Сөздердің байланысу тәсілдерінің орыс тіл білімінде зерттелуі

1. Сөздердің байланысу тәсілдерінің орыс тіл білімінде зерттелуі
2. Байланысу тәсілдерінің түркі тілдеріндегі зерттелуі
Күні бүгінге дейін тіл білімінің синтаксис жүйесінде қарастырылып келген, сол саланың негізгі зерттеу обьектілерінің бірі болып табылатын сөз тіркестері туралы, олардың түрлері, формалары, сөз тіркестерінің құрамына енетін сөздердің ара қатынасы т.б. туралы жазылған ғылыми еңбектер де, олар туралы айтылып жүрген жекелеген пікірлер де аз емес. Тілді зерттеуші ғалымдар сөз тіркестерінің синтаксистік ерекшеліктеріне орай оларды әр қырынан сипаттап саралаған, жіктеген. Сөз тіркестерінің лексико-грамматикалық құрлымы, құрамындағы сөздердің синтаксистік байланысу қабілеттілігі және ондағы амал-тәсілдердің ерекшілігіне қарай тіл-тілдегі топтастырулар мен жіктеулерде кей жағдайларда белгілі бір дәрежеде ортақ ұқсастықтар табылып жатса, енді бірде әр тілдің өз табиғатына сай ерекшеліктердің бар екендігі анық. Сондай-ақ бұл саладағы зерттеулерде, жасалған ғылыми тұжырымдар арасында қайшылықтар мен талас туғызарлық мәселелер де аз емес.
Ғылымның кез келген саласы белгілі бір тарихи қалыптасу, даму кезеңдерінен өтеді десек, тіл біліміндегі синтаксистің бір бөлімі болып табылатын сөз тіркестері туралы пайымдаулар да ғылымда бірден пайда бола қойған жоқ. Тіл білімі ғылымының даму кезеңдеріне сай олардың да белгілі бір даму сатылары бар. Сөз тіркесітерін синтаксистің бір нысаны ретінде зерттеу әр кезеңде түрлі деңгейде болды және тіл-тілдегі сөз тіркестерінің байланысу тәсілдері туралы айтылған ой-пікірлер де әрқилы.
Жалпы сөз тіркестері жайында сөз ең алғаш рет ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап айтыла бастады. 70-жылдары орыс әдеби тілінде Бодуэн де Куртенэ алғаш рет аналитикалық элементтер жайында пікір білдірген. Сондай-ақ тіл зерттеушісі А.М.Казамбек 1846 жылы шыққан «Общая грамматика турецко-татарского языка» атты еңбегінің синтаксиске арналған бөлімін «Сөз тіркестері» деген атпен бастап, онда сөздердің байланысу, тіркесу амалдарына тоқталып өткен. 1894-97 жылдар аралығында орыс тілінде жарық көрген «Қазақ-қырғыз тілдерінің қысқаша грамматикасы» атты еңбекте П.М.Мелиоранский де синтаксистің біраз мәселелерін сөз етеді.
Эд.Сепир «Язык» атты еңбегінде «В аналитическом языке первенствующее значение выпадает предложению, слово же педставляет меньшей интерес. В синтетическом языке – понятия плотнее между собою группируются, слова обставлены богаче, но вместе с тем обнаруживается общая тенденция ограничевать более узкими рамками диапозн конкретного значения отдельного слова». [2. 23] Автор аналитикалық және синтетикалық тілдердегі мағынаның сөйлем мен сөзде әр түрлі айқындалатынын айтады.
Орыс тіл біліміндегі сөз тіркестерінің зерттелуі туралы айтқанда В.В.Виноградов, А.М.Пешковский, А.Х.Вастоков, Н.М.Кошанский, Л.А.Булаховский, И.С.Илминский т.б. атауға болар еді. Зерттеушілер сөз тіркестерінің байланысуы туралы түрлі пікірлер білдіріп, олардың ара жігін ажырату мәселесі жөнінде елеулі еңбектер қалдырды.
Синтаксистегі меңгеріле байланысқан сөз тіркестерін тереңірек зерттеп, оның негізін салған академик А.Х.Вастоков болды, Н.М.Кошанский, Н.Герч, Ф.И.Буслаевтердің еңбектерінде бұл мәселелер төңірегіне жекелеген пікірлерді байқауға болады. Ал орыс тіл білімінің зерттеушісі А.М.Пешковский тілдегі сөз тіркестерінің байланысу түрлеріндегі күшті меңгерілуі (силвное упровление) және әлсіз меңгерілуі (слабое управление) туралы айтқан пікірі сөз тіркестерінің байланысын саралауға жасалған елеулі қадам еді.
        
        Сөздердің байланысу тәсілдерінің орыс тіл білімінде зерттелуі
Күні бүгінге ... тіл ... ... ... ... сол саланың негізгі зерттеу обьектілерінің бірі болып табылатын сөз
тіркестері туралы, олардың түрлері, формалары, сөз ... ... ... ара ... т.б. ... ... ғылыми еңбектер де, олар
туралы айтылып жүрген жекелеген пікірлер де аз ... ... ... сөз ... синтаксистік ерекшеліктеріне орай оларды әр
қырынан сипаттап саралаған, жіктеген. Сөз ... ... ... құрамындағы сөздердің синтаксистік байланысу
қабілеттілігі және ондағы амал-тәсілдердің ерекшілігіне қарай ... мен ... кей ... ... бір дәрежеде ортақ
ұқсастықтар табылып ... енді ... әр ... өз ... сай
ерекшеліктердің бар екендігі анық. ... бұл ... ... ғылыми тұжырымдар арасында қайшылықтар мен талас туғызарлық
мәселелер де аз ... кез ... ... ... бір ... ... даму
кезеңдерінен өтеді десек, тіл біліміндегі синтаксистің бір бөлімі болып
табылатын сөз тіркестері туралы ... да ... ... ... бола
қойған жоқ. Тіл білімі ғылымының даму кезеңдеріне сай олардың да белгілі
бір даму ... бар. Сөз ... ... бір ... ... әр ... түрлі деңгейде болды және тіл-тілдегі сөз тіркестерінің
байланысу тәсілдері туралы ... ... де ... сөз тіркестері жайында сөз ең алғаш рет ХІХ ғасырдың ... ... ... бастады. 70-жылдары орыс әдеби тілінде Бодуэн де
Куртенэ алғаш рет аналитикалық ... ... ... ... Сондай-
ақ тіл зерттеушісі А.М.Казамбек 1846 жылы шыққан «Общая грамматика турецко-
татарского языка» атты еңбегінің ... ... ... «Сөз
тіркестері» деген атпен ... онда ... ... ... ... ... 1894-97 жылдар аралығында орыс тілінде жарық
көрген «Қазақ-қырғыз ... ... ... атты ... де ... біраз мәселелерін сөз етеді.
Эд.Сепир «Язык» атты еңбегінде «В аналитическом языке первенствующее
значение ... ... ... же ... ... интерес. В
синтетическом языке – понятия плотнее между собою группируются, ... ... но ... с тем ... общая тенденция
ограничевать более узкими рамками диапозн ... ... ... [2. 23] ... ... және синтетикалық тілдердегі мағынаның
сөйлем мен ... әр ... ... ... тіл ... сөз тіркестерінің зерттелуі туралы айтқанда
В.В.Виноградов, А.М.Пешковский, ... ... ... т.б. ... ... еді. ... сөз
тіркестерінің байланысуы туралы түрлі пікірлер білдіріп, олардың ара жігін
ажырату мәселесі жөнінде елеулі еңбектер қалдырды.
Синтаксистегі меңгеріле ... сөз ... ... ... негізін салған академик А.Х.Вастоков болды, Н.М.Кошанский, Н.Герч,
Ф.И.Буслаевтердің еңбектерінде бұл ... ... ... ... ... Ал орыс тіл ... зерттеушісі
А.М.Пешковский тілдегі сөз тіркестерінің ... ... ... ... упровление) және әлсіз меңгерілуі ... ... ... ... сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... және синтетикалық тілдер жүйесінде тілдің
синтетикалық жүйеден аналитикалық ... ... ... ... оны ... ... синтетикалық тәсілдер туралы, оның сөздерді байланыстырудағы
ерекшелігі туралы 1952 жылы жарық көрген «Грамматика ... ... ... айтылады. Мұнда сөз тіркестерін байланыстырудағы ... ... ... «для ... ... падежами
преимущественно имен существительных и местоимений с предметным и личным
значением, а также ... ... ... или для ... по ... ... [1...], – деп көрсетіледі.
Сөз және ондағы сөздерді байланыстырушы амал-тәсілдер туралы орнықты
пікірлер ХХ ғасырдың орта ... ... ... ... өз
еңбегінде синтаксистік байланыстар аясында белгілі бір ... ... ... сөздердің салаласа байланысуы туралы пікір білдірді. Ол өз еңбегінде
синтаксистік қатынастар аясындағы сөздердің салаластық байланысының өзіндік
ерекшеліктерін, алатын орнын ... ... ... байланысқан сөздердің
сөйлемдегі өзге сөздермен тығыз қатынасын анықтайды. Өйткені бұл байланыс
түрінің негізін құрайтын бірыңғай сөздер де ... ... ... ... ... ... мұндай байланыстың кейбір түрлері
олардың номинативтік қызметінің өсу ... ... және ... ... ... бір ... сөздердің сабақтаса байланысу түріне
жақындастыра түсетінін айтады.
В.В.Виноградов өз еңбегінде ... ... ... ... ... тілде көрініс беретінін сөз етеді. Оған ... ... орыс ... ... аналитикалық формаларымен өсіп,
таралып келе жатқанын айтады. Сөзжасамның күрделенуі, сөздің грамматикалық
шегінің өзгеруі, фразиологиялық единицалар мен ... ... ... ... аналитикалық тәсілдің өсуін көрсетеді. [2. 40] ... ... ... ... ... ... ... даму сипаты
тек бір қалыпта, яғни синтетикалық не аналитикалық тәсілдермен шектеліп
қалмайды. Синтетикалық ... ... ... өз ... ... тілге көп өзгерістер алып ... ... орыс ...... ... ... ... енді аналитикалық түрде
– самый удобный түрінде де айтылады. Сондай-ақ қазақ тілінде синтетикалық
тәсілдермен бірге ... ... ... жасалған сөз тіркестері,
сөйлем мүшелері, сөйлемдер баршылық. Соның ішінде, сөз ... ... ... орын ... ... келесі тарауда
қарастырамыз.
А.И.Смирницкийдің пікірінше аналитикалық сөзжасам сөз тіркесі түрінде
болады, синтетикалық түрі – сөз түрінде жүретінін түсіндіреді. ... ... ... шектеулі сөздерді пайдаланып, түрлі ойларды
мәнерлі айтып, сондай-ақ жаңа ойды жасап, ... ... ... айта ... ... шектеулі сөздер деп – орын тәртібін меңзеп отырған
сияқты. Аналитизм сөз ... ... ... ... ... ... бір ... қызметін атқарады дейді. (А.И.Смирницкий Аналитические
формы) Вопросы языкознания. [2. ... тіл ... ... ... оның ... сөйлемдегі
сөздердің өзара байланысы туралы салалы пікірлер ... ... бірі ... ... Ол өз ... «Сөз ... ... ілім және оның
ситаксистегі мәні мен орны» атты еңбегінде синтаксис ғылымының негізгі үш
зерттеу обьектілері бар деп ... ... оның ... комуникативті
қызмет атқаратын және предикативті қатынастарды ... ... ... единица) туралы ілім деп аталса, ал екіншісін, өз ... ... ... және ... ... ... тіркесімділік құрлымы (ситагматические единицы) ілім
дейді. Аталған топтың үшіншісі, комуникативті қызмет атқаратын және өзара
синтагматикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... тұтастықтар (синтагматика предикативных
единиц) туралы ілім деп көрсетіледі. ... ... ... зерттеу нысандарының бірі болып табылатын сөз ... ... ... ... кең ауқымды ұғым
екендігін, олардың сапалық қатынастары жағынан бір-біне ұқсамайтын екі ... ... ... ... ... жүйесіндегі орны мен оның маңыздылығы
туралы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай сөз байланысының екі тобын
сөздер ... ... ... және ... байланыс деп бөледі.
Сөздердің салаласа байланысу туралы мәселе күні бүгінге дейін түрлі
деңгейде қарастырылып ... ... ... жиі ... байланыс
түрінің тілдердегі мұндай үлгілерін лингвист ғалымдар «салалас ... ... ... «сөз ... ... ... ... атайды. Олардың кейбіреулері бірыңғайлық қатынастағы сөздер тобын
сөз тіркестері синтаксисінде қарастырса, ал енді бір топ ... ... ... ... ... ... тұйыққа
тіреді. Өйткені салаластық байланыстағы ... ... ... ... деп ... ... ... құрылымдардың көрсеткіштеріне
қайшы келеді. Алайда ғалымдар ... ... ... ... ... оларды сабақтастық қатынастағы сөз
тіркесінен оқшаулап ... ... бар ... сүйене
отырып, сөз тіркесінің ерекше тобы деп қарастырады.
Н.Н.Прокопович бұл мәселе төңірегінде бірқатар сұрақтардың басын ашып,
өзінше ... ... ... салаластық байланыстың сабақтастық
байланыстағы сөздерден басты айырмасы, – деп ... ... ... компонентері арасындағы қатынастың қасиетінде, яғни салалас
байланыстағы сөздер ... ... ... ... ... ... ... құралады. Осылайша салаласа байланысқан
сөздер белгілі бір дәрежеде номинативтік ... ... ... ... ... в ... от ... соединений, не представляют
собою результата распространения одного знаменательного слова другим. В них
нет стержня, то есть ... ... ... к той или иной части
речи и определяющего разряд соединеня слов – глагольное, именное и т.д. ... нет, ... ... определяемого и определяющего» [9. 17], –
деген қорытынды жасайды.
Сөз байланысы немесе сөз тіркесі деп аталатын ... ... ... өздері қатысатын сөйлем құрлымымен ... ... ... ... ... Бұл ... ... бір-біріне
тигізетін ықпалы сөйлеу барысында байқалады. ... ... ... осы ... алып ... олардың дамуын
байқауға болады дейді. Сабақтаса байланысқан сөздер сияқты ... ... тобы да есім ... ... ... үлкен рөл
атқаратындығын айтады. Мысалы ретінде орыс тілінде тіркес ... ... ... ... ни ... ни ... день и ноч; униженные и оскарбленные»
секілді ... ... ... ... келтіреді. Осылайша
салаласа байланысқан сөздер тобының ерекшеліктерін және ... ... ... ... сөзжасам теорияларына да, сөз ... де өте ... ... ... ... ... ... тереңірек зерттелген және көптеген
тұжырымда жасалған мәселе сабақтастық байланыстар жөнінде болатын болса, өз
кезегінде Н.Н.Прокопович байланыстың бұл ... ... для ... соединений слов является прежде всего характер отношений
между компонентами, из ... ... ... ... ... Это
отношение определяемого и определяющего» [9. 19], – деп ... ... ... ... ... екі ... арқылы
анықталады: негізгі сөз табынан болған екі сөз ... және ... ... ... ... ... ... Сөйлем құрылымында басыңқы компоненттің қай сөзден табынан
болуына орай сөз тіркесінің жіктелуі және ... ... ... ... ... ... ... сабақтастық байланыстың негізі болады.
Сөйлемде өзара тығыз байланыста болатын сөздердің семантикалық, ... ... де бұл ... ... ... бар дей отырып, автор:
«интересовать читателя; итересны для ... (или ... ... ... сабақтастық байланыстағы сөз тіркестерінің ара қатынасы
бірдей ... ... ... ... сөздер арасындағы қатынас жөнінде Н.Н.Прокопович
қарастырған тағы бір мәселе, бұл байланыстағы ... ... ... мәнде қолданылуы. «Так, можно, прежде всего, выделить ... ... ... ... в которых достаточно отчетливо проявляется
номинативность, способность ... в ... ... ... ... ... понятия» [9. 20]. Ғалымның дәлелдеуі
бойынша бұл сөздер арасындағы сабақтастық ... түрі сөз ... ... ... ... ... ... жоқ, және «они
отличаются от отдельного, даже ... ... [9. 20], – деп ... сөздер тобына да кірмейтіндінін ... ... ... ... еңбекте былайша түсіндіріледі: номинативті мән басым
болып тұрған сабақтаста ... ... ... ... әлсірейді, немесе болмайды, ал керісінше ... ... сөз ... ... мән ... ... ... еңбегінде Н.Н.Прокопович сөзтаптарының тіркес ... және сөз ... ... сөз ... сөзжасам
жұрнақтарының әсері туралы мәселелерді қарастырған. Онда ... ... ... морфологиялық табиғаты көп жағдайда сөз
тіркесінің констарукциясын айқындайды. ... сөз ... ... ... ... сөз тіркесінің құрамы және ондағы байланысу тәсілдері сол
сөздің қандай сөз табына ... ... ... ... ... ... жұрнақтар қабылдау арқылы сөздердің бір сөз табынан ... ... ... сөз ... ... ... ... әсер
ететіндігін дәлелдеген.
Ғалымның келтірген дәйектеріне сүйенер болсақ; сөз ... тән ... ... зат есім мен сын есім ... ... ... және бұл орыс тілінің ... ... үлке рөл ... ... ... ... ... сөз тіркестеріндегі басыңқы компонент етістік
түбірлі ... зат ... ... ... пен зат ... сөзжасам
тұрғысынан түбірлес болған жағдайда есім сөз тіркестері етістікті сөз
тіркестерінің ... ... ... ... Мәелен, басыңқы сөз
сөзжасам тұрғысынан етістікпен байланысты туынды зат ... ... ... ... ... ... байланысуы табыс септікті етістікті сөз
тіркесін ... және ... сөз ... ... тән
обьектілік қатынас сақталады. Сөз тіркестерінің етістіктерге тән байланысу
тәсілдерінің зат есім және ... да есім ... ... өзге де септік
тұлғаларынан көруге болатынын зертеуші өз ... ... ... ... ...... наукой, взмах рукой – взмахнуть рукой, ход
конем – ходить конем, поручение ...... ... ...... ... ... прва – лишить прав» т.б. «В таких
словосочетаниях, как мы ... ... ... ... с ... ... непосредственное влияние на
образование определенных типов именных словосочетаний, прямо повторяющих ... и ... ... ... ... [9. ... бұл ... түбірлі есім сөздердің барлығы бірдей етістіктерге
тән синтаксистік байланыс түрін қайталайды деген сөз емес. Кейбір етістік
түбірлі зат ... ... ... ... ... ... атауна, немесе тұлға атауына ауысуна орай ... ... ... тәсілдері болмайды. Және де мұндай тұлғалас сөз тіркестерінің
жасалуына сөзжасамдық байланыстардан өзге, семантикалық және ... ... ... ... өз ... ... келтіру
арқылы жан-жақты қарастырады. Айтылғандарға қоса сөзжасам жұрнақтарының
тіркесімділік қабілетінің ... зат ... ғана ... ... ... ... және сын есімдерден белгілі бір ... ... зат ... сирек те болса үстеу ... ... ... сөз ... ... орыс ... да қатысы айтылады.
Түрлі сөз таптарынан сөз ... ... ... сөздің
сөзжасамдық тұлғасы айтарлықтай рөл атқарады дейді ғалым. Сөз ... ... ... сөз таптарына ажырату, әрі ... ... орай ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Сондай-ақ ғалымның зерттеуінен ... екі ... ... ... біріншіден, сөзжасамдық тұрғыда
сөздердің бір сөз табынан екінші сөз табына ауысуы арқылы сөз тіркестерінде
негізгі түбірдегі байланысу ... ... ... ... ... басыңқы компоноттердің түбірлес болуы арқылы біріндегі
байланыс түрі ... ... ... ... ... көрініс
табады.
Сөйлемде сөздерді байланыстырушы амал-тәсілдер, синтактсистік құралдар
алуан түрлі ... ... ... ... сондай қызмет атқаратын
құралдардың бірі – көмекші ... ... ... ... ... ... деп аталатын топты негізінен ... ... ... және ... сөздер құрайды. Аталғандардың сөйлем ... сол өзі ... ... ... ... ... ... арасында дәнекерлік қызмет атқаруы бірдей дәрежеде емес. Ал
сөздерді байланыстыруда көмекші ... ... ... және ... ... ... ... ерекше деуге болады. Олардың
синтаксистік ... ... ... ... ... ... етті.
Алайда осы көмекші есім және ... ... сөз бен ... қабілеті туралы тіл-тілдерде жасалған зерттеулер ... әрі ... ... ... ... отырған тіл табиғатының
ерекшелігі де ... тіл ... ... сөздердің синтаксисін зерттеудің негізін
қалаған А.Х.Вастоков болса, Н.М.Кошанскиидің, ... ... ... ... көруге болады. Өз кезегінде А.М.Пешковский
сөздер арасындағы байланыстың бұл ... ... ... ... ... ... ... управление) деп жіктеген болатын. Орыс
тілінде көмекші сөздер, оның ... ... есім ... аталатын сөздер
тобының синтаксистік қызметі туралы В.В.Виноградов тереңірек зерттеді. Және
әлсіз меңгеру аталатын сөз тіркесінің компонентері арасындағы ... ... ... қоса ... байланысу «свободное присоединение» деп
аталатын байланыс түрін анықтады. Аталған мәселе еңбектерін біз қарасырған
Н.Н.Прокоповичтің де ... де ... ... ғасырларда қалыптасқан осы септік тұлғалары мен көмекші сөздердің
арасындағы байланыс туралы ... ... ... қарама-
қайшы келеті екі топқа бөлуге болар еді. Олардың бірқатары ... және т.б.) бұл сөз ... ... формалары ретінде
қалыптасқан сөз ... ... ... деп ... ... кез келген атау тұлғадан өзге септіктердің
бірінде тұрып, ... ... бірі ... ... сөздің
бағынышты компоненті ретінде қалыпты меңгеру ... ... ... ... бір тобы ... ... әлсіз меңгерілген сөйлем мүшесі ретінде қабсу тұлғасындағы
сөз формалары, ... ... ... құралы арқылы жасалған,
бағыныңқы компонентердің сөз ... ... ... ... ... ... тұлғалар қатарларына жатқызады.
Осы тұлғалардың төңірегінде В.П. Малащенко жан-жақты ... Және ... ... ол бұл ... ... анықтау үшін
В.В.Винагодов ұсынған еркін байланыс (свободное ... ... ... ... ... тіл білімінде сөздер арасындағы байланыстарды, нақтырақ айтқанда,
сөздерді байланыстырудағы тілдегі «предлогтардың» атқаратын синтаксистік
қызметі туралы зерттеу ... ... бірі – ... орыс ... ... ... қарым-қатынастарды
білдіре отырып, сөз ... ... ... синтаксистік
байланыстардың түр-түрін жасауға қатысатынын, әрі байланыстың бұл түрін
топтарға бөліп ... ... ... сөз тіркестерінің түрлерінің
өзара ықпалын және ... ... ... ... ... ... күрделі мәселелерді шешуге мүмкіндік беретінін
айтады. Тілдегі ... ... деп ... сөз тіркестерінің
құрамына енетін сөздер арасындағы түрлі қатынастарды зерттеу нысаны ретінде
қарастырған ғалым, предлогты синтаксистік ... ... ... екі ... қызмет атқара алады дейді: «Если предлог обладает ярко
выраженным лексическим значением, он ... ... ... ... если это ... ... или ... он служат лишь
средством управления, мотивировкой ... ... ... [13. ... сөз ... ... ... қалыптасатын, оның
құрылыс материалы ретінде пайда болған ... ... ... ... ... орыс тіліндегі көмекші есімдер (предлог)
мен септік жалғауларының арасындағы байланысты жан-жақты қарастыра отырып,
бұл ... ... ... төрт ... ... ... предложные
словосочетания, образованные по способу силного управления; предложные
словосочетания, образованные по способу ... ... ... по способу предложного прымыкания; свобдное ... ... не ... ни в ... ... ... ... «күшті меңгеру» аталған «предлогты» сөз тіркесінің
бағыныңқы компоненті орыс ... ... ... (творительный падеж)
тұлғасында тұрып байланысады дейді. Сондай-ақ, табыс ... ... ... ... ... бірлесу, мақсатық, меншіктік
қатынастарды білдірктінін айта келіп, «Эти словосочетания ... ... ... выражемых отношений, но и характер синтаксической связи
между их ... ... ... ... или ... в роли господсствющих слов, требуют при помощи определенного
предлога единственно ... ... ... ... – деп ... сөз ... бір ... тұлғасында ғана қатынасқа түсетін болса,
олардың арасында тығыз байланыс бар дей келіп, В.П.Малашенко ... ... екі түлі ... ... ... деп ... Біріншіден,
басыңқы сөз өзінің бағыныңқы тұлғасынсыз мағына толықсыздығына ұшырайды,
және бұл жағдайда ол, ереже ... ... ... тек өзінің басыңқы
сөзімен бірге болады. Кейбір жағдайларда ғана ... ... ... қолданылады дейді. Екіншіден, басыңқы сөз ... ... ... ... ... бірақ өзінің лексико-грамматикалық
ерекшелігіне сәйкес, сөздермен байланысу мүмкіндіктеріне ие бола отырып,
осы ... ... ... ... ... ие ... бір ғана ... септік түрімен байланысқа түседі. Бұдан өзге
осы «көмекші сөзді күшті меңгеруде» көп ... ... яғни ... ... ... меңгерудегі дәнекер болып табылады.
Осылайша сөздер ... ... ... келіп, жоғарыда бөлінген
топтардың алғашқысына былайша түсіндірме жасайды; «Күшті меңгеру» бұл –
басыңқы ... ... ... ... ... мағынасы мен
грамматикалық қасиеттерінің арқасында бағыныңқы сөздің нақты, бір ғана
септік тұлғасында ... ... ... ... ... сөз ... ... байланыс түрі. Сондай-ақ байланыстың бұл түрі
етістіктерге тән екенін және ... ... ... ... байланысты болған сөз таптарына берілетіндігі айтылады. Сөзжасамдық
немесе семантикалық байланыстармен қатар ... ... ... ... сөз ... типтес субьективті, обьективті немесе үстеулі
сөз тркесінің ... ... рөл ... дей ... өзіне дейінгі
етістікті сөз тірекстеріндегі байланысу тәсілдерінің зат есім немесе сын
есімге ауысуын дәлелдеген ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... «предлогты»
сөз тіркестерінің бірқатары септік жалғауын қажет етеді, алайда ол септік
қосымшаларының ішіндегі біреуі ғана болмауы ... ... ... меңгеру»
деп атай отырып, көмекші сөздер мен септік тұлғалары арасындағы байланыс
түрінің екіншісін топтастырады. Орыс тіл ... ... ... ... меңгерілген» сөз тіркестеріне еңбекте төмендегідей
түсіндірмелер берілген. «Әлсіз ... - бұл ... сөз ... құрылымдық-
шарттастық мәнін толық аша алуы үшін септік ... ... ... бір ... ... ... қажет ететін көмекші
сөзді сөз тіркестерінің компонентері арасындағы синтаксистік байланыстың
түрі. Көмекші есімді мұндай байланыс түрі ... сөз ... ... ... ... ... зат есімдерге тән дей отырып келесі
пікірлерді айтады: «Предлоги за, между, над, перед, под, имеющие конкретно-
просторанственное значение, ... с ... ... ... предложные конструкции, которое в качестве зависмого
компрнета могут входить в глагольные и ... ... ... ... ... есімдер арқылы байланысатын,
«словосочетания, образованные по способу предложго ... ... ... ... ... жасалған сөз тіркестері) деп аталған сөз
тіркестерінің үшінші түрі ... ... ... ... ... ... «күшті не әлсіз меңгеру» тәсілі бойынша жасалған ... ... ... ... ... ... ... емес сөздерден, зат есім, сын есім және ... сөз ... сөз ... ... сөздер арқылы байланысуы қарастырылған.
Мұндағы сөз тіркестерінің арасындағы байланыс, ғалымның ... ... ... де, ... қасиеттерімен де
байланысты емес «предлогты конструкциялар». Сондай-ақ «Господствующее слово
безразлично не только падежной форме, но и к ... ... ... ... тоже ни как не мотивировано» [13. 15], - делінеді.
Осыған орай мұнда «күшті ... ... ... ... ... жоқ
деуге болады. Бұл жағдайда меңгеру ... ... ... онда сөз
тіркесінің жалпы тұлғасына қатысты емес, тек ... ... ... ... ... сөз ... сөздің әсерінсіз-ақ, өздігінен
меңгеру қасиетіне ие. Көмекші ... ... ... ... сөз
тіркесінің байланысу тәсілдерін анықтауда дәлсіздікке әкеп соқтырады дейді
ғалым.
Еңбекте көрсетілген топтарды сараптай ... ... ... зат ... сын есім ... ... сөздердің анықтағыштық қызметіне
ауысу бағытын байқауға болады. Берілген мысалдар: дом за рекой, сад ... ... ... ... ... над ... ... ғалымның берген дәлелдемелері бойынша, көмекші есімді бұл сөз
тіркестерінің алдыңғы екеуінен басты айырмасы – зат есім, сын есім ... ... ... үшін ... екпінмен ажыратылатын, дербес
қатыстылық еркін конструкциялы сөз тіркесіндегі сөздердің көмекші ... ... ... тіл ... көмекші есімді сөздер арқылы байланысатын бірқатар
сөздер жоғарыда аталған байланыс түрлерінің ... ... ... ... құрылымдағы сөз тіркестері туралы зерттеуші-ғалым
А.Х.Вастоков, А.А.Потебня, ... ... ... ... атап ... КСРО ... ... «Грамматикасында» аталмыш
мәселеге келесідегідей түсіндірме берілген. «Формами косвенных падежей с
предлогами и без ... а ... ... ... ... ... относящиеся ко всему предложеню в целом. Такие члены
предложения не являются компонентом ... ... в ... [19. ... ... ... сөз ... «ешқандай сөз тіркесіне
жатпайтын предлогты конструкциялардың еркін байланысы» деп ... ... ... ... түсіндірмесі бойынша әлсіз меңгерілген ... ... ... ... есімнің тіркесім қабілетіне,
өзіндік нақтылық-анықтағыштық мәніне орай, сондай-ақ басыңқы ... ... ... сай, ... бөлініп, қатысты түрде
қандай да бір сөзге бағынбай, өзінше сөйлемнің бір мүшесі болып тұрады.
Мұндай ... ... бір ... ғана ... ... бүкіл құрылымына
қатысты айтылады. Көмекші есмді құрлымдағы ... сөз ... ... ... ... түріне еңбекте келесі анықтама берілген.
«Свободное присоединение – это такой вид ... ... ... ... и ... при ... ... сбоводная конструкция, не входя ни в какое словосочетание,
поесняет все высказывание и относится не к ... ... а ко ... ... членов предложения» [13.18]. Келтірілген мысалдар:
За ужином я ... опят о Хоре да о ... Он ... воду в ... сугробами. Над седой равниной моря ветер тучи собирает. Даже уши ее
разогрелись под круглой докторской шапочкой.
Көрсетілген сөйлемдердегі етістіктер не ... ... ... ... ... ... сәйкес өздеріне тән ... ... Өз ... ... мұндай етістіктердің ешқайсысы
«предлогты конструкцияларды» ... ... Және де бұл ... ... ... екпіннен айырылып қалғандықтан өзге
сөздермен де байланысты емес. Демек мұндай тіркесімдер сөйлемдегі ... ... ... ойға жалпылама қатсты болады.
Ешқандай сөз ... ... ... ... ... ... қызметін анықтауда, ғалым – В.П.Малащенко,
сөз тіркесі құрамындағы қатынастарға сүйенеді. Ал ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыс түріне сәйкес жасалады.
В.П.Малащенко бөлген топтардың соңғысындағы сөздер ... ... ... ... ... ... жасаған. ...
Cөйлем ішінде жекелеген сөздердің синтаксистік ара қатынасын анықтауда
орыс тілінде ... ... ... ... бірі ... ... ... 1980 жылы жарық көген «Связи слов ... ... ... атты ... ... сөз ... ... мәселелерді қарастырады. Сөздердің байланысы ... слов – это ... ... ... с ... ... средств
смыславое отношение между этими словами» [8.6], – ... ... ... де «сөз байланысы» лингвистикалық әдебиеттерде ... ... ... ... ... ... тіркесуінің дәлелін
білдіруші, «сөздерді біріктіру, қиуластыру» терминінің синонимі ретінде;
екіншіден, синтаксистік байланыстардың өзін ... ... ... ... үшін ... қалыпты құрал
мағынасында; ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерін білдіруші ретінде. Осында аталған сөз
байланысының сөйлем құрылымында ерекше қызмет атқаратыны, атап ... бен ... ... ... ... анықтауда, сөз
тіркестерінің синтаксистік құрылымын жасауда және сөздің лексикалық мәнін
беру, ашу үшін ... ... ... рөл ... ... өз ... бұған дейін де айтылып келген көмекші сөздердің
сөз тіркесіне қатысы туралы айтып, оны ... ... ... сөз
таптарына орайластыра салыстырып көрсетеді. Бір сөзбен айтқанда көмекші
сөздердің сөз ... ... ... соған сәкес синтаксистік
қатынастарды білдіре алмаитындығы туралы айтылады.
Сөздер арасындағы сабақтастық байланыста болатын сөз ... ... ... ... обьектілік және жағдайаттық
(пысықтауыштық) қатынастарын анықтай отырып, бірқатар сөз ... қос ... ... ... бар екенін сөз етеді. Мысалы:
город у моря, путевка на месяц, борьба за свобоу, ... ... ... ... ... мост через Днепр т.б. Берілген сөз тіркестеріндегі синтаксистік
қатынастардың қосарлана берілуі сөздер ... ... ... яғни сөз ... ... ... негізгі қызметінен өзге,
синтаксистік байланыстар нәтижесінде көпмағыналы ... ... ... тіркестердің алғашқы формалары: город, построенное у моря,
дверь, ведущая в землянку т.б. болуы тиіс. Сөз тіркестерінде етістіктердің
тусірілуі жаңа ... ... ... ... ... сөздердіңсобақтаса байланысуы мен слаласа
байланысуы да қаралған. Сабақтаса байланысқан сөздерді олардың ... ... ... ... предикаттық және предикаттық емес деп
бөледі. Ал сөз тіркестерінің баланысндағы тәсілдердің ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... ажыратылады. Сөздердің
салаласа байланысуын міндетілік және ... ... ... ... қызметтегі сөйлем мүшелерінің салаластығына ... ... ... ... түркі тілдеріндегі зерттелуі
Сөз тіркестері, олардың сөйлем құрылымында жұмсалып, синтаксистік
бірліктің ... ... ... себепші сөздер арасындағы
байланыс дейтін болсақ, осы ... ... ... ... бір ... ... даму ... пайда болғаны даусыз. Демек осы
байланысу тәсілдерін ғылыми ... ... ... де белгілі бір
кзеңдерден бастау алады.
Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің ... ... сөз ... оны өзге ... ... тілдердің зерттелуімен ... ... ... ... ... онда ... мен даму ... зерттеуде ғылымда көп жағдайда салыстыра
қарастыру принциптері ұстанылады. ... ... ... ... ... ... ... де сүйенетіні хақ. Біз ... ... ... ... ... ... туралы
айтылған пікірлерге, дәлелдерге сүйенетін боламыз.
Өзге де ғылым салалары ... ... ... ... оның ішінде
сөз тіркестері жөнінде айтылған алғашқы болжамдар ХІХ, ХХ ғасырлардың
еншісінде. Сөз ... ... ... ... ... туралы тыңғылықты байлам мен нақты тұжырымдар,
ғылыми дәлелдемелер де осы кезеңдерде пайда болды. Ал түркі тектес ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың екінші
жартысынан басталады.
Өзбек, қазақ қырғыз түрік тілдерінің зерттелуіне ... ... ... сөз ... ... ... да бірқатар
тұжырымдамалар жасаған. Ол сөз ... ... ... ... ала ... сөз тіркесі лексикалық және синтаксистік
болады, екі ... да олар ... ... ... деп ... ... синтаксисі» жөнінде жазған еңбегінде сөз ... ... ... ... және ... деп ... Олардың сөз
таптарына қатысы туралы айтылады. ... зат ... сын ... ... ... морфологиялық көрсеткіштердің қатысынсыз-ақ ... ... және бұл өте жиі ... ... ретінде
қарастырылады. «Синтаксическая связь в таких словосочетаниях основывается
на местоположении ... по ... ... ... а ... любой
определитель (определение, обстаятельство, придаточное предложение) и ... ... ... ... ... ... ... перед
определяемым или, соответственно ... ... ... сын
есімдердің анықтауыштық қызмет атқаруы арқылы өзі анықтайтын сөздің алдында
тұрып, орын тәртібі, яғни аналитикалық ... ... ... ... ... септік жалғауларының, нақтырақ айтқанда, табыс септігінің
түсірілуі арқылы аналитикалық жолмен байланысады делінеді. ... ... ... ... в ... ... дополнения выражаются формами
основного падежа (синтаксические отношения ... ... ... ... ... ... ... выражаются способом
управления)». [12. 377]
Бұдан да өзге септік ... сөз ... ... ... асыратындығы, кей жағдайларда ілік септігінің
түсірілетін жағдайлары айтылады. ... ... ... «меңгеру»
аталатын сөз тіркестерінің байланысуы ... ... да ... ... сөз ... ... тілдерінде септеуліктердің өзі
байланысатын сөздің белгілі бірсептік тұлғасында тұруын қажет ететіндігі
мәлім, соған ... атау ... ... тіркесетін септеуліктер де
еңбекте меңгеру формасына жатқызылады. «... имя в ... ... ...... ... а не ... на том оснавании, что,
с одной стороны, некоторые послелоги имеют две ... ... ev ... дом, с ... ... eve kadar « до ... dana karsi «против
меня», ev karsisinda ... ... с ... ... ... все ... ... притяжательной формой имени». [12. 378]
Яғни, мұнда түркі тілінің ерекшелігіне тән нақты бір септеуліктің ... де, ... ... да ... ... дәлелденген.
А.Н.Кононов өз зерттеулерінде сөз бен сөзді байланыстыруда жіктік
жалғауларының ... да сөз ... ... ... ... бұл
қосымшалар тұрлаулы мүшелердің арасындағы байланысты көрсетеді. ... ... де жоқ ... Осы орайда, ғалым ... ... ... ... ... да ерекшелігіне назар аударған.
Онда түрік тілінде бастауыштың көптік тұлғада берілуі баяндауышқа қатысты
болмайды, ол ... ... ... жалпы ойға тұтастай байланысты
деп көрсетеді. Мысалы: «чожуклар гелди» – дети ... ... ... ... «баи гелдилер» – господин пришли. Көрсетілген мысалдар
ІІІ жақта тұрғанын ескерсек, қазақ тілінің грамматикасына сәйкес ... ... ... еді. ... ... ... ... да сөздерді байланыстыру қабілеті туралы да айтылады.
Түркі тілдеріндегі сөз тіркесінің ... ... ... ... ... бірі – Е.И.Убрятова. Е.И.Убрятованың
еңбектерінен сөз тіркесі туралы зерттеулердің бірқатар ... ... ... по ... ... ... атты еңбегінде ол
сөйлем құрылымына кіретін ... ... ... ... ... ... ... дей келіп, «Форма словосочетания образуется с ... ... ... аффиксов принадлежности, аффиксов
сказуемости, падежных аффиксов, некоторых словообразовательных ... ... ... ... ... оформителей синтаксических отношений
также может служить призноком ... ... [7.27], – деп ... ... ... ... қатысатынын саралайды.
Еңбекте сөз тіркесінің байланысу тәсіліне сәйкес якут тіліндегі келесі
түрлері ... ... ... сөз тіркестері; изофеттке құрылған
сөз тіркестері; меңгеруге құрылған сө тіркестері; қиысуға құрылған ... ... ... ... бірыңғай мүшелер сөз тіркесі. Ары
қарайда сөз тіркестерінің осы топтарына сараптама жасалады. Қабысудағы ... ... ... түрі ... орын ... ... ... сөз тіркестері меншіктілік мәнді аффикстер көмегімен жасалады,
және де Г.У.Эргис, И.А.Батманов және ... ... бұл ... ... деп атайтынын, бұл ұстанымның дұрыс екенін атап
көрсетеді. «Этот особый ... ... ... слов играет очень
важную роль в ... ... ... и ... ... Уже одно ... ... распространение требует выделения
изофета как ... ... ... слов в ... [7.38].
Қандай да бір морфологиялық көрсеткіштердің көмегінсіз, сөздердің орын
тәртібі арқылы якут тілінде зат есім, сын есім, сан есім және ... ... ... дейді ғалым. Орын тәртібі арқылы байланысқан сөздердің
компоненттерін бөле саралап, ... ... және ... ... ... айтқанда мұндай байланыста бағыныңқы компонент сөз
табының қай-қайсысынан болмасын жасала береді, ал бірақ басыңқы сөз тек ... ... ... ... ... «Что же ... ... члена
словосочетания, построенного на примыкании, то он может быть выражен только
двумя частями речи: ... ... и ... [7. 32] ... бұл сөз ... есімді және етістікті сөз тіркестері деп
ажыратылады. Бағыныңқы ... ... ... ... және пысықтауыштық қатынаста болады, зат есімді тіркестерде
анықтауыштық қатынас ... ал ... сөз ... ... ... ... ... орын тәртібі арқылы байланысуында тілдегі
есімше және көсемше формалары да қатысады. ... орын ... ... ... және ... сөз ... ... айырмашылықтар
болатынын байқауға болады. Қабыса байланысқан етістікті тіркестер, осындай
байланыстағы зат есімді сөз тіркестерінен орын тәртібінің ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің
бағыныңқы компоненттері көсемше формаларынан жасалып, өзі бағынатын сөзбен
іргелес тұрып та, ... ... та ... ... тәсілмен сөздердің орын тәртібі арқылы байланысуын
зерттеуші Е.И.Убрятова олардың мағыналарына және ... ... ... ... ... байланысты үш топқа бөледі: 1)
синтаксистік ... ... сөз ... 2) ... білдіретін сөз тіркестері; 3) лексикалық тұтастықты құрайтын сөз
тіркестері. Сөз тіркестерінің аналитикалық жолмен байланысқан ... ... ... ... келтіреді.
Түркі тілдеріне ортақ изафет аталатын сөздердің ... ... ілік ... ... ... да ... ... қарастырған ғалым, И.А.Батманов, А.П.Поцелуевский, МБалақаев
сынды бірқатар зерттеушілердің ... ... ... ... отырып, бұл байланыстың якут тіліндегі ... ... өз ... якут ... ... сөз ... есімді
изафеттер және есімшелі изафеттер деп екі үлкен топқа боліп қарастырған.
Бұған бірден-бір ... өзге ... ... салыстырғанда якуттілінде ілік
септігі жоқ. «В якутском языке нет родительного ... ... В ... ... в ... словосочетании всегда выражает конкретного
обладателя, будет то лицо или предмет». [7. 40] Ілік ... ... ... тек ... яғни үш ... одан да ... изафеттерден ғана байқауға ... ал ... бұл ... мағына тәуелдік қосымшалары арқылы ғана беріледі делінген.
Мысалы: Киһи аата – кісі аты ... ... ... киһи ...... ... человек нога+его), киһи атақын суола – кісі ... ... ... ... ... «Но так как второй член первого
словосочетания служит ... во ... ... то ... –а в нем ... ... -ын. Это аффикс ... ... ... в ... ... ... лишь как
оформитель средних членов в сложном ... ... ... ... только вместо аффикса принадлежности 3-го лица». [7. 42] Бұндай
ілік септігінің көрсеткіштері якут тілінде тек ІІІ жақта ғана ... ... сөз ... ... енетін І, ІІ жақта, көпше және жекеше түрде
айтылатын сөз тіркесінің екінші ... ... ... ... ... Мин ... суола, сөз тіркесін қазақ
тіліне ... ... мен ... ізі болып шығар еді.
Сондай-ақ еңбекте изафеттер жеке-дара бөлініп қарастырылады. ... ... яғни ... компонентті есімше тұлғасынан жасалған сөз
тіркестері тек өздерінің мағына ерекшелігімен ғана ... ... ... ... ... дәлелдеріне сүйенер болсақ, есімді
изафеттерде бағыныңқы компонентке тәуелдік ... ... «... ... ... ... ... в ... словосочетании
обязательны и аффикс принадлежности, и причастная форма глагола:
Кэпсээбит кинигэм – книга, о которой рассказал+я;
Кэпсиир кинигэң – книга, о которой ... ... ...... о ... расскажет+он». [7. 41] Есімше
тұлғалы изафеттердің өзге де ерекшеліктерін ... өз ... ... және ... тұлғалық байланыстардың өзгешелігі де көрсетілген.
Сөз бен сөзді байланыстыруда түркі тектес тілдерде біршама нақты
жүйеге ... ... бірі – бұл ... ... жалғаулары арқылы
байланысуы. Түркі тілдеріндегі сөз тіркестерін зерттеген ғалымдарың қай-
қайсысы болмасын бұл мәселеге тоқталмай кетпеген. ... ... ... ... ... ... ... сөйлем құрауда
негізгі қызмет ... ... ... ... ... ... ... септік жалғауларының дәнекерлік етуін Е.И.Убрятова
етістіктермен байланыстыра қарастырады. ... ... ... ... ... сөз ... бағыныңқы сөзі септік
формаларын қабылдайтын кез келген сөз табынан жасала береді, ал ... ... ... ... ... бұл қасаң қағйда деген сөз
емес. Есім сөздердің септік тұлғалы бағыныңқыларды меңгеруінің якут ... бар ... ... ... ... дәлелдеді. Ол тілдегі мағыналық
ерекшеліктеріне қарай зат есім, сын есімдер болуы мүмкін.
Бағыныңқы сөзге септік жалғауының бірінің жалғануы ... ... деп ... ғалым, оның бірінші себебі, етістікті сөз
тіркесіндегі басыңқы сөздің ... ... ... ... ... байланысты болады ... ... ... ... сол ... жалғауының семантикасына және
сөйлемде атқаратын синтаксистік қызметіне байланысты анықталады дей ... ... ... байланысқан сөз тіркестерін үш топқа бөледі:
«а) словосочетания с глагольным управлением;
б) словосочетания с управляемым членом, форма которого зависит от ... и роли в ... ... с ... управлением» [7. 57].
Сөз тіркесінің етістікті меңгеру аталған тобына септік қосымшаларының
бағыныңқы сөзге ... ... ... ... ... етістіктің
мағынасына байланысты болады. Зерттеушінің ... ... ... ... ... ... ... бір септік тұлғасында
тұруын қажет етеді, әрі бұл ... сөз ... орын ... ... та, ... ... та ... алады. Кей жағдайда сөйлемнің
синтаксистік құрылымына сәйкес бағыныңқы сөз басыңқыдан кейін де ... ... ... ... ... ... сөз табынан зат
есімге көшкен сөздер де септік жалғаулы сөзді меңгере алады, бірақ мұндай
сөз ... орын ... ... ... Сөз ... жолмен байланысуында септеулік шылаулардың да қатысатыны
айтылады.
Түркі тілдеріне ортақ табыс ... ... тура ... сөзбен синтаксистік қатысы туралы: харчыны ылбыта – қажыны алды,
харчы ылбыта – қаржы алды, харчыта ыл – ... ал, ... ... ... ... ... ылбыта – қажыдан алды мысалдарын келтіре отырып,
якут тілінде ... ... ... сөз ... ... көрсетеді. Бұл тіркестердің алғашқы екеуінде іс-әрекет пен обьек
арсындағы байланысты көруге болады, бірақ екіншісіндегі табыс ... ... ... пен есім ... ... етіп ... «... ... значения лежит на деиствии, с которым обьект действия как бы
сливается, ... лишь его ... ... /7. 59/. Мысалдардың
үшіншісіндегі септік формасы тек етістік бұйрық райында ... ... ... бұл ... қазақ тілінде жоқ. Берілгендердің төртінші
сөз тіркесінде септік ... ... ... ... ... көрсетіледі. Бесінші сөз тіркесінде бағыныңқы сөз шығыс
септігін ... ... ... ... ... ... ... меңгеруге құралған сөз тіркестерін байланыстырушы
негізгі құрал ... ... ал ... сөз бен ... ... пен ... ... болады, онда сөз тіркесінің бір мүшесі
өзінің тұлғасы екіншісінің мағынасына ... ... ... ... ... тәсілмен байланысатын сөз тіркестерінің
бірқатары жіктік жалғауларының көмегімен жүзеге асады. Жіктік ... бен ... ... ... туралы Е.И.Убрятова якут тілінде де бар
екенін айтады. Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерінің синтаксистік ... бұл ... ... ... ... ... ... және мұндай
қатынасты түрколог ғалымдар предикаттық қатынас деп ... ... ... сөз ... ... ... Еңбектен якут тілінде жақ арқылы
қиысатын сөз тіркестерінің көптүрлілігін байқауға болады. ... және ... ... орай бір ғана І жақ ... ... 13-тен астам нұсқасын байқауға болады.
Бірыңғай мүшелердің байланысы жөніндегі ғалымның пікінше олардың
барлығы сөйлемде бірдей синтаксистік қызмет ... ... ... Осылайша біркелкі тұлғада тұру олардың өзара ішкі қатынастарын
емес, біркелкі синтаксистік қызмет атқаратынын ... «Но в ... ... ... ... ... словосочитания. Это указывает
на тот факт, что язык пидает значение выражению отношений между однородными
членами. Кроме того, ... в ... ... ... ... язык ... от других тюркских языков, в которых ... ... ... несет последний из них. Все ето и заставляет
отметить согласование ... ... ... в этом случае
выражает отношение сочинения» [7. 69].
Тілдегі ерекшеліктерді ескере отырып ... сөз ... ... сан ... ... көсемшенің (буолон), көмектес
септік аффикстерінің (лыын) сөйлемдегі ... ... сөз ... ... айтады. Келтірілген мысалдары:
Оқонньордоох эмээхсин (старик и старуха),
Быардаах сүрэх (печень и сердце),
Түүннээх күн ... и ... ... ... ... ... ... аффиксінің жалғануы арқылы тығыз байланысқан ... ... Бұл ... ... зат ... және сын есімдер байланысабы
дейді ғалым және ... ... ... ... ... ... ... бірлікте болады. Мысал: Сталиннаах Ворошиловы Октябрь сүүрбэ биир
сылын туолбут күнүнэқи порадка көрбүтүм. Сталин мен ... ... бір жыл толу ... ... ... ... ... (екі) сан ... ... ... ... ... баай икки ыт эмиһэ икки - син ... ... и жир ... – одно и то же). ... ... ... ... кейін беріліп, оларды байланыстырады. Мысалы: Мин,
Баһылаас, Куола буоламмыт саайыахпыт (Я, Бахлаас и Коля ... ... ... ... ... ... ... да қатысады және бұл қосымша бірнеше мағынада ... ... ... в ... ... ... ... имя, обозначающее
лицо, активно участвующее в действии с другим лицом. Например:
Сэмэн Дуунньалыын тугу эрэ кэпсэтэ-кэпсэтэ аллараттан үөһэ барарллар ... с ... о ... ... снизу вверх идут. ... Иногда аффикс
совместного падежа стоит при всех ... ... ... ... туох ... ... ... араастыын барыта баар –
Ну, все, что есть, и ... и ... и ... все ... [7. 73].
Ғалымның пікірінше тілдегі кейбір сөз тудырушы жұрнақтар сөзге
жалғанып, ... ... ... ... ... үшін
қолданылады. Еңбекте берілген мысалдарға, дәлелдерге сүйенер болсақ, саһыл
сақа (лисии воротник) түлкі ... ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Алайда, осы тіркестің соңғысына якут
тіліндегі «лыы» үстеу тудыратын жұрнақ жалғанғанда олардың басқа сөздермен
байланысуын ... ... ... ... словообразовательные
аффиксы, присоединяясь к словосочетанию, выполняют в ... его ... ... ... так как в этом ... ... ... ... будет служить средством выражения ... ... ... сақа «лисий воротник» к другим словам в
предложении» [7. 30]. Сонымен ... ... ... якут тіліндегі сөз
таптарының сөз тіркесі компоненттерінде жұмсалуына да ... ... ... ... ... ... ... тәсілдері туралы
бірқыдыру пікірлер татар тілін зерттеуші ... ... ... ... ... ... ХІХ ... алғашқы жартысында кең көлемде
қарастырыла бастады. Синтаксис саласында ... сөз ... ... ... береді. Алайда, оның еңбектерінде сөздерді
байланыстыратын амал-тәсілдер, сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ара ... ... айтылмады. Кейінірек сөз
тіркестерін өз жұмысына арқау еткен К.Насыров сөз тіркестерін екі негізгі
топқа бөліп қарастырды. Оның ... тобы ... сөз ... ... ... емес сөз тіркестері деп аталды. Тіл зерттеушісінің пікірінше
толық сөз тіркестеріне предикаттық қатынастарды білдіретін сөз тіркестері
және ... ... ... ... сөз ... ... Ал, ... емес
сөз тіркестерінің қатарына ол есімді сөз тіркестерін ... ... сөз ... ... ... де ... Сөз
тіркестері компоненттерінің сабақтастық байланыста болатын ... ... ... сөздерді үлкен үш топтағы сөз тіркестеріне жіктейді. Оның
алғашқысын «анықтағыштық сөз тіркестері» деп атап, орын ... ... ... сөз ... жатқызады. Сондай-ақ олардың бірінші,
бағыныңқы сөзі сын есім, есімше немесе сан ... ... ... Сөз ... екінші тобын түркі тілдерінде изафет аталып
жүрген есімді сөз ... ... ... ... ... сөзі
есімдерден болған есімді сөз тіркестерін жатқызады және олар ... ... деп ... ... ... ... сөз ... тобын етістікті сөз тіркестері құрайды. Оларға ... ... ... атау бере отырып, предикаттық қатынастағы, бастауыш пен
баяндауыш арасындағы қиысу формаларын осы ... сөз ... ... ... өз еңбегінде басыңқы сыңары етістіктен
болған барлық сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... ... К.Насыровтың еңбектерінен де көруге
болады. Сондай-ақ мұнда салаластық қатынастағы сөздер ... ... ... ... де сөз тіркесіне жатқызады.
Сөз тіркесінің құрамына енетін сөздер арасындағы ... ... ... ... еңбектерінен көруге
болады. Татар тіліндегі сөз тіркестерініңбірқатар мәселелерін ... ... ... ... атты еңбегінде қарастырған ғалым
сөздер арасындағы предикаттық және ... ... ... ... ... Өзге де түркі тілдеріндегідей татар тіліндегі
грамматикалық ... сөз ... ... және заттар ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушының ұғымға, зат пен құбылысқа қатысты түсінігін білдіруші
грамматикалық құралдар деп ... ... ... ... обьектілік қатынас, ал екіншісін субьектілік, немесе ... ... ... бойынша модальдік қатынас деп көрсетеді.
Мұндағы обьектілік қатынастарды білдіретін құралдар өз ... сөз ... ... деп танылады. «... средства, выражающие ... ... ... ... ... или ... ... говорящим, с одной стороны и, выраженными в речи ... или ... или ... – с ... ... ... порядка
условно можно назвать обьективными, второго порядка – субьективными, ... ... в ...... отношениями. Обьективные отношения
обычно выступают в виде отношений ... ... ... средства,
выражающие обьективные отношения, в то же время являются средствами связи
слов. Что ... ... т.е. ... ... то они ... в ... ... так как субьект (говорящее лицо), как правило, не
передается отдельным словом. Поэтому средства, ... ... не ... ... ... ... [10. 83]. Ал ... модальдық қатынастарды білдіретін құралдар татар тілінде негізінен бір
сөз ішінде беріледі, ... олар сөз ... ... дейді.
Сөз бен сөздің арасындағы сабақтастық байланыстың нәтижесіннде ... ... ... қатынастар туындайды. Бұл
қатынастардың айырмашылығы мен көптүрлілігі ондағы ... ... ... ... ... ... ... құбылстардың нақтылы
шындыққа қатысы арасындағы, сөйлемде хабарланатын сөйлеуші мен ... ... ... Осы ... ... сөйлем құрамында
атқаратын рөліне орай қатынастарды үш ... ... ... ... ... ... сөздер грамматикалық құралдар арқылы
байланысады және ондағы ... сөз ... ... ... мағыналарды
хабарлайды деген тұжырым жасаған. Ғалымның дәлелдемелері ... ... ... жіктік жалғаулары, белгілі бір ... ... және ... орын ... ... арасындағы предикативтік
байланыстарды білдіретін негізгі құралдар болып табылады. Мұнан өзге сөздер
арасындағы ... ... ... ... білдіру үшін өзге де ... ... атап ... мәніндегі –ныкы / –неке (татар тілінде) қосымшалары, кейбір
септік –дан дән, –га / –гә, –да / –дә ... және іске қосу –лы / – ... / ... –ча / –чә ... аффикстер. Келтірілген мысалдары: Бу хат
мәнеке «Этот письмо ... ... ... ... в ... Ул ... «Он вспортивном костюме», Бу хат сиңа «Это письмо тебе», Безнең
бер бүлмә өстәлле, икенчесе – өстәлсез ... наша ... со ... ... без ... Аның сөйләшүе саф татарча «Его разговор чисто татарский».
Сөз бен сөзді байланыстырудағы жіктік жалғауларының ... орны ... ... ... отырып, оларды І, ІІ жақтағы және ІІІ жақтағы
баяндауыштық қосымшалар деп ... ... ... ... ежелгі түркі тілінің жазбаларымен, өзге де түркі тектес
тілдермен салыстыра қарастырады. І, ІІ ... ... ... ғана байланысады, бастауыш қызметінде жұмсалатын өзге сөздер
жіктік ... бұл ... ... ... жалғауларындағы мұндай
ерекшеліктерді олардың шығу төркінімен байланыстырады. Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... байланысты, олардың ішінде І, ІІ жақтағы жіктік жалғауларының мен,
сен ... ... ... ... ал ІІІ ... ... өзге ... қолданылған. Сол себепті де ІІІ жақтық жіктік жалғауының негізгі
нұсқасы жоқ, әрі ІІІ ... ... тек ... сөздерде ғана
сақталған. Баяндауыш өзге сөздерден болғанда ... ... ... ... ... ... ... дейді.
Сөздер байланысының нәтижесінде туындайтын М.З.Зәкиев көрсеткен
синтаксистік қатынастардың екінші түрі – ... ... Бұл ... ... негізгі көрсеткіштері септік
жалғаулары. ... ... ... ... тұлғалары, олардың сөз бен
сөзді байланыстырушылық ... ... ... ХХ ... көп ... орыс тілінде жасалған талдауларға негізделе отырып
жасалынды. Мұндай сараптамалар өз кезегінде тілдің табиғи ... әкеп ... ... ... тіліндегі сөз
тіркестерінің септік тұлғалары арқылы байланысуы туралы жазылған еңбектерді
қарастыра ... ... ... этой ... ... не ... об
основной особенности падежей, а именно об их роли в осуществлении связи
слов, определяют эту ... по ... ... ... или ... из понятий управления. В последнем случае получается заколдованный
круг, ибо управление определяется ... ... а ...... ... 87], – деп ... ... зерттеулердің қазіргі кезеңінде тек жекелеген
септіктердің сөз бен сөзді байланыстырушылық деңгейі болмаса, бұл мәселенің
басы толығымен ашылған деуге болар еді. Алай да ... ... ... ... ескерілуі қажет-ақ.
Нақтылық қатынастарды білдіретін құралдар ретінде тілде сөз тудырушы
аффикстер қатарында қарастырылып жүрген қосымшаларды атайды. Яғни ... ... ғана ... ... аталып жрген аффикстер де сөз бен ... ... ... ... сын есім ... -лы, -сыз
жұрнақртары. Татар тіліндегі -лы / -ле және -сыз / -сез ... ... ... деп ... ... олар сөз ... сөз ... қосымшалар, сөздерді байланыстыруға қатысады деп
санайды. Ғалымның пікірінше аталмыш аффикстерді сөз түрлендіруші, яғни ... ... ... ... деп ... ... негіз бар: Біріншіден,
-лы, -сыз қосымшалары көп жағдайда сөздердің лексикалық ... ... бұл ... сөз ... деп ... өзі -лы, -сыз ... ... жалғанып, өзі байланыстын
басыңқыдағы бір заттың бар ... жоқ ... ғана ... ... Айтылғандардың дәлелі ретінде берілген мысалдары: артлы
урындык (стул со ...... ... ... у ... ... ... человек – здесь ум отсутствует в человеке) т.б. Екіншіден – басқа
да сөз түрлендіруші ... ... бұл ... де кез ... ... жалғана береді. Үшіншіден – аталған қосымшалар ... ... ... қолданылмайды, белгілі бір сөздерге басқа сөздермен қатынасқа
түсу барысында жалғанады, және де бұл қосымшаларды ... ... ... ... ... ене бермейді.
-лы және -сыз аффикстерінің сын есім ... ... ... орыс тілі ... әсері болды санайды ғалым. ... -лы, -сыз ... ... кейбір сөздер орыс тіліне
аударылғанда туынды сын ... ... ... ... ... сөзжасам жұрнақтары ретінде қарастыруға бұл ... ... ... ... ... ... сын есім жасаудан гөрі орыс
тіліндегі «с» және ... ... ... алға тарта отырып,
«Преведенные примеры ... что ... -лы и -сыз ... ... на ... язык ... т.е. средствами связи слов, но не
всегда – формами прилагательного. Вот этот последний случай, а ... ... их ... ... и тот факт что слова с
этими аффиксами обычно являются ... ... ... ... аффиксов -лы и -сыз ... ... [10. 88], – ... . -лы/-лі, -сыз/-сіз қосымшалары
жалғанған сөздердің синтаксистік қызметі турал осыған ұқсас пікірлерді өзге
де түркі ... ... ... еңбектерінен де байқауға ... ... бұл ... зат есімнің атрибутивті-анықтағыштық
формалары деп қарастырған.
Татар тілінде ... ... ... танылып жүрген -дағы / -дәге
және -гы / -ге, -кы / -ке ... ... сөз бен ... қатысатын, сөз түрлендіруші жұрнақтар деп есептейді.
Көрсетілген ... ... -да / -дә ... ... мен -гы / ... тұрады дей отырып, олардың сөзжасам жұрнақтары ретінде
қарастыруға ... ... ... «Как уже было ... по ... к
аффиксам -лы и -сыз, эти доводы и здесь являются случайными, не научными, и
они ... в ... лишь как ... ... ... русской грамматики на грамматическое у чение татаррского языка»
[10. 89].
Тілдік фактілерге сүйене ... ... сөз ... екендігін төмендегі жағдайларға сай дәлелдейді. Біріншіден, -дағы
/ -дәге аффикстері сөздің ... ... ... ... олар тек ... ... айтылған заттың орналасқан мекенін
немесе уақытын ғана меңзейді. ... ... ... ... в ... ... айдагы вакыйгалар «происшествия прошлого месяца».
Егер сөз ... ... мәні ... ... ... ... беретін болса,
онда тек -гы / -ге, -кы / -ке аффикстері ғана жалғанады. Мысалы: ... юл ... ... ... кояш – ... ... т.б. Екіншіден, тілдегі өзге
де сөз байланыстырушы тұлғалар секілді бұл ... да ... ... көрсете алатын зат ... ... ... жалғана алады.
Үшіншіден, сөйлемде олар дайын тұлға ... ... ... ... ... Ал кейбір сөздердең сөздік қорға тұтас тұлға ретінде енуі ... орыс ... сын ... ... туындаған деп санайды.
Жоғарыда -сыз, -лы, -дагы, -гы ... ... ... ... отырып, татар тіліндегі -чан / -чән, -лач / -ләч,
-лык / -лек, -чыл / -чел, -дай / -дәй, (-тай / -тәй, -лай/ -ләй) ... де сөз ... ... деп ... «Эти и ... ... ... по своим значениям ... ... ... т.е. ... связь слов в речи. Однако,
несмотря на это, они считаются ... ... эти ... ... положение между ... ... ... Эта ... или ... в том, что названные аффиксы не изменяют лексического значения
того слова, к которому они присоединяются, а ... ... ... ... ... ... и ... словами,
например, еллык азык – пища на год, или годавая пища» [10. ... өз ... сөз ... яғни сөз бен ... ... ... үстеу сөздер жасайтын -ча (-чә, -нча /
-нчә) жұрнақтарын, ... ... ... ... ... ... рай категорияларының бірқатар аффикстерін атайды. Мұндағы -ча
аффиксі ... ... ... ... ... ... ... арасында байланыс тудыра отырып, ол салыстыру немесе бір
нәрсенің шегі мәнін береді. Ал етістік категорияларының ... ... ... мүшелерге жалғанып, сөзжасам жұрнағы қызметін атқарса,
кейде бағыныңқылы сөйлемнің баяндауыштарына ... сөз ... ... ... деп ... ... ғалымның классификациясы бойынша синтаксистік
қатынастардың ішіндегі ... ... ... ... ... есімдер және кейбір көмекші етістіктер арқылы жүзеге
асады. Көмекші сөздердің сөз бен ... ... ... олардың шығу төркінімен байланыстыра қарайды. Осы ... ... сөз ... бірнеше байланыс тәсілдері қтар
көінеді ... ... ... яшәу (жыть в городе) ... ... ... ... мағынасы және орын тәртібі сөз тіркесінің
байланысын жүзеге асырып тұр деп ... ... ... ... ... емес синтетикалық жолмен байланысқан. Мұндағы сөздің
лексикалық мағынасын да, ... орын ... де ... ... қосымша амалдар деп қана қарастыруға болады.
Сөзер арасындағы анықтаушылық және ... ... не ... ... ... ... ... деп
көрсетіледі. Сөздердің белгілі бір ... ... ... ... ... және бағыныңқылық қызмет атқару сөз тіркесін ... ... бөле ... сөз ... ... аша ... ... М.З.Зәкиев «... словосочетанием мы считаем только такие ... ... в ... ... ... словами
конкретизирующего отношения» [10. 103]. Сөз тіркесі ұғымын осылайша шектеу
арқылы синтаксистік байланыстың тереңірек ... ... ... ... Егер ... жалғаулары және дауыс ырғағы сөйлемнің тұрлаулы
мүшелерін байланыстырып, предикаттық ... ... деп ... Асан – ... ол жетекшілік етеді секілді сөздер ... сөз ... деп ... болып шығар еді. Демек ғалымның бұл
байламын тек сөз ... ... ... ... ғана жасалған
деп жорамалдауға ғана болады.
Зерттеулерде ғалым басыңқы компоненттердің қай сөз ... орай ... ... ... ... ... ... Компоненттердің арасындағы байланыстырушы құралдарды анықтаған
ғалымның сараптамасы бойынша татар тілінде сөз тіркестерінің ... ... ... ... мен зат ... ... Сын ... сан есім
және модаль сөздердің басыңқының қызметін ... ... Ал ... ... ... компонент ретінде жұмсалмайды дейді. «Практически нет
смысла ... в ... ... ... ... ... никогда не выступает господсвующим словом в словосочетаниях,
если не ... те ... ... ... ... его, ... ... имен существительных, подчиняют себе именные части речи при помощи
аффикса родитльного или исходного падежа (дусларымнан син – из ... ... ... – из моих ... ... [10. ... ... басыңқы компоненттеріне қарай топтастыру, олардың
арасындағы байланыстырушы құралдарды анықтаумен қатар еңбекте ... ... ... ... да ... ... ... тәсілдері туралы және осы мәселенің
төңірегінде зерттеу жасаған ...... ... ... Ол қырғыз
тіліндегі сөздердің ... ... ... ... ... атты ... ... Сөздер бір-бірімен қалай баолса ... ... ... ... де ... емес, әрбір ұлттық тілдің жүйесіндегі
сөйлеу тәжірибесінеде ... ... ... ... ... заңдылықтардың әсерімен ғана байланыса алады деген пікір
білдіреді. Негізгі сөз таптарының ... ... ... ... ... ол ... сөз табы өзі сияқты келесі бір сөз
табымен байланысуда өзіне тән тіркесімділік ерекшеліктерге сүйенеді ... ... сөз ... ... ... ... ... екіншісімен өзгелеріне қарағанда көбірек байланысады, ал кейбір сөз
таптары бірімен-бірі байланыспайды, байланысқан жағдайда да ол ... ... ... байланысты болады деп көрсетеді. Осы орайда: зат ... де зат ... және ... ... сөз ретінде де, бағыныңқы
сөз ретінде де байланыса алады, сын есімдер мен сан есімдер ... ... ... зат есімдермен байланысады, үстеу ... тек ... ... ... байланысады, ал есімдіктер
өздерінің мағыналық топтарына сәйкес өзге сөз ... ... ... ... алады, оның ішінде зат есімдердің ... ... және ... ... пікірімізше бұл нақты бір негізгі ұстаным бола ... ... өзге де ... байланысуында сол сөз табының құрамына кіретін
жекелеген сөздердің лексикалық, яғыни мағына ерекшеліктері және ... ... да ... ... ... ... ... бір сөз табында қолданылу қабілеттіліктерінің де әсер бар. ... сөз ... ... ... ... тіркесімділік нормаларын игеруі
мүмкін. Бұл сөздер бір-бірімен өздерінің ... ... ... тіркесетін сөздердің семантикасымен де
анықталады. Бірақ сөз ... ... ... семантикалық
табиғаты мен грамматикалық құрамына байланысты теориялық ... ... ... ... бар ... ... бір ... тілде кездеспеуі
мүмкін. Мұндай ... ... сол ... ... ... қолданылмайтындығымен байланысты болады. Айталық қазақ
тілінде зат есімдер белгілі септік ... ... ... ... ... бұл ... түрі барлық жағдайда мүмкін деген сөз емес.
Мысалы, орыс тілінде қолданылуы ... ... ... гостинице, в доме
у друга т.б. қазақ тілінде байланыстың бұл ... ... ... ... жоқ, ал ... ... алып ... қазақша үйде
ояну, қонақ үйде ояну, немесе досының ... ояну деп ... ... ... ескермеу болар еді. Бұл тіркес тек ... ... бір ... ... көрсету мақсатында ғана
қолданылуы ... ... өз ... сөз ... ... байланысу
тұрғысынан мынандай прициптерді ескеру қажет деп санайды: ... ... ... ... ... ... ... Көрсетілген
заңдылықтардан тыс бір де бір сөз ... деп ... ... ... ... емес және олар ... ... принцип тұрғысынан
өздерінің құрлымы мен қызметі жағынан көрсетілген заңдылықтарға ... ... ... ... өзара байланысқа түсетін сөз
табындағы грамматикалық құрылымдардың әртүрлілігіне байланысты болады. Сөз
тіркесінің түрлерін ... ... ... бағыныңқы сөздің
басыңқымен байланысуының тәсіліне сүйене отрып анықтайды. Қырғыз ... ... ... ... ... ... ... үсынады. Септік
жалғауларын қабылдаған сөз таптары өздерінің басыңқыларымен меңгеру арқылы
байланысады, ... ... ... ... ... сөз ... ... байланысады, сөз түрлендіруші формалары жоқ сөздер қабысу
арқылы байланысады, т.б. шынында да бұл ережелер сөз ... ... ... жасалған, дегенмен ... ... ... ... ... осы ережемен анықталады деуге болмайды.
Предикаттық қатынастағы сөздер сөйлемнің тұрлаулы мүшелері арасындағы
байланыстарды білдіреді, сәйкесінше олар тілдегі жіктік ... ... ... Сөз ... ... түрлерінде бұл қиысу аталады. Осы
жіктік жалғауларының сөз бен сөзді ... ... ... ... пікірлер туындатты. Бұл пікірталас көбіне жіктік
жалғауларының ІІІ ... ... ... ... ... ... баяндауш қызметіндегі етістіктер бағыныңқымен тек
жіктік жалғаулары ... ғана ... ... ... синтаксистік байланыс
ІІІ жақта шақ және рай категориялары арқылы да ... ... деп ... жөнінде Абдыкул Жапар келесі пікірлерді айтады: «Но из-за отсутствия
в этих языках личных аффиксов ІІІ лица сказуемые, в ... от ... ... речи ... в их функции, ... ... и ... Так, например, если сказуемое выражено именной частью речи, ... ... у него ... ... ... относительно
подлежащего. Если же сказуемое выражено глоголом, то в ІІІ лице ... ... ... ... ... деепричастная или условная
формы» [11. 73]. Мұнда сөз тіркесінің байланысу ... ... ... ... қарастырылған. Аталған етістіктің
категориялары, ғалымның ... тек ІІІ ... ... ғана, олар сөз бен сөзді байланыстырушы тәсіл немесе сөз
байланысының ... ... ... ... осы жіктік жалғауларына
қатысты, олар бағыныңқы сөзге жалғанады делінген. Алайда ол сөздің ... ... ... ғана ... ... ... Түркі тілдерінің
ерекшеліктеріне сәйкес жақтық мағына беретін ... ... ... ... ... ... ... басыңқысына жалғанады.
Жіктік жалғауларының баяндауыштарға жалғанып, оның ... ... ... ... тағы бір ... бұл байланыстағы
сөздердің көптік мағынада қолдануында. «Вторым способом согласования
сказуемых с подлежащими в ... ... ... или ... у ... ... множественного числа. Такая форма наблюдается только у
сказуемых в ІІІ лице. Она возникла и ... ... ... ... ІІІ ... ... ... аффикса указывает на связь
сказуемого с подлежащим во множественном числе ... У ... ... ... формой связи с подлежащими в ... ... ... числа -лар, а у сказуемых, выраженных глаголами,
аффикс ... -ыш» [11.74]. ... ... ... тек ... қоймай, әрекеттің, жай-күйдің бірнеше ... ... ... ... да көрсетеді. Айта кетер тағы бір жайт, ... ... тек ... және зат ... ... ... жұмсалған өзге сөз таптарына бұл қосымшалар жалғанбайды, көптік
жалғауларын қабылдаған сын ... сан есім ... ... ... ... ие ... да, ... мағынада жұмсалады дейді.
Еңбекте -ыл, -ын қосымшаларына, яғни етіс категорияларына да қатысты
мәселе көтерілген. Баяндауш қызметінде жұмсалған ... ... ... етіс ... ... олар әрдайым жекеше тұлғада ... ... ... ... ... ... ... қиыспайды деген пікір
айтылған. «Жаштар дың жерлерге жиберилген – Молодежь ... на ... жаңы ... ... – В библиотеке получены новые книги.
Вполне возможно, что нарушение согласоваия в числе у таких сказуемых
связоно с тем, что ... они не ... ... ... (т.е. жаштар, китептер), а совершены совершенно другими лицами.
Это несоответствие логического и грамматического субьекта действия, ... ... ... вида ... [11.84]. ... ІІІ ... айтылып тұрғанын ескерсек әрі сол сөздерді есімдіктің
І және ІІ жағымен байланыстырар болсақ, етіс ... соң ... ... ... жіктік жалғауларымен қатар көптік мәндегі
қосымшалардың жалғанғанатынын көруге болады Мысалы қазақ тілінде, біз ... ... ... ... ... ... т.б.
Жіктік жалғауларының есімдік, сын есім, сан есім, үстеулерге жалғанып,
сөздер арасындағы байланысты жүзеге ... ... ... ... ... ... ... берілген: Ошол киши менмин; Достукка татый ... ... ... ... алар ким? Биз ... ... ... тарбиялуусуңар; Биздин группадагы балдар отуз беш; т.б.
Түркі тілдеріне ортақ сөздерді байланыстырудың грамматикалық құралдары
қырғыз тілінде де бар екендігін, олардың синтаксистік байланысу ... ... ... ... ... барген. Оның ішінде жоғарыда
аталған жіктік және көптік жалғауларына қоса септік, тәуелдік ... ... Осы ... тіл ... қалыптасқын ереже бойынша грамматикалық
құралдар арқылы сөздердің байланысы синтетикалық тәсіл деп қарастырылса, ... ... ... орын тәртібі және көмекші сөздер арқылы
байланысы жатқызылады. Көптеген түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ретінде танылса, бұл жөнінде
ғалым: «На наш взгляд, во всех случаях аналитической связи нет ... ... к ... ибо она не ... ... рещающей
роли при определении сочетаемости слов» [11.], – дейді.
Сөздердің аналитикалық тәсілмен ... тағы бір ... ... ... ... ... ... дейін де айтылып жүрген
көмекші есімдер, септеулік шылаулар және өзге де ... ... ... ... ... ... алсайды, олар тек толық мағыналы екі сөздің
арасындағы байланысу ... ғана ... ... ... ... Көмекші
сөздер арқылы байланысқан сөздер синтаксистік ... ... ... ... ... функцию, эквивалентную служебным
морфемам, выступают в роли показателей косвенных падежных форм или ... ... ... ... ... послелоги выступают как
аналитические формы знаменательных слов, находясь с ним в ... а в ... они ... с ... знаминательными словами в
одной и той же ... ... ... тотардың алғашқысына басыңқы сөз тілдегі көмекші есімдердің
(орыс тіліндегі предлог) және ... ... ... ... ... мен ... қасиеттері арқасында бағыныңқы сөздің
белгілі бір нақты септік тұлғасында тұруын қажет ететін сөздер арасындағы
байланыс түрі ... ... ... ... сөз ... ... мәнін толық аша алуы үшін бағыныңқы компаненттің септік
тұлғасына ... ... бір ... ... ... ... ететін сөздер ... ... түрі деп ... ... түрініңүшіншісіне ғалымның
пікірінше, сөз тіркесінің компонеттері арасындағы байланыстың бұл түрі зат
есім, сын есім ... ... ... үшін ... ... ... ... еркін конструкцияларды атауға болады.
Сөз тіркестері туралы орыс тіл ... ... ... ... ... ... ол сөз ... синтаксис жүйесіндегі орны, оның
маңыздылығы туралы ... ... ... ... ... ... ... сөздердің сабақтастық байланысы және салаластық
байланысы туралы сөз ... ... ... жөнінде: Н.Н.Прокопович
сабақтас байланыстағы сөз тіркестеріне жоғарыдағыдай анықтама бере ... ... ... ... ... ... ең ... элементті анықтады – негізгі сөз таптарының қатарына кіретін негізгі
сөз, яғни басыңқы компонент және дәл ... ... сөз ... бірінен
жасалған, алдыңғы сөздің мағынасын тарататын бағыныңқы ... сөз ... Ал ... ... салаластық байланыстың
сабақтастық байланыстағы сөздерден басты олардың құрамында, ... ... ... ... ... ... ... байланыстағы сөздер «ашық», «тұйықталмаған»сөздер тобы. Осылайша
салаласа байланысқан сөздер ... бір ... ... ... ... деп көрсетіледі. Салаласа және сабақтаса байланысқан
сөздер арасындағы екінші бірі ерекшелік салалас ... ... ... бір ... ... ... ... демек онда
сабақтастағыдай анықталушы және анықтағыш жоқ делінген.
Сондай-ақ зерттеуші-ғалым өз еңбегінде сөз таптарының ... ... ... бір тұлғада тұруы жөнінде де, ... сөз ... ... де сөз ... сөз ... аффикстер сөз тіркесін жасауға қатысады ... ... ... сақа ... ... Тілдегі осындай
тіркестерге сөз тудырушы қосымшалар ... ... ... ... ... ... саһыл сақалыы (словно лисий воротник) деген
пікір айтылады.
Бурхалиэй икки Марииса икки (Бурхалиэй и ... ... ... оның ... ... тілінде сөз тіркестерінің
зерттелуі ХІХ ғасырдың алғашқы жартысынан ... Оның ... ... кең ... ... А.Троянскии болды. Сөз тіркестері ... ... ... оның ... сөздерді байла
Татар тіліндегі сөз тіркестерінің құрамындағы ... ... ... ... мәселенің басын ашқан зерттеуші ғалым М.З Закиев
болды, Ол өзінің «Синтаксическии ... ... ... атты ... ... ... ... қатысты бірқатар
мәселелердің ара жігін ажыратып ... ... да ... ... ... ... татар тіліндегі аффикстерді сөз тудырушы және сөз
түрлендіруші, яғни сөздердің арасындағы түрлі ... ... деп ... ... ... сөз тудырушы және сөз түрлендіруші қосымшалардың ара ... ... ... ... ... ... сөздерді
байланыстыруға қатысын саралайды.
Ал септік жалғауларының сөздерді байланыстырудағы қызметі әлі де болса
толықтай ашылмағандығын айта ... сөз бен ... ... ... аша ... ... орыс тіліндегі «с» және «без» предлогтарына сәйкес
келеді, сөз бен сөзді ... ... деп ... Ал ... ... ... аффикстер деп қарастырылуы, бұл жұрнақтарды қабылдаған кейбір
сөздер орыс тіліне сындық ... ... ... ... сын есім ... ... деп қарастырылуы дұрыс емес. Автор
өз еңбегінде бұл аффикстердің сөз түрлендіруші деп тануға бірнеше себеп бар
екенін дәлел ... ... тек ... ... көрсетілген бағыныңқы
сөзге жалғанып бір заттың бар екенін, немесе жоқ екендігін нақтылайды.
Келтірілген
Сондай-ақ ... ... ... ... -гы / -ге, -чан / -чән, -лач /
-ләч, -лык / -лек, -чыл / -чел, -дай / -дей т.б. ... сын ... ... емес сөз ... ... олар ... ... бір қатынастарды білдіруші аффикстер деп есептейді.
Синтетикалық тәсілдердің көрсеткіші болып табылатын жалғаулар сөз
ішінде жұмсалып, ... ... ... ... ... орны ... ... келеді. Демек синтетикалық тәсіл аффиксация, ішкі орлекция,
сыртқы орлекция, екпін арқылы сөздердің грамматикалық мағналарын ... ... төрт ... барлығы да сөз тіркестерінің байланысуына
қатысады. Бірақ мұндағы көптік, септік, тәуелдік және жіктік ... сөз бен ... ... ... қызметінің арақатынасы бірдей
емес.
Сөз тіркесінің құрылуына тірек болатын ... ... ... ... ... ... ... компонент болады. Осы тұрғыдан алып
қарағанның ... ... сөз ... ... жалғануында да
айырмашылықтары байқалады. Септік және ... ... сөз ... сыңарына жалғану арқылы екі сөз арасында дәнекерлік етсе, ал
жіктік жалғауы мен тәуелдік жалғауы басыңқы ... ... ... ... ... синтетикалық тәсіл арқылы байланысқан сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарына ... ... ... ... сөз бен сөзді байланыстырудағы ролі де әр түрлі. Мұндағы
септік жалғауының қызметі ерекше.
Сөзтіркесін ... ... ... ... ... ... жалғаулардың сөз тіркестерін байланыстыруға қатысады ... де ... ... ... ... ... де
көрсетсе, ал Р.Әміров септік көптік, жіктік жалғауларын атап өтеді. Сондай-
ақ ... ... ... ... ... сөз тіркесін
синтетикалық тәсілге септік, тәуелдік жалғауларын ғана ... ... ... ... тәсілдерінде ... ролі ... ... ... ... ... Септік
жалғаулары жалғанған сөзер өздері тіркесетін сөздермен біріншіден,
сабақтаса байланысса, ... сол ... ... ... қосымша мағынаға ие болады. Сондай-ақ септік жалғаулары сөз
бен сөзді байланыстырумен қатар түрлі-түрлі ... ... ... ... ... тек жалғау жалғанған сөздердің әртүрлі
болуынан ғана ... ... сөз ... ... ... ... болады.
Бұлар жайында қазақ тілінің синтаксисін зерттеуші ғалымдар арасында ... де ... ... біз ... сөз бен сөзді
байланыстыруда ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне баса назар аударатын боламыз.
Септіктердің ату тұлғасы нольдік формаға ие ... ол ... ... ... ... Әңгіме ілік, барыс, табыс,
жатыс, шығыс және көмектес жалғауларының ... ... ... сөз ... ... сөздерді
байланыстыру қызметінің өзін екі жақты қарау керек сияқты. Ілік ... бен оның ... ... және ... ... жатыс, шығыс, көмектес,
жалғаулы сөздердің басыңқы сыңарлары арасындағы ара ... сөз ... ... да ... ... Бұған қоса аталған жалғауларда
жұмсалатын сөз ... да ... ашып алу ... ... ... толыққанды, дәлелді болуы үшін ... ... ... ... ... сөз ... ... зат есім, есімдік,
сондай-ақ ... ... мен сан есім ... есімше
категориялары, үстеулер де ілік жалғауын қабылдап сөз тіркесінің бағыныңқы
компоненті ретінде жұмсала ... Ілік ... ... сөз ... ... ... жалғауында тұруын қажет ететіндігі мәлім. Жалпы
бұл түркі тілдеріне тән ерекшеліктердің ... ... ... ... ... деп аталады.
Аталған ілік жалғауы арқылы байланысқан сөз тіркестерінің басыңқы
бөлігі тәуелдік жалғауын ... ... ... ... ие болады. Осы
тектес сөз тіреестерінің өзара арақатынасына орай тілде бұлардың бағыныңқы
бөлігін меншіктеуші, ал басыңқы бөлігін меншіктеуші деп атау ... ... ... орынды. (М. Мағауин).
Ілік септікті тіркестер басқа септіктерден тек ... ... ... ... ... сөз ... ... да айырмашылықтар байқалады. Мәселен ілік жалғаулы тіркестердің
басыңқы сыңарымен барыс, ... ... ... ... ... ... басыңқы сыңарларының ара ... ... ... ... негізінен есімді сөз тіркестерінің қатарын құраса, ... ... ... де, етістікті де сөз тіркестерін құруға
қатыса алады. Алайда бұл қасаң қағида емес, ... ... ... орай ... ... ... ... оның білгені сияқты
бірқыдыру етістіктертің ... ... да ... сөз ... толықтырады. Көркем әдебиеттен мысал келтіретін болсақ: Оның қайда
жүргенін аттары мен итттері ғана біледі. (Ғ.Мүсірепов).
Қазіргі ... ... ... ... ғалым Т.Сайрамбаев өзінің
«Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі» атты ... ілік ... ... ерекшеліктерін айта келіп, «Кейде ілік жалғаулы ... ... ... ... сөз тіркесін құрауға қатыса бермейді. Мысалы: Бір елдің
ішінде жамағайынды кісі ... ... ... іші елжіреп, жақсы көрін
тұрып елге келсе, әрберден соң қайта қашқандай ... ... ... ... ... ілік ... ел зат ... іші көмекші есімімен
байланысып сөз тіркесін құрай алмайды. Ондай ... ілік ... ... ... ... ... ... – дейді. Ғалымның бұл пікірі
орынды да. Сөз тіркестеріне берілген ережеге сүйенетін ... олар ... бір ... ... ... ... ... аша түсу үшін бұл жалғаудың түрлі сөз
таптарына жалғануы ... ... ... Ілік ... ... есімдіктерге жалғана отырып, сөз тіркесінің құрамында ... сөз ... ... бұл недәуір жиі ұшырасатын құбылыс. Мысалы:
Бұл өңірдің құдығы кемінде отыз-қырық құлаштан кем болмайды. (Д.Исабеков).
Құрмаш Сәли ... ... ... ... Мұның бәрін орган қарт
күн ... ... ... ... Мысалдардың алғашқы екеуінде
компоненттер зат есімдер ... ... ... Сөз ... ілік ... ... те, ал басыңқысы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Алдыңғы күн бізді
белгісіздің тұманымен қоршаған. (М.Әуезов). Айшаның мұнысы есілеу, оғаштау
боп көрінген. (К.Сегізбай).
Ілік жалғаулары сын ... сан ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылды. Ендігілерде ... ... ... Жақының үшін жақсының жағасынан алма. (Шешендік сөз. Төле ... ... ... Ербол даурыға күліп келе жатқан. (М.Әуезов).
Біреуінің де киімі ... ... ... ... ... ... үштің бірі болып Ыбырай шығады. (Шешендік сөздер). Жер
бауырлаған жеті жасар бала нені ... ... соры ... ... ... орнына, көргеннің көзі, естігеннің құлағы
жазықты деп отырған көрінеді. (К.Сегізбай). Сондықтан да орыс мектептерінде
қазақ тілін оқытудың маңызы зор. (Ана ... ... ... ... ... ... сөз
тіркестерінің бағыныңқы сыңарыларында кей ... ілік ... ... ... Сөз тіркесін құрауға ілік септігінің қтысу,
қатыспауы олардың ... ... ара ... ... ... тудырады. Бұл мәселеге қатысты даулы мәселелер де жоқ ... ... ... осы ... төңірегінде сөз
қозғай келіп, «Егер тәуелдеулі тәуелдізаттың қай затқа (не кімге) меншікті,
қатысты екенін әдейілеп, арнап көрсету ... ... ілік ... жалғаулы болады. Ал мұндай құрамдағы сөздердің бірі ... ... ... ... ол – ... ... - дей келіп, мынандай
мысалдармен түсіндіреді. Институттың директоры, институт директоры, қант
қызылшасы. ... сөз ... ара ... ... ілік жалғаулы
сөзі бар тіркестерге тән мағыналық ... ... - ... ... сөз тіркестеріндегі ілік септіктерінің ... ... ... ... үшін ... ... қаралғаны
дұрыс. Мәселенің басынашу үшін бірнеше мысалдар келтірейік.
Түс ауа еңбек ... ... ... ... жалғыз қазақ
баласы бар. (Ш.Мұртаза). Тағдыр құрығы моинына ерте ... ... ... ... (Д.Исабеков). Орман іші ызғарлы келгенмен,
далаңқай жерлерде көктем иісі ... тұр. ... ... ... жақындай бергенде әлде біреу абар ... ... ... ... есік ... щыққан. (К.Сегізбай). Сайманы артық, соғыс
тәртібітерін жақсы ... жау ... улы ... ... жаудырды.
(С.Сефулин).Жұрт қатары селдірей бастағанда әзәл-күлкі тасасанда қалған
төрт жігіт еске түсіп, ендігі назар соларға ауды. ... ... ... ... ... ерлері, қазақ баласы,
тағдыр құрығы, көктем иісі, өз ордасы, соғыс ... ... ... ... ілік ... ... айтылған.
Салыстыра қарасақ келтірілген мысалдардағы сөз тіркестерінің мағыналық ара
қатынасы бірдей емес. ... сөз ... ... ... ... ... жалпылама қолданылатын болған, кейін келе тіркестердегі
тәуелдік жалғауы жақтық, меншіктілік мәнді толығымен ... ... ... айту ... қарай ілік септігі түсіріліп,
нәтижесінде олардың бірқатары күрделі атауларға, ... ... ... ие болған. Еңбек ерлері, қант қызылшасы тіркестері осыны көсетсе
керек.
Осындай сөз ... ... ... ілік септік пен
қатарласа қолданылатын тәуелік жалғауларының түсіріліп айтылу жағдайлары ... ... ... өмір ... ... ... ... де, бөтен
ел, көрмеген жерге кете бардық. (Ш.Мұртаза). Назам біздің Құрмаштан кшілеу
шығар. (Ш.Мұртаза). Мен әкем Мұртаза бар ... ... ... біздің үйге
кісілер жиналатынын, Жұмабай дейтін мұғалім Бөгембай ... ... ... айтып бердім. (Ш.Мұртаза).
Тәуелдік жалғауының бұлайша түсіріліп айтылуы тілдегі үш жаққа бірдей
тиесілі ... Олар тек І және ІІ ... ... түрлерінде ғана ұшырасады.
Сондай-ақ тәуелдіктердің түсірілуі айтушының ... ... ... ... ... ... ... сыңары қай сөз табынан
жасалғандығына да байланысты. ... ... сөз ... ... ... ... тек зат ... болады. Зат
есімдердің орнына қолданылатын басқа есімдерде, ... ... ... ... ... ... ... өзі қатысты басыңқы сыңарлармен
алшақтап тұрып та, іргелес, қатар тұрып та байланыса береді. Бұл ... ... ... де тән. ... Ұядай үйдің алақандай терезесінен
қысқы таңның нышаны қылаң беріпті. (Ш.Мұртаза). Қарт домбырашының той-
томалақ,, жиын ... ... ... ... ... ... ... ел
арлаймын деп, кейде аң аулаймын деп шығып кететін. ... ... ... ... ... ... шырғалаңы мол күйлердің жұртты жаппай
үйіріп әкетпейтіні аңғарылды. (М.Мағауин).
Ілік септігтігінде түрған бағыныңқы сөзбен ... ... ... ... сөз салып байланысқанымен олардың арасындағы дәнекерлік қасиет
жоғалмайды. Және де қашықтап ... ... ... ... синтетикалық байланыстың бұл тәсілінде аталған қосымшалардың
ешқайсысы түсіріліп ... ... ... ... ... сатылана байланысқа түсуі жиі ұшырасады. Дәлірек айтқанда,
ілік жалғаулы сөзге тәуелденген сөз өз ... ... ілік ... кейінгі сөздің де тәуелдік жалғауында тұруын қажет етеді. Мысалы:
Соғыс барды жоқ қып ... бір ... ... де талайының тамырын қиды ғой.
(Б.Нұжекеев).
Сөз тіркестерінің синтетикалық ... ... ... ... ... бірі барыс, табыс, жатыс, шығыс, ... ... ... жалғаулар сөз бен сөздің ... ... ... ... сол ... ... ... қосымша мағынаны да байқатады. Синтетикалық
байланыс ... ... ... тіл білімінде меңгеру деп атау қалыптасқан.
Меңгеріле ... сөз ... ... ... ортақ қасиет -
олардың бағыныңқы сыңарлары есім ... де, ... ... ... Мысалы: Кейбіреулері бұрынғы орындарынан ... ... ... ... жүрді. (С.Сеифуллин). Сөйлемдегі орындарынан
түссе, жазаларын тартпай, кеңшілікте жүрді тіркестерінің біріншісі шығыс
септікті, екіншісі табыс ... ... ... ... зат ... етістіктер. Әдетте тілдік ерекшеліктерге жүгінер болсақ барыс,
табыс, жатыс, шығыс, ... ... ... ... ... ... бұл ... арасыда да әрқайсысының өздеріне ғана ... мен ... ... ... зат есім болған етістікті сөз тіркестерінің
мұндай формасы байланысу ... ... көп ... ... Осыған сәйкес бағыныңқы және басыңқы компоненттердің семантикалық
ерекшеліктеріне сай олардың арасындағы синтетикалық ... ... ... кеңістіктік, уақыттық, бағыттық, мекендік, көлемдік, себептік
және тағы да басқа көптеген грамматикалық қатынастар ... ... ... ... ... етістік болып келетін тіркестерде барыс,
табыс, жатыс, шығыс ... ... есім ... ... ... ... етістіктің семантико-грамматикалық ... ... ... ... Яғни ... ... салт және
сабақтылық мәні, сондай-ақ етіс категориялары ескеріледі. Мәселен, өздік
және ырықсыз етіс ... ... -н / -ыл, ... жұрнақтарын)
қабылдап тұрған негізгі етістіктер табыс септікті есімдермен байланысқа
түспейді.
Синтетикалық тәсілдің ... түрі тек ... мен ... ғана ... ... ... ... бұданда басқа сөз
таптары осы тәсіл арқылы байланысқа түсіп, сөз ... ... ... Реті ... ... ... сөз тіркестерінің
басыңқы бөлігі есім сөздер де, ал ... ... ... ... ... ... ... тұйық етістік) бағыныңқы ... ... ... ... ... болуы үшін мысалдар
келтірейік.
Жынның ойынын азайтуды талап етті. (М.Мағауин). ... ... ... ... хаттың мұны тапқаны таңқаларлық (К.Сегізбай).
Шығармасы елге ұнағанды ғана ... бас ... ... ... ... ... ... қанша. (Ә.Тарази).
Дәл осылайша синтетикалық байланысқа ... сөз ... ... ... ... ... сөз өзге ... онымен
байланысқа түсу дәрежесімен санаса отырып, өзіндік семантикалық ерекшелікке
ие болады. Алайда компоненттердің семантикалық табиғаты мен ... ... ... ... мүмкін болатын сөз тіркестері тілде
жиі кездесе ... Олар тек ... бір сөз ... жеке ... ... ... жұмсалу мүмкіндіктерін ғана көрсете алады.
Синтетикалық тәсілдің ... ... ... ... ... ... ... егжей-тегжейлі саралап көрейік.
Барыс септігі түрлі сөз таптарындағы сөздердің ... ... ... ... ... тәсілдерінің бір бөлшегі болады. Барыс
септігінде жұмсалатын біріншіден есімдер, екіншіден қимыл есімі мен есімше,
кейде үстеу ... де ... ... ... ... ... ... етістіктермен түрлі жағдайда жұмсалады. Айталық, әрбір сөз табының
дара түріндегі ... ... ... сөз табыңың күрделі түрі арқылы, барыс
жалғаулы есімдерден кейін шылау мен көмекші ... ... ... ... сөз бен ... ... көмекші есім, көмекші етістіктердің
тіркесі арқылы т.б.
Барыс тұлғалы зат есім, сын ... сан ... ... ... ... ... аңды, аңға бірінші рет шыққан адамның ... алып ... ... ... ... ... орыс, қыпшақ
жауынгерлерінің дәл ортасында өзі келе ... ... ... ... ... атып ... ... (І.Есенберлин). Еш уақытта
қанаттыға қақтрғып, тұмсықтыға шоқытқан емес. ... ... ... тұманды теңізде адасып бара жатқан жолаушы ... алып ... ... қалт-қлат етіп, қараңғыға сіңіп барады, сіңіп барады.
(Ә.Тарази).Балаларының кішісі биыл он алтыға толады. (К.Сегізбай). ... сыр ... жоқ. ... Тау ... ... ... қай күні
көңілі дауласа, ол күні ... атқа ер ... ... ... ... ... – тоқтамады. (М.Мағауин). Көпті көрген
Тоқсабабұл күнде жақынының қазасына сбыр ойлауға ғана машықтанбаған, ... ... ... ... де ... еді. ... қанжығасына, жауына зат есімдері байлап алып қайтады,
қарсы ... ... ... ... етістіктермен тіркесе отырып етістікті
сөз тіркесін жасаса, қақтырып, шоқытқан, сіңіп барады, толады, сыр берген
жоқ етістітері қанаттыға, тұмсықтыға, ... ... ... ... ... он алтыға сан есімімен, сондай-ақ ешкімге сияқты есімдікпен
тіркесе келіп, меңгерілген сөз ... ... ... ... ... көңілі дауласа, ұғындыруға тырысты, мойын ұсына
білуге де үйренген еді тіркестері ... ... ... құранды
етістіктерден болып, барыс септікті сөз ... ... ... ... тек ... ... ғана ... бысыңқылары зат есім , сын есім, сан есім, есімдік сөз ... ... сөз ... болп ... ... ... орай өрелі сый!
(М.Мағауин). Жан жарасын жазбағанмен көңілге медет. (Б.Нұржекеев). Барым
тегіс жолыңызға ... ... ... ғой, ... ... Шындаса шабысқа пара-пар. (М.Мағауин).зат есімнен болған
болса ... ... ... бар. ... Тоқсаба көтеріңкі сөз
ойнақы ырғаққа қанық, шулы, ... ... ... ... ... бұл жерде айтылуға тиісті тағы бір шындық бар. (К.Сегізбай). Бүкіл
Шығыс Европаны жаулап алған айбынды әскер ... ... ... ... ... жігіттерінен құралған-ды. (І.Есенберлин). Аспан жарықтық пен
жер жарықтықтың осылай арбасқанына бүгін үш күн, сазарысып беріспей ... ... ... үйді жаншып кетердей, жалғыз үй тұрғындарының
ұнжырғасын түсіріп, ... ... ... ... (Ә.Тарази).
Берілгнн сөйлемдердегі алғашқы басыңқылар затесімдерден болған болса,
соңғылардағы (пара-пар, ... ... ... ... күн)
басыңқылар сын есім мен сан есімдерден болған есімді сөз ... ... ... сөз ... ... келгенде түрліше
болып берілген. Барыс ... ... ... ... оның сөз ... ... жоғарыдағы сөйлемдер
куә.
Алайда бұл септік жалғауының ерекшеліктері ... ғана ... ... ... ... көрелік: Қолында бір жапырақ қағаз жоқ, бәрі
өртке кеткен. (М.Мағауин). Сөйлемдегі «өртке кеткен» деп беріліп отырған
етістікті сөз ... ... ... ... көсемше жұрнағының онына
жұмсалып, екі сөздің байланысын қамтамасыз етіп тұр.
Меңгеру формасындағы синтетикалық тәсілдердің келесі бір түрі ... ... ... ... ... Сөз ... ... түрінде де басыңқы компонентер негізінен етістіктер ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Меңгерудің
бұл түрінде сабақтыдан салт етістікке немесе салт етістіктің табыс
септігін ... ... ... ... етіс категориясының зор
ықпал етеді. Мұны келтірілген мысалдардан байқауға болар еді: ... ... ... сөз ... ... ... ... сыңарларды
меңгеруі олардың омонимдік қасиеттеріне, көпмағыналылығына да ... ... ... салт және сабақты етістіктердің арасында белгілі
тұлғалық ерекшеліктер болмағандықтан, ... тек ... ... ... ... ғана ... ... Басыңқысы сабақты етістіктен
болатын сөз тіркесінің табыс септігінің жалғауын қабылдап тұратын бағыныңқы
сыңарлары түрлі сөз таптпынан жасала береді. ... да ... ... ... зат ... ... ... Әуелі біріне-бірі
қалжың айтып күлісіп, артынан жаңа көрген қыз ... ... ... нені меңзегінін түсіне қоймаған Ақөстің алға ... ... ... ... ... ... қайта қайталанған. (К.Сегізбай). Өлең
ұйқасын таппай, не айтарымды білмей, қйналып, ары ... бері ... ... ... ... сезінгендей жер-ана ақырын дем
алып, баяу бусанып жатыр. (Д.Исабеков). ... тұра ... ... мен
әлі тергеуге алғызам. (С.Мұратбеков). Бір кезде оқыстан ... ... де елең ... ... ... басыңқы етістіктердің алғашқылары көсемше формалы
етістіктермен тіркес құраса, үшіншісі сын есімді, ал ... сан ... ... ... байланысып тұр. Мысалдардың соңғысында
бағыныңқы сыңар ... ... ... ... ... ... құрамына енген. ... ... ... ... ... ... жүзеге асу тәсілдері сөйлеушінің ырқына
орай әртүрлі құрамда келе беретіндігін байқауға ... Бұл ... ... сөз ... ... ... меңгеріле байланысып, әрдайым
толықтауыштық қатынаста жұмсалады. Осы мәселені ... ... ... табыс жалғаулы сөздерді тағыда, мағыналық жағынан обьектілік және
абстактіленген обьекті деп олардың қай сөз ... ... ... ... ... бір жағынан дұрыс та. Өйткені, септелетін сөздердің бірінші
тобы зат есім мен ... те, ... сөз ... ... ... қана
септелетіндігін негіз етке болу керек.
Меңгеріле байланысқан сөз тіркестерінде көп жағдайда табыс септігінің
түсіріліп, жалғаусыз айтылатыны мәлім. Бұл ерекшелік тек ... ... ... ... түркі тілдеріне ортақ. Түркі тілдерінің ... ... ... сөз ... ғылыми зерттеулерде оған әрқалай түсіндірме жасалып
жатады. Бірқатар тюркологтар мұны ... ... ... М.З.Закиев: «Зависимые имена как в винительном, так
и в неопределенном ... ... с ... ... в основном,
в оддинаковом смыславом взаимоотнашении. Они отличаются друг от друга тем,
что имя в ... ... ... неоределенный предмет, которы не
конкретизируется ни в ... ... имя же в ... ... ... ... шыққан «Қазақ грамматикасы» кітабында аталмыш мәселе жөнінде:
«Табыс септігінің жалғаулы, жалғаусыз қолданылуын ... ... ... категориясымен байланыстырады. Бұл мәселені қазақ
тілі ... ... ... М.Балақаев тура толықтауыштың
әрдайым жалғаулы болып қолданылатын кездерін нақты материалдардың негізінде
санамалап көрсете келіп, кісі ... мен ... ... ... ... ... болып келуі сөздердің белгілік қасйетіне емес,
ол сөздердің синтаксистік негізгі қызметінің өзгешелігінде болуға тиісті,
яғни ... ... сөз ... болып кетпеу үшін табыс жалғауын
қабылдап тұрады деп ... ... Бұл ... ... ... ... керек, ұсынылып отырған ереже барлық уақытта табыс
септігінің жалғаулы немесе жалғаусыз болып ... ... бола ... деп көрсетеді. Мәселе бойынша айтылған мәліметтерді ... ... ... ... материалдарды сралай келгенде төмендегіше
жағдайларды аңғаруға болады.
Старшын байлау ауылдардан жинап, бір саба қымыз ... біз ... ... ... қойды. (С.Сеифуллин). Кәдімгідей от алып жүретін,
төрт дөңгелегі бар ... ... ... деп ... ... Сұлтанның келіншегі мен қарындасы қызылша теруге кеткен.
(Ә.Тарзи). Апам қасына отырып сусын ұсынған, ... ... ғана ... ашып,
өзін қаумалжап, Нұрсұлудың хабарын білгісі кеп телміре қараған жұртқа басын
шайқады. (С.Мұратбеков).
Мысалдардан байқап отырғанымыздай, қымыз ... ... ... ... тіркестерінде табыс септігі түсіріліп айтылған. Табыс септіктің
бұлайша түсірілуі сөз тіркестеріндегі синтаксистік байланыстың синтетикалық
тәсілден ... ... ... ... ... ... табыс
септігінің түсіп қалуы, осы септіктің көмегімен құралатын тіркестердің
бәріне бірдей тән ... ... ... ... ... айыруға болады.
Табыс септігінсіз байланысқан сөз тіркесінің бағыныңқы сыңарлран сөз
таптарына қатыстыра қарйтын болсақ, олар көбіне зат ... ... ... ... ... ... ... қтар тұрыды, ... Егер ... ... ... ... ... ... онда табыс септігі бағыныңқы бөлікке ... ... ... ... ... барған соң алады. (Ғ.Мүсірепов).
Сөйлемдегі мылтықты сөзін мезгіл пысықтауыштың қызыметін атқарып
тұрған барған соң сөздерінің ... ... ... ... соң ... - деп құрастырар болсақ, онда сөйлем құрлымында ешқандай олқылық
болмаған болар еді. Ал алғашқы құрылымдағы мылтық ... ... ... ... болмайды. Олай ету – лексика-грамматикалық тұрғыдан да,
синтаксистік тұрғыданда қате болады.
Бірқатар есім ... тіле ... ... ... ... меңгерілген сөз тіркестерін жасайтыны белгілі. Осындай тәелденген
есім сөздер табыс септігін де қабылдайды да сабақты етістіктерге тіркесіп,
сөз тіркесін ... Бұл ... ... сетігінің жалғануы немесе
түсіріліп айтылуы тұғысынан қарайтын болсақ, тәуелденген бағыныңқы ... ... ... не алшақтұрып байланысқанына қарамастан әрдайым
табыс сепігінің жалғауына ... ... ... ... ... ... болгар достар ауыздарын ашып, ... ... ... ... байқайықшы деп, жыл сайын бес-алты
абитуренттен әдейі өзім емтихан ... ... ... ... ... сыңарлар тәуелденіп барып септегендіктен,
басыңқымен іргелес тұрып байланысқанына қарамастан табыс жалғауында айтылып
тұр.
М.Балақаев өзінің еңбектерінде табыс ... ... ... тура ... ... ... ... олардың жалғаулы,
жалғаусыз болып жұмсалуын, түркологияда бұл мәселе ... ... ... ... ... мен ... тіркесінен құралған
күрделі баяндауыштар тура толықтауыштарды ортақтаса меңгереді де, соңғылар
әр уақытта ... ... ... ... ... ... ... етістіктердің жетегінде айтылатын тура толықтауыштар да әрдайым
жалғаулы болады»7 – дейді. Келтірген мысалдары: Биылғы табыстарды ... Бұл ... ... ... Асқар есікті ашып кеп жіберді.
Біз бұл пікірді толығымен қолдай алмаймыз. Мысалдарға ... ... ... ... ... ... ... отыр. (Ә.Тарази). Ол кезде
тас көмір жоқ , пешке тек жапа, кепкен ағаш жағатын ... ... Абай ... ... ... ... өлкесінен мол қылып пішен
шапқызу қажет. (М.Әуезов). Жылдам суырыла сыбырлап, құран аударуға ... Сөз жоқ ... ... ... талап етер еді. (Ә.Тарази).
Сөйлемдерде берілген сөз тіркесінідегі басыңқы ... ... ... ... ... ... ... жұмсалып тұр. Бұл
орайда жоғарыда көрсетілген ғалымның пікірі сөз тіркестеріне емес, сөйлем
мүшелерінің синтаксисіне қатысты айтылғанын есте ... ... ... бір жай, табыс септігінің көмегімен есімді ... ... ... ... ... табыс жалғауының көмегімен
байланысатын сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесін жасайтын түрлерімен
салыстыра қарағандаға бұл құбылыс табыс септігінің тағы бір ... ... ... ... бірқатары жатыс, шығыс, көмектес
септіктері арқылы жүзеге асатындығы жоғарыда айтылған болатын. ... бұл ... да сөз бен ... ... ... ... ... белсенді қызмт атқарады. Аталмыш септіктер негізінен есім
сөздерге жалғанып, ... ... ... ... болады. Бұл
меңгерілген сөз ... орақ ... ... Алайда олардың да өзара
лексика-грамматикалық айырмашылықтары бар екндігі күмән ... ... ... тоқталып көрелік.
Жатыс жалғауы есм сөздерге жалғанғанып, басыңқы сыңары етістік
болғанда, олардың ... ... ... мезгілдік, көлемдік,
бірлесу мағыналары туындайды. Бұл мәселе сөз тіркесін ... ... ... ... ... Осы сөз ... ... сыңарында негізінен етістіктер болып, ал бағыныңқ бөліктері
әртүлі сөз табынан, түрлі құрамда ... ... ... ... ... ... бөлмеде жатқан аудармашыға болған жайды түсіндірді.
(Д.Исабеков). ... ... ... ... ... ... Басын кесіп
сыйға тартық сұлтанға. (М.Шаханов). Ол күндер су ... ... ... (Ә.Нұшайықов). Шылбыр бойындай қалғанда екеуі де ... ... ... бесінде сыналады. (Ә.Нұршайықов). Оларда ағаштан
жасалған ... гана ... ... ... ... септікті
бірінші сыңарлар: бөлмеде – зат есім, қапысызда – сын есім, қалғанда –
етістік, ... ... – сан ... ...... ... тек ... сөз тіркестерін емес, ... ... де ... ... ете ... ... айтқанда олардың
басыңқы бөлігі есім сөз таптарынан жасалып, ... ... ... Қалаға қарағанда ауыл мәденниеті мешеу, сол ауылдың өзі сан қилы
ғой. (М.Мағауин). ... ... төра ... ... адам ... Оның ... мөлдір көзі бетіңе қараранда тұп-тұнық.
(Ә.Нұршайықов). Кімнің неғып тұрғанында менің шаруам жоқ. ... ... ... ... бар. ... Мысалдардан
бағандай қарағанда мұндай есімді тіркестердің басыңқы бөлігінде көбіне сын
есімдер, есімдіктер немесе мадаль ... зат есім ... ... ... сөз ... табыс септігінің түсірілетіні
мәлім. Осы құбылыс аракідік болса да жатыс септікті сөз ... ... ... ... Арба айдау қыс қиындай түседі: қар қасат, өгіздің
аяңы өндірмейді, арба сынады, артқаның ...... ... жатыр.
(Б.Нұржекеев).
Шығыс септігімен байланысатын сөз тіркестері. Басыңқы компонент ... зат ... ... етістікті тіркес. Бұл нағыз ер, өлімнен
қорықпайды. (С.Сейфуллин). Түзу жауаптан қашу ... ... ... ... ... ... ... білуші едім. (Ә.Нұршайықов). Сонымды
сізден сұрасам, сіз не айтар едіңіз. (Ғ.Мүсірепов). ... ... ... ... ... ... ... Алыстан ит көрген
мысықтай жұрт тына ... ... Бір ... оқыстан шыққан айқай-шу,
аттандаған дауыстар бәрімізді де елең еткізді. (С.Мұратбеков). Ерте күннен
бұның ауылы жуан ауыл ... ерке ... ... ... ... ... ... асқақ тәкәббар сөздері көп боларын. (М.Әуезов). Елең
етпестен өзінің ескі әнін жалғастыра берді.( М.Мағауин).
Соңғы берілген ... сөз ... ... ... сын есім мен ... ... ... сан есім, үстеу,
соңғыларында есімше формалы құранды етістік. Септік жалғауларының басқалары
сияқты шығыс ... де есім сөз ... ... ... ... көзінен сәл төмендеу шымдауыт саз да қатпапты, әлгіден әрқайсымыз
кезек-кезек балшық қопарып алып крі қайттық. ... ... ада, ... ... ада. (М.Мағауин). Ендеше біздің
алпауыттардан арзан қауым жоқ. ... ... ... ... ... ... бар-жоғын айтқызатын құдіреттен гөрі
қорқыныш күштірек болып отыр. (Ғ.Мүсірепов). Жазғаннан да ойланып ... ... ... ... ... ... үй ... отырып,
белгілі бір әуенді ойнайды. (М.Мағауин).
Салт және сабақты етістіктер ... ... ... ... есім
сөздерді меңгеру арқылы синтетикалық байланыстағы сөз тіркестерінің бір
тобын құрайды. Көмектес жалғаулы есімдер ... ... ... ... заттық, бірлестік, мезгілдік, ... ... ... ... көмектес септігі арқылы байланысқан
тіркестердің орналасу тәртіптері де әр қилы, яғни ... олар ... ... тұрса, енді бірде алшақ тұрып та ... ... де, ... де ақ ... ... бері дегенде бас уәзірімен
ғана сөйлеспек. (М.Мағауин). Ұзын қамшысымен аттың ... ... ... қап, ... қосыла Бекет те әндетті. (Д.Исабеков). ... ... о да ... ... ... ... Көлбай кереңмен
сөйлесе жүріп, қоғалы бұлаққа қалай ... де ... ... ... ... ... Білімсізбен алысып, Шықтық міне белге
енді. (Абай). Бірақ ол ... ... тән ... ... қана үн ... Хан келісімен ортада тұрған мінбеге ақ сәлделі молда шықты.
(І.Есенберлин). Не ... ... өзі ... ... Бұлармен сыйлас шетелдердің байларының құлары отырады.
(С.Сейфуллин).
Мысалдардан көмектес септігі арқылы тек етістікті тіркестер ғана ... ... ... де жасалатынын аңғаруға болады. Оны менмен жасты,
солармен бірге, бұлармен ... ... ... ... ... сөздеді байланыстыру құралдары бар десек қазақ тіліндегі
сөздер арасында сабақтастық байланыс тудыратын құралдардың бірі осы ... ... дау жоқ. ... ... бір-біріне ұқсамайтын
ерекшеліктері контекстерде байқаып отырады. Мысалдарда көрсетілгендей
септік ... ... ... ... ... ... ... бағыныңқы сыңары басыңқы компонентке бір нәрсе жөнінде хабар
беріп тұрады. Сөз тіркесі синтаксисіндегі сөз бен ... ... ... ... ... асуы ... ... бір көрінісі
ғана. Қазақ тілінде сөз тіркесін ... ... ... ...... және ... жалғаулары.
Сөз тіркестерін басыңқы компонентеріне қарай есімді ... ... ... деп ... ... ... ... байланысқан есімді
сөз тіркестерінің басым бөлігін осы тәуелдік ... ... ... септікті сөзі бағындыратын тіркестер құрайды. Бұндай есім сөзіді
тіркестер де ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерін сөз еткенде, біз бұл байланыстың бірқатар
ерекшеліктерін атап ... ... ... ... ... ... деп аталатын осы сөз ... ... ... ... ... ... І, ІІ және ІІІ ... қандай
ерекшеліктер бар, олар қай сөз таптарынан жасалады деген ... ... ... тәсілдерінен бұл байланыстың ... ... ... ... ... ... басыңқыға
қарай жасалатын кері байланыста. Өзінің байланыстыру ... ... ... байланысының мұндай формасы ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде ... ... ... ... ... ... өзара
шарттастықтағы бірлігін көрсетеді. Тәуелдік жалғау арқылы ... ... ... ... бысыңқымен байланысудағы екі түрлі формасын
көрсете алады, яғни біріншісінде бағыныңқы компонент міндетті түрде ілік
жалғауында тұрса, екіншісінде ол ... ... ... отырады. Аишаның
анасы, қала көшелері... Ілік ... ... ... ... ... ... ... тіркестерінің үш жақта айтылуына сәикес тәуелдік ... ... ... сөз ... ... бірдей емес. Айталық, І және ІІ
жақта тәуелденген сөздердің ... ... тек ... ... ал ІІІ ... ... ... бағыныңқылары түрлі сөз таптарынан
келе береді. І, ІІ жақтарда ... ... ... ... қатар
кейде жинақтау сан есімдері қолданылуы мүмкін. Мысалы. Осы ... ... бір ... ... (Ә.нұршайықов). Бұл жалпы жақтық мән беретін
жіктік жалғауымен ... ... ... ... ... ... есептеуге болады.
Тәуелдік жалғаулары жөнінде сөз етке ғалым Т.Сайрамбаев бұл жалғаудың
сөз тіркестерін байланыстырудағы ерекшеліктеріне тоқтала ... ... ... ... ... сөз тіркестерін құрауда үш түрлі
жағдайда кездеседі»7 - деп санайды. Ондағы ... ... ... ... ... жалғауы үнемі айтылатын болса,
екіншіден, бағыныңқы сыңарлары біз, сіз есімдіктері болып ... ... ... те ... береді, үшіншіден тәуелдік жалғаулы сөздер
сөйлемнің ... ... ... тағы да ... ... келе ... ондай
кезде тәуелдік жалғауының жалғастыру қызметі солғындап, өзінен кейінгі сөз
ғана ондай қызметке ие болады.
Тәуелдік ... ... ... ... ... ауылдан қайта-қайта үзілмей келіп жатқан кешік ауылдың
дауыстары естіледі. (М.Әуезов). ... ... шуы ... ... ... қарашада ауданның маслихат пен аудан
әкімі Ж..Мұқанды бас редакторлықтан босатып тынышталған еді. (Ана тілі).
Жақсының жақсылығын айт, нұры ... ... ... ... ... ... ... әлі екі сағаттай уақыт қалыпты. (К.Сегізбай). Оның
қайда жүргенін аттары мен ... ғана ... Егер ... ... ... етіп жатқан Қанаттың «басын айналдыру» үшін немесе
ермекке тексеріп көру үшін ойдан құрастырылған ... ... ... ... өсз ... қатысатын жалғаудың түрі ... ... ... ... ... сөз тіркесінің синтетикалық байланысу
тәсілдерінің бірі жіктік жалғаулары арқылы жүзеге асады. Сөз ... түрі ... ... ... ... ... деп аталып, сөйлемнің
тұрлаулы мүшелері, бастауыш пен баяндауыштың арасындағы жақтық ... ... ... ... ... байланыс сөз бен сөздің
арасындағы атрибуттық емес, ... ... ... ... ... Мен бақытымнан айрылғанымды
білгенде, оның енді ... ... ... ... келмейтінін де білгем.
(Б.Нұржекеев). Біз сүт қатқан атала көжені екі аяқтан ішіп, ыңқия тойып
алдық. (С.Мұратбеков). Сен енді ... ... ... ... ... Сіз де маған ризалығыңызды сонда ... ... ... да мал ... ... Іші ... бөдене...
Қоразы мен мекиені кезек-кезек сайрайды. (Ш.Мұртаза).
Мысалдардағы білгем, тойып алдық, ... ... ... ... мен, біз, сен, сіз, мал, ... мен ... сияқты
бастауштармен жақтық, жекелік және көптік формаларына орай ... ... ... бұл ... ... компонент болып тұрған
бастауыштың жекеше, көпше түріне, жақтық ... ... ... ... І ... ... түрде айтылса, баяндауышта осыған орай І
жақтық жіктік жалғауының қосымшасын ... ... ... ... ... тәсілінің жалпы
нормаларының ғана ... ... ... ... ... ... байланысты бұл нормалардың бұзылуы да мүмкін.
Сондай-ақ қиысудың бұл формаларына басыңқы және ... ... ... бір сөз ... ... да өз әсерін тигізеді.
Сондықтан да сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз табына қатысты тығыз байланыста
қрастырған жөн.
Синтетикалық байланыс тәсілінің қиысу ... ... ... ... ... ... үшін зерттеу обьектісі болды. Бір
зерттеулерде бұл мәселе кеңінен қарастырылса, екінші біреулерінде ... ғана ... ... ғалымдар жекелеген факторларға шолу
жасаумен ғана шектелген. Зерттеулердегі ... ... ... да ... ... сөз бен сөзді ... ... ... ... ... тағы басқа көптеген ғалымдар
баса назар ... ... ... өз ... жақтық
жалғауларының жіктеліуіне тоқтала келіп, тәуелдік жалғауы мен ... ара ... ... ... жалғауы мен –ды, -т шақ
жұрнақтарының ара ... ... ... ... Бұл ... жөнінде
қиысудың кейбір ерекшелігін анықтаудағы М.Балақаевтің еңбектерін ... жөн. Оның ... ... ... І, ІІ ... ... арқылы бастауыш пен баяндауыштың қиысуы біркелкі есемтігі жөнінде,
және де ІІІ ... ... ... жөнінде бірқатар мәселелер
қозғалған. Түбір және туынды етістік ... ... ... ... ... ... тілдерін зерттеушілердің бірі З.И.Будагова да өз
зерттеулерінде етістікті ... ... ... ... Оның
пікірінше етістік баяндауыштардың қиысу формасындағы синтаксистік байланысы
тек жіктік жалғаулары ғана емес, сондай-ақ шақ және етіс ... да ... деп ... ... ... синтаксистік
қатынасындағы сөйлем мүшелерінің байланысы тұрғысынан қарайтын болсақ,
мұнда дұрыс емес ештеңе байқалмайды. Алайда бұл ... ... ... онда шақ және етіс ... ... формалар ретінде танылуы
мүмкін, бірақ олар баяндауыш қызметіндегі аффикстер болғандықтан ғана
қиысудың көрсеткіштері бола алмайды. ... ІІІ ... ... ... ... олардың бастауышқа қатынасында пазитивтік орналасуымен
айтылады. Егер шақ және етіс аффикстерін баяндауыш ... ... деп ... ... онда бұл қосымшалар бастауыш ... ... ... ... көрсетеді деп қарауға болады.
Өйткені қиысудың өзі осы тұрлаулы мүшелер байланысы. Логикалық тұрғыдан осы
жайыттар ... ... ... формалары деп тануға мәжбүрлеп
тұрғандай. Түркі тілдерінде ІІІ жақтағы ... ... ... жоқ. ... да ІІІ жақтағы бастауыш пен ... ... және ... ... ... орай ... формада
байланысады деп санаймыз. Етістіктің түрлі категориялар көрсеткішін ... ... ... ... ... ... қосымшалары тұрлаулы
мүшелердің жақтық қиысуларының синтаксистік байланысу байланысу формаларын
да, сонымен қатар баяндауыштың да көрсеткіштері бола ... ал шақ, ... ... ... да ... тек ... ... ғана
көрсеткішітері болады, бірақ байланысу тәсілдерін көрсету қабілетіне ие
емес.
Бірқатар түркі тілдеріндегідей қазақ тілінде де ... ... сөз ... ... ғана білдіріп қоймай, тұрлаулы мүшелердің
грамматикалық бірлігін, ... және ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы жіктік жалғауларыдың жақтық қиысуында да,
құрлымдық жағынан да ерекшеліктері бар.
Бұл орайда жіктік ... ... ... ... қай сөз ... ... ол қай ... қатысты айтылғандығына байланысты
болады.
І және ІІ жақта айтылған ... ... І, ІІ ... ғана ... түсе ... Қалыпты жағдайдағы мұндай
сөйлемдерде есімдіктерден басқа сөз таптары ... ... ... Сондықтан бұл сөйлемдерде мен, сен, сіз, біз, сендер, сіздер
сияқты жіктеу есімдіктері; өзім, өзің, ... ... ... кейбірің, барлығың, ... т.б. ... ... ... есімдіктері мен екеуміз, төртеуің т.б. жинақтау сан
есімдері ғана бастауыш қызметін атқарып тұрады. Жіктік жалғауларының І, ІІ
жақ формаларының тек ... ... ... ... шығу ... ... жөн. Бұл жалғаулардың жіктеу есімдіктерінің негізінде
пайда болғандығы түркология ғылымында дәлелденген. Осы ... орай ... де ... жалғаулары есімдіктердің жақтық мәнін толық жеткізетін
болғандықтан, көп ... І, ІІ ... ... бастауыштары
түсіріліп отырады.
Синтетикалық тәсілдің ІІІ жақтағы жіктік жалғау арқылы бастауыш пен
баяндауыштың байланысқа ... ... ... Және де ІІІ ... ... ... тек ... ғана емес, басқа да
сөз таптарынан жасалына береді. Сондай-ақ осы жақтағы ... және ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің байланысу
тәсілін анықтауда ... ... ... Бұл ... ... ... қандай сөз табы атқарып тұруына орай да түрлі ... ... ... егер ... есім ... ... онда бастауышқа
қатысты баяндауыш ... ... ... да, баяндауыш етістіктен
жасалған жағдайда, ІІІ жақтағы баяндауыштың жақтық қисыуы шақ немесе есімше
формаларында ... ... ... мәселенің табиғатын жан-жақты
толықтыра ашу үшін сөз тіркестерінің компонентеріне жеке-жеке ... ІІ ... ... ... ... ... ... басыңқы компонентері ретінде ... ... ... ... сан ... ғана жұмсалатынындығы жоғарыда көрсетілді.
Бұл тіркестердің екінші ... ... ... ... ... есім сөздер жұмсалады. Мысалы: Біз енді ойын ойнаймыз. (М.Әуезов).
Мен сіздің романыңызды үш қайтара оқығам. (Ә.Тарази). Енді сіз де ... ... ба! ... ... бір сан ... ... Өзім де
көптен қоса алмай жүр ... ... ... мұны да бастан
өткергенбіз. (Б.Нұржекеев). Сен бұл ... ... ... ... ... ... өздерің ертіп әкелерсіңдер. (К.Сегізбай). Бұл
болмаса сен екеуміз көрісе ... ... ... Енді бізге бір жүру
жоқ, ... ... де ... ұшып ... ... сыңары есімдік пен топтау сан есімдерінің тәуелденуі арқылы
жасалған бұл тіркестердің басыңқы компонентері ... Осы ... ... І және ІІ ... жіктік жалғау арқылы жүзеге асқан.
Алайда етістіктерге тіркескен жіктік жалғауларының формалары біркелкі
емес. ... ... ... ... ... ... өлеміз
тұлғалы етістіктеріне жіктік жалғауларының толық түрі жалғанып тұрған
болса, жаздыңыз, едік тұлғалы етістіктеріне ... ... ... ... ал оқығам сөзінде жіктік жалғауының қысқа түрі ... орай ... ... бұл қосымшалардың толық немесе қысқа
түрінің қолданылуы ... ... ... ... ... және ... қайсы бірінің берілуне байланысты болып тұр. Жіктік жалғауының
І,ІІ жағындығы жекеше немесе көпше түріндегі формаларының ... ... ... бір-бірінен ерекшеленбейді.
Жіктік жалғауының І, ІІ жақтағы жекеше және ... ... ... мен тек ... ... ғана байланыстырып қоймай, есім
сөздерден болған басыңқы компоненттердің де ... ... ... ... Біз енді ... ... аспирантсыңдар. Сіз
аграномсыз ба? Балалар, сендер білімдісіңдер, ... ел ... ... ... Сіз ердің жасы елудесіз. Сендер мектептен
қашығырақсыңдар. Сіздер кімсіздер? Экскурцияға баратындардың бірі ... кісі ... ... отырғанымыздай сөз тіркестеріндегі есімдіктерге
тіркескен басыңқы компоненттерінің біріншілері зат есім, сын есім болса
соңғыларында сан ... ... ... ... ... арқылы бағыныңқы
компонентке тіркесіп синтетикалық байланысу тәсілін көрсетіп тұр. Етістік
баяндауыштардан бір ... есім ... ... сөз ... ... ... ... тек толық түрі ғана жалғанады.
Сөз тіркестерінің ІІІ жақтағы ... ... ... ... І және ... ... біршама өзгешерек. Өйткені қиысу формасындағы сөз
тіркестерінің ... ... ... ... жағдайда, сол
етістіктердің түбіріне жалғанып тұрған есімше, көсемше, шақ, етіс және рай
категорияларының ... ... ІІІ ... ... ... бірде
нольдік формада байланысып отырса, еді бірде –ды,-ді \ -ты, -ті ... ... ... ... ... Мысалы: Тоқтар өзі де жуынды.
(С.Мұратбеков). Сол ойымның растығына осы жолы ... ... ... (Б.Нұржекеев). Сол өрік-мейіз тана моншақ арқылы бала қыз Ұлпан
Есенейге бір ... ... әрең ... (Ғ.Мүсірепов). Дәулетбай ұзақ
түнге кірпік ... ... ... Күн өткен сайын ... ... ... (М.Мағауин). Мен келетін болған соң үлкен ... ... ... қойыпты. (Д.Исабеков). Бірімізден біріміз асып
түскіміз келеді. (С.Мұратбеков). Өйткені оларды өкіметтен тгөрі өздері ... ... ... жуынды, жеткізді формасындағы етіс категориясынан
кейін ... ... ... ... ІІІ ... ... формада айтылып
тұр. Үйірілген, шықатын, көбейе берді етістіктері туралы да соны айтуға
болар еді. ... ... ІІІ ... ... ... ... Асып ... келеді, жұмсайды, , жауып қойыпты
етістіктеріне -а, -е, -й / -ып, -іп, -п ... ... ... кейінгі қосымшалар жақтық мағынада ... ... тұр. ... ... ... ... бұл сөз ... формасы да жоқ. Ал есім сөзден ... ... ... әрдайым нольдік формада келіп отырады. Кей ... ... ... бұл есім ... басыңқы компонентке көптік жалғауы жалғануы
мүмкін. Мысалы: Ұяттан өлім күшті. Бұл бала ... ... ... ... ... жақтық тұлғада қиысуы туралы сөз еткенде айта
кететін тағы бір ... ... ... ... ... ... / ... / -сын, -сін тұлғалы да ... ... ... ... ... ... ... Енді мен ана жаққа
барып, көптің ісіне қолдан келген көмегімді етейін. (М.Әуезов). Бар ... ... ... ... ... жіктік жалғауларынан бұлардың
айырмашылығы: жіктіктердің ІІІ жақ тұлғалары нольдік формада келсе, бұйрық
райлы етістіктердің ІІ жақ тұлғалары жекеше ... ... ... ... ... ... –ыңдар тұлғасында беріледі. Ал І және ІІ ... ... ... ... ... ІІІ жақта көпше әрі жекеше
түрде бірыңғай жұмсалады.
Жалғау ... ... ... ... ... ... сөз
тіркестерін байланыстырудағы атқарқаратын қызметі ғылыми зертеулерде жан-
жақты ... ... ... ... жалғаулардың сөз тіркестерін
байланыстырудағы қызметі қандай ... ... анық ... ... соңғы
Қазақстан Республикасы Мәдениет, Ақпарат және ... ... ... ... дамыту бағдарламасы бойынша шығарылған
“Қазақ грамматикасы” кітабында бұл ... ... ... ... ... жіктік және көптік деп аталатын төрт түрі бар ... ... ... да сөз тіркесін құрауға өз мүмкіндігінше қызмет
атқарады” делініп, оның ішінде көптік жалғаулары туралы “Көптік ... ... ... ... ... бастауыш пен баяндауыш
мүшелерінің қиысуына қызмет етеді: ... ... ...... ... ... – деген анықтама берумен ... ... ... жоғары оқу орындарында оқулық ретінде пайдаланылатын
“Қазақ тілінің грамматикасы” және М.Балақаев, Т.Қордабаевтің авторлығымен
шыққан “Қазақ тілінің ... ... ... ... сөздерді өз ара тіркестіруге қатысады, бірақ ол да ... ... ... ... келдіңіздер дегенде, бастауышқа көптік
жалғауы жалғанғандықтан, баяндауыш көптікте тұр. Мұнда ... ... бар да, ... бір ... екінші сөзге бағындырушы болу қызметі
жоқ.
Бұдан шығатын қорытынды: Жалғаулар сөз бен ... ... ... ... сол ... ... бәрі ... сөзді
сөзге бағындырушы тұлға бола алмайды” деп көрсеткен. Бұл жағдай көптік
жалғаулары негізінен тілде ... ... гөрі ... ... ... ... үстеу мақсатында жұмсалатындығымен түсіндірілсе керек.
Көптік жалғауы тіліміздегі көп қолданылатын жалғаулардың ... ... ... зат ... ... сөз таптарына жалғанатындығы
белгілі. Көптік мағына лексикалық, морфологиялық және синтаксистік тәсіл
арқылы береді. Ал сөз ... бір ... ... үшін немесе сөз бен сөзді
байланыстыруда біздің негізгі объектімізге көптік жалғаулы ... ... ... ... Осы ... ... ... өзінің екі жолы бар деп қарастыруға болады. Мысалы; Жаңаларды
жеке жібермей, ... ... ... ... деген сөйлемде
жаңаларды жібермей, ескілерді бауласа ... ... ... ... бар. Мұндағы бағыныңқы сыңарда жаңа, ескі сөздеріне әрі көптік,
әрі септік жалғаулары бірдей ... ... сөз бен ... ... ... ... ... тұр дей алмаймыз. Өйткені
оның бұл жердегі қызметі сол ... ... ... ... де, ал ... ... байланыстыруда табыс септігі негізгі қызметке ие болып
отыр. Бұған қарағанда көптік жалғау сөз бен ... ... ... келмей өзі сол сөзге жеке жалғанған кезінде ғана жүзеге асса керек.
Мысалы: Оразбайдан басқалар да сондай тоқымсыз ба? (М.Ә.) ... ... сөзі ... ... ... ... сөз ... құрап тұр.
Сөйтіп көптік жалғауы сөз бен ... ... ... оның ... ... ... ... ғана негізге алынады. Біз бұл жерде көтітік жалғауын жеке
алуды мақсат етіп отырғанымыз жоқ, оның ... ... ... ... ... ... қарастырғалы отырмыз. Сөз тіркестерінің қабыса,
меңгеріле, қиыса және матаса байланысын түрлерінің ішінде көптік ... ... ... ... ... ... алады. Ал қиыса байланысқан сөз
тіркестерінің сыңарлары бастауыш және баяндауыш екендігі белгілі. ... ... ... сөз ... ... сыңарына жиірек, екінші
сыңарына кей кездерде жалғанады. ... ... сөз бен ... ... ... ... екіге бөліп қарауға болады.
Көптік жалғауы -лар, лер... сөздерді өз ара байланыстыруға ... ол ... ... ... ... ... кіре бастаса -ақ
болды деген сөз ... - лар ... ... алып ... ... ... болды деп те айтуға болады.
Есімдіктерге ... ... ... ол сөз ... ... міндетті
түрде көптік жалғауында тұруын керек етеді. Мысалы: сендер келерсіндер,
сіздер кіріңіздер - ... сөз ... ... ... ... ... ... міндетті түрде көптік жалғауда тұруын керек етеді. Осы
жайыттарды ескере отырып, көптік жалғаулар сөз бен ... ... сол ... ... ... ... сөзді сөзге бағындыушы
тұлға бола бермейді деген қорытынды жасауға болады.
“Көптік жалғаудың сөз байланыстырушылық қызметі ... және ... ... ... ... сөздерде ғана байқалады” дейді Аблақов
Ә, Исаев С. Ағжанов Е сияқты ... ... сөз ... ... сөз ... ... сөз
тіркесін жасайтынына тоқталайық.
1.3ат есім мен етістік сөз ... ... ... ... ... жау
лектері келе жатса, қақтықпай-соқтықпай, сай-салалармен қатар жүріп келе
жатқан біздің әскерлер де бар.(Ғ.Мүсірепов). Жас жігіттер әңгіме ... ... ... ... ... ... қарап отырса да, көрмек болған
кісісі бұл үйге келген жоқ. ... ... ... ... ... ... жегін саймандары өз алдына жеке қораланыпты..
(Ғ.Мүсірепов). ... ... қолы бос ... ... ... ... ... жиналып жатыр. (М.Әуезов). Жақсы атадан шыққан
байжуанның балалары - қолы жетіп оқыған жігіттер елдің бұл ... ... де, ... бас ... мәз. ... ... жігіттер бұның
сөзін мақұл көріп күлісті. (М.Әуезов). "Алуан алыпты" деген хабарлар ел
ішіне ... ... ... ... діни ... ... түрлі қару-жарақтар және есірткі ... (Ана ... ... ... ... ... уақыттай болып байқаусыз
өтіп жатты. (М.Әуезов).
2.Етістіктер субстантивтеніп ... ... ... болып келуі.
а) Сөз тіркесінің бірінші сыңарында зат есімте ... ... ... ... ... ... ... қызметіңде
жатыс жалғаулы есімдік келеді. Сәуірдің қосы деген төрт ... үй ... ... ... ит, ... баптайтындар -бәрі
осында.(І.Есенберлин).
ә) Көптік жалраулы субстантивтенген етістік пен ... сөз ... ... ... ... ту ... халық, жауы етіп
көрсететіндер көбейіп кетеді (Ана ... ... ... ... сөз ... құрады.
Күледі,біреулер сыртынан күледі. (Қазақ әбебиеті). Қорқыт кесенесіне кімдер
келмей жатыр. (Қазақ әбебиеті).
4. –ғы –ғы жұрнақты қатыстық сын ... ... ... ... сөз
тіркесін құрайды. Ауылдағылар шыдамнан айырылған сабырсыздықпен ... ... ... ... ... Бұл сөз ... байқап
отырғанымыздай, кдйсысының болмасын бірінші сыңарда көптік жалғаулы сөздің
қолданатынын көруге болады. Енді ... ... яғни ... ... ... орын алатын кездері де болады. Мұндай сөз
тіркестердің бірінші сыңары (бастауыш) көптік формада көптік мағынада ... ... ... Олар-ұлттық асыл қасиеттерден бейхабарлар. (Қазақ
әдебиеті). Атып жатқандар, бірін-бірі асып жатқандар, әке, солар. (Ана
тілі). — Ендеше ... ... ... көп ... сөз жасырын түрі.
(Ғ.Мүсірепов). –Ойбай, міне шоқтым, міне ... ... да ... Көп жасаңдар. Құтты қадам ... ... ... екі қыс, екі жаз жаяу ... ... ... тұлғалы сөз жасырын тұр.
Жоғарыда келтірілген мысалдардағы сөз тіркестері қабыса ... ... ие ... ... ... сын, сан ... және ... жалғанғанда, олар
аталмыш сөздерге затық мән беріп, сөз тіресін жасауға ... ... ... ... бір ... ... мың ... бойындағы жақсылық
көрінуі керек. (Ә.Нұршайықов).

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Факстық байланыс9 бет
Қазіргі заман мектептеріне басшылық ету мәселелері4 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Тілдің пайда болуы және жалпы тіл білімі5 бет
Қазақстан, ресей және дүни жүзі елдерінің географиясында халықтардың зерттелуі8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь