ... ... буаздылық, күтілу және сауылу жағдайы, беретін өнім деңгейі, бұзаулау мезгілі және т.б. Сүттегі май мен ... ... ... ... 0,7-ге ... тура ... байқалады. Сиыр сүтіндегі ақуыз деңгейі орташа есеппен 3,3% -ті, 2,5-5% дейінгі ауытқуларды құрайды.
Сүттегі ... 3 ... ... ... және ... ... - табиғатта сүттен басқа да кездеспейді, екіншісі - ... ... ... ... Бұл ... сүт ... түзіледі.
Құрғақ зат. Бұл сүтті 102-105 С-та кептіріп алғаннан кейін өлшеніп алынатын заттың ... ... ... ... сиыр ... 12,5% ... зат ... Құрғақ затқа: май, ақуыз, сүт қанты, минералдық заттар, дәрумендер, ферменттер жцне т.б. кіреді. Құрғақ заттың ... ... май саны ... тасталса, құрғақ майсыз қалдық шығады.
Сиырдың сүт өнімін есептеу және бағалау тәсілдері
Сиырлардың сүт өнімін ... ... ... ... Ай ... әр сиырдың сүтін есептеу үшін бақылау жұмсын жүргізеді. Жалпы бір маусым ішінде (305 ... ... ... сүт ... ... үшін 10 ... ... есептейді. Сиырдың сүттілігін бағалау үшін, оның ғұмырлық сауу маусымының ... ең көп сүт ... ... ... ала ... ... сүтінің көрсеткішін де есепке алады. Сиырдың сүтін есептегенде тәулік ішінде беретін сүтіне көңіл бөлген жөн. Ал, бұл көрсеткіш сиыр желінінің ... ... Етті ірі қара ... ... енесінің бауырында 6-8 ай болады. Сондықтан етті тұқым сиырларының сүттілігін 6-8 ... ... ... бойынша анықтайды. Ол үшін тұқымды сиырлардың стандартын пайдаланады. ... рет ... ... сүт ... стандарттан 10%-ға кемітсе, екінші рет бұзаулаған сиырлардың сүт өнімін 5%-ға кемітеді. Ал сауу маусымы ... ... үшін 1 ... ... ... қажет. 305 күндегі 1% сүттің қосындысын, осы маусым ішінде сауылған әр айлық сүттің қосындысына бөледі.
Сүтті қабылдау уақытында оның жалпы өлшемін, ... ... ... ... және бактериялардың бар-жоқтығын анықтайды. Осы көрсеткіштерге байланысты сүтті 1 және 2 класс, немесе ... тыс деп ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қазақстан үшін сүттің базистік майлылығы 3,7 % болған.
2.1.4 Ірі қара шаруашылығындағы селекциялық-асылдандыру жұмыстары
Қазіргі ... ... ... ... болмасын сүт және ет өндіру қарқынды ... ... ... Мал ... ... ... ... және мамандандыруға да көп байланысты.
Көптеген ғылыми деректер және алдыңғы қатарларлы шаруашылықтардың көрсеткіштеріне қарасақ, мал өнімінің ... ... ... оның ... ірі қара тұқымының сапасына, мал азығының өзіндік құны мен сапасына көп байланысты ... тұр. ... ... фермаларда сүттің молаюы асылдандыру жұмысының жақсаруына байланысты, әрі сүт және ет өндіру кешендерінде асылдандыру жұмысының бағытыда өзгеруде. Асылдандыру жұмысының ... жеке бір ... бір ... ... төл алу, оны өсіру, бұқаларды ұрпақ сапас бойынша бағалау.
Ірі қараны асылдандыруда ... ... ... пайдаланған жөн. Ол үшін: өз аймағымызда асыл тұқымды малдардың санын көбейтіп және сапасын арттыру, жергіліті ірі қара ... шет ... ... асыл тұқымды бұқаларымен шағылыстыру. Екіншіден жаңадан асыл тұқымды ірі қара тұқымын шығару, ол үшін жергілікті ірі қара ... ... ... әйгілі генефондқа жататын қара ала голштин-фриз, қызыл ала голштин-фриз, монбельярд, айршир, швиц, англер және ... асыл ... ... шағылыстырып, қара-ала, қызыл-ала, қоңыр және қызыл түсті ірі қара тұқымдарының ұрпақ будандастарын алу. ... ... ... шыққан сапалы да әрә қара тұқымдарының генефондысымен бұқалардың ұрпақ қорын сақтау, әрі ... ірі қара ... ... ... ... өз төлінен өсіруді кеңінен жлоға қою.
Асылдандыру жұмысын ұйымдастыру шаруашылықтары
Мемлекеттік асыл тұқымды мал зауыты өзінің сиыр ... ... ... одақ ... бір жоспар арқылы, төл өсіру, өз табынын өзінің төлімен толықтыру, әрі асыл тұқымды төлдері мен асыл ... ... ... ... ... Бұл ... ірі қара ... таза өсіру тәсілі қолданылуда.
Асыл тұқымды мал шаруашылығының ... ... асыл ... төл ... және оны басқа шаруашылықтарға сату. Бұл шпруашылықта малды таза өсіру және өндіре шағылыстыру ... ... Ал, өз ... мемлекеттік асыл тұқымды мал зауытының малдарымен толықтырады, әрі осы мал ... ... өз ... ... ... ... мал фермасы. Әрбір шаруашылықта болады, оның негізгі міндетті жұмысы асыл ... төл ... өз ... асыл ... ... ... ал асыл ... артық төлін басқа шаруашылықтарға сату.
2. Тіршілік қауіпсіздігі
Малшылар еңбек қорғау ережелерімен танысу үшін ... ... ... ... орнындағы кезеңді нұсқауларды ... ... ... ... ... ... ... адамдар танысады.
Жұмыс орнындарындағы нұсқауды топ жетекші ... Бұл ... ... ... ... ... игерудің бастамасы болып табылады. Малдармен ... ... ... яғни малдармен жұмыс жасайтын адамдарды жеке бастың гигиенасымен ... ... ... және де ірі қара ... жұмысшылар арнайы және санитарлық киімдермен қамтамасыз етіледі. Арнайы киім - бұл ... ... ... және де ... ... ... қорғайтын құрал.
Ауру малдармен, өлекселермен, қилармен жанасу нәтижесінде ... ... ... ... жұғу ... ... Аса ... ауруларға топалаң, маңқа, туберкулез, бруцеллез, құтыру, ... және тағы ... ... ... ірі қара ... қабылдағаннан кейін қолданылған құрал - жабдықтар 15 минут қайнатылады. Егер ... ... ... ... ... ... жүген - ноқта тағы басқа қолданылған құрал - ... ... ... ... ... сиырлардың тұяғы жуылып, тазаланады. Ауруға қойылған диагноз бойынша ... ... ірі қара мал ... ... ... Ауру ... ... ветеринарлар мамандары қолын жуып, алшалғышты, қолғапты, піскек және де тағы ... ... ... ... отыруы тиіс, мүмкіншілік ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу кезінде қауыпсіздік ережелерін сақтау қоғамдық және адамдардың жеке ... ... ... үшін ... ... және ... ауруларына және өлулеріне жол бермеуге бағытталған аса маңызды ...
* ... Ірі қара ... - мал ... ең маңызды, сала, біріншіден - халқымызға ең жоғары сапалы тағамдармен қамтамасыз етеді, ... - ... ... ... қамтамасыз етеді.
*
* 1. Сүтті-етті бағыттағы Симментал ірі қара ... ... ... ... ... ... үшін ... жұмыстарын дұрыс жүргізіп отыру қажет деп санаймыз.
2. Біздің пікірімізше сиырларды сүттілігі, еттілгі бойынша сұрыптау ... ... ... да ... яғни ... ... сапасына, конституциясы мен экстерьеріне қарап бағалау жұмыстарын жалғастыра беруді дұрыс деп санаймыз.
3. Қара ала тұқымды малдардың жағымды типтерін сақтап ... оның ... қуу ... күшейте түсу және жетілдіре түсу мақсатында қожалықта малдың таза өсіру әдісін жалғастыра беруді дұрыс деп санаймыз.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* ... ... ... ... М.Б. Сиыр ... ... ... тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипаты: оқулық./ М.Б.Шойманова. - Шымкент.: 2012.-177б.
* Сүлейманова З. ҚазАгроИнновация АҚ ... ... ... ... - ... ... ... А.Б. Мал өсіру: оқулық./ А.Б.Байжұманов - Алматы.: ... 1987. - ... ... А.Б. ... сырлары: оқулық./ А.Б.Байжұманов, А.А.Отарбаев. - Алматы.: Қайнар, 1990.-215б.
* Байжұманұлы Ә. Мал шаруашылығы сөздігі: оқулық./ Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. - ... ... ... Қ.Н. Мал ... және ... ... Қ.Н.Бегімбеков, А.А.Төреханов, А.Б.Байжұманов - Алматы.: 2006.-190б.
* Борисенко Е.Я. Практикум по ... с.-х. ... ... ... ... ... - М.: ... 1984.-256с.
* Борисенко Е.В. Практикум по разведению сельскохозяйственных ... ... ... - М.: Колос, 1984.-210с.
* Борисенко Е.В. Разведение сельскохозяйственных животных: ... ... - М.: ... ... ... Б.П. Справочник зоотехника-селекционера по молочному скотоводству: учеб./ Б.П.Завертяев, В.И.Волгин. - М.: Колос, 1984.-223 с.
* Кравченко Н.А. Разведение с.-х. ... ... ... - М.: ... 1973.-310 с.
* Кравченко Н.А. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Н.А.Кравченко. - М.: ... ...
* ... В.Ф. ... с.-х. ... учеб./ В.Ф.Красота, В.Т.Лобанов, Т.Г.Джипаридзе. - М.: Агропромиздат, 1990.-421с.
* ... Е.К. ... ... ... ... ... И.И.Кочиш. - М.: Агропромиздат, 1991.-446с.
* Плохинский Н.А. Биометрия для зоотехников: учеб./ Н.А.Плохинский. - Алматы.: Қайнар, 1969.-189с.
* ... Т.С. ... и ... ... ... ... ... - Алматы.: 2003.-240с.
* Садықұлов Т.С. Мал өсіру пәнінің практикумы: оқулық./ Т.С.Садықұлов, А.Б.Байжұманов, К.Н.Бегімбеков. - ... ... ... Т.С. Практикум по разведению и селекции животных: учеб./ Т.С.Садықұлов, Г.Л.Ким, Р.А.Жазылбекова. - Алматы.: 1997.-290с.
* ... З., АҚ ... ... 2012 ... Шойманова М.Б., Сиыр малына қатысты қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестерінің этнолингвистикалық сипаты. Шымкент, 2012 ж.
* Бегімбеков Қ.Н. Мал ... және ... ... ... ... ... - ... 2006.-190б.
* Борисенко Е.Я. Практикум по разведению с.-х. Животных: учеб./ Е.Я.Борисенко, К.В.Баранова, А.П.Лисицин. - М.: ... ... ... Е.В. ... по разведению сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко. - М.: ... ... ... Е.В. ... сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.В.Борисенко - М.: Колос, 1967.-310с.
* Кравченко Н.А. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Н.А.Кравченко. - М.: ... ... ... ... Е.Я. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ Е.Я.Борисенко. - М.: ... ... ... ... Я. ... и методы разведения животных: учеб./ ... ... - М.: ... ... 1989.-195 с.
* Дарвин Ч. Изменение животных и растений в ... ... ... ... - М.: ... ... с.
* Джамалова Г.А. Биотехнология воспроизводства с основами эмбриоинжәнерии: учеб./ Г.А.Джамалова, С.Ш.Мирзабеков и др. - ... ... ... ... Красота В.Ф. Разведение сельскохозяйственных животных: учеб./ В.Ф.Красота, В.Т.Лобанов, Т.Г.Джапаридзе. - ... ... ... ... Н. Мал ... ... ... Б.Әкімбеков. - Астана.: Фоллиант баспасы, 2007.-424 б.
* Петухов В.Л. ... ... ... ... ... ... Л.К.Эрнст и др. - М.: Агропромиздат, 1989.-258 с.
* Пискун Е.Ф. Экстерьер сельскохозяйственных животных: ... ... - М.: ... 1947.-233 с.
* Рыжик И.А. Конституция и экстерьер сельскохозяйственных животных: учеб./ И.А.Рыжик. - М.: Колос, 1979.-190 с.
* Садыкулов Т.С. ... по ... и ... ... ... ... Г.Л.Ким, Р.А.Жазылбекова. - Алматы.: 1997.-200 с.
* Садыкулов Т.С. Разведение и селекция сельскохозяйственных животных: ... ... - ... ... с.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ірі қара малының гигиенасы."7 бет
Ірі кара малын сою және терісін сыпыру, былғары және тондық-мех шикізатын дайындау5 бет
Ірі қара мал гигиенасы8 бет
Ірі қара мал гигиенасы жайлы3 бет
Ірі қара малына қойылған негізгі ветеринарлық санитарлық талаптар21 бет
Ірі қара малының гигиенасы3 бет
Ірі қара малының гигиенасы жайлы9 бет
Ірі қара малының гигиенасы жайлы ақпарат6 бет
Ірі қара малының гигиенасы жайлы мәлімет4 бет
Ірі қара малының гигиенасы туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь